.
.
'
ANKARA
~
'
'
..
'.
ÜNiVERSiTESi
.
ILAHIYAT FAKULTE ·1
•
•
DERGISI
•
•
.
Yd : 1967
Cilt :
..
.
xv .-
!
İBADİLERE AİT BAZI METiNLER
Doç. Dr.
YAŞAR
KUTLUAY
itikadi islam m~zhepletinin incelenmesi sırasında ka.rşılaşılaıi güçlülderin
mezheplere mensup Ii:ı.üelliflerin eserlerinin elde bulunniayişıdır.
Bir mezhebe muhalif olan ıriü0llifin o mezhep hakkında anlattillerı tek taraflı
kalmaktadır~ Eğer eliniizde ayhi konuyu saVıınarak anlatan bir eser olursa,
ikisini nı:ııkayese suretiyle daha doğru bilgiye sahip· olabiliriz, El-Hayyat'm
"El-İntisiir"ını buna misal gösterebiliriz ..Önceleri Şelıristani'nin İbn er-Ra·
vendi'ye dayanarak anlattığı lVIu'tezile mezhebi. hakkındaki bilgilerimiz el-.
İntisar ile geniş ölçüde değişmiş ve daha sonra bulunup yayınlanan mu'tezili
yazmalarla oldukça açıldığa k.avuşmuştnr.
Koliimi veya felsefi. bir sistem olarak tarihten silinen lVIu'tezile yanmda
Şi'iler ve Hariciler ı:ı:ıevcudiyetlerini devam ettirmektedirler. Şi;i - Sünni
çatıŞmasİ arasinda üçüncü cepheyi temsil eden Haricilerin "İbadiyye'' kolu
Doğu ve Kuzey Afrika, Güneydoğu Arabistan müslümanları arasııida yaşam~k­
tadir. Btinuııla ··beraber mezhepl~riiıe ve diui meselelere .dair yayınlan yok
denecek kadar azdır ı. Eiı.. ön~nıli matb.u eser olarak elimizde Cumeyyil h.
Hamkb. Lafi b. Hilfaıi b. Rariıis es· Sa'di tarafından hazırlanan ve 1298 h.
yilın:dan itibaren Zeıizilıar'da basılriıasın:a başlanan Kainus eş-Şeri':ı bulUnmaktadır. İlk sallifesinde doksan cilt olacağı haber verilen eser onuncu cilttelı.
sonra hasılmamıştır. lVIevcut şekliyle Hariciler ve bilhassa İlıadiler hakkında
geniş 'bilgi veren eser 'Uman'da Sultan Seyfb. Malik devrinde-1059 - 1079 h.
eıi önenılisi,
1 İlıadi itikadı hakkında yayınlanmış en önemli kitap Ebu Hafs Ömer b. Cil.mi'nin "Aklde"
sidir. Cerbe ve l\fzab Hancilerinin elkitabı malıiyetindeki bu aslı berberce yazılmış kitap birçok
kereler şerhedilmiştir. Bunlardan Ömer b. Ramazan es-Salati'nin şerhi ayniisim altmd~ Kalıire'de
1323 yıillıda basılınıştu. Bunun dışındaki matbu eserler ya mezhebe yapılan hüeunıl~ karşıla­
mak, yahut geçnıişteki İlıadi ileri gelenleri hakkında bilgi vermek için yazılmış tabakat kitapliınthr. Birinciye nıisal ~larak, Kasım b. Sa'id b. Kasım eş-Şımiihi el-Amiri'nin "Risalet Kavl
el-1\Ietin fi'r-Redd ala el-l\luhiilifin" irıi, ikinciye nıisal olarak da Siiiimi'nin "Tuhfe el-'A'yiin
fi·Sıret ehli 'Uman" ını gösterebiliriz. İbadiler'e ait yazma eserlerinin büyüK. bir kısım S. Smogorzewski'nin. özel kolleksiyonurı:da bulunıİıaktadır. Bunlar hakkında ve kolleksiyon. salıibirıin
basılnıamış eseri için bak. T. Lewicki, EI, New Serie, Vol.I. pp. 125. 134; 141 gibi ilgili maddeler.
142
YAŞAR
KUTLUAY
yılları arasında yazılmıştır. İhadi tarihi, imamları, hilgiuleri aniatıldıktan
sonra fıkıh ve kelam'a geçilmekte, mese~eler ele alınarak delilleri ile iddialerı
ileri sürülmektedir. Bahsedilen eserin birkaç bölümünde "El-Keşf ve'l-Beyan"
adlı eserden nakillerde hnlunulnıaktadır. Bunlar: "lliınler ve talihleri"J,
"Cehaletin Zemmi" 4 "Cehre kail olanların görüşlerinin heyanı" 5 ve "İrade
konusu· ve Kaderiyye'nin Reddi" 6 başlıklarını taşımaktadır.
Adı
geçen eser British Museum Kütüphanesi Or. 2606 nurnarada kayıtlı
bulunmaktadır. Kataloğu hazırlayan C. Rieu7 tamamı üç cilt olduğu anlaşılan
e?erin elde mevcut ikinci ve üçüncü kitaplarını tanıimaktadır. Yazma'da
müellifin ismi yoktur, fakat yukarıda zikrettiğimiz Kamus'ta8 . eserin yazarı­
nın künyesi tam olarak verilmektedir: "Uman nlemasından Ebu Sa'id elEzdi el-Kallıati, Kitah el-Keşf ve'l-Beyan'ın müellifi" deıiilmektedir.
l
Kamus· birçok şahıslar hakkında bilgi verirken ender olarak tarih .zikretmektedir. Bu sebeple el-Kalhati'nin de hangi devir ~emasından olduğuna dair
kesin bilgimiz alınamakla heraber C. VIII, hah 38 de "Alimlerin isimlerinjn ve
eserlerinin zikri" (s. 299 vd.) bölümündeki sıraya hakılarak hicri yedinci veya
sekizinci yüzyıllarda yaşamış olduğu ihtinıali ileri sürülebilir9 •
Eserin kayıp olan birinci kitabına yapılan atıflardan, orada ibiidiliğin
bir sistem halinde anlatıldığı anlaşılmaktadır.· Mamafi eserin son kısmında 22~232 inci v~raklarda, "İstikamet ehli fırkasının ve itikadatının hüccet v:e burhanla şerhi" bölümü bu eksikliği kısmen de olsa telafi etmektedir. Esasen
daha ilk bölümlerden itibaren alemin ve insanların yaratılmasından, sonraki
peygamberler ve diğer dinlerin zuhuruna, Ka'be'nin tarihinden Emevi saltanatma kadar yayılan eserde olaylar tamamen İlıadi görüş açısından ele alın­
maktadır. Rivayetler ve tenkidler bu hususu açıkça ortaya koymaktadır.
2. Badger, The History of the Imams and Seyyids of'Oman, pp. 78-90, London, 1891.
Society yayını. Eserin naşiri Uman'da ilk iniarndan başlayarak kendi zamanına kadar
gelip geçenlerin hayat maceralannı anlatmaktadır.
3 C. I. s. 20
4 c. I. s. 37
Hakliıyt
5 C. V. s. 2
6. C. V. s. 63
7 Charles Rieu, Suplement to the Catalogue of the Arahie Manuscripts in the British
um, pp. 121 - 124, London, 1894
8. C. VIII, s. 309
9
;Brockelınann,
Muşe­
G. A. L. S. Vol. II. p. 568 de 1070 /1659 dan önce yaşadığının muhakkak
oldu~u zikretmekt~dir.
l
143
İBA.DİLERE AİT BAZI METİNLER
Tek kitap halindeki ikinci ve üçüncü ciltler
şu
hahlara
ayrılmaktadır:
1- Kudretin ızharı, arşın, semaların, yeryüzünün, meleklerin, cinlerin,
ilk yara-ı;ığı (var. 1h).
insanların yaratılni.ası, Allahın
II-.
Adem'iıı
indirilmesi, ihlis v. s. (8 a).
III- Şit peygaıııheriu hi'seti, ıı{evlidi, ondan sonraki enbiyanın nühüvvetleri (10 a) Adem'iıı vefatı (10h), Şit h. Adem'ın vefatı, İdris'iıı nühü~eti
(llh), Nuh'un nühüvveti, Sefine (12 a-13a), Hud'un nühüvveti (14h), Salih'in
nühüvveti (16h ), İhrahiııı'iıı nühüvveti (18h) faziletleri (21a), Lut'un nühüvveti
(21a), İshak h. İhrahiııı ve Eyyuh'un nühüvvetleri (22a), Yakuh h. İshak'ın
oğlu Yusuf'un nühüvvetleri (23h),Musa h. İıııran'ın nühüvveti (24a), Şu'ayh'ın
nühüvveti (25h), Yuşa h. Nnu olayı (26h), Davud'un nühüvveti (26h)
Suleyman h. Davud (28a), Yunus h. Matta (30h),. Üzeyr hakkında (32h),
Yahya ve oğlu Zekeriyya hakkında (36a), Yahya ve babası Zekeriyya'nın kati
haberi (37a), Babası Zekeriyya'nın makteli (38a), Allahın nehisi ve ruhu İsa
h. Meryem'in hi'seti (38h).
IV- Kitah Muhtasar'dan enbiyanın zikri,
sayıları hakkında rivayetler (40a).
sayıları,
nchileri ve
resullerİlı
V- Hadis el-Beyt · (43h):
VI(45h).
Haheşlileriıı
Yemeu'e
çıkışlarının
sebebi ve bununla ilgili haberler
VII-XIV- Hazreti Muhammed h. ,Ahdillah'ın hi'seti, sireti, faziletleri,
ona verdiği hasletler, kendisine nasıl hiat edildiği, gazveleri, bazı sözleri, hastalanması ve vefatı (49h~75h). Bu hölümün haşl~mgıcın­
dan itibaren on varaklık kısımda zamanın yaptığı tahrih~t sebebi ile birçok
yerler okunaınıyor.
doğum tarilıi, Allahın
XV- Ebu
Bekr'iıı
hilafeti (80a)
XVI- Ömer h. el-Hattah'ın hilafeti, Şfua .kop.usu (82 a-84a).
XVII- Osman h.
Affan'ın
hastalanması· ve vefatı ile ilk dört halife devri
Hariciler ve Ehli Süıınet hakımından çok farklıdır.
Ehli süıınetiıı ilk dört halifeye "Hulefayı Raşidin" demesine karşılık, Şiiler ilk
üçüne gasıh n azarı ile h akıp tekfire giderler. Haricile;r ise -ilk ikisinden ,son derece hürmetkar şekilde bahsederler. Müellif, üçÜncü halife devrini anlatırken,
onun ilk altı yıl "doğru amel ettiğini" (85a) fakat sonra kötülük üstüne kötülük
Peygamberin veda
haccı,
hilafeti (84h).
hakkındaki görüşler Şiiler,
144
YAŞAR
yaptığını,
hareket ve
KUTLUAY
davranışlarının
ne Peygamberin ne ilk iki halifenin siretlerine uymadığıııı, "ganimetleri adaletsiz dağıttığını, kendisine yakınlıkları
sebebiyle sefihleri işbaşma getirdiğini, Allahıiı Kitabını tahrife cüret ettiğini,
zamanının en kötü şöhretli şahsı Velid h. Ebi Ma'iyt'ı KÜfe'ye tayiıı, Mervan
h. el-Hakem'e ifrikiyyen humsunu tahsis, Abdullah h. Ehi Serh gibi Allahın
düşmanına valilik vermek, Abdullah h. Mes'ud gibi bir insanı yatağa düşüresi­
ye dövdürmek" gibi (86h) işler yaptığını zikreder. Sonra Osman h. Affan'ın
katli (90 a) .ve Osman h. Aff~n mazlumen mi katiedildi (9lh). konularını ele ·
alır, münakaşasıııı yapar.
XVIII-XXIV- Ali h. Ebi Talih'in hilafeti (92h); Talha , Zuheyr ve .Aişenin huruçları (94h), Mu'aviye h. Ebi Sufyan'ın hurucıi (95h). Arnmar h.
Yasir'in katli, Hakemeyn konusu, Ehu Musa· cl-Eş'ari ve Amr.h. el-As (96 a),
Nehrevan ehlinin hurucu (98 a) Ali h. Ebi Talih'in Nehrevan ehline gönderdiği
mektup ve kendisine verilen cevap {99 a) Müslümanların (yani Haricilerin)
İbn Abbas ile münazaraları (99h), Nehreva:n ehliıı.in kılıçtan geçirilmeleri
(l05h), Hasen h. Ali h. Ebi Talih'in vclayeti (I06a).
Yazar, halifenin katledilmesi üzerine oğlunun Kays h. Sa'd h. Uhade'ye
askeri savaşa hazırlamayı emre.ttiğini, niyetinin Mu'aviye ile savaş olduğunu,
fakat Mu'aviye'nin ona mektup yazıp altın gönderip tıpkı babası gibi kandırdığını anlatır. Nilıayet bütün selahiyetler Mu'aviye'de toplanır (107 a),
oğlu Yezid'in yerine geçmesi ile saltanat devam eder {l07h).
Üçüncü kitap 25 inci babdan başlayıp 50 ncide hitmckteve tam bir MilelNilıal teşkil etmektedir. XXV· Fırkaların Zikri {llOa) genel başlığı ile" girilen
bölümde, "Peygamber, Mecusiler yetmiş, Yahudiler yetmiş bir, Hıristiyanlar
yetmiş iki fırkaya ayrıldılar, ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır ...
dedi" şeklindeki meşhur rivayet zikredildikten sonra şu konular ele alınmak­
tadır:
XXVI-Mecusiler
(Illa)
XXVII- Sahiller (ll3a)
XXVIII- Filozoflar (ll4a)
·XXIX- Cahiliyyc devri
aralıları
mu'attılası
(ll7h) ·
XXX- .A:tah·
(ll4h) .
XXXI- İslam ö_iıccsi aralı bilgirileri (ll9a)
XXXII...:" Hind
fırkaları
ve
görüşleri
{l24h)
XXXIII-. Giliı.eşe ibadet edenler {126~)
İBADİLERE AİT BAZI l'ıiETİNLER
145
XXXIV- Aya ibadet edenler (126h)
XXXV- Yahudi
dininde mezhehler (l-26h)
Hıristiyanlıkta
XXXVI-
mezhehler (131a)
XXXVII- Müşrikler:iıi ve müna:fıklann
135a)
XXXVIII- İslam Fırkalan (137h)
çocuklarının
durumu meselesi
İsİarn fırkalarından hahsederk~n yapılan genel tasnif ve anlatılan görüşler
ilk bakışta Şehr!stani'yi hatırlatmaktadır. Bu bakımdan "esas itibariyle
müellif Şehristai:ı.i':ıiin düzenini takip "ile onu geniş şekilde ihtisar etmektedir10•
hükmü doğru görülehilirse de, yazarın Şehristani'de olduğu gibi fırkaları sadece tasnifve görüşlerini nakil ile iktifa etmediği ve asıl Önenıl(husus, ondan
ayrı bir ıriezhehin saliki olduğu unutulmamalıdır. İhadiyye dışındaki her görüş
ve iddia ele alınarak tahlil ve tenkid edilınektedir. Fırkaların ilk gurubu olarak
ele alınari Mu'tezile (XXXIX- 139h - 146 h) genel hatları.ile anlat$p tenkid
,edildikten sonra alt koliarına geçilmekte, aynı usul bütün mezheplerde tekrar
edilı:ri.ekiedir. Şehristani'ye paralel şekilde verilen Mu'tezile'niıi. ondört kolu
ştullardır:
·
Vasıliyye
(146h)
Huzeyliyye (147h)
N azzanıiyye (1 48h)
Hahıtiyye
Bişriyye
(150a)
(151a)
Mu'amnieriyye (151a)
Muzdariyye (151h)
Tamırianıiyye
(152a)
· Cahızi)rye (152h)
Hayyatiyye
(153a)
Cuhbaiyye (153h)
Cehnıiyye
(154a)
Neccariyye (155a)·
(155h)
Dırariyye
10 C. Rieu, a. g. e, p: 123. Fırkalıınn ismi geçtikçe Şehristlni'niu el Mi.ıel ve'n Nihal'iniu
.tercümesiniu sahife nınnaralanın vererek mukayeseyi kolaylaştırmaktadır. Fakat biraz aşağıda
göreceğiı:Ôiz gibi bıİrada zikredilen bütüİı fırkalıi.rı ayın tasnif çerçeve~i içinde $ehristiiııi'de
bulmayaimkan yoktur.
·
146
YAŞAR
XLIXLII-
Sıfatiyye, Haşviyye
Teşhih Görüşünün
ve
KUTLUAY
Muşehhihe
(156a)
Reddi 157a)
XLIII- Yazar, Müşehhihe Fırkaları genel adı altında Şelıristani'nin
tasnifini alıp Kerraıniyye (163a)'dan itibaren zikrettikten soııra Eş'ariyye
(164 a), Milikiyye (164h), Hanefiyye (166h), Hanheliyye (170h), Şafi'iyye
{171a)'yi de idlıal etmektedir. Da'ı1diyye, Kehşaniyye, .A.hidiyye, Sevriyye,
Zarihiyye, İshakiyye, Vahidiyye ve Zahiriyye'ııin {176h) zikrinden soııra
XLIV. bölÜmde bazı hadis rivayetlerinin 'tartışma~ma geçmektedir {180a).
Yazarın, Eş'ariyye ile ile diğer sünni fıkıh mezheplerini ayni paralelde
görmesi konuyu değişik bir görüş açısından değerlendii:diğiııe misal teşkil eder.
B:iliıidiği gibi, meşhur dört mezheh ima:inıııın da itikadi yahut kelaıni konul~rda
ileri sürülmüş fikirleri vardır; fakat hu mezhebieri meydana getiren görüş. aylıklan kelaıni değil tamamenfıkhidirler. Ayniıkiarı ibadet-ve mıiamelat konularmdadır. Bu fıkhi
mezhebierin mensuplan kelam yönünden ya Eş'­
ariyye ya Maturidiyye'ye uymaktadırlar. Öyleyken fıkıh mezhehleriııin diğerleri arasmda saYılması, buna karşılık Matliridiyye'ııin hiç zikredilmemesi
değişik bir anlayışın sonucu olııiaktadır. Bu konuyu nasıl ele alıp işlediğinin
araştırılması enteresan olacaktır.
XLV-XLVII- Harici Fırkaları, ileri sürdükleri iddialar ve bunlara reddiye (195h-203h) bölümlerinde İhadiyye dışındaki harici görüşlere de cephe
alınmaktadır. Necdiyye {199h), Ateviyye, A'saıniyye ve Sililıiyye (20la),
Beyhesiyye (20lh), Acrediyye (202a), Meymı1niyye ve Sufriyye {202h), Hafsiyye, Sa'lehiyye ve Ahnesiyye (203a), Hazmıiyye, Halefiyye ile Şehristani'de
bulunmayan Sa'diyye yahut Sa'idiyye (203h) firkalan aıılatılmaktadır.
XLVIII-
Şi'iler
(204a-216h ).
İslam Mezheplerini Mu'tezile, Muşehhihe, Havanc ve Şi'a şeklinde dört
büyük guruba ayırarak inceleyen yazar, bu hölüıi:ıde de klasik tasnif sistemine
uymuştur. "Ali h. Ebi Talih'in imameti hususunda nass, vasiyet ve ta'yin
olduğunu kabul edeııler" (204a) şeklindeki genel tariften soııra, İmamet, İs­
met konularmdan başlayıp Ali'nin ilk müslüman olduğu, Peygamberin ona bazı
gizli talimatta bulunduğu şeklindeki iddiaları ele alarak "Bu hususta İs­
tikamet Ehlinin hücceti ve görüşü şudur" başlangıcından soııra cevaplar vermektedir.
Gerek iddialar aıılatılırken , gerekse bunlara cevaplar verilirken çok ağır
bir dil kullanılmakta, hakaretler savurlılmaktadır. Mamafi hu bölüm, hancilerin temel görüşlerdeki ayrılıklannı kesin şekilde ve madde niadde asaklamasi hakmımdan önem "taşımaktadır.
İBADİLERE AİT BAZI METİNLER
147
XLIX. Bölümde zikredilen Şi'i fırkaları, gerek isimleri, gerek imiatılan
görüşleri hakımından (216h-223h) yenilik getirmemektedir. Şehristani'nin
bulasası hükmü bu bölüm için çok yerindedir.
Eserin son bölümü, yukanda işaret ettiğimiz gibi, mezhebin kelami. görüş·
lerinin tesbiti hakımından önem taşımaktadır. Burada . İbadiyye, "Kitah,
Sünnet ve İcma'a dayanan, Mu'tezile, Kaderiyye, Sıfatiyye, Cehmiyye, Ha'varic, RavMız ve Teşeyyu' gibi hak yoldan sapmış fırkalardan ayrılan yegane
fırka" ol~rak takdim edildikten sonra, fırkanm kurucusu Abdullah h. İhad
h. Heysem el-Lat h. Sa'lehe'ye geçilmektedir. Mu'aviye h. Ebi Sufyan zama·
~ında zulıur etmiş Ahdulmelik h. Mervan (65 • 86) zamanma kadar yaşamıştır.
Buna yazdığı "Siyer" ve "Nasayılı" ile meşhurdur. Mezhebi görüşlerinin silsilesi şöyle uzamaktadır: Abdullah b. İhad, Abdullah b. el-Abbas ve Ebu Şa'şa
Cabir h. Yezid yoluyla Nehrevan ve Nalıile ehlinden Tabi'inden, Sıffin ve
Cemel ehlinden, Arnınar b. Yasir, Huzeyme h. Sabit zı'ş-şehadetoyn, Budeyl
h. Verka el-Huzai'nin iki oğlu Muhammed ve Abdullah, Abdullah b. Mes'ud,
Huzeyfet. h. el-Yemani, Mu'az h. Cebel, Abdurrahman b. Avf, Selman elFarisi, Hilal el-Habeşi, Suheyh er-RUmi gibi sahabeden Ummulmüminin
Aişe, herkesin razı olduğu iki halife Ebu Bekr ve Ömer ile MuhacirUn ve Eıı­
sar'dan almıştır.
Mezhehin kurucusu hakkındaki hu girişten sonra "İman" meselesi ile
sisteme girilmektedir: "İmaıı, kavl, amel, niyyet ve sünnete ittihadır. İman
Allaha, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, cennetine, cehennemin.e,
va'dine, va'idine, ölümden sonra diriltilmeye, hesaba, ahiret gününe inanmak,
nehilerin rableri katından getirdiklerinin hak olduğunu tasdik etmektir. Kur'an Allahın kelaİnı , vahyi ve tenzilidir, onu nehisi Muhammed aleyhisselama
inzal etmiştir .... İman, bunlardan başka, kadere hayrına ve şerriıie, Allahın
herşeyin yaratanı olduğuna, O'ndan başka Yaratan olmadığına, O'nun va'dinden dönmeyeceğine ve va'idini ihtal etmeyeceğine, sözlerinin doğru
olduğuna, Muhammed h. Abdiilah'ın getirdiklerinin Allah katından ve doğru
olduklarına, bunlarda şek ve şüphe hulunmadığına inanmaktı.r" denildikten
sonra Allahın sıfatları tamamen ayetlere dayanılarak sayılıyor. ve : "İslam,
iman'a dalıildir ve bu da Allahtan başka ilah olmadığına, O'nun bir ve tek olduğuna, Muhammedin O'nun kulu ve elçisi olduğuna, söylediklerinin Allah
katından ve doğru olduğuna şeksiz şüphesiz şehadet •etmek, kıyametin kopacağında şüphe hulunıııadığını ve Allahın kahirierde olanları tekrar dirilteceğini
kabul etmektir" hükmünden sonra bir fasl'a geçiliyor: "İslam şunlarsız olmaz".
Sayılanlar farzlan ve sünnetleri ile namazlar, taharet, zekat, oruç ve hacc'ın
148
YAŞAR·KUTLUAY
yanısıra '.'Sılatu'l-erham, hirru'l-valideyn, e:ıp.r hi'l-ma'rfıf· ve'n-nehy aiı.'il­
munker, ·cihad, yakma, komşuya, yolc_uya hakkını vermek, emanf}ti eda, doğru
şehadette bulunmak, gözleri haramlardan sakınmak, yalan sözü terketmek,
haramlara yaklaşmamak, haramı haram helali helal saymak, Allahın ve elçisinin yasakla dıklarından uzak durmak.." Şekİinde Allah)Jl hlt~hiııda yazili
bütün emr ·ve nehyler sayıbnaktadır.
..
.
.
K.endile.rinden başka fırkaların görüşleri reddedilirken "Onlara denir
ki " yahut "Onlara deri2; ki" gihi söz başlarının yamsıra "İstikamet ve iman
ehlinin" vey~ "İstika;met Ye ~dl ehlinin gö~üşü şudur" gibi ifadel~r kull~nıl­
maktadır. ·
El-Kalhati'nin El-Keşf ve'l-Beyan'i üzeriıide son yıllarda,· Haricilerin
menşe meseleleri incelenirken Prof. L. Veecia Vaglieri tarafından durulniuşiı.
Harfira'da toplanma sebepleri araştırılırken bu yazınada verilen bilgilerden
geniş ölçüde faydalanilmıştır. Bu hususa daha önce Muhammed Kafafl·dikkati
çekmiş 12 , kaynağın haricilik tedkikleri yönünden. önemini helirtİniştl:r; faka:t
el-Kalhati'nin tamamen iliadi görüş açısından yazıınş olduğıİ Mezhepler Tarihi
kitabı dikkatlerden kaçımştır. Müellifi:inizin, mezhepleri genellikle anlatırken
yaptığı .tenkidler bir yana, son halıda verdiği bilgiler ve iliadi ilmihali, Iliezhepler tarihi yönünden son derece kıymetli bilgileri ihtiva etmektedir.
Eserin hu bölümlerini ilk fırsatta türkçe tercümesiyle birlikte yayınlaya­
cağız ..
El-Kalhati'nin _zaman zaman bazı ımsralarına yer verdiği şair Ahmed
h. en-~azr es-Samı1li el-Umani el-İhadi'nin "Diva!J."ı. da ay:pi kütüphanede
.bulunmaktadır (Or. 2434 ). Yaşadığı devir hakkında hiçbir kayda r.astlanma·
yan bu şairden Cumeyyil h. Hamis de hahsetmektedir. 13 . "Diva!J."ın yazısı
XIX. yüzyıl göünüşlü nesihtir14 müstensih ismi yo_li;tur. Alfabetik olarak
daha ziyade fıkıh konusunda meseleler ele alınmaktadır. "Eşrihe" (var. lh)
ilc haşlamakta "Bey," (2h), "Rıda"(7h), ~'Nikah" (9lı), Zehh, Tezkiye, Sayd
hükümleı:i" (lSa) konuları arasında "Fiillerin yaratılması hususu ve.Kaderiy:Ye'nin reddi" (17h-20h), "Tevhid konusu ve Teşhih'in nefyi ve müşkil ayetlerin tefsiri" (62a-65lı) ve "Kur'an'ın malıluk olduğu görüşiinfuı. reddi" (7lh.73h) gihi üç ~elam meselesi de ele alınmaktadır. Yazma -73 varaktır.
ll Encyclopedia of Islam, New Serie, Harici, Hanıra gibi maddeler
12 'The ·:llise of Khiırijism According to Ebu Sa'id Muhaİnmad b. Sa'id
hiiti, Bulletin of the Faculty of Arts, Vol. XIV, pp. 29 - 48; Cairo 1952.
·.13. Kamıis eş-Şeri'a, C. V; ss. 65. 67
14 Riııu a. g. e. p, 209
ai, Azdi AI-Qal;
-
.
İBADİLERE AİT BAZI l\IETİNLER
149
Or. 3744 nurnarada kayıtlı ll7 varaklık yazma da hayli önemli görülmektedir. İhiidi mezhebi mensubu Ebu İshak İbrahim h. Kays, "Kitah Ma La
Yese'u Cehele" (var. 2h) adını verdiği eserini "İhadiye'uin ülkelerde az yayıl­
mış ve hakkında malıdut eser yazılması" sebebiyle kaleme aldığını belirtiyor.
XIV. yüzyılda istinsah edilmişe benzeyen 15 yazma, ihadat, mu'amelat ve
veraset hahisleriyle tam bir fıkıh sistemi vermektedir. Son kısımları biraz tahribe uğramışsa da neshi okunaklıdır.
·Or. 2085 nurnarada kayıtlı 70 varaklık bir yazmanın İlıadilerin gerek fıkhi
gerek kelanıi bütün görüşlerini anlattığı anİaşılmaktadır. Fakat 87 bab olarak
yazıldıği başlangıcında zikredilen eserde sadece 19 bab bulunmaktadır. Yazarı
Derviş h. Cum'a el Mah:rfrki el-İhadi hakkında hilginıiz yoktur.
Or. 2915 nurnarada kayıtlı ve geçen yüzyılda istinsah edilmiş 193 varaklık
yazma yukarıda zikrettiğinıiz "Divan"ı şcrhetmektedir. Asıl eserin alfabetik
olan sırasını kendine göre tasnif ederek şerheden yazarm adı belirsiz ve eserinin birinci cildi de kayıptır.
15 Rieu, a. ·g. e. p. 762.
Download

ILAHIYAT FAKULTE ·1 DERGISI . . .