Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası
GATT MADDE XX GENEL İSTİSNALAR
Bu çalışmanın amacı, Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) Madde XX’nin
incelenmesi amacını taşımaktadır. Giriş bölümünde 1947 yılında Gümrük Tarifeleri ve Ticaret
Genel Anlaşması’nın (GATT) imzalanması ve 1994 yılında Dünya Ticaret Örgütü’nün (DTÖ)
kuruluşuna kadar geçen zamana kısaca değinilecektir.
GATT Madde XX Genel İstisnalar (General Exceptions) başlığı altında Madde XX genel hatları
ile incelenecek ve çalışma örnek bir dava ile sonuçlandırılacaktır.
Giriş
1929 Büyük Buhran sonrasında ülkeler kendi içlerine kapanarak bireysel çözümlerle krizin
getirmiş olduğu sorunların üstesinden gelmeye çalışmışlardır. Söz konusu bireyselleşme, dünya
ticaretinin işbirliğinden uzaklaşmasına sebep olmuştur. Ülkeler ulusal sanayilerini korumak ve
ödemeler dengesi problemlerini çözmek adına gümrük tarifelerini yükseltmek yolunu tercih
etmişlerdir. Yaşanan ekonomik buhran ve ülkelerin korumacı yapıları benimsemeleri İkinci Dünya
Savaşı’nın temellerini hazırlamıştır.1
İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle, dünyada barış ortamının sürekli kılınması amacıyla
uluslararası ekonomik işbirliğinin kurulması gerekliliği doruk noktasına ulaşmıştır. Avrupa
devletlerinin politikalarına yön veren devlet adamlarının büyük çoğunluğu, I. Dünya Savaşı’na,
1929 Büyük Buhran’a ve II. Dünya Savaşı’na tanıklık etmiş bir nesildir.2 Yaşanan bu acı tecrübeler,
savaş sonrası Avrupa’sının şekillenmesine ve devletlerarasında bütünleşme olgusunun
benimsenmesine yol açmıştır.
Bu doğrultuda uluslararası sistemin ekonomik, sosyal ve siyasal anlamda yapılanması
hedeflenmiştir. Ülkelerin kalkınma çabalarına yardımcı olmak, uluslararası ticareti serbestleştirmek
ve arttırmak amacıyla yeni kurumların oluşturulması hedeflenmiştir. Söz konusu hedef
çerçevesinde Birleşmiş Milletler (BM), Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası (WB)
kurulmuştur.3
Söz konusu kurumların oluşturulmasıyla birlikte ticaretin serbestleştirilmesi yönünde benzer bir
işbirliğine ihtiyaç duyulmuştur. Bu ihtiyaçlar çerçevesinde, 50 kadar ülkenin temsilcilerinin
katılımıyla, Uluslararası Ticaret Örgütü’nün (International Trade Organization – ITO) kurulması
kararlaştırılmıştır. Yalnız ticaret değil, istihdam, ürün anlaşmaları, kısıtlı iş uygulamaları, uluslararası
yatırım ve servisler gibi birçok alanı kapsaması düşünülen ITO’nun yapılanma süreci içerisinde,
uluslararası ticaretin hızlı bir şekilde güvence altına alınması, gümrük vergilerinin indirilmesi ve
sabitlenmesi amacıyla 15 katılımcı ülke ile Aralık 1945 tarihinde görüşmelere başlanmıştır.
1
Karaca, Nil, GATT’dan Dünya Ticaret Örgütü’ne, Sakarya Üniversitesi,
http://web.sakarya.edu.tr/~kaymakci/makale/gattdan.pdf, s.1.
2
Somel, Cem, Siyaset Bilimi ve İktisat, Siyaset Bilimi-Kavramlar, İdeolojiler, Disiplinler arası İlişkiler, Atılgan, Gökhan,
Aytekin, E.Atilla, (Ed.), Yordam Yayınları, 2012, s.444
3
GATT Bilgilendirme Rehberi, T.C. Gelir İdaresi Başkanlığı, Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Daire Başkanlığı, Yayın No:
95, 2009, s.5. http://www.gib.gov.tr/fileadmin/mevzuatek/uluslararasi_mevzuat/gatt95.pdf, s.9.
1
Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası
Görüşmeler sonucunda 1947 yılında Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT)
imzalanmış ve 1994 yılında Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kuruluna kadar geçen zamanda
Anlaşma uygulamada kalmıştır.4
GATT’ın kuruluşundan günümüze kadar geçen zaman içerisinde rekabeti bozucu, ticareti
kısıtlayıcı engellerin kaldırılması adına önemli çalışmalar gerçekleştirilmiş ve dünya ticaretinde
önemli artılar gözlemlenmiştir. GATT ile oluşturulan sistem, ticaret pazarlıkları veya görüşme
turları ile gelişme kaydetmiştir:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
1947 Cenevre Konferansı’nda tarifeler konusu ele alınmıştır.
1949 Annency Konferansı’nda tarifeler konusu ele alınmıştır.
1951 yılında Torquay Konferansı’nda tarifeler konusu ele alınmıştır.
1956 yıllarında Cenevre Konferansı’nda tarifeler konusu ele alınmıştır.
1960-61 yıllarında Dillon Turu’nda tarifeler konusu ele alınmıştır.
1964-67 yıllarında Kennedy Turu’nda tarifeler ve anti – damping önlemleri konusu ele
alınmıştır.
7. 1973-79 yıllarında Tokyo Turu’nda tarifeler, tarife dışı destekler ve çerçeve anlaşmalar
konuları ele alınmıştır.
8. 1986-1994 yıllarında Uruguay Turu’nda Tarifeler, tarife dışı destekler, kurallar, hizmetler,
fikri mülkiyet hakları, anlaşmazlıkların halli, tekstil, tarım, DTÖ’ nün kurulması gibi konular
ele alınmıştır.5
Gerçekleştirilen son tur olan Uruguay Turu ile GATT kurumsal bir yapıya kavuşturularak 1 Ocak
1995 tarihinde DTÖ kurulmuştur.
DTÖ’nün kuruluş amacı:

Hayat standardının yükseltilmesi, tam istihdam ve istikrarlı bir şekilde artan gelir dağılımı
ve talep hacmini sağlamak, üretim ve ticareti geliştirirken dünya kaynaklarının
sürdürülebilir kalkınma hedefine uygun olarak kullanımını sağlamak, çevreyi korumak ve
farklı ekonomik düzeylerdeki ülkelerin ihtiyaçlarına cevap vermek;

Gelişmekte olan ülkeler ve özellikle en az gelişmiş olanlarının artan dünya ticaretinden
ihtiyaçları ile orantılı olarak pay almalarını sağlamak;

Bu hedeflere ulaşılmasına yardımcı olmak üzere uluslararası ticari ilişkilerde ayrımcılığı ve
ticaretin önündeki engelleri ortadan kaldıran karşılıklı anlaşmalar yapmak;
4
Dünya Ticaret Örgütü Web Sitesi, Understanding the WTO,
http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/tif_e.htm.
5
Aydın, Ceren, Dünya Ticaret Örgütü Tarım Müzakereleri, AB ve Türkiye’nin Pozisyonları, T.C. Avrupa Birliği
Bakanlığı Tarım ve Balıkçılık Dairesi Başkanlığı, Uzmanlık Tezi, Mayıs 2004, Ankara,
http://www.abgs.gov.tr/files/Uzmanl%C4%B1k%20Tezleri/ceren_aydin.pdf, s.14.
2
Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası

Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması ve Uruguay Turu Çok Taraflı Ticaret
Müzakerelerinin sonuçlarına uygun bütünleşmiş, uygulanabilir ve kalıcı bir çok taraflı
ticaret sistemini geliştirmek;

Çok Taraflı Ticaret Sisteminin temel ilkelerini korumak.
olarak tanımlanmıştır.6
GATT Madde XX Genel İstisnalar (General Exceptions)
GATT Madde XX’nin açıklaması gerçekleştirilmeden önce En Çok Gözetilen Ülke (Most –
Favored Nation) ve Ulusal Muamele (National Treatment) hükümlerinin kısaca açıklanması
büyük önem taşımaktadır.
En Çok Gözetilen Ülke hükmüne göre, DTÖ üyesi bir ülke diğer bir üye ülkeye farklı ayrıcalıklar
tanıyorsa, söz konusu o ayrıcalıkları tüm üye ülkelere derhal ve şartsız olarak tanımak
durumundadır. Bu hüküm GATT’ın ilk maddesinde belirtilmiştir.7 En Çok Gözetilen Ülke hükmü
genel olarak ‘ayrım yapmama’ ilkesi (non discrimination) altında yer almakta ve Ulusal Muamele
hükmü ile birbirini tamamlayıcı olarak kullanılmaktadır.8
Ulusal Muamele hükmüne göre ise, DTÖ üyesi bir ülke kendi üretimini gerçekleştirdiği
ürünlerine, kendi piyasası içerisinde, ne gibi uygulamalarda bulunuyorsa, söz konusu bu ürünler ile
aynı karakteristik özelliklere sahip DTÖ üyesi diğer devletlerin ürünlerine aynı uygulamaları
göstermek zorundadır.9
Ancak GATT, En Çok Gözetilen Ülke ve Ulusal Muamele hükümlerine bazı istisnalar
getirilebilineceğinin üzerinde durmuş ve GATT Madde XX’de bunlara yer vermiştir.
GATT Madde XX Genel İstisnalar iki ayrı bölümde incelenmektedir. İlk bölüm şapka bölümü
olarak adlandırılan giriş bölümü ve ikinci bölüm şapka bölümünü takip eden, 10 paragraftan
oluşan bölümdür. Özet bir tanım ile şapka bölümü, genel istisnaların hangi durum ve zamanlarda
uygulanamadığını belirtmektedir.10
6
GATT Bilgilendirme Rehberi, T.C. Gelir İdaresi Başkanlığı, Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Daire Başkanlığı, Yayın No:
95, 2009, http://www.gib.gov.tr/fileadmin/mevzuatek/uluslararasi_mevzuat/gatt95.pdf, s.9.
7
General Agreement on Tariffs and Trade (GATT 1947),
http://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/gatt47_02_e.htm, s.2.
8
Baklacı, Pınar, En Çok Gözetilen Ulus Kaydı ve Uyuşmazlık Çözümü Yollarına İlişkin Kurallar, Uluslararası Hukuk ve
Politika, Cilt 5, Sayı 20, 2009, s.62.
9
General Agreement on Tariffs and Trade (GATT 1947),
http://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/gatt47_02_e.htm, s.5.
10
Wolfrum, Roger, Stoll, Peter-Tobias, Fohr-Seibert, Anja (Eds), WTO Techincal Barriers and SPS Measures,
Martinus Nijhoff Publishers, 2007, s.62 – 65.
3
Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası
Subject to the requirement that such measures are not applied in a
manner which would constitute a means of arbitrary or unjustifiable
discrimination between countries where the same conditions prevail,
or a disguised restriction on international trade, nothing in this
Agreement shall be construed to prevent the adoption or
enforcement by any contracting party of measures.11
Şapka bölümünde görülebileceği üzere uluslararası ticarette keyfi, gereksiz bir ayrımcılık ya da
gizlenmiş bir kısıtlama getirilemeyeceği belirtilmektedir.
Şapka bölümünden sonra gelen ikinci bölümde, her bir paragraf gerekli hallerde kamu ahlakını
korumak; insan, hayvan ve bitki yaşamı ile sağlığını korumak; hükümlüler tarafından üretilen
ürünlerle ilgili olarak; ulusların sanatsal, tarihi varlıklarıyla arkeolojik değerlerini korumak; ulusların
tüketilebilir kaynaklarını korumak...vb beliri politika alanlarını kapsamakta ve ve GATT
hükümlerine istisnaların getirilebileceğini belirt. Genel istisnaların hangi durumlarda kullanıldıkları,
neyi hedefledikleri açıklanmaktadır.12
İkinci bölüm incelendiğinde her bir paragrafta;
 Gerekli (necessary to),
 İlişkin (relating to),
 Dayatılan (imposed for),
 Yerine getirirken (in pursuance of),
 Luzumlu / gerekli (essential to),
terimlerinin kullanıldığı görülmektedir. Söz konusu bu terimler paragrafların sınırlayıcı, kısıtlayıcı ya
da örnekleyici olduğuna değinmektedir.13
11
General Agreement on Tariffs and Trade (GATT 1947),
http://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/gatt47_02_e.htm, s.29.
12
Wolfrum, Stoll, Fohr-Seibert, s.62 – 65.
13
Ochoa, Juan, University of Oslo, Faculty of Law, General Exceptions of Article XX of the
GATT, http://www.uio.no/studier/emner/jus/jus/JUS5850/h12/tekster/ochoa-generalexceptions.pdf, s.15.
4
Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası
Tablo 1. GATT Madde XX Terimlerin Kullanıldığı Madde Başlıkları
Kaynak: Ochoa, Juan, University of Oslo, Faculty of Law, General Exceptions
of Article XX of the GATT,
http://www.uio.no/studier/emner/jus/jus/JUS5850/h12/tekster/ochoa-generalexceptions.pdf.
Çalışma çerçevesinde ikinci bölümde bulunan 10 paragraf içerisinden (a) necessary to protect
public morals ve (b) necessary to protect human, animal or plant life or health paragrafları
üzerinde durulacaktır.14
Madde XX (a) paragrafı dahilinde bahsedilen “public moral” kavramı, genel ahlak ile ilgili
durumları kapsamaktadır. Kamu ahlakının korunması, kumar, pornografik yayınlar...vb durumlarda
En Çok Gözetilen Ülke ve Ulusal Muamele hükümlerinden bağımsız uygulanabilecek genel
istisnaları belirtmektedir.
Aynı şekilde (b) paragrafı dahilinde bahsedilen “protect human, animal or plant life or health” ile
insan, hayvan ve bitki yaşamı ile sağlığının korunması konularında genel istisnaların
uygulanabilineceği belirtilmektedir.
Ancak ülkelerin söz konusu paragraflar dahilinde getirecekleri genel istisnaların belirli standartlar
içerisinde olması keyfi ve avantaj sağlayan durumların engellenmesi adına büyük önem
taşımaktadır. Bu noktada, Ticarette Teknik Engeller Anlaşması (Technical Barriers to Trade
(TBT) Agreement) ve Bitki ve Hayvan Sağlığı Tedbirleri Uygulama Anlaşması (Sanitary and
Phytosanitary Measures (SPS) Agreement) devreye girmektedir.
14
The General Agreement On Tariffs and Trade (GATT 1947), Madde XX, Paragraf (a), (b).
5
Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası
Ürünler ve ulusal tercihler söz konusu olduğundan teknik standartlar ülkeden ülkeye değişmekte
ve bazı durumlarda bu standartlar bir koruma önlemi olarak kullanılabilmektedir. TBT Anlaşması
ile test koşulları ve sertifikasyon gibi yöntemler uygulanarak standartların belirli bir düzen
içerisinde uygulanmasına çalışılmaktadır. Ancak Anlaşma ile DTÖ üyesi ülkelerin yeni standartlar
uygulamalarına da imkan tanınmaktadır. Oluşturulan TBT Komitesi ile üye ülkeler bilgi
paylaşımında bulunabilmekte, yeni düzenlemeler hakkında görüş bildirebilmektedirler. Her yıl
900 yeni ya da değiştirilmiş düzenleme ortaya çıktmaktadır. Üye ülkelerde oluşturulan ulusal
sorgulama noktaları sayesinde düzenlemeler sağlıklı bir biçimde duyurulmakta ve uygulamaya
konulmaktadır.15
TBT Anlaşması çerçevesinde olduğu gibi SPS Anlaşması çerçevesinde de hayvan ve bitki sağlığı
konularında çalışmalar gerçekleştirmektedir. SPS Komitesi aynı görevlerle standartlar konusunda
üye ülkeler ile bilgi paylaşımında bulunmaktadır.16
Avrupa Birliği ve Sri Lanka: Tarçın Örneği
Avrupa Birliği (AB) ve Sri Lanka arasında tarçın ticaretinde sorun yaşanmıştır. AB, Sri Lanka’dan
gelen tarçınların sülfür dioksit ile işlem görmüş olmasından dolayı ürünlerin alımını durdurmuştur.
Söz konusu durumun sebebi sülfür dioksit kullanımı ile ilgili bir Kodeks standartı olmamasından
kaynaklanmıştır. Bu aşamada SPS Komitesi sülfür dioksit kullanımı ile ilgili standartın
oluşturulmasını sağlamış ve AB ile Sri Lanka arasındaki tarçın ticaretinin devamı sağlanmıştır.
Sonuç
İkinci Dünya Savaşı’dan önce izlenen aşırı korumacı ekonomi politikaları devletleri bir dünya
savaşına sürüklemesi ile uluslararası ticarette işbirliğinin önemini ortaya koymuştur. Bu çerçevede
1947 yılında GATT Anlaşması imzalanarak bu alanda önemli bir adım atılmış. 1947’den itibaren,
müzakereler yoluyla uluslararası ticaret önündeki engellerin kaldırılma adına çalışmalar
gerçekleştirilmiştir. 1994 yılında DTÖ’nün kurulması bu çalışmalar içerisinde bir dönüm
noktasıdır.
GATT Madde XX uluslararası ticarette keyfi, gereksiz bir ayrımcılık ya da gizlenmiş bir kısıtlama
getirilemeyeceği belirtilmektedir. Maddenin her bir paragrafı gerekli hallerde kamu ahlakını
korumak; insan, hayvan ve bitki yaşamı ile sağlığını korumak; hükümlüler tarafından üretilen
ürünlerle ilgili olarak; ulusların sanatsal, tarihi varlıklarıyla arkeolojik değerlerini korumak; ulusların
tüketilebilir kaynaklarını korumak gibi politika alanlarını kapsamaktadır.
15
Technical Barriers to Trade, World Trade Organization (WTO) Web Site,
http://www.wto.org/english/tratop_e/tbt_e/tbt_e.htm
16
Current Issues in SPS, World Trade Organization (WTO) Web Site,
http://www.wto.org/english/tratop_e/sps_e/sps_issues_e.htm
6
Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası
Kaynakça

Aydın, Ceren, Dünya Ticaret Örgütü Tarım Müzakereleri, AB ve Türkiye’nin Pozisyonları,
T.C. Avrupa Birliği Bakanlığı Tarım ve Balıkçılık Dairesi Başkanlığı, Uzmanlık Tezi, Mayıs
2004, Ankara, http://www.abgs.gov.tr/files/Uzmanl%C4%B1k%20Tezleri/ceren_aydin.pdf

Baklacı, Pınar, En Çok Gözetilen Ulus Kaydı ve Uyuşmazlık Çözümü Yollarına İlişkin
Kurallar, Uluslararası Hukuk ve Politika, Cilt 5, Sayı 20, 2009.

Current Issues in SPS, World Trade Organization (WTO) Web Site,
http://www.wto.org/english/tratop_e/sps_e/sps_issues_e.htm

Dünya Ticaret Örgütü Web Sitesi, Understanding the WTO,
http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/tif_e.htm

GATT Bilgilendirme Rehberi, T.C. Gelir İdaresi Başkanlığı, Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler
Daire Başkanlığı, Yayın No: 95, 2009.
http://www.gib.gov.tr/fileadmin/mevzuatek/uluslararasi_mevzuat/gatt95.pdf

General Agreement on Tariffs and Trade (GATT 1947),
http://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/gatt47_02_e.htm

Karaca, Nil, GATT’dan Dünya Ticaret Örgütü’ne, Sakarya Üniversitesi,
http://web.sakarya.edu.tr/~kaymakci/makale/gattdan.pdf

Ochoa, Juan, University of Oslo, Faculty of Law, General Exceptions of
Article XX of the GATT,
http://www.uio.no/studier/emner/jus/jus/JUS5850/h12/tekster/ochoageneral-exceptions.pdf

Somel, Cem, Siyaset Bilimi ve İktisat, Siyaset Bilimi-Kavramlar, İdeolojiler, Disiplinler arası
İlişkiler, Atılgan, Gökhan, Aytekin, E.Atilla, (Ed.), Yordam Yayınları, 2012.

Technical Barriers to Trade, World Trade Organization (WTO) Web Site,
http://www.wto.org/english/tratop_e/tbt_e/tbt_e.htm

Wolfrum, Roger, Stoll, Peter-Tobias, Fohr-Seibert, Anja (Eds), WTO Techincal Barriers
and SPS Measures, Martinus Nijhoff Publishers, 2007.
7
Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası
EK: GATT MADDE XX
Article XX
General Exceptions
Subject to the requirement that such measures are not applied in a manner which would
constitute a means of arbitrary or unjustifiable discrimination between countries where the
same conditions prevail, or a disguised restriction on international trade, nothing in this
Agreement shall be construed to prevent the adoption or enforcement by any contracting party
of measures:
(a)
necessary to protect public morals;
(b)
necessary to protect human, animal or plant life or health;
(c)
relating to the importations or exportations of gold or silver;
(d)
necessary to secure compliance with laws or regulations which are not
inconsistent with the provisions of this Agreement, including those relating to
customs enforcement, the enforcement of monopolies operated under
paragraph 4 of Article II and Article XVII, the protection of patents, trade marks
and copyrights, and the prevention of deceptive practices;
(e)
relating to the products of prison labour;
(f)
imposed for the protection of national treasures of artistic, historic or
archaeological value;
(g)
relating to the conservation of exhaustible natural resources if such measures are
made effective in conjunction with restrictions on domestic production or
consumption;
(h)
undertaken in pursuance of obligations under any intergovernmental commodity
agreement which conforms to criteria submitted to the CONTRACTING
PARTIES and not disapproved by them or which is itself so submitted and not
so disapproved;*
(i)
involving restrictions on exports of domestic materials necessary to ensure
essential quantities of such materials to a domestic processing industry during
periods when the domestic price of such materials is held below the world price
as part of a governmental stabilization plan; Provided that such restrictions shall
not operate to increase the exports of or the protection afforded to such
8
Hazırlayan: Ahmet Toprak
İzmir Ticaret Odası
domestic industry, and shall not depart from the provisions of this Agreement
relating to non-discrimination;
(j)
essential to the acquisition or distribution of products in general or local short
supply; Provided that any such measures shall be consistent with the principle
that all contracting parties are entitled to an equitable share of the international
supply of such products, and that any such measures, which are inconsistent with
the other provisions of the Agreement shall be discontinued as soon as the
conditions giving rise to them have ceased to exist. The CONTRACTING
PARTIES shall review the need for this sub-paragraph not later than
30 June 1960.
9
Download

1929 Büyük Buhran sonrasında ülkeler kendi içlerine kapanarak