iBNÜ'z-ZEYYAT et-TADiLT
İbnü 'z-Zeyyat'ın kaynaklarda adı geçen
eserleri de şunlardır: Na;ı.mü's-sü­
diğer
Wk li şiyemi (resmi)'l-müWk, el-Müctene'n-naçiir ve'l-mui:ctene'l-]]atir, el'İbdretü'l-vecize 'ani'l-işdre, el-Leta'ifü'r-ruJ:ıdniyye ve'l-'avdrifü 'r-rabbdniyye, Lehcetü 'I-lafı~ ve behcetü '1-J:ıd­
fı;ı., Ta]]lişü'd-deldle
li
tel]]işi'r-Risdle,
Cevdmi'u '1-eşer ve'l- 'inayat ii şavd­
di'i'l- 'i b er ve '1-dydt, Kurretü 'ayni'ssa'il ve bugyetü neisi'l-dmil (siyere
dair manzum bir eser). Şü;-;Cırü ';-;-;-;eheb
ii şuduri (şurümi)'I-]]utab, Fa'idetü'lmültel:cıt ve 'a'idetü'l-mugtebit, 'Uddetü'l-muJ:ıil:c ve tuJ:ıietü'l-müsteJ:ıil:c, elVaşdye'n - ni;ı.amiyye fi'l-I:cavdfi (fı '1-{eva'idi)'ş-şüldşiyye, 'Uddetü'd-da'i ve
'umdetü'l-va'i, 'Avdriiü'l-kerem ve şı­
ldtü'l-iJ:ısdn (şıfatü'l-U:ısan) !ima J:ıava­
hü '1- 'ay n min leta'iii'l-J:ıikem min ]]ulul:cı 'I-insan, Şereiü (Şürül):u) '1-metdril:c
ii']]tişdri Kitdbi'l-Meşaril:c, Şereiü 'I-bahar fi ']]tiydri Meşdril:cı'l-envdr.
BİBLiYOGRAFYA :
Zehebi. Ma'rifetü 'l-kurra' (Aitıkulaç). lll, 14901491 ; İbnü'I-Hatib. ei-İf:ıti(a, 1, 287-296; a.mlf..
ei-Ket1betü '1-kamine (nş r. İ hsan Abbas). Beyrut
1983, s. 34-37; İbn Ferhün, ed-Dfbacü'l-mü?heb, 1, 195-197; İbnü'I-Cezeri, Gayetü 'n-1'/ihtiye, 1, 47-48; İbn Nasırüddin, Tavzihu'I-Müşteb ih
(n ş r. M. Naim el-AraksOsi), Beyrut 1414/1993,
1, 501; İbn Hacer, ed-Dürerü '1-kamine, ı, 121 122; Süyüti, Bugy etü'l-vu'at, ı , 302-303; İbnü ' I­
Kadi, Dürretü 'l-hical, ı , 60-61; Keşfü '?-?Unün,
ll, 1045, 1305, 1548, 1966; Hediyyetü 'l-'ari{in ,
ı , 107; izahu 'l-meknün, ı, 67 , 235, 318; ll , 16,
42,47,48,91 ,95, 129, 154, 223,404,431 , 538,
659, 710; Abdü lvehhab b. Mansür, A'lamü'lmagribi 'I-'Arabi, Rabat 1406/1986, IV, 273277.
Iii
ı
TAYYAR ALTlKULAÇ
İBNÜ'z-ZEYYAT et-TA.niLi
( ı,si.:ıWf .::.ıG}f .yf)
ı
Ebu Ya'küb Yusuf
b. Yahya b. lsa et-Tadill
(ö. 628/1230)
et- Teşewüf ila ri dili' t- taşawuf
L
adlı
eseriyle
Fas'ın
tanınan mutasawıf.
_j
Tadila (Tad la) şehrinde doğdu.
bilinenler et-Teşevvüf'­
te verdiği bilgilere dayanmaktadır. Bu
eserinde bazı men kı beleri anlatırken bunları babasından dinlediğini söyler. Çocukluğunda ailesiyle birlikte Merakeş'e yerleşti. Ebu Zekeriyya ez-Zenatl adlı bir sufiden Kur'an dersleri aldıktan sonra İbn
Havtullah ei-Ensarl ve Ebu Amr Osman b.
Abdullah es-Selald'nin yanında dini ilimleri tahsil etti. On sekiz-on dokuz yaşla­
rında iken sufilerin sohbet meclislerine
Hayatı hakkında
devam etmeye başladı. Ebu İmran Musa
ei-Muallim, Ebü'I-Abbas es-Sebtl gibi takvasıyla meşhur kişilerden de istifade etti. Tadila'da kadı olarak görev yaptığı sıra­
da Regrage'de vefat etti. et-Teşevvüf'ü
ilk olarak neşreden A. Adolphe Faure, İb­
nü'z-Zeyyat'ın naaşının ölümünden bir
süre sonra Merakeş'e nakledilerek Babülhamls'in dışında Sldl Muhammed Perran
ile Sldl Muhammed Berbuşl'nİn türbesine yakın bir yere gömüldüğünü söyler.
Ancak buradaki kabrio ona ait olduğunu
gösteren bir kayıt yoktur ( et- Teşevvüf,
n eş reden in girişi, s. 24).
de (AI]baru Ebi 'l-'Abbas es-Sebti) bu ikinci neşrin sonuna eklenmiştir. M. de Fenoyl kitabı Fransızca'ya tercüme etmiştir
(Ca sablanca 1995) .
İbnü'z-Zeyyat'ın, İbnü'I- Kettanl hakkın­
da bilgi vermekle birlikte onun Kitdbü'l-
Müsteidd ii ?,ikri'ş-şdlil:ıin ve'l-'ubbdd
bi-medineti Fas ve md yelihd mine '1bilad adlı eserinden bahsetmemiş olması dikkat çekicidir. Buna rağmen onun bu
eserinden faydalandığını söylemek mümkündür. Okuduğunu belirttiği A]]bdru şd­
liJ:ıi Regrdye ve 'ulemd'ihd adlı kitap ise
İbnü'I-Kettanl'nin el-Müstetad'ı olmalıdır.
İbn Kunfüz (Ünsü '1-fal):ir, Ra bat I 965),
İbn Ebu Zer' ei-Fasl ( el-Enisü'l-mutrib, Rabat 1972), İbn Meryem (el-Büstan, Cezaet- Teşevvüi ila ricdli't-taşavvui adlı eseyir ı 326), Ebü'I-Abbas en-Nasırl (el-İstil):­
rinin mukaddimesinde Mağrib velilerini
şa, Darülbeyza ı 954), İbnü'I~Kadl (Selvekonu alan bir eser bulunmadığı için bazı
tü'l-enfas, Fas, t s., Ce?vetü'l-iktibas, Rakimselerin bu bölgede veli yetişmediğini
bat
ı 97 3) ve Abbas b. İbrahim ( el-İ'lam,
sandıklarını, et-Teşevvüf'ü bu velileri taRabat ı 974) gibi müellifler doğrudan venıtmak amacıyla kaleme aldığını söyler;
ya dalaylı olarak et-Teşevvüf'ten faydaM ağri b halkı arasında yaygın olan ve hak.
larimışlardır. Badisi'nin el-Mal:cşadü'ş­
kı destekleyen bir zümrenin daima buşerif'i (Rabat ı 982) eserin bir zeyli sayıla­
l unacağın ı ifade eden hadisle (Müslim,
bilir. et-Teşevvüi, Ahmed b. Ulvan ei-Mıs­
"İmaret", ı 77) bu hadisi teyit eden diğer
rl ile Ahmed b. Abdullah es-Semlall tararivayetleri nakleder (a.g.e., s. 31-32). Müfından ihtisar edilmiş, Ahmed b. Abdülellif eserinin bu kısmında velllerin nitelikkadir eserde yer alan sufilerin isimlerini
leri. manevi halleri ve kerametleri gibi konazma dökmüştür (Abdüsselam b. Abdülnulara da kısaca temas etmiş. tasawu- ·
kadir ibn SGde, ı, 257) . İbnü'z- Zeyyat'ın,
fun teorik meselelerine fazla yer vermeHariri'nin Mai:cömdt'ına Nihdyetü'l-mayip bu alanda bilgi almak isteyenlere Gazl:ciimdt ii dirdyeti'l-Mal:ciimdt adıyla bir
zall'nin İJ:ıya'ü 'uWmi'd-din'ini tavsiye
şerh yazdığı belirtilmekte. yine ona ait oletmiştir. İbnü'z-Zeyyat, Merakeş ve çevması ihtimali bulunan el-Münte]]abü'lresinde yetişen velllerin yanı sıra aslen
mugrib ii ?,ikri ba'zı şulaJ:ıd 'i'l-Magrib
Merakeşli olmamakla birlikte buraya geadlı bir eserden söz edilmektedir (Gubrllip yerleşen . burada vefat eden veya MenT, s. 50) .
rakeşli oldukları halde başka yerlere gidip
BİBLİYOGRAFYA :
oralarda ölen velileri de eserine almıştır.
Müslim. "İmaret", 177; ibnü"z-Zeyyat et-TaBu konudaki tesbitlerinin güvenilir olması
dill. et-Teşevvü{ ila ricali't- taşavvu{(nşr. Ahmed
için son derece dikkatli davrandığını söyet-Tevfik), Rabat 1404/ 1984, neşredenin g i rişi,
leyen müellifin kaydettiği bilgilerin bir
s. 1-30; İbnü"I-Arabl. ei-Fütahtit, IV, 69; Gubr1n1, 'Unvanü'd-diraye(nşr. Adil Nüveyhiz), Bey·
kısmı bizzat kendi gözlemlerine dayanır.
rut 1969, s. 50; Badisi. ei-Makşadü'ş-şerif(nşr
Eserde sufi ve velilerden başka abid, zaSaidAhmedA'rab). Rabat 1402/ 1982, s. 14-16,
hid, alim ve fakihlere de yer verilmiştir.
1O1; Firüzabadi. el-Bülga {i terticimi e'immeti'nŞaban 617'de (Ekim 1220) tamamlanan
nahv ve'l-luga (nşr. Muhammed e l-Mı s ri), Dı­
kitapta 48S- 616 ( 1092-1219) yılları aramaşk 1972, s. 294; SüyCıti, Bugyetü'l-vu'at, ll,
363; Ahmed Baba et-Tinbükti. Neylü'l-ibtihac
sında vefat eden 277 kişinin biyografisi
(İbn FerhOn, ed-Dibticü'l-mü?heb içinde), Kave menkıbeleri anlatılmış. ilk ve son anhire 1329-30, s. 352; el-ljulelü's-sündüsiylatılan kişilerin adlarının Muhammed olye, ı, 219, 256, 261; İbnü'I-Muvakkit . es-Sa'amasına dikkat edilmiştir. Tanıttığı kişile ­
detü '1-ebediyy e {i't-ta'rif bi-meşahiri'l-haçi­
rin büyük bir bölümü hakkında tek kaynak
rati'I-Merraküş iyye, Darülbeyza 1918, ll, 147;
Brockelmann. GAL Suppl., 1, 558; Abdüsselam
olma özelliği taşıyan et-Teşevvüi, Fas'ın
b. Abdülkadir İbn Süde. Delflü mü'erri/ji'I-Magdini ve tasawufi hayatı yanında sosyal ve
ribi'l-akşa, Darülbeyza 1960, 1, 257; Abbas b. İb­
kültürel dokusu bakımından da önemli
rahim, el-İ' lam, X, 394; A. Faure. "lbn al-Zaybilgiler ihtiva etmektedir. Eser A. Adolyat", E/ 2 (İng.), lll, 975; Muhammed Asaf Fikret.
phe Faure (Rabat 1958) ve Ahmed et-Tev"İbn Zeyyat", DMBİ, lll, 638; Ahmed et-Tevfik,
"et-Tadill, Yusuf'", Ma'lemetü 'l·Magrib, Ra bat
fik (Ra bat ı 404/1984) tarafından yayım­
1413/1992, VI, 2011-2012 .
lanmış. müellifin hocalarından Ebü'I-Abİbnü'z-Zeyyat, BatıAfrika zahid ve velileri hakkında ilk ciddi tabakat kitabı olan
bas es-Sebtl için yazdığı menakıbname
!il
SüLEYMAN ULUDAG
247
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi