SEKi
o MiMARi. Hanlıklar devrinde şehrin
bugünkü Yukarıbaş semtinde ve şehre hakim bir noktada kurulan Şeki Türkler'in
ilk yerleşim yerlerinde uyguladıkları kale,
şehristan ve ribat bölümlerinden oluşan
üç bölümlü şehir plan tipinde tasarlanmıştır. Tipolajik bakımdan kapalı kentler
modeline uygun şekilde biçimlenen Şeki,
saray ve yönetim merkezi başta olmak
üzere diğer dini ve sosyal yapıları içerisinde bulundurmakla şehir planlaması açısın­
dan İslam şehir modelinin küçük bir örneğini teşkil etmektedir. Bugün Türk saray mimarisinin Azerbaycan'daki anıtsal
örneklerinden olan Han Sarayı ( 1762) İçka­
le'de yer almaktadır. Hüseyin Han Müş­
tak tarafından Usta Abbaskulu'ya yaptı­
rılan saray ülke mimarlığının en önemli
eserlerindendir. Tuğla, ahşap, cam-ayna,
alçı ve özellikle zengin kalem işi süslemelerin yer aldığı yapıda bitkisel motiflere
ağırlık verilmesi hanın tabiatı seven bir kişi ve savaş karşıtı olduğu şeklinde bir izlenim uyandırmıştır. Orta Asya ve Anadolu'daki örneklerinden çok daha sade planda tutulan saray XX. yüzyıla kadar Şeki
evlerinin de ön örneğini meydana getirmiştir. Bir külliyenin merkezi olduğu düşünülen bu yapı dışındaki diğer birimler
günümüze ulaşmamıştır. Kale içerisindeki
mevcut yapılar ise XIX. yüzyıl sonu ve XX.
yüzyıl ortalarında inşa edilen bazı kamu
binaları ve günümüzde Halk Tatbiki Sanatları Müzesi'ne dönüştürülen Rus Ortodoks kilisesidir (XIX. yüzyılın sonları). Merkezi planlı bu kilise dışında şehirde yine
aynı döneme tarihlendirilen Surp Minas
Kilisesi haç planlıdır. Dini mimarinin kale
dışında gelişen diğer örnekleri ise Cuma
Camii (XIX. yüzyıl) ve Yukarı Cami ile (XIX.
yüzyıl) Han (I745-1750), Gilehli (XVIII. yüzyıl). İmam Ali (XVIII-XIX. yüzyıl). Mustafa
Efendi ( 188 ı ). Gödek Minare (XIX. yüzyı ı) ,
Gışlag (XIX. yüzyıl). Gülgarı (I891). Molla
Yusuf (XIX. yüzyıl) ve Dodu (XIX-XX. yüzyıl) mescidleridir. Yapılar erken İslam mi-
marisinde çok sayıda örneği görülen, harimin enine dikdörtgen biçimde gelişme­
siyle oluşan plan tipinde inşa edilmiştir.
Şeki'ye bağlı çevre köylerdeki XVlll-XIX.
yüzyıllara ait Babaratma, Bilecik, Cunud,
Dehne, Garadağlı, Göynük, Kiş ve Ohut köyü mescidleri aynı planda tasarlanmıştır.
Dini mimarinin İslam öncesi dönemden
kalan örnekleri de yine köylerdedir. Alban
devri yapılarının günümüzdeki en güzel
örneklerinden olan Kiş Kilisesi (VI-VII. yüzyıl) mimarisiyle olduğu kadar bölge kültürünün aydınlatılmasında da ayrı bir role
sahiptir.
Bir zamanlar Şeki - Kabala bölgesinde
2SO'ye yakın olduğu belirtilen
savunma amaçlı askeri yapılardan zamanımıza çok azı ulaşabilmiştir. Şeki'de bulunan toplam on kaleden biri (Şeki Kalesi)
dışındakiler günümüzde harap durumdadır. Daha önceleri beş adet olduğu ileri sürülen ve bugüne kadar ikisi gelen yukarı
(XVIII-XIX. yüzyıl) ve aşağı (XVIII-XIX yüzyıl) kervansaraylar şehir hanları olarak inşa edilmiştir. Şehirde Abdüsselam (XIX.
yüzy ıl) , Ağvanlar (XIX. y üzyıl). Hacı Gani
(XIX yüzyıl), Mehmed Nebi (XIX. yüzyıl)
ve Abdülhalik ( 19 I ı) hamamları mevcuttur. Plan bakımından düz köprüler grubuna dahil edilebilecek olan Gurcana Köprüsü ile (XIX. yüzyıl) Şeki'ye bağlı Hanabat
köyündeki tek gözlü köprü bu tipin önemli örnekleridir. Şeki evleri sofasız ve dış sofalı evler şeklinde ikiye ayrılmakta, kullananların ihtiyacına ve mesleklerine göre de
biçimlenmektedir. Evlerin en erken tarihIisi XVIII. yüzyılın ikinci yarısına ait olan Şe­
kihanovlar Evi'dir. XX. yüzyıla kadar sürekli yeni arayışlar içerisinde farklı denemelerin uygulandığı evlerin bu tarih itibariyle birbirini tekrar ettiği görülmektedir.
III. yüzyıldan itibaren ipek üretimi ve ithalinin yapıldığı kaydedilen şehirlerden biri
olan, XII. yüzyılın başlarında Azerbaycan'ın
ipek merkezi sayılan Şeki'de evler ipek ima-
Han
Sarayı'nın
birinci
katındaki
salondan bir
sayılarının
lathanesi şeklinde de faaliyet göstermekteydi. Eskiden Şeki evlerinde ipek kozaları yetiştirilmesinden dolayı çatılar yüksek
tutulmuştur.
BİBLİYOGRAFYA :
A. Salarnzade - A.
Sadıkzade,
v.dğr. , Problemı
Sokhraneniya i Rekonsturktsii
istırricheskikh Gorodov Azerbaydjana, Bakı
1979, s. 63; a.mlf. v.dğr., Şeki-Tarihi Memarlıg
Oçerki, Bakı 1988, s. 15, ayrıca bk. tür.yer.; M.
ismayılov, Şeki, Bakı 1982, s. 3-4; F. Gedirov,
AzerbaycanınŞimal Müdafle istehkamları, Bakı 1984, s. 72; E. Nuriyev, Azerbaycan SSR-in
Şeki-Zagatala Zonasının Toponomiyası, Bakı
1989, s. 48; M. ismayıl, Azerbaycan Tarihi, Ba1997, s. 125, ayrıca bk. tür.yer.; J. B. Stortiell,
"The Church in Kish (Carbon Dating Reveals its
True Age)", Azerbaijan International, Baku
2003, s. 33-34; P. Sergiyev, istoriya Khirstianstvo v Kavkazskoy Albanii (doktora tezi , 2004),
Moskovskaya Dukhovnaya Akademiya, Kafedra İstorii Drevney Tserkvi, s. 33; G. Mamedova,
Zodchestvo Kavkazskoy Albanii, Baku 2004,
s. 17-19, 42-50; F. Mamedova, Kavkaskaya Al·
baniya i Albanı, Baku 2005, s. 315; V. Kerimov,
"Predvaritelnıye Rezultau Raskopok Mejdunarodnoy Arkheologicheskoy Ekspeditsii na Territom Azerbaydjana, Raskopki Kishskogo Khrama" , AzerbaijanArcheology, sy. 3-4, Baku 2000,
s . 66, ayrıca bk. tür.yer.; S. Efendiyev, "Şeki Han
Sarayı", Dirçeliş-XXI Esr, sy. 39, Bakı 2001, s.
189; O. Memmedova, "Azerbaycanın Tarihi Şe­
herlerinin Plan Guruluşunun Tehlili", Urbanizm,
sy. ll, Bakı 2008, s. 127; "Şeki", Azerbaycan Sovet Ensiklopediyası, Bakı 1987, X, 499.
kı
ı
L
Han
ı
Sa rayı'nın
güney
cephesi
XV/li-XIX Esrler-
Yaşayış Binaları, Bakı
1961,
s. 49; K. Kerimov, Şeki, Bakı 1969, s. 7; Mustafa Cezar, Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık, İstanbull977, s. 21-31, 90; A. Salarnzade
de Azerbaycanda
li]
492
görünüş
L
ANAR Azizov
ŞEKIB ARSLAN
(bk. EMiR ŞEKİB ARSLAN).
ŞEKİB BEY, Tokadizade
(bl<. TOKADizADE ŞEKİB BEY).
ı
_j
ı
_j
Download

TDV DIA