Orta Asya’da Uluslararası Kurumların Faaliyetleri
(OSCE/UNDP/NATO/ADB/EBRD/IBRD)
Avrupa Güvenlik ve
İşbirliği Topluluğu
(AGİT-OSCE)
Türkmenistan ve
Özbekistan

Güvenlik

Çevre
korumacılığı





Kazakistan:
TSK ve medya
AB
programları
İnsan hakları
Cinsiyet
Eğitim sistemi





Kırgızistan:
Kalkınma
Girişimcilik
İnsan hakları
Fakirliği
azaltma
Antirüşvetçilik





Tacikistan:
İş dünyası
Yatırım
Sınır güvenliği
Kaçakçılık
Cinsiyet

Afganistan:
Orta Asya
ülkeleriyle
ilişkilerinin
gelişmesi ve
işbirliği
AGİT merkezlerinin Orta Asya ülkelerindeki faaliyetleri bulundukları ortama ve şartlara göre
değişiklik göstermektedir. Örneğin, Türkmenistan ve Özbekistan’da AGİT daha çok güvenlik
konularında yoğunlaşmış durumda ve hafif silah, uyuşturucu, insan, nükleer ve kimyasal
maddelerin kaçakçılığına karşı mücadele etmektedir. Ayrıca bu ülkelerde çevre konusunda da
faaliyetleri bulunmakta ve Sovyet döneminden kalma atıkların yok edilmesi, doğal felaketlere
karşı tedbir alınması ve çevre üzerine bilgi verilmesi gibi mevzuları kapsamaktadır.
Kazakistan’da ise AGİT daha kapsamlı faaliyetlerde bulunmakta ve bunların içinde polis
eğitimi, TSK ve medyanın gelişmesine yönelik aktiviteler, üniversitelerde eğitimle ve AB ile
ilgili çeşitli programlar, insan ticaretine karşı eksen değişikliğine destek, eğitim sisteminin
şeffaflığının gelişmesi ve cinsiyet konularını içermektedir.
Kırgız Cumhuriyeti’nde AGIT küçük işyerlerini ve gençlerin girişimciliğini destekleme,
göçmenlerin haklarını koruma, bölgeye yatırım çekme, belediye hizmetlerine katkı ve fakirlik
düzeyi yüksek bölgelere yardım gönderme gibi kalkınma konularıyla ilgilenmektedir. Ayrıca
rüşvetçiliğe ve kara para aklamaya karşı programlar yürütmekte, adli sistemde reform
özellikle yasaların insancıllaştırılması ve mahkumların şartlarının iyileştirilmesi üzerinde
çalışmaktadır.
AGİT’in Tacikistan’daki görevleriyse daha basittir ve ekonomik ortamın ve yatırım ikliminin
ıslah edilmesiyle ülkenin kalkınmasına katkıda bulunmak; sınırların güvenliği ve kaçakçılıkla
mücadele; gender konuları ve medyanın gelişmesi gibi konuları ele almaktadır. AGİT Mayıs
2009’da Duşanbe’de sınırda çalışan elemanların eğitilmesi için merkezler açarak bölgede sınır
ötesi ve aracılık işbirliğini geliştirerek Orta Asya ülkeleriyle Afganistan arasında bir işbirliği
kurmayı amaçlamaktadır.
Genel olarak yürütülen bu programların ne kadar etkili olup olmadığını değerlendirmek
zordur. Ayrıca AGİT’in insan hakları, basın-yayın hakları, seçim reformları ve rüşvetçiliğe
karşı yürütülen programları Rusya ve Orta Asya hükümetleri tarafından devamlı olarak
eleştirilmektedir.
Birleşmiş Milletler Kalkınma
Programı (UNDP)
Orta Asya Ülkeleri


BOMCA/CADAP
Sınır yönetimi
Uyuşturucu kaçakçılığı



Önleyici Diplomasi Merkezi
Çatışma önleme
Örgütlü suç
Çevre degradasyonu



Diğer programlar:
Fakirliği azaltma
Mikro-finanse
HIV/ Kötü beslenme
Doğal riskler
Bioçeşitlilik
Yenilenebilir enerji
Koruların oluşması
UNDP ya da Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı AGİT’e kıyasla siyasi konularla daha az
meşgul olmakta hâlbuki UNDP’nin de demokratik uygulamanın tesis edilmesine yönelik
programları bulunmaktadır. 2009 Aralık ayına kadar UNDP sınır yönetimi ve uyuşturucu
kaçakçılığına karşı Avrupa Birliği’nin BOMCA/CADAP gibi programları aracılığıyla
çalışmaktaydı. Birleşmiş Milletlerin 2008’de Aşhabad’da açılmış olan Önleyici Diplomasi
Merkezi aracılığıyla Orta Asya’daki cumhuriyetlerin çatışma önleme kapasiteleri ve örgütlü
suç, uyuşturucu kaçakçılığı ve çevre degradasyonuna karşı işbirliği teşkil etmeyi planlamıştır.
UNDP bölgedeki fakirliğe karşı önlem olarak mikro-finanse, kötü beslenme, HIV
hastalıklarına karşı ve de risk grubunda bulunanların (göçmenler, mahkümler ve fahişeler)
himaye altına alınmasını öngören programlar yürütmektedir. Birleşmiş Milletler ayrıca çevre
üzerine kapsamlı programa sahip olup bünyesinde çevre konuları üzerinde eğitim
vermektedir. Bunun yanısıra doğal risklerin önlenmesi, frajil kabul edilen bölgelerde (çöl,
dağ) bioçeşitliliğin korunması, koruma altına alınmış biozonların oluşması ve yenilenebilir
enerji kullanımının teşvik edilmesi gibi konular bulunmaktadır.
Birleşmiş Miletler Kalkınma Programı genellikle bulunduğu bölgenin milli hükümetleriyle
ortaklaşa çalışmaktadır ve dolayısıyla ülkelerin ihtiyaçlarına uygun özellikli konular üzerinde
yoğunlamıştır.
Kuzey Atlantik İttifakı
(NATO)
Avrupa-Atlantik Partnerlik
Konseyi
Barış Partnerliği



Kazakistan:
Müstakil Ortak Faaliyet
Planı (IPAP)
KAZBRİG
‘Stepler Kartalı’
Üyelik görüşmeleri
Kırgızistan ve Tacikistan:
Ülkelerin zayıf askeri
güçlerinden dolayı ilişkileri
gelişmemiştir.
Türkmenistan ve Özbekistan:
Ülkelerin otoriter ve içe
kapanık rejimlerinden dolayı
ilişkiler gelişememiştir
NATO Orta Asya’da resmi olarak faal değildir. Ancak Orta Asya’da bulunan beş cumhuriyet
Avrupa-Atlantik Partnerlik Konseyi’ne ve Barış Partnerliği’ne dâhildir. Orta Asya’da
NATO’nun amacı yeni oluşmuş cumhuriyetleri üyeliğe hazırlamak değil ancak onlarla
iletişimi sağlamak ve yerel hükümetleri mümkün olduğu kadar ortak planlama, NATO ile
birleşik faaliyetlere ve bilgi alışverişine dâhil etmektir. Bunun yanısıra organizasyon NATO
Okulu ve NATO Savunma Kolejinde eğitilmiş Orta Asyalı bazı subayların aracılığıyla eğitim
olanakları da sunmaktadır. NATO bölgedeki rejimlerin demokratizasyon süreçlerinden daha
çok savunma işbirliği konularında yoğunlaşmaktadır. Organizasyonun amaçlarından biri olan
sivil-asker ilişkilerinin reformu ve askeri güçlerin demokratik kontrolünün korunması gibi
konular Orta Asya ülkeleriyle çoğunlukla çok taraflı ortamlarda görüşülmüştür.
NATO’nun Orta Asya ülkeleriyle ortak noktaları Afganistan’daki savaşla ilgili işbirliği ve
askeri üsslerin kullanılması gibi önemli güncel konulardır. Manastaki Amerikan üssünden ayrı
olarak NATO üye ülkeleri Afganistan’daki operasyonlara gereken herşeyi sağlamak için
donatılan üç tane daha askeri üss bulundurmaktadır: Almanya’nın Termez’de, Fransa’nın
Duşanbe’de ve ABD’nin Kulyab’da.
Kazakistan cumhuriyeti NATO ile ilişkilerinde bölgedeki en etkin ülkelerden biri
olup
yasama reformları ve savunma yönetiminde daha fazla demokrasi açılımı dâhil Müstakil
Ortaklık Faaliyet Planı’na (Individual Partnership Action Plan; IPAP) sahiptir. Kazakistan
Birleşik Milletleri vekâleti altında NATO birlikleriyle KAZBRIG - ortak müdahale
kuvvetlerini yaratmış bölgedeki tek ülkedir. KAZBRIG terörism üzerinde müstakil ortaklık
faaliyet planı dâhilinde NATO ile sınır güvenliği ve kontra-terörizm mevzuularında bilgi
paylaşılmasını öngörmektedir. Ayrıca KAZBRIG her sene yapılagelen ‘Stepler Kartalı’
terörizme karşı ortak egzersizlere evsahipliği yapmaktadır.
Gelecek yıllarda Kazakistan NATO’nun ilk Orta Asya üyesi olmayı ummaktadır. NATO’nun
Kırgızistan ve Tacikistan’la işbirliği bu ülkelerin ulusal askeri güçlerinin zayıflıklarından
dolayı daha sınırlı çerçevededir. 2005 Mayıs ayında olup biten Andijan olaylarından sonra
NATO’nun Özbekistan’la işbirliği neredeyse tamamen sona ermişti ancak 2007’den itibaren
kısmen de olsa ilişkiler yeniden başlarken Türkmenistan’la ilişkilerin bir türlü gelişemediğini
görmekteyiz.
Asya Gelişme
Bankası (ADB)



Kazakistan:
Sürdürülebilir
kalkınma
Özel sektör
İçilebilir su


Özbekistan:
Kredi
Teknik yardım
(eğitim,
ziraat,ulaşım)



Kırgızistan ve
Tacikistan
Kredi ve hibe
Fakirliğin
azaltılması
İnfrastürktür
Türkmenistan:
İlişkiler
gelişememiştir
Asya Gelişme Bankası (The Asian Development Bank ; ADB) Orta Asya’da ulaşım, ticaret ve
enerji konularında Asya Gelişme Bankası, İmar ve Gelişme Avrupa Bankası, Uluslararası
Para Vakfı, Birleşmiş Milletler Gelişme Programı, Kalkınma İslam Bankası, Dünya Bankası
gibi multilateral enstitüler tarafından desteklenen Orta Asya Bölgesel İktisadi İşbirliği
(Central Asia Regional Economic Cooperation; CAREC) programıyla faaliyet göstermektedir.
Avrupa Birliğinin programlara dâhil edilmesi bir süre gündeme alınmıştı, öyle sanılmaktadır
ki Avrupa Yatırım Bankası’nın verdiği vekâletle Avrıpa Birliği’nin Orta Asya’ya yönelik
stratejileri ışığı altında bu durum yeniden göz önüne alınacaktır. CAREC karayolu ve
demiryolu ulaşımı koridorları tasarlamış, büyük bir kısmı Kazakistan’dan geçen uluslararası
finansal enstitülerin ortak olduğu multi-milyar dolarlık yatırımlarla güçlü bir şirketler birliği
kurmuştur.
Kazakistan özel sektörü destekleme, sürdürülebilir kalkınma projeleri ve kırsal kesimlerde
içilebilir suyun temin edilmesinin gelişmesi gibi konular dâhil ADB ile diğer alanlarda da
ortaklaşa çalışmaktadır. Asya Gelişme Bankası Özbekistan’a toplam olarak 1.2 milyar ABD
doları kredi olarak ve eğitim (kitapların basımı), ziraat (sulama ağlarının tamiri) ve ulaşım
(demiryolu) alanlarında olmak üzere teknik yardım olarak da 37 milyon ABD doları
bağışlamıştır.
Kırgızistan ve Tacikistan Asya Gelişme Banka’sından yüksek oranda yardım alanlar arasında
yer alarak zayıf gelir seviyelerine yönelik özel kredi şartları düzenlendi. Kırgızistan’a verilen
yardım çoğunlukla ziraat, eğitim ve ulaşım sektörleri için atfedilmiştir. Tacikistan ek olarak
fakirliğin azaltılması ve sivil savaş sırasında tahrip edilen altyapının onarılması için çatışma
sonrası ülkeler için daha geleneksel programlardan yararlanmaktadır.
Türkmenistan Asya Gelişme Bankasının faaliyetlerinin en seyrek görüldüğü bir ülke olmakla
beraber kimi teknik yardım programları gerçekleştirilmiş özellikle Türkmenistan-AfganistanPakistan-Hindistan Gaz Boru hatları projesi için araştırmalar koordine edilmiştir.
Imar ve Kalkınma
Avrupa Bankası
(EBRD)
Kazakistan:

Yatırım

Kalkınma

Anti-rüşvetçilik

Girişimciliği
destekleme ve geliştirme
Kırgızistan ve Tacikistan:

Girişimcilik

Bankacılık

Özel sektör

Küçük ve orta boy
işletmeleri geliştirme



Türkmenistan:
Özel sektör
Döviz
İktisadi verilerin
doğrulanması ve
gelişmesi


Özbekistan:
Ekonomik reform
Enstitü inşası
İmar ve Kalkınma Avrupa Bankası petrol ve gaz sektörü hariç Kazakistan’ın en büyük
yatırımcılarından biridir. Banka ülke içi ve ülke dışı yatırımları teşviki, kara para aklama
tekniklerine karşı ve mali sektörleri, küçük ve orta boy girişimlerin ve kamu sektörü
altyapısının
desteklenmesi
gibi
faaliyetlerde
bulunmaktadır.
Diğer
uluslararası
organizasyonlar gibi EBRD de ülkeye göre özellikli konularda yoğunlaşmışsa da hemen
hemen hepsinde gelişmekte olan yeni oluşmuş ülkeler için önemli konuları ele almaktadır.
Orta Asya’ya yatırım çekme ya da Kazakistan gibi yıldızı parlamaya başlayan bir ülkenin
potansiyelini daha verimli kullanabilmesi için rüşvetçilik, kara para aklama gibi konular dâhil
özel sektörün kalkınmasını amaçlayan projelerle birlikte eski Sovyet Birliği ülkelerinin
mahrum olduğu bankacılık sisteminin gelişmesini sağlamaktadır. Gördüğümüz gibi
Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan’da EBRD daha çok kalkınmayla ilgili projeler üzerine
çalışırken Özbekistan ve Türkmenistan’da Sovyetler dönemi idari ve iktisadi yapı
mantığından arınamamış sistemlerin reforme edilmesine yönelik programlarla meşgul
olmaktadır.
Dünya Bankası
(IBRD)
Kazakistan:
Çok yanlı ekonomi
Kırgızistan:
Enomik büyüme ve
iş ortamının
gelişmesi (Sağlık,
eğitim, su ve hijyen)
Tacikistan:
İş imkânları
Hidroenerji
Beşeri sermaye
Türkmenistan:
Gelir yönetimi
Kara para aklama ve
terörizme karşı
programlar
Hidrometereoloji
Özbekistan:
Sosyo-ekonomik
eşitsizliğin
giderimesi
Fakirliğin
azaltılması
Dünya Bankası’nın Orta Asya ülkeleriyle etkileşim seviyeleri çok farklıdır. Örneğin
Kazakistan’da IBRD Ülke Ortaklık Stratejisi çok yanlı, hızla gelişme gösteren ve yıldan yıla
büyüyen bir ekonomi inşa etmekte katkıda bulunmaktadır. Kırgızistan’da Dünya Bankası
Asya Gelişme Bankası, İsviçre Kalkınma İşbirliği, Ulu Britanya’nın Uluslararası Kalkınma
Bölümü, Avrupa Birliği ve Birleşik Milletlerin Ajansları aracılığıyla çeşitli programlar
yürütmektedir. Bu programlar dahilinde Kırgızistan’da iş dünyası ortamının iyileştirilmesi,
ekonomik kalkınma ve sağlık, eğitim, su ve hijyen gibi temel hizmetlerin erişilebilmesi yer
almaktadır.
Tacikistan’da Dünya Bankası özellikle üç konuda yoğunlaşmıştır. Bunlar kırsal kesimlerde ve
şehirlerde iş imkânlarının geliştirilmesi, beşeri sermaye kalitesinin yükseltilmesi ve ülkenin
hidroenerji
potansiyelinin
kullanabilmesidir.
Dünya
Bankası’nın
Türkmenistan
ve
Özbekistan’la ilişkilerinin başarılı olduğu söylenemez. Uzun yıllar süren soğuk ilişkilerden
sonra 2007 yılından itibaren Aşhabad’la bir işbirliği başlatıldı. Banka kara para aklamaya ve
terörizmi finanse etmeye karşı programları yürütmek için teknik destek vermektedir. Ayrıca
hidro-meteorolojik hizmetlerin modernleşmesi, gelir yönetimi ve istatistiksel kapasite inşası
gibi çeşitli konularda da destek vermektedir. Özbekistan’da ise Dünya Bankası ile Taşkent’in
fakirliğin azaltılması ve sosyo-ekonomik eşitsizliklerin giderilmesine dair işbirliğini
görebilmekteyiz.
Kaynakça:
1. Hafisa Hasanova, Markene Laruelle, Sebastien Peyrouse
Into Eurasia - Monitoring the EU’s Central Asia Strategy-Report of the EUCAM Project;
Centre for European Policy Studies (CEPS), Brussels 2010
2. www.osce.org
3. www.undp.org
4. www.nato.int
5. www.adb.org
6. www.ebrd.com
7. www.worldbank.org
8. www.akdn.org
Download

indirmek için tıklayınız