Evrensel Bak›fl Aç›s›
Gürbüz Evren
Cezayir ve
Kara
Ayaklar
B
ütün Dünya’
n›n May›s
2014 say›s›nda, Kuzey Afrika ülkeleri, Fas,
Tunus ve Cezayir’in tarihimizdeki
yerine de¤inmifl, yaz›da özellikle
Cezayir’in önemini öne ç›karm›flt›k.
Bu ülkenin tarihinde, 1830-1962
dönemine Frans›z sömürgecili¤i
damgas›n› vurmufltur. Günümüzde,
Cezayir denildi¤inde Frans›z
kamuoyunda akla gelen ilk terim ise
“Pied Noirs” yani “Kara Ayaklar”
olur. Bilindi¤i üzere Kara Ayaklar,
Kuzey Amerika’da, Montana bölgesinin yerli kabilelerinden biridir.
Ancak söz konusu kabilenin Cezayir’
deki Kara Ayaklar ile hiçbir ilgisi
yoktur. Peki, kimdir bu Kara Ayaklar?
Bu soruya birçok yan›t vermek
mümkün.
Baz› kaynaklar, Cezayir’e gelen
ilk Avrupal›lar›n siyah ayakkab›l›
oldu¤una iflaret eder. Kimileri ise ilk
Frans›z askerlerinin siyah renkli
tozluklar tafl›d›¤›n› an›msat›r. Kara
61
BD HAZ‹RAN 2014
Kara Ayaklar deyiminin Cezayir’e ilk
gelen Frans›z askerlerinin siyah renkli
tozluklar› nedeniyle ç›kt›¤› söylenir
Ayak tan›mlamas›n›n da buradan
ç›kt›¤› belirtilir.
Bir baflka teze göre ise Cezayir’in
sömürgelefltirilmesi s›ras›nda bu
ülkeye gelen ilk Avrupal› yerleflimcilerin batakl›klar› kurutmak ve yeni
tar›m alanlar› açmak için çal›fl›rken,
siyah çizmeler giymeleri nedeniyle
yerli halk taraf›ndan Kara Ayak olarak
adland›r›lm›fllard›r.
S
on bir örnek ise flöyledir: Avrupal› yerleflimciler, yetifltirdikleri
siyah üzümleri flarap yapmak
için ç›plak ayakla çi¤nedi¤ini gören
yerli halk, onlara Kara Ayak ad›n›
takm›flt›r. Asl›nda Kara Ayak tan›mlamas› sadece Cezayir’den gelenler için
62
de¤il eski sömürgeler Fas
ve Tunus’tan Fransa’ya
göç eden Frans›z as›ll›lar için de kullan›l›r.
Cezayir’i sömürgelefltirmeye karar veren Fransa,
dönemin Osmanl› yöneticisi Denizlili Ali Hüseyin Paflan›n, Frans›z
Konsolosu De la Haye’e
hakaret etti¤i bahanesi
ile, 1830’dan itibaren bu
ülkeye asker ç›kar›r.
Asl›nda Fransa’n›n,
Cezayir aç›klar›ndaki
korsanl›k faaliyetlerinden
ve ele geçirilen gemilerdeki Hristiyanlar›n köle
edilmesinden rahats›zl›k
duydu¤una da dikkat çekilir. Bunlar›n
d›fl›nda, Cezayir’deki yer alt› zenginlikleri de, Frans›z sömürgecili¤inin
bu ülkeye yerleflmek istemesinin
nedenleri aras›nda say›lmaktad›r.
tarihlerde Cezayir’in nüfusu
3-4 milyon civar›ndad›r. Bu
genifl ülkeyi sömürgelefltirmeye Fransa’dan getirilecek yerleflimcilerin yetmeyece¤i anlafl›l›nca, di¤er
Avrupal› Hristiyanlar da yerleflimci
olmalar› için desteklenecektir.
Askerler ülke topraklar›nda ilerlerken,
Frans›zlar›n yan› s›ra ‹spanyollar,
‹talyanlar ve Maltal›lar da Cezayir’e
gelip Fransa’ n›n kontrolünde yerleflimler kurmaya bafllarlar.
Fransa topra¤› olarak adland›r›lmaya bafllanan Cezayir’e d›flar›dan
gelip yerleflenlere de Frans›z vatandafll›¤› verilmifltir. Hristiyan yerleflim-
O
BD HAZ‹RAN 2014
cilerden çok daha önce Cezayir’de
bulunan Yahudiler de, Frans›z
vatandafll›¤›na kabul edilmifltir. ‹flte
tüm bu kesimler “Cezayir Frans›zlar›”
olarak da adland›r›lm›flt›r. Buna karfl›n,
ço¤unlu¤u Müslüman olan yerli halka
ayr› bir statü verilmifltir. “Frans›z
Müslümanlar›” ad› ile an›lan Cezayirliler ikinci s›n›f vatandafl olarak
görüldüler. Frans›z vatandafllar› ile
ayn› haklara da sahip de¤ildiler.
ordusu ile büyük çapta çat›flmalar
yaflanm›flt›r. Frans›z ordusu direniflçilere çok sert karfl›l›k vermifl, birçok
bölgede katliamlar yapm›flt›r. Araplar›
sevmeyen Kara Ayaklar da orduya
yard›m etmeye bafllay›nca iflkence,
katliam ve keyfi adam öldürmeler,
günlük yaflam›n parças› haline
gelmifltir. Çat›flmalar›n fliddetlenmesi
üzerine, Fransa’n›n efsane lideri
Cumhurbaflkan› Charles De Gaulle,
krize müdahale etmek zorunda
kalm›flt›r. De Gaulle, 1958’de
Cezayir’e giderek, büyük bir infial
üslüman Cezayirliler ile
Frans›z sömürgecili¤inin
ülkedeki temsilcisi Kara
Ayaklar aras›ndaki iliflkiler genelde
iyi de¤ildi. Yerli halk yoksul ve
haklardan mahrum, Kara Ayaklar ise
ülke ekonomisini, siyasetini ve
yönetimini elde tutuyor, çok iyi
koflullarda yafl›yorlard›. Cezayir’de
Frans›z sömürgecili¤ine ilk örgütlü
tepkiler 1930’lu y›llardan itibaren
verilmeye baflland›. fieyh Abdülhamid Bin Badis, Ahmet
Messali Hac ve Ferhat Abbas,
Cezayir’deki direniflin farkl›
siyasi ak›mlar›n› temsil eden
liderler olarak ön plana ç›kan
isimlerdir.
Sömürgecili¤e karfl› daha somut
ve örgütlü direnifl ise 1950’li
y›llardan itibaren bafllam›flt›r.
Cezayir’in ba¤›ms›zl›¤› için
savaflan Ulusal Kurtulufl Cephesi
FLN adl› örgüt ise 1955 y›l›ndan
bafllayarak düzenledi¤i eylemler
ile ad›n› duyurmufltur.
yerli halk› Araplar, örgütün çat›s›
alt›nda topland›kça, FLN
FLN örgütünün
güçlenmifl, ülkedeki Frans›z
kurucular›
M
Cezayir’de Frans›z
sömürgecili¤ine ilk
örgütlü tepkiler
1930’lu y›llardan
itibaren verilmeye
baflland›.
BD HAZ‹RAN 2014
içinde olan Kara Ayaklara, “Sizi
anlad›m” ve “Yaflas›n Frans›z Cezayir” diyerek, onlar› yat›flt›rmaya
çal›flm›flt›r.
ncak bu ziyaret, Frans›z
sömürgecili¤inin Cezayir’
deki varl›¤› için sonun
bafllang›c›d›r. FLN, direniflini k›rsal
kesimden büyük kentlere tafl›d›.
Suikastlar, bombal› sald›r›lar, kentlerde yaflayan Kara Ayaklar›n Araplara
yönelik fliddet eylemleri düzenlemesine yol açacakt›r. Her iki taraftan on
binlerce insan›n yaflam›n› yitirmesi,
fliddetin önüne geçilememesi üzerine
De Gaulle, 1961 y›l›nda hayati bir
ad›m atarak, FLN ile görüflece¤ini
kamuoyuna duyurdu. Bu durum ordu
A
kaçmay› baflaran di¤er 2 general,
ordunun özel müdahale birlikleri
içinde örgütlenerek, Cezayir’de Araplara ve FLN üyelerine karfl› terör
estirmeye bafllad›. Faili meçhul
cinayetlerin say›s›nda patlama oldu.
Bu terör, Fransa’da yerleflmifl Cezayirli Araplara da yöneldi. Frans›z
polisi, Paris, Lyon, Marsilya gibi
kentlerde, Araplar›n yaflad›¤› semtleri
kuflatarak, bask›nlar düzenledi. Bunun
sonucunda da say›s›z insan kayboldu,
baz› Cezayirli Araplar›n cesetleri
Seine Nehri’nden topland›.
Bask›lar› ve cinayetleri protesto
etmek isteyenler ise 17 Ekim 1961’de
Paris’te bir araya geldi. Yaklafl›k 30
bin kiflinin kat›ld›¤› gösteriye müdahale eden Polis, 13 bin kifliyi gözalt›na
ald›. Paris d›fl›ndaki bir stadyuma
kapat›lan göstericilerden 22’sine idam
cezas› verildi. Binlerce kifli hapse
at›l›rken yine binlerce gösterici de
s›n›r d›fl› edildi.
G
De Gaulle
ve Kara Ayaklar aras›nda büyük
rahats›zl›k yaratt›. Bafllayan gerginlik
k›sa bir süre sonra etkisini gösterdi
ve Frans›z ordusunun önde gelen 4
generali, 21 Nisan 1961 tarihinde De
Gaulle’e karfl› darbe girifliminde
bulundu. De Gaulle böylesi bir giriflime haz›r oldu¤u için darbe önlendi
ve 2 general tutukland›. Ancak
64
eliflmelerin ard›ndan, Cumhurbaflkan› De Gaulle,
Cezayir’in ba¤›ms›zl›¤› için
mücadele eden FLN ile görüflmelere
yeniden bafllad› ve 19 Mart 1962’de
imzalanan Evian anlaflmas› ile 8 y›l
süren savafl sona erdi.
De Gaulle ise 8 Nisan 1962’de,
Cezayir politikalar›n› referanduma
sundu. Çözüm için ola¤anüstü yetkiler
talep eden De Gaulle halktan istedi¤ini
ald›. Ard›ndan, 1 Temmuz 1962’de
Cezayir’de düzenlenen referandumda
ise halk›n ezici bir ço¤unlu¤u ba¤›ms›zl›¤a evet dedi. Ordu içinde Cezayir’in ba¤›ms›zl›¤›na karfl› olan gene-
rallerin kurdu¤u örgüt
ise 25 A¤ustos 1962’
de De Gaulle’e, Paris
yak›nlar›nda suikast
düzenledi. General De
Gaulle bu sald›r›dan
yara almadan
kurtuldu.
Gemilerle
onuçta CezaCezayir’den
yir’in ba¤›mFransa’ya göç
s›zl›¤› 1,5
eden ”Kara Ayak”lar
milyon kiflinin ölümü,
1 milyon kiflinin
hapse girmesi ve 2,5 milyon kiflinin sürede kente yüz binlerce Kara Ayak
de mülteci olmas› pahas›na kazan›l- gelince, ev, ulafl›m ve e¤itim alanlam›flt›. Cezayir’in ba¤›ms›zl›¤› ile Kara r›nda sorunlar yafland›. Kimse onlar›
Ayaklar›n da trajedisi bafllayacakt›r. istemiyordu. Belediye Baflkan› “Baflka
Yaklafl›k 160 y›l boyunca Cezayir’de yere gitsinler” derken, Frans›z Ulusal
birinci s›n›f vatandafl statüsünde
Meclisi’nden, denize dökülsünler
yaflayan, ülke zenginliklerinin sahibi sesleri yükseliyordu. Çocuklar› okullaolan, son 10 y›lda ise Araplar ile
ra kaydedilmeyen Kara Ayaklara,
iliflkileri tamamen kopan Kara Ayak- hakarete varan sataflmalar da yap›l›lar›n, bu topraklarda kalmas› art›k
yordu. Kara Ayaklar› afla¤›layan,
mümkün de¤ildi. Yükte hafif pahada geldikleri yere dönmelerini isteyen
a¤›r ne varsa yanlar›na alan Kara
pankartlar›n as›ld›¤› kentte yaflamak
Ayaklar› tafl›yan gemiler, birbiri pefli giderek zorlafl›nca yeni tedbirler al›nd›.
s›ra Fransa’ya hareket etmeye bafllad›. Bölgede Kara Ayaklar için yerleflim
Kaçarcas›na geldikleri Fransa’da alanlar› kuruldu.
beklediklerini bulamayan Cezayir
Frans›zlar› büyük hayal k›r›kl›¤›
ara Ayaklar, günümüz Franyaflayacakt›r. Fransa’n›n güneydeki
sa’s›nda, özellikle Marsilya
kentlerine, özellikle de Marsilya’ya
ve civar›nda yo¤un olarak
yerleflen Kara Ayaklar hiç ummad›kla- yerleflmifltir. Büyük bir bölümü sa¤
r› tepkiler alm›fl ve d›fllanm›fllard›r.
ve ›rkç› partilere oy veren Kara
Kara Ayaklar› sömürge yerleflim- Ayaklar, Fas, Tunus ve Cezayir’den
cisi, Cezayir’i talan eden zengin toprak gelen Arap göçmenlere yönelik sert
sahipleri olarak gören Frans›zlar, ak›n tutumlar› ile de tan›n›yorlar. Kara
ak›n gelen bu insanlara so¤uk durdu. Ayaklar›n Fransa’daki yeni yaflamlaEn büyük sorun ise liman kenti
r›n› baflka bir yaz›da ele alaca¤›m. •
Marsilya’da yafland›. Çok k›sa bir
[email protected]
S
K
65
Download

Cezayir ve Kara Ayaklar Cezayir ve Kara Ayaklar