İNSAN ANATOMİSi
V a t a n K A V A K ( D o ç . D r. )
D e r s N o t l a rı
A n a t o m i ; vü c u d u k e s i p , p a r ç a l a r a a y ı r d ı k t a n s o nr a ya p ı s ı n ı ve g e l i ş i m i n i i n c e l e ye n b i l i m d a l ı d ı r . V ü c u t bö l ü m l e r i n i n g e l i ş i m i , b u bö lü m l e r i n ş e k i l l e n m e s i ve b i r b ir l e r i i l e i l i ş k i l e r i n i n i n c e l e d i ğ i i ç i n “ M o r fo lo j i ” n i n a lt
g r u bu nd a ye r i n i a l ı r .
C a n l ı ya p ı n ı n o lu ş u m u n u d o ğ r u d a n, h i ç b i r a r a ç o l m a k s ı z ı n g ö z i l e i n c e l e ye n v e a r a ş t ır a n b i l i m d a l ı d ı r . A n a t o m i , “t o p o ğ r a f i k a n a t o m i ” ve “ s i s t e m a t i k a na t o m i ” o l m a k ü z e r e i k i bü yü k a lt g r u p t a i n c e l e n i r . T o p o ğ r a f i k a n a t o m i ;
o l u ş u m l a r ı n d u r u m l a r ı n ı v e bu l u n d u k l a r ı ye r d e b i r b i r i n e g ö r e k a r ş ı l ı k l ı i l i ş k iler in i e le a la rak ince ler.
S i s t e m a t i k A na t o m i ; o r g a n l a r ı n b i r a r a ya g e l e r e k o l u ş t u r d u ğ u s i s t e m l e r i
i n c e l e r . B u i n c e l e m e d e vü c u d u n a na t o m i k ya p ı s ı s i s t e m l e r e a yr ı l a r a k e l e a l ı n ı r . S i s t e m l e r i s e , fo nk s i yo n l a r ı n a g ö r e b ir a r a ya g e l e n o r g a n l a r d a n o l u ş u r .
Bu sist e mler şu nla rd ır:
Harek et sist e mi
a. İsk e let sist e mi
b. K a s s i s t e m i
c.Ek le m s ist e mi |
S ind ir im s ist e mi
S o l u nu m s i s t e m i
D o la ş ı m s i s t e m i
Ü r o g e n it a l s i s t e m
E nd o k r i n s i s t e m
S i n ir s i s t e m i
Ö z e l d u yu o r g a n l a r ı
H a re k e t S i s t e m i :
İ s k e l e t S i s t e m i : Ke m i k l e r , e k l e m l e r v e k ir i ş l e r ( b a nd l a r ) d i k k a t e a l ı n ı r .
B u e l e m a n l a r ı n b ü t ü nü , a yn ı fo nk s i yo n l a r ı o r t a ya k o ym a k ü z e r e , ö n e m l i b i r
d e s t e k o l u ş t u r m a g ö r e v i n i yü k l e n m i ş l e r d ir
K a s S i s t e m i : K a s l a r ı n ö r t ü le r i , k i r i ş l e r i v e i ç i s ı v ı d o l u o la n " bu r s a "
a d ı ve r i l e n bo ş l u k l a r d a i n c e l e n ir . B a z ı e k o l l e r d e ç o ğ u k e z k a s ve k e m i k l e r
" H a r e k e t S i s t e m i " a d ı a lt ı n d a b i r l i k t e e l e a l ı n ı r l a r . B u na g ö r e , ha r e k e t s i s t e m i n i n a k t i f e l e m a n l a r ı n ı k a s l a r , p a s i f e l e m a n l a r ı n ı i s e k e m i k l e r ve e k l e m l e r
o l u ş t u r u r . B u s i s t e m vü c u t ya p ı s ı i ç i n d e , t e me l o l a r a k a na r o l ü s t l e n m i ş t i r .
S i n d i ri m S i s t e m i : A l ı n a n g ı d a l a r ı n s i n d ir i m e u yg u n ha l e g e t i r i l m e s i v e
bu g ı d a l a r ı n s i n d i r i l m e s i ( h a z m e d i l m e s i ) s i n d i r i m s i s t e m i n i o lu ş t u r a n o r g a nl a r t a r a f ı n d a n s a ğ l a n ı r . Ağ ı z bo ş l u ğ u ( c a vu m o r i s ) , yu t a k ( p h a r yn x ) , ye m e k
1
bo r u s u ( o e s o p h a g u s ) , m i d e ( v e nt r i c u l u s / g a s t e r ) ve ba r s a k l a r ( i nt e s t i nu m ) ,
k a r a c i ğ e r ( h e p a r ) ve p a nk r e a s ( p a n c r e a s ) bu s i s t e m i m e y d a n a g e t i r e n ö n e m l i
o rganla rd ır.
Solu num Si ste mi : Bu sist e min as ıl gö re vi, ca n lı o rga n iz ma iç in g erek li
o l a n o k s i j e n i n a l ı n m a s ı v e d ı ş a r ı ya ç ı k a n C 0 2 ' n i n a t ı l m a s ı d ı r . B u s i s t e m i n
m e r k e z o r g a n ı a k c i ğ e r l e r d i r . B u r u n bo ş l u ğ u ( c a v u m n a s i ) ( ba z e n a ğ ı z bo ş l u ğ u ) , yu t a k ( n a s o p ha r yn x ) , ha v a bo r u s u ( t r a c he a ) ve h a va bo r u s u nu n d a l l a r ı
( br o nc hu s v e br o nc h io l i ) bu s i s t e m i o l u ş t u r u r .
H a va yo l u i ç e r i s i n d e s e s i n o l u ş m a s ı i l e g ö r e v l i s e s t e l l e r i ve bu n l a r ı n
ye r a l d ı ğ ı bö l ü m ( l a r yn x ) d e bu l u n u r . B u bö lü m k a p a t ı l a r a k h a va yo l l a r ı e n ge lle ne bilir.
D o l a ş ı m S i s t e m i : C a n l ı o r g a n i z m a d a e n k ü ç ü k b ir i m l e r e k a d a r k a n ı n
g ö nd e r i l m e s i , o k s i j e n a l ı ş v e r i ş i n i n ya p ı l m a s ı v e m e t a bo l i z m a a r t ık l a r ı n ı n d a
vü c u t d ı ş ı n a ç ı k a r t ı l m a s ı g e r e k i r . B u i ş i d o l a ş ı m s i s t e m i n i o l u ş t u r a n o r g a n l a r
t o p lu l u ğ u ya p a r . D o l a ş ı m s i s t e m i n i n m e r k e z o r g a n ı k a l b i n ç a l ı ş m a s ı i l e k a n,
bü yü k v e k ü ç ü k d o l a ş ı m a g ö nd e r i l i r . D o l a ş ı m d a , k a n ve l e n f a o l m a k ü z e r e i k i
s ı v ı n ı n va r l ı ğ ı s ö z k o n u s u d u r . B u n l a r s i s t e m i ç i n d e k e n d i l e r i n e a it yo l l a r i ç e r i s i n d e d o l a ş ı r l a r . L e n f d a m a r l a r ı , k a n d a m a r l a r ı n ı n ya n ı n d a k o m ş u b ir ya p ı
o l u ş t u r u r l a r . D o k u l a r a a k t a r ı l a n v e fo n k s i yo nu n u t a ma m l a ya n l e n f s ı v ı s ı ç o k
i n c e ya p ı d a k i k e nd i n e a it ç o k i n c a k a n a l l a r i l e b e l l i m e r k e z l e r e t a ş ı n ı r ve
t e k r a r k a na v e r i l i r . A nc a k yo l u bo yu n c a l e n f d a m a r l a r ı , l e n f d ü ğ ü m l e r i a d ı
v e r i l e n a r a i s t a s yo n l a r d a n g e ç e r l e r ve bu ş e k i l d e b i r s ü z ü l m e s a ğ l a n m ı ş o l u r .
Ü ro g e n i t a l S i s t e m : B u s i s t e m i o lu ş t u r a n o r g a n l a r , a yr ı k a yn a k l a r d a n
g e l i ş i r l e r . F a k a t fo nk s i yo ne l v e o r t a k bö l ü m l e r i v a r d ı r . S i s t e m i ç i n d e i d r a r
yo l l a r ı v e g e n i t a l o r g a n l a r b u l u n u r . M e t a bo l i z m a i l e o r t a ya ç ı k a n v e c a n l ı
o r g a n i z m a i ç i n z a r a r l ı o l a n a r t ık l a r , i d r a r yo l l a r ı i l e d ı ş a r ı ya a t ı l ı r l a r . B ö br e k l e r , i d r a r yo l l a r ı ( u r e t e r ve u r e t hr a ) ve i d r a r k e s e s i ( v e s i c a u r i n a r i a ) b u r a ya d a h i l o l a n o r g a n l a r d ı r . G e n it a l o r g a n l a r i s e ü r e m e g ö r e v i n i ya p a r l a r . K a d ı n
g e n it a l o r g a n l a r ı i ç i n d e ye r a l a n o v a r i u m, yu m u r t a y ı i l e t e n yo l l a r , u t e r u s ,
v a g i n a v e d ı ş g e n it a l o r g a n l a r i l e , e r k e k g e n it a l o r g a n l a r ı n d a n t e s t i s l e r , ve s i c u l a s e m i n a l i s , i l e t i m yo l l a r ı, b ir k a ç s a l g ı be z i ve d ı ş g e n it a l o r g a n i l a r k a d ı n
v e e r k e k g e n it a l s i s t e m i n i n t e m e l o lu ş u m l a r ı d ı r .
E n d o k r i n S i s t e m : V ü c u t t a k i i ç s a l g ı b e z l e r i b u s i s t e m d e ye r a l ı r . B u
b e z l e r d e ü r e t i l e n s a l g ı d ı ş a r ı ya v e r i l m e z , d o ğ r u d a n k a n ve ya l i n f a yo l l a r ı n a
i l e t i l i r . B a z ı e n d o k r i n b e z l e r , k o m ş u o r g a n l a r ı n ç o k ya k ı n ı n d a v e i ç l e r i n d e
ye r a l ı r l a r . A n c a k o n l a r ı n p a r a n k i m i n d e n i z o l e e d i l m i ş b i r d u r u m g ö s t e r i r l e r .
S i n i r S i s t e m i : Ç e ş it l i yo l l a r l a g e l e n u ya r ı l a r ı a l ı p d ü z e n l e ye n , a z a lt a n
v e ya ç o ğ a lt a n, d a ha s o nr a bu u ya r ı l a r ı b e l l i m e r k e z l e r e i l e t e n e l e m a n l a r ı n b i r
a r a ya g e l m e s i i l e s i n i r s i s t e m i o lu ş u r .
2
M e r k e z d e be y i n ve o m u r i l i k ( m e d u l l a s p i n a l i s ) va r d ı r . P e r i f e r d e i s e d a h a z i ya d e i l e t i yo l l a r ı , bu s i s t e m i n e l e m a n l a r ı o l a r a k ye r a l ı r l a r . B u s i s t e m ,
vü c u d u n bü t ü n o r g a n l a r ı a r a s ı n d a k o o r d i n a s yo n g ö r e v i yü k l e n m i ş t i r ve b u
n e d e n l e ç o k ö n e m l i ve ö z e l b ir ya p ı g ö s t e r ir .
Ö z e l d u yu o r g a n l a r ı : D u yu o r g a n l a r ı i ç e r i s i n e ; g ö z , k u l a k , k o k u v e t a t
a l m a o r g a n l a r ı i l e d e r i, t ır n a k l a r , k ı l ( v e s a ç l a r ) g i r m e k t e d i r . B u r a d a d u yu
o r g a n ı o l a r a k v e r i l e n d e r i , a y n ı z a m a n d a ı s ı d ü z e n l e m e s i ve k o r u m a g ö r e v i n i
d e ya p a r .
ANATOMİK DÜZLEMLER, EKSENLER, YÖNLER Ve
VÜCUDUN BÖLÜMLERİ
A n a t o m i b i l i m d a l ı n d a ö z e l t a r i f v e t e r i m l e r va r d ı r . B u t a r i f ve t e r i m l e r , ç a bu k ve d o ğ r u a ç ı k l a m a ve a yn ı z a m a n d a d o ğ r u a n l a ş ı l m a y ı s a ğ l a r . İ ns a n v ü c u d u d ı ş ş e k l i n e g ö r e g e ne l l i k l e “ b a ş ” ( c a p u t / c r a n i u m ) , “g ö vd e ” ( t r u nc u s ) v e “u z u v l a r ” ( e xt r e m it e ) o l m a k ü z e r e a yr ı l a r a k i n c e l e n i r . B a ş ( c a p u t / c r a n i u m ) k e nd i i ç i n d e ne u r o c r a n i u m ( be y i n bö l ü m ü ) ve s p l a n c h no c r a n i u m
( yü z bö lü m ü ) o la r a k i k i k ı s ı m d a i n c e l e n i r . G ö vd e ; g ö ğ ü s bö lü m ü ( t ho r a x) ,
k a r ı n bö l ü m ü ( a b d o me n) v e l e ğ e n k ı s m ı ( p e l v i s ) o la r a k a yr ı l ı r . Ko l v e ba c a k l a r i s e u z u v l a r ı ( e xt r e m i it e ) o lu ş t u r u r l a r . A ya k t a d i k d u r a n, a vu ç i ç l e r i ö ne
b a k a r d u r u m d a k o nu m u n u bu l u n a n b i r i n s a n d a a na t o m i k i s i m l e n d i r m e l e r
ö ne m l i d i r . İ n s a n v ü c u d u b i l a t e r a l s i m e t r ik ya p ı o l a r a k k a bu l e d i l i r v e m e d i a n
( o r t a ) b i r d ü z l e m i l e i k i k ı s m a a yr ı l a b i l i r . M e d i a n d ü z l e m e p a r a l e l o l a n ve b u
d ü z l e m i n he r i k i ya n ı n d a ye r a l a n d ü z l e m l e r e s a g it t a l d ü z l e m a d ı v e r i l i r . D i k
d u r a n b i r i n s a n d a k a f a t a s ı n ı n e n yü k s e k no k t a s ı n d a n g e ç e r e k t a ba n a i n e n
d o ğ r u ya ( y a n i v ü c u d u n e k s e n i n e ) d i k o l a r a k o l u ş m u ş d ü z l e m t r a n s v e r s d ü z l e m a d ı n ı a l ı r . A l ı n a p a r a l e l o l u ş a n d ü z l e m l e r e i s e f r o nt a l d ü z l e m a d ı ve r i l i r .
M e d i a n d ü z l e m d ü ş ü nü l d ü ğ ü n d e , bu d ü z l e m d e n d a ha d ı ş t a bu l u n a n vü c u t b ö l ü m ü ne " l a t e r a l " , m e d i a n ç i z g i ye d o ğ r u ye r a l a n k ı s ı m i s e " m e d i a l " o l a r a k
ad la nd ır ılır. Bur ada me d ia l ve me d ia n t ar ifler ine ço k d ikk at li ed ilme lid ir.
Z i r a bu i k i t a r i f , s ö y l e n i ş b a k ı m ı n d a n b i r b i r e n i ç o k ya k ı n o l m a k l a b e r a b e r ,
b i r b i r i n i n a yn ı d e ğ i l d i r . V ü c u t b ü t ü nü i ç i n d e , b a ş ( c r a n i u m ) t a r a f ı n a d o ğ r u
ya p ı l a n t a r i f l e r d e " c r a n i a l " v e ya " s u p e r io r " t e r i m i k u l l a n ı l ı r . H a yv a n l a r d a
i s e , a ş a ğ ı ya d o ğ r u k u yr u k i s t i k a m e t i n d e ( c a u d a ) ya p ı l a n t a r i f l e r d e 'c a u d a l "
v e ya " i n f e r io r " k e l i m e l e r i k u l l a n ı l ı r . Ö n e d o ğ r u ( ya n i k a r ı n yö nü n d e ) " ve n t r a l " v e ya " a nt e r io r " , a r k a y a d o ğ r u ( s ı r t ) yö n ü nd e i s e " d o r s a l " v e ya " p o s t e r io r " t e r i m l e r i k u l l a n ı l a r a k t a r i f l e r ya p ı l ı r .
B a ş bö lü m ü n d e ( c r a n i u m ) yö n b e l i r t e n ö z e l k e l i m e l e r , b i r a z f a r k l ı l ı k
g ö s t e r ir . B u r u n ( g a g a ) yö nü n d e " r o s t r a l " t e r i m i d e k u l l a n ı l ı r . B u t e r i m ö n t a r a f ı b e l i r t ir . Ar k a t a r a f ı b e l i r t m e k i ç i n i s e " o c c i p it a l " t e r i m i k u l l a n ı l ı r . E k s t r e m it e l e r d e i s i m l e n d i r m e b i r a z d a h a d e ğ i ş i k ö z e l l i k t a ş ı r .
3
B u nu n i ç i n t a r i f l e r i n ya p ı l m a s ı a nc a k a na t o m i k d u r u m d a s ö z k o nu s u d u r . B i r ba ş k a d e y i ş l e v ü c u d u n a n a t o m i k k o nu m d a o l m a s ı ş a r t t ır ve bu n a g ö r e t a r i f l e r ya p ı l ı r .
A n a t o m i k p o zi s y o n
A n a t o m i k d u r u m d a o l a n b i r vü c u t t a , a ya k l a r b i r b ir i n e p a r a l e l d i r . B u
ş e k i l d e d i k d u r a n b i r k i ş i n i n , e l a v u ç l a r ı ö n e ba k a r ve k o l l a r ha f i f ş e k i l d e
ya n l a r a d o ğ r u s a r k ıt ı l m ı ş d u r u m d a d ı r . B u d u r u m d a i k e n, ö n k o lu o l u ş t u r a n
i k i k e m i k b ir b i r i n e p a r a l e l b i r d u r u m a l m ı ş t ı r ( d ı ş t a = r a d i u s , i ç t e = u l n a ) . B u n a
g ö r e ö n k o l d a b i r t a r i f ya p ı l ı r k e n, r a d i a l t a r a f a ya p ı l a n t a r i f l a t e r a l , u l n a r
t a r a fa ya p ı l a n t a r i f i s e m e d i a l o l a r a k b e l i r t i l i r . E l i n a v u ç k ı s m ı p a l m a r , s ı r t
k ı s m ı i s e d o r s a l o la r a k a d l a nd ır ı l ı r . A y a k s ı r t ı i ç i n " d o r s a l " , t a b a n ı i ç i n i s e
" p l a nt a r " t e r i m i k u l l a n ı l ı r .
Anato mi k Ha re ket le r
İ n s a n v ü c u d u nd a ha r e k e t l e r i n a n a t o m i k a d l a r ı d a v a r d ı r . B u a d l a n d ı r ma da d a yine vücu du n a nat o mik duru mu esas o larak a lın ır. Bu na gö re a nat o m i k d u r u m d a , b ir b i r l e r i n e p a r a l e l o l a n ö n k o l k e m i k l e r i ( r a d i u s ve u l n a ) ve
y i n e bu d u r u m d a ö ne d o ğ r u ba k a n e l i n p a l m a r ( i ç ) yü z e y i , e l i n p r o na t io n ve
s u p i n a t io n ha r e k e t l e r i n d e d e ğ i ş i k d u r u m l a r g ö s t e r ir l e r . P r o na t io n ha r e k e t i n d e , b a ş p a r m a k i ç e r i ye d o ğ r u d ö nd ü r ü l d ü ğ ü nd e e l i n s ı r t ı d a ö ne d o ğ r u d ö n e r .
B u s ı r a d a r a d i u s d a u l n a n ı n ü z e r i n d e u z u n e k s e ne g ö r e b i r d ö n ü ş ya p a r . B u
bir ö rnek le aç ık la n ırsa, masa üz er ind e dura n p ara nın a lın ma s ı iç in e lin pr o n a t io n h a r e k e t i n i ya p m a s ı g e r e k i r . B u n u n t a m t e r s i o l a n h a r e k e t e i s e s u p i n a t io n a d ı v e r i l i r . B u h a r e k e t e , ç e ş m e d e n a v u ç l a r ı i l e s u i ç m e k i s t e ye n b i r k i ş i
ö r ne ğ i v e r i l e b i l i r . A vu ç l a r ı i l e s u i ç m e k i s t e ye n k i ş i n i n s u p i n a t io n h a r e k e t i
ya p m a s ı g e r e k i r .
B e l i r l i b i r m e r k e z ve ya d ü z l e m ( e k s e n) d ü ş ü n ü l d ü ğ ü nd e , b ir o r g a n ı n b u
m e r k e z d e n u z a k l a ş t ır ı l m a s ı n a a bd u c t io n, bu m e r k e z e ya k l a ş t ır m a s ı n a a d d u c t io n a d ı v e r i l i r . A n a e k s e n l e r e g ö r e ya p ı l a b i l e n h a r e k e t le r i n t ü m ü n ü o r t a ya
k o ya n v e b i r ba k ı m a d a i r e s e l b ir h a r e k e t ş e k l i n d e o r t a ya ç ı k a n h a r e k e t e i s e
c ir c u m d i c t io n a d ı v e r i l i r .
F l e x io n, bü k ü l m e ( k a p a n m a ) i ç i n ; e xt e nt io n i s e a ç ı l m a ( g e r i l m e ) i ç i n
k u l l a n ı l a n k e l i m e l e r d ir v e t e k e k s e n l i e k l e m l e r i n e s a s h a r e k e t le r i d i r . O p p o s i t io n i k i ş e y i n b i r b i r i ü z e r i n e g e t ir i l m e s i ha r e k e t i n i n a d ı d ı r . B u h a r e k e t i n t e r sine ise re po sitio n de nir.
V ü c u t ü z e r i n d e t a r i f l e r ya p ı l ı r k e n g ö v d e ye ya k ı n o l m a k ü z e r e p r o x i m a l ,
g ö vd e d e n u z a k t a o l m a k ü z e r e i s e d i s t a l t e r i m l e r i k u l l a n ı l ı r . B u a d l a nd ır m a l a r
ö z e l l i k l e b i r e xt r e m it e n i n ve ya b i r hü c r e n i n d u r u m u i f a d e e d i l i r k e n ya p ı l ı r .
4
B e y i n i l e i l g i l i t a r i f l e r ya p ı l ı r k e n, a l ı n t a r a f ı n ı b e l i r t me k i ç i n ç o ğ u z a m a n r o s t r a l t e r i m i k u l l a n ı l ı r . Ap i c a l v e ba s a l k e l i m e l e r i a yn ı z a m a n d a h i s t o lo j i ' d e d e k u l l a n ı l ı r .
V ü c u d u n t ü m ü d ü ş ü nü l d ü ğ ü n d e , vü c u t i ç i n d e n g e ç e n v e b i r b i r l e r i n e d i k
o l a r a k u z a n a n, ü ç d e ğ i ş i k yö nd e e s a s e k s e n v a r d ı r . A s l ı n d a , b i r bo ş l u k t a , v ü c u d u n v e e k s t r e m it e l e r i n d u r u m l a r ı v e ya h a r e k e t l e r i n i n t a r i f l e r i d e bu e k s e nl e r e g ö r e ya p ı l ı r . B u a n a e k s e n l e r ş u n l a r d ı r :
S a g it t a l e k s e n = A n a t o m i k d u r u m d a bu l u n a n b i r v ü c u t d ü ş ü nü l d ü ğ ü n d e ,
ö nd e n a r k a ya d o ğ r u u z a n a n e k s e n d i r .
V e r t ic a l e k s e n= Y u k a r ı d a n a ş a ğ ı ya d o ğ r u u z a n a n d ü ş e y yö nd e k i e k s e nd ir .
T r a n s v e r s e k s e n = Y e r e p a r a l e l o l m a k ü z e r e , vü c u d u n s a ğ ve ya s o l u nd a n
d i ğ e r t a r a f a d o ğ r u u z a n a n ya t a y e k s e n d i r .
Y u k a r ı d a be l i r t i l e n a n a e k s e n l e r e g ö r e , d a ha ö n c e t a r i f e d i l e n t e m e l h a r e k e t l e r o r t a ya ç ı k a r . B u ha r e k e t l e r ş u n l a r d ı r .
S a g it t a l e k s e n e t r a f ı n d a , A bd u c t io n - a d d u c t io n ha r e k e t l e r i g e r ç e k l e ş i r .
V e r t ic a l e k s e n e t r a f ı n d a , S u p i n a t io - p r o n a t io n h a r e k e t l e r i g e r ç e k l e ş ir .
T r a n s v e r s e k s e n e t r a f ı n d a , F l e x io n - e xt e nt io n ha r e k e t l e r i g e r ç e k l e ş i r .
HÜCRE VE DOKU
HÜCRE
C a n l ı o r g a n i z m a l a r ı n e n k ü ç ü k ya p ı t a ş l a r ı h ü c r e l e r d i r . Ç o k i l e r i o r g a n i z a s yo n v e ya p ı l a ş m a g ö s t e r e n i n s a n, h a yv a n ve b i t k i l e r p e k ç o k s a y ı d a hü c r e n i n b i r a r a ya g e l m e s i i l e o l u ş m u ş l a r d ı r . B ü t ü n hü c r e l e r b e s l e n m e , bü yü m e ,
u ya r ı l a r a c e va p v e r m e v e ü r e m e ö z e l l i k l e r i n e s a h i p t ir l e r .
İ ç l e r i n d e ya ş a m s a l f a a l i ye t l e r i n d e va m e t t iğ i hü c r e l e r , ç e ş it l i g ö r e v l e r i
ye r i n e g e t ir e c e k ş e k i l d e ö r g ü t l e n m i ş l e r . B u n e d e n l e h ü c r e l e r , fo nk s i yo n l a r ı
v e g ö r e v l e r i b a k ı m ı n d a n o l d u k ç a ç e ş it l i ya p ı l a r g ö s t e r i r l e r . M e s a l a ; ba s ı k , i ğ
ş e k i l l i ve p o l i mo r f o l a b i l i r l e r . E n k ü ç ü k hü c r e ya k l a ş ı k o l a r a k 2 - 5 m i k r o n l u k
b i r ç a p a s a h i p t ir , ( l e n f o s i t l e r v e m i k r o g l i a hü c r e l e r i) . İ n s a n v ü c u d u nu n e n
bü yü k hü c r e s i o l a n yu m u r t a hü c r e s i n i n ç a p ı i s e ya k l a ş ı k 1 2 0 m i k r o nd u r . H e r h a ng i b i r ya r d ı m o l m a k s ı z ı n d o ğ r u d a n g ö r ü le b i l i r . H ü c r e l e r i n u z u n l u ğ u d a ç o k
ç e ş it l i l i k g ö s t e r ir . B a z ı l a r ı n ı n bo y l a r ı b i r k a ç m i k r o me t r e i k e n, s i n i r h ü c r e l e r i
u z a nt ı l a r ı i l e b i r l i k t e 1 0 0 c m c i v a r ı n d a o l a b i l i r .
5
B ü t ü n h ü c r e l e r a y n ı ya p ı p l a n ı n a s a h i p t ir l e r . B a s it o l a r a k n u c l e u s ( ç e k ir d e k ) v e s t o p la z m a ’ d a n o lu ş m a k t a d ı r l a r . A n c a k ; o lg u n e r it r o s it l e r d e n u c l e u s yo k t u r . H e r b i r hü c r e t ip i n d e nu c l e u s ve s t o p la z m a , b i r b i r l e r i n e g ö r e b e l i r l i b ir b ü yü k l ü k i l i ş k i s i i ç i n d e d i r l e r . H ü c r e l e r , a nc a k ı ş ı k m i k r o s k o p u d ü z e y i n d e g ö r ü l e b i l i r . E l e k t r o n m i k r o s k o p u d ü z e y i n d e i s e , b i r hü c r e d e ba z ı t a m a m l a y ı c ı ya ş a m s a l ö n e m e s a h i p o r g a n e l l e r i n i n va r l ı ğ ı d a g ö r ü l ü r .
H ü c r e n i n e s a s ya p ı s ı n ı o lu ş t u r a n s t o p l a z m a , d ı ş t a n i n c e b i r ö r t ü i l e
ç e vr i l m i ş t ir . B u na h ü c r e m e m b r a n ı d e n i r . A yn ı ş e k i l d e hü c r e ç e k i r d e ğ i d e
y i n e b i r m e mr a nö z ya p ı i l e k u ş a t ı l m ı ş t ı r . H ü c r e ç e k i r d e ğ i n i n m e m b r a n i ç i n d e k i bü t ü n ya p ı s a l e l e m a n l a r ı n a nu c l e o p l a z m a a d ı v e r i l i r . H ü c r e ç e k i r d e ğ i n i n
ya ş a m s a l ö n e m e s a h i p bö l ü m l e r i n d e n b i r i s i D e s o x yr i b o nu c l e i n a s it ( D N A ) ’ d i r .
A yr ı c a hü c r e ç e k ir d e ğ i n d e b ir v e ya b i r k a ç p a r t ik ü l h a l i n d e R i bo nu c l e i n a s it
( R N A) d e bu l u n u r .
B ü t ü n h ü c r e l e r c a n l ı l ı ğ ı n t ip i k v e b e l i r l i ö z e l l i k l e r i n i o r t a ya k o ya r l a r .
B u n a g ö r e hü c r e l e r :
U y a rı l a b i l i r l e r : H e r hü c r e ho r mo na l , k i m ya s a l , e l e k t r i k i ve t e r m i k
( ı s ı ) e t k e n l e r i l e u ya r ı l a b i l i r . B u n l a r h ü c r e l e r i ç i n d ı ş e t k e n d i r . B i r d e g l i k o j e n ya p ı m ı ve y ı k ı m ı g i b i i ç e t k e n l e r v a r d ı r . K ı s a c a hü c r e l e r d ı ş ve i ç e t k e nl e r l e u ya r ı l a b i l i r .
M e t a bo l i z m a v e e n e r j i d e ğ i ş i m i ya p a b i l i r l e r : H ü c r e l e r , o k s i j e n ( 0 2 ) v e
b a s it mo l e k ü l l ü ya p ı t a ş l a r ı ve g ı d a m a d d e l e r i a l ı r l a r . B u n l a r ı b i r d i z i i ş l e ml e r d e n g e ç i r i r l e r . S o nu ç ü r ü nü o l a r a k k a r bo nd i o k s it ( C 0 2 ) , s u ( H 2 0 ) ve m e t a bo l i z m a a r t ık l a r ı n ı d ı ş a r ı ya v e r i r l e r . H ü c r e l e r i n bu ö z e l f a a l i ye t l e r i e ne r j i
s a r f i ya t l a r ı i l e i l g i l i d i r ve f a a l i ye t l e r i n i b u na g ö r e d ü z e n l e r l e r .
H a re k e t E d e b i l i r l e r : İ l e r i d e r e c e d e g e l i ş m i ş o r g a n i z m a l a r d a k i b a z ı hü c r e l e r ya l a n c ı a ya k l a r ( u z a nt ı l a r ) i l e o l u ş t u r a r a k h a r e k e t s a ğ l a ya b i l i r l e r . B i r
t ü r ç ık ı nt ı o l a n b u a ya k l a r i l e z a r a r l ı ( ya b a n c ı ) m a d d e l e r i f a g o t iz e e d e r l e r .
H a r e k e t l e r i s ı r a s ı n d a ye r d e ğ i ş t i r m e l e r i d e m ü m k ü n d ü r ve b u ha r e k e t l e r e
a m i bo i d h a r e k e t l e r a d ı v e r i l i r . S p e r m i u m l a r d a , ha r e k e t k u yr u k k ı s ı m l a r ı n d a d ır
v e k ı r ba ç ı m s ı ha r e k e t l e r i l e ye r d e ğ i ş t i r me l e r i m ü m k ü n o lu r . A y n ı z a m a n d a
hü c r e s t o p l a z m a l a r ı n d a d a l g a l a n m a l a r ş e k l i n d e ha r e k e t l e r d e m e yd a n a g e l e b i l i r . H ü c r e yü z e y l e r i n d e k i t r a ns p o r t ha r e k e t l e r i ve k o nt r a k t i l it e d e bu k o nu
i ç e r s i n d e b i r ö r ne k o la r a k ve r i l e b i l i r .
Ç o ğ a l a b i l i r l e r: B i r o r g a n i z m a n ı n bü y ü m e s i v e g e l i ş m e s i , bu o r g a n i z m a y ı o lu ş t u r a n hü c r e l e r i n bö lü n m e l e r i i l e m ü m k ü n o l u r . D a h a s o nr a , bö l ü n m e
i l e m e yd a n a g e l e n he r i k i k ı s ı m , a na h ü c r e n i n b ü yü k l ü ğ ü n e e r i ş i r . B ö l ü n m e ,
s t o p l a z m a ve ç e k i r d e k t e be r a be r c e m e y d a na g e l i r . B u bö l ü n m e m i k r o s k o p
a r a c ı l ı ğ ı i l e k o l a yc a i z l e n e b i l i r .
6
G e r e k h ü c r e s t o p la z m a s ı g e r e k s e hü c r e ç e k i r d e ğ i a n c a k be l i r l i b ir b ü yü k l ü ğ e k a d a r g e l i ş i r l e r . B u n d a n s o nr a ik i ye a yr ı l a r a k hü c r e ç o ğ a l m a s ı m ü mk ü n o lu r . B u n a hü c r e bö l ü n m e s i a d ı ve r i l i r .
H ü c r e bö l ü n m e s i d i r e k t ( a m it o z ) ve ye i n d i r e k t ( m i t o z ) bö l ü n m e b i ç i m i n d e v e i k i a n a e s a s t a o lu ş u r . A m it o z bö l ü n m e , m it o z bö l ü n m e ye g ö r e d a h a
a z g ö r ü l ü r . M it o z bö lü n m e n i n d e k e nd i iç e r s i n d e p r o f a z , m e t a f a z , a na f a z v e
t e lo fa z o l m a k ü z e r e a ş a m a l a r ı v a r d ı r .
G e l i ş e b i l i r l e r ( B ü y ü y e b i l i r l e r) : C a n l ı o r g a n i z m a n ı n ya p ı t a ş l a r ı o l a n
hü c r e l e r , b e l i r l i d ü z e yd e g e l i ş i m g ö s t e r ir l e r v e u yg u n b i r bü yü k l ü ğ e e r i ş t i k t e n s o nr a d a bö lü n m e yo l u i l e ç o ğ a l m a ya u ğ r a r l a r . H ü c r e l e r i n c a n l ı l ı k s ü r e l e r i ç o k d e ğ i ş i k t i r . B u s ü r e e r i t r o s it i ç i n 1 0 0 - 1 2 0 g ü n d ü r . G r a n u lo s it l e r i n c a n l ı
k a l m a s ü r e l e r i i s e d a h a a z d ı r . B a r s a k e p it e l hü c r e l e r i n i n c a n l ı l ı k s ü r e l e r i d e
3 6 - 4 8 s a a t t ir . B u n l a r a k a r ş ı l ı k , o r g a n i z m a d a i m m ü n it e y i s a ğ l a ya n h ü c r e l e r i n
c a n l ı l ı k s ü r e l e r i, b i r k a ç y ı l d a n o n y ı l a k a d a r u z a ya b i l i r . U z u n s ü r e c a n l ı k a l a b i l e n s i n i r hü c r e l e r i d e o r g a n i z m a n ı n ya ş l ı h ü c r e l e r i n d e nd ir . Y ü z e ye l d e r i
hü c r e l e r i g i b i , b a z ı hü c r e l e r d e f i z yo lo j i k ye n i l e n m e ( r e j e n e r a s yo n ) s ö z k o n u s u i k e n, k a l p k a s ı v e s i n i r hü c r e l e r i n i n ye n i l e n e b i l m e ye t e n e k l e r i yo k t u r .
DOKU
A yn ı fo nk s i yo n v e ya p ı b i ç i m i n i g ö s t e r e n hü c r e l e r , hü c r e l e r a r a s ı m a d d e i l e b i r a r a ya g e l i p b ü t ü n l e ş e r e k d o k u yu o lu ş t u r u r l a r . İ n s a n v ü c u d u n d a d ö r t
ç e ş it e s a s d o k u va r d ı r :
E p it e l d o k u
Bağ ve destek doku
Kas doku
S i n ir d o k u
B u d o k u l a r , bü t ü n o r g a n l a r ı n ya p ı m a t e r ya l l e r i n i o l u ş t u r u r l a r . B e l i r l i i ş
v e g ö r e v l e r i l e d e ğ i ş i k d o k u l a r ı n b i r a r a ya g e l i ş i s o nu nd a " o r g a n l a r " o l u ş u r .
H e r b i r o r g a n ı o lu ş t u r a n d o k u , b u o r g a n ı n fo n k s i yo n u na g ö r e ve b u o r g a n a
ö z g ü o l a b i l d i ğ i g i b i , b i r d e n ç o k d o k u t ü r l e r i n i d e be r a b e r c e t a ş ı ya b i l i r l e r .
B i r d e n f a z l a d o k u t ü r ü nü n b ir l i k t e ye r a l m a s ı n a ş u ö r ne k l e r ve r i l e b i l i r :
K a s l i f l e r i , ba ğ d o k u s u , d a m a r l a r v e s i n i r l e r b i r a r a ya g e l e r e k " k a s d o k u " yu o l u ş t u r u r l a r .
B e z e p it e l i k a n a l c ı k l a r ı, b a ğ d o k u , d a m a r l a r ve s i n i r l e r i n b i r a r a ya
g e l m e l e r i i l e d e " bö br e k " o l u ş u r .
D o k u l a r , ö z e l g ö r e v l e r d e k i a ş ı r ı yü k l e n m e l e r e ( ç a l ı ş m a l a r a ) h i p e r t r o f i
( h yp e r t r o p h i e ) v e / ve ya h i p e r p l a z i ( h yp e r p l a s i e ) i l e c e v a p v e r i r l e r . Az a l a n
f a a l i ye t l e r i s e d o k u d a a t r o f i ye ( a t r o p h i e ) yo l a ç a r .
7
D o k u l a r ı n d i ğ e r b i r ö z e l l i ğ i d e ye n i l e n m e d i r ( r e j e n e r a s yo n) . H e r h a ng i
b i r n e d e n l e d o k u k a yb ı o r t a ya ç ı k t ı ğ ı n d a , ye n i d o k u o lu ş u m u b u s a ye d e k a r ş ı l a n ı r . Ö r ne ğ i n , no r m a l o l a r a k ya ş l a n a n ve fo nk - s i yo n d ı ş ı k a l a n hü c r e l e r ,
ye n i ya p ı l a n h ü c r e l e r i l e d e n g e l e n i r . B u d u r u m a " f i z yo lo j i k " r e j e n e r a s yo n a d ı
v e r i l i r . A nc a k , d o k u l a r ı n r e j e n e r a s yo n ye t e n e ğ i d e f a r k l ı d e r e c e l e r d e d i r . A yr ıc a ya r a l a n m a l a r s o n u c u i y i l e ş e n ya r a ye r i n d e o r t a ya ç ı k a n ye n i d o k u , b a ğ
d o k u s u o lu p , g ö z l e g ö r ü l e b i l e n b i r i z b ı r a k ı r . B u r a d a b i r r e j e n e r a s yo nd a n s ö z
e d i l e m e z . " D e j e n e r a s yo n " i s e d o k u nu n bo z u l m a s ı, b i r b a ş k a d e y i ş l e k e nd i n e
h a s ö z e l l i ğ i n i k a yb e t m e s i d i r . B u d u r u m a b a ğ l ı o l a r a k k e n d i n e h a s ö z e l l i ğ i
o l a n hü c r e l e r g ö r e v ya p a m a z d u r u m a d ü ş e r l e r . Y ü k l e n m i ş o l d u k l a r ı i ş v e bu
i ş i n ö z e l l i ğ i n e g ö r e , ba z ı o r g a n l a r b i r a r a ya g e l e r e k s i s t e m l e r i o l u ş t u r u r l a r .
S i s t e m l e r i n o l u ş t u r u l m a s ı n a ş u ö r n e k l e r ve r i l e b i l i r :
B u r u n, k ı s m e n a ğ ı z bo ş l u ğ u , yu t a k ( p h a r yn x ) , g ı r t la k ( l a r yn x) , t r a c h e a
v e d a h a k ü ç ü k ha v a yo l l a r ı ( br o n c hu s v e br o n c h io l u s ) , a k c i ğ e r l e r l e b i r l i k t e
" s o l u nu m s i s t e m i ' n i o l u ş t u r u r .
K e m i k l e r , e k l e m l e r , ba ğ l a r ve k a s l a r d a b e r a b e r c e " ha r e k e t a p e r e y i n i ”
o luşt urur.
EPİTEL DOKU
E p it e l d o k u ( k ı s a c a e p it e l ) , ç o k a z b i r a r a m a d d e i l e h ü c r e l e r i n b i r a r a ya g e l m e s i s o nu nd a o lu ş u r . B u d o k u i ç ve d ı ş yü z e y l e r i ö r t e r ve a y n ı z a m a nd a bü t ü n s a l g ı be z l e r i n i n ö n e m l i fo n k s i yo ne l k ı s ı m l a r ı n ı d a m e yd a n a g e t i r i r
( s i n i r d o k u s u nd a d a hü c r e l e r a r a s ı m a d d e ç o k a z d ı r v e bu ba k ı m d a n s i n i r d o k u s u n u n d a e p it e l k a yn a k l ı o ld u ğ u i l e r i s ü r ü l m e k t e d i r ) . E p it e l , k a n d a m a r l a r ı n d a n d i f f ü z yo n yo l u i l e b e s l e n i r ( i ç k u l a ğ ı n s t r i a va s c u l a r i s e p it e l i ha r i ç ) .
S i n ir l i f l e r i i s e ç o k a z m i k t a r d a e p it e l i ç i n e k a d a r i l e r l e r .
F o nk s i yo n e l o l a r a k d ü ş ü n ü l d ü ğ ü nd e e p it e l ş u ş e k i l d e a yr ı l a b i l i r :
Ö r t ü e p it e l i
B e z e p it e l i
N e u r o - e p it e l ( d u yu e p it e l i )
M yo e p it e l
Ö t e ya nd a n ; e p i t e l d o k u hü c r e t a ba k a l a r ı n ı n s a y ı s ı n a v e ü s t yü z e yd e k i
hü c r e l e r i n fo r m l a r ı n a g ö r e e l e a l ı n ı r s a , a ş a ğ ı d a k i ş e k i l d e b i r s ı n ı f l a m a ya p m a k m ü m k ü nd ü r :
Y a s s ı e p it e l ( t e k s ı r a l ı v e ç o k s ı r a l ı = t e k k a t l ı v e ç o k k a t l ı ) ,
K ü b i k e p it e l yu m
P r i z m a t i k e p it e l ( s i l i n d i r i k e p it e l )
T it r e k t ü yl ü e p it e l yu m
G e ç i ş e p it e l i ( Y a l a n c ı e p it e l )
Y a s s ı e p it e l : B u l u n d u k l a r ı ye r ve fo nk s i yo n l a r ı n a u yg u n o la r a k , t e k
k a t l ı ( s ır a l ı ) v e ya ç o k k a t l ı ( s ı r a l ı ) o l m a k ü z e r e a yr ı l ı r l a r ,
8
Ö r n e ğ i n, a k c i ğ e r l e r i n e n s o n h a va o d a c ı k l a r ı i l e , bö br e k l e r i n f i lt r a s yo n
bo ş l u k l a r ı n d a t e k k a t l ı ya s s ı e p it e l t ü r ü n e r a s t la n ı r . A yn ı ş e k i l d e l e n f v e k a n
d a m a r l a r ı n ı n e nd o t e l i d e t e k k a t l ı ya s s ı e p it e l d e n m e yd a na g e l m i ş t i r . B u n a
k a r ş ı l ı k ; a ğ ı z bo ş l u ğ u , yu t a k ve ye m e k bo r u s u ya p ı s ı n d a ç o k k a t l ı ya s s ı e p i t e l ye r a l m ı ş t ı r .
K ü b i k E p i t e l : B u ya p ı n ı n h ü c r e l e r i , k a l d ı r ı m t a ş l a r ı g i b i yü k s e k v e g e n i ş b i r o lu ş u m g ö s t e r ir l e r . B u n l a r d a y i n e k e n d i i ç i n d e t e k k a t l ı k ü b i k e p it e l
( b i r ç o k s a l g ı b e z i ya p ı s ı n d a r a s t l a n ı r ) v e ç o k k a t l ı k ü b i k e p it e l ( bu n l a r i n s a n d a s a d e c e t e r be z l e r i n i n a ç ı l m a k a n a l l a r ı d u v a r l a r ı n d a g ö r ü lü r ) o l m a k ü z e r e a yr ı l ı r l a r .
P ri z m a t i k E p i t e l : B u e p it e l t ü r ü z a m a n z a m a n " s i l i n d i r i k e p it e l " o l a r a k d a be l i r t i l i r . T e k k a t l ı p r i z m a t i k e p it e l m i d e ve b a r s a k d a , u t e r u s d a v e b a z ı d i ğ e r o r g a n l a r d a g ö r ü l ü r . Ç o k k a t l ı e p it e l t ü r ü i s e , bü yü k be z l e r i n a ç ı l m a
k a na l l a r ı n d a ( t ü k r ü k be z l e r i v e g ö z ya ş ı b e z i n i n k a n a l l a r ı g i b i ) g ö r ü l e b i l i r .
T it r e k t ü yl ü e p it e l : H ü c r e l e r i n s e r be s t ü s t yü z l e r i n d e i n c e v e ha s s a s
t ü yl e r bu l u n u r . B u ya p ı n ı n t e k k a t l ı ç e ş i d i t u ba ve k ü ç ü k br o n ş l a r d a , ç o k k a t l ı o l a n ı d a bu r u n d a ve b ü yü k h a va yo l l a r ı n d a g ö r ü l ü r .
G e ç i ş E p i t e l i : Y a s s ı e p it e l e b e n z e r g ö r ü n ü m d e o l u p , ç o k k a t l ı ya p ı s a l
ö z e l l i k t e d i r . B u t ü r e p it e l ya p ı ya i d r a r k e s e s i v e i d r a r yo l l a r ı n d a r a s t l a na b i l i r . B o ş d u r u m d a k i i d r a r k e s e s i n d e ç o k k a t l ı e p i t e l ya p ı t a r z ı n ı g ö s t e r i r k e n,
d o lu k e s e d e b a s ı k b i r d u r u m g ö s t e r i r l e r . B u t ü r d e yü z e ys e l h ü c r e l e r bü yü k
o l u p , ye r ye r i k i h ü c r e ç e k ir d e ğ i i ç e r i r l e r .
E p it e l ya p ı n ı n g ö r e v l e r i
E p it e l ya p ı n ı n ç o k d e ğ i ş i k ve ö ne m l i f o nk s i yo n l a r ı va r d ı r . Ö z e t o la r a k
bu fo n k s i yo n l a r a ş a ğ ı d a k i b a ş l ı k l a r a lt ı n d a t o p la n a b i l i r .
Ko r u m a g ö r e v i : V ü c u d u n d ı ş ve v ü c u t i ç i n d e k i bo ş l u k l a r ı n yü z e y i n i ö r t e r e k ( d ö ş e ye r e k ) g ö r e v i n i ye r i n e g e t ir i r . D e r i n i n e p i d e r m i s i g i b i .
S e k r e s yo n g ö r e v i : V ü c u t iç i n g e r e k l i v e f a yd a l ı s e k r e s yo n u ya p a n s a l g ı
b e z l e r i, e p it e l hü c r e l e r i n v e ya e p it e l i a l o r g a n l a r ı n b i r a r a ya g e l m e s i i l e o l u ş u r . S a l g ı b e z l e r i i ç v e d ı ş o l m a k ü z e r e i k i ye a yr ı l ı r l a r . C a n l ı o r g a n i z m a i ç i n
f e v k a l a d e ö ne m i o l a n " ho r m a n l a r " i ç s a l g ı be z i ü r ü n ü d ü r l e r v e d o ğ r u d a n d o la şım sist e mine ver ilir ler.
R e s o r p s i yo n g ö r e v i : B a r s a k t a g ö r ü le n ç ı k ı nt ı l a r ı n ( v i l l u s ) e p it e l i bu n a
g ü z e l b i r ö r ne k t i r . V ü c u t i ç i n f a yd a l ı g ı d a l a r ı n b u r a d a n e m i l i m e t a b i t u t u lm a s ı , ya p ı l a r ı n ö n e m i n i o r t a ya k o ya r .
U ya r ı a l a b i l m e g ö r e v i : D u yu e p i t e l i n d e k i d u yu hü c r e l e r i b u n a g ü z e l b i r
ö r ne k t ir . B u t ü r fo nk s i yo n e l o l u ş u m, e n g ü z e l ö r ne ğ i i l e g ö z ü n ya p ı s ı n d a o r t a ya ç ı k a r . B u r a d a k i hü c r e l e r g ö r m e d u yu s u i l e g ö r e v l i d i r l e r .
9
BAĞ VE DESTEK DOKU
B a ğ v e d e s t e k d o k u v ü c u t t a ç o k ya yg ı n o l a r a k bu l u nu r . B u ya p ı , d o k u
v e o r g a n l a r ı n i ç i n d e ve o r g a n l a r ı n a r a s ı n d a k i bo ş l u k l a r d a ye r a l ı r . V ü c u d u n
bü t ü nü i ç i n d e s o n d e r e c e ö ne m l i b ir ye r t ut a r . B a ğ d o k u s u , vü c u t t a k i d o k u l a r ı o r g a n l a r a , o r g a n l a r ı d a s i s t e m l e r e u l a ş t ır a n ba ğ l a y ı c ı b i r ya p ı o l a r a k t a r i f
e d i l e b i l i r . B a ğ d o k u s u , k e nd i i ç e r i s i n d e d e ğ i ş i k a ç ı l a r d a n s ı n ı f l a n d ır ı l a b i l i r .
Ö r n e ğ i n, h ü c r e l e r a r a s ı m a d d e ye g ö r e " ş e k i l s i z " b a ğ ve d e s t e k d o k u s u v e y a
" ş e k i l l i " b a ğ ve d e s t e k d o k u s u o l a r a k i k i e s a s g r u ba a yr ı l a b i l i r .
D e s t e k d o k u d a , ya d e s t e k ( p a ya n d a ) o l m a v e ya m e t a bo l i z m a fo n k s i yo n u
ö n p l a n d a d ı r . B u d u r u m a g ö r e e ğ e r d e s t e k fo nk s i yo nu ö n p l a n d a i s e , m e t a b o l i z m a fo n k s i yo nu a z a l m ı ş t ı r . V e ya be l i r t i l e n d u r u m u n t a m a m e n t e r s i d e o l a b i l i r . D e s t e k d o k u d a , k e nd i i ç e r s i n d e d e ğ i ş i k t ip l e r e a yr ı l ı r . Ke m i k l e r v e k ı k ır d a k l a r d e s t e k d o k u yu o lu ş t u r u r l a r .
K e m i k l e r : Ke m i k l e r p a s i f h a r e k e t o r g an l a r ı n ı n e n ö n e m l i e l e m a n l a r ı d ır . V ü c u d u n d e ğ i ş i k ye r l e r i n d e , d e ğ i ş i k ya p ı v e d u r u m l a r d a b i r a r a ya g e l e n
k e m i k l e r , b ir ya n d a n vü c u d u n i s k e l e t i n i o l u ş t u r u r k e n, ö t e ya n d a n b e y i n,
o m u r i l i k , ba z ı d u yu o r g a n l a r ı v e i ç o r g a n l a r ı k o r u yu c u g ö r e v l e r d e yü k l e n m i ş l e r d i r . B e l i r l i t a r z l a r ve d u r u m l a r d a b ir a r a ya g e l e n k e m i k l e r a r a s ı n d a e k l e m l e r o l u ş u r . B a ğ d o k u s u hü c r e l e r i ö z e l fo n k s i yo n e l ş e k i l k a z a n a r a k k e m i k
hü c r e l e r i n i m e yd a na g e t ir i r l e r . B u n l a r a " k e m i k ya p ı c ı " hü c r e l e r ( o s t e o b l a s t )
a d ı v e r i l i r . K e m i ğ i n e s a s ya p ı s ı , o r g a n i k v e a no r g a n i k e l e m a n l a r d a n o l u ş u r .
Y e t i ş k i n l e r d e k e m i k a na m a d d e s i n i n 2 / 3 k a d a r ı m i n e r a l t u z l a r d a n, 1 / 3 k a d a r ı
i s e o r g a n i k e s a s m a d d e d e n ( o s s e i n ) m e yd a n a g e l i r . T a z e k e m i k t e , s ö z ü e d i l e b i l i r b i r bü k ü l m e ö z e l l i ğ i g ö r ü lü r . B u d u r u m k e m i k e s a s ( a r a ) m a d d e s i i ç i n d e k i ba ğ d o k u s u l i f l e r i s a ye s i n d e s a ğ l a n ı r . B ir k e m i k t e o r g a n i k k ı s m ı n ya n m a s ı i l e g e r i ye m i n e r a l ç a t ı k a l ı r . B u d u r u m d a k e m i ğ i n e l a s t i k i ye t i o r t a d a n
k a l k a r v e ç a b u k k ı r ı l ı r . B u n a k a r ş ı l ı k , a s it i l e m u a m e l e e d i l e n b i r k e m i k t e
m i n e r a l t u z l a r o r t a d a n k a l k a r ve g e r i ye s a d e c e o r g a n i k k ı s ı m k a l ı r . B u d u ru mdak i k e mikt e k ır ılma gö rü lme z. Fa kat so n der ece de kü çük ku vvet ler ile
e ğ i l m e v e e l a s t i k i ye t g ö s t e r ir . B u ba k ı m d a n k e m i k l e r i n fo nk s i yo ne l ya p ı l a r ı
i ç i n , be l i r l i o r a n l a r d a o l m a k ü z e r e , g e r e k o r g a n i k ve g e r e k s e a no r g a n i k ya p ı
t a ş l a r ı n ı n k e m i k ya p ı s ı i ç i n d e ye r l e r i n i a l m a l a r ı ş a r t t ır .
V ü c u t t a k i k a l s i yu m u n % 9 9 ' u k e m i k l e r d e k a l s i yu m t u z l a r ı ş e k l i n d e d e p o
e d i l m i ş o l a r a k bu l u nu r . Ka l s i yu m t u z l a r ı r ö nt g e n ı ş ı n l a r ı i ç i n g e ç ir g e n d e ğ i l d ir v e bu ba k ı m d a n r ö nt g e n t e t k ik v e t e ş h i s l e r d e ö ne m l i ye r i va r d ı r .
V ü c u t t a k i k e m i k l e r ş e k i l l e r i n e g ö r e k ı s a , u z u n ve ya s s ı o l m a k ü z e r e a yr ı l ı r l a r . Kü r e k k e m i ğ i ( s c a p u l a ) ya s s ı k e m i k l e r e , e l v e a ya k k e m i k l e r i k ı s a
k e m i k l e r e ö r n e k o la r a k v e r i l e b i l i r . U z u n k e m i k l e r i s e , bo r u ş e k l i n d e , i ç l e r i
bo ş l u k l u o l a r a k t a r i f e d i l i r l e r . Ko l k e m i ğ i ( h u m e r u s ) v e u y l u k k e m i ğ i f e m u r )
bu n l a r i ç i n e n t i p i k ö r n e k l e r d i r .
10
M a k r o s k o p i k o l a r a k k e m i k l e r i k i a n a k ı s ı m d a n o lu ş u r l a r . Ke m i k l e r i n
yü z e y k ı s ı m l a r ı s a ğ l a m ya p ı g ö s t e r e n k o m p a k t b ir t a ba k a i l e s a r ı l m ı ş t ı r . B u
k o mp a k t ya p ı l a r a r a s ı n d a ö z e l l i k l e k e m i ğ i n o r t a k ı s ı m l a r ı n d a i s e , g ö z e n e k l i
v e d a h a z a y ı f o l u ş m u ş s p o ng i ö z ( s ü ng e r i m s i ) bö l ü m ye r a l ı r . B ir d i ğ e r t a r i f
i l e , k o m p a k t ya p ı, k e m i k l e r d e s a n k i b i r k a bu k o lu ş t u r u r . U z u n k e m i k l e r i n
u ç l a r ı n d a ( e p i p h ys ) ye r b u l a n g e v ş e k y a p ı i ç e r i s i n d e i s e , ö z e l ş e k i l l e n m e l e r
g ö r ü lü r . B u ya p ı l a ş m a l a r fo n k s i yo n e l b a k ı m d a n ç o k ö ne m l i d i r .
K ü ç ü k g ö z e ne k l e r i b i r b ir l e r i n d e n a y ı r a n k e m i k bö l m e l e r , b u bö lg e ye
i n t i k a l e d e n b a s ı n ç v e ç e k m e k u v v e t le r i n e g ö r e d ü z e n l e n m i ş l e r d i r . A y n ı z a m a n d a , k e m i ğ i o l u ş t u r a n k o m p a k m a d d e n i n bü yü k k ı s m ı d a k u l l a n ı l m a d ı ğ ı n d a n, k e m i k a ğ ı r l ı ğ ı n d a a z a l m a e l d e e d i l m i ş o lu r . B i r ba ş k a d e y i ş l e k e m i k t e
ha fiflik sağ la n ır.
B ü t ü n k e m i k l e r d ı ş t a n i n c e b i r ba ğ d o k u s u ö r t ü s ü ( p e r io s t ) i l e ö r t ü lmü şle rd ir. Bu ö rt ü, gerek ke miğ in ve g erek se k e mik iliğ in in bes le nme s ind e
ö ne m l i g ö r e v l e r yü k l e n m i ş t i r . Ö z e l l i k l e k e m i k k ır ı k l a r ı n d a ye n i d e n i y i l e ş m e d e ç o k b ü yü k b i r ö ne m i v a r d ı r .
K e m i k l e r i l e i l g i l i o l m a k ü z e r e a ş a ğ ı d a k i k ı s a b i l g i l e r ve r i l e b i l i r :
U z u n s ü r e n m e k a n i k e t k i l e r ( b a s ı n ç l a r ) i l e b ir k e m i k , i l g i l i ye r d e t a m a m e n bo z u l m a ya u ğ r a ya b i l i r . U z u n z a m a n fo n k s i yo n g ö r m e ye n u z u v l a r ı n
k e m i k ya p ı s ı n d a t r a b e k ü l l e r i n i n c e l m e s i i l e , k e m i k d e ö ne m l i o r a n d a z a y ı f l ı k
o r t a ya ç ı k a b i l i r ( k e m i k a t r o f i s i ) . V ü c u t t a k a l s i yu m m i k t a r ı n d a k i bo z u k l u k s o nu c u , b i r k e m i ğ i n m e k a n i k d a ya n ı k l ı ğ ı i l e r i d e r e c e d e a z a l ı r ( o s t e o p o r o z ) . B u
d u r u m a d a ha z i ya d e i l e r i k i ya ş l a r d a r a s t la n ı r . Ke m i k k ı r ı k l a r ı n a " f r a k t ü r " a d ı
ver ilir. Kır ık iyile ş me si "ca llu s" o luşu mu ile sağ la n ır.
K ı k ı rd a k l a r: B a s ı n c a k a r ş ı k o ya b i l e n v e ba s ı n ç i l e ş e k i l l e r i n i d e ğ i ş t i r d i k l e r i h a l d e , e t k i n i n o r t a d a n k a l k m a s ı i l e t e k r a r e s k i fo r m l a r ı n ı k a z a na b i l e n
e l a s t ik i ya p ı l a r d ı r . B ı ç a k i l e r a h a t l ı k l a k e s i l e b i l i r l e r . Ka r a k t e r i s t i k o la r a k
g ö r ü le n k ı k ı r d a k hü c r e l e r i v e k u v v e t l i g e l i ş m i ş h ü c r e l e r a r a s ı e l e m a n l a r i l e
ya p ı s a l ö z e l l i k k a z a n m ı ş l a r d ı r . K ı k ır d a k hü c r e l e r i yu v a r l a k v e bü yü k hü c r e l e r d i r . Ç o k d e f a i k i h ü c r e i l e r i d e r e c e d e ya k ı n o l m a k ü z e r e b i r b i r l e r i n i n y a n ı n d a v e k e n d i l e r i n e a i t bo ş l u k l a r d a b u l u n u r l a r . E k l e m yü z e y l e r i n i ö r t e n ve
e k l e m a r a l a r ı n d a ye r bu l a n k ı k ı r d a k ya p ı l a r ; yü r ü m e , s ı ç r a m a v e s ü r t ü n m e
s ı r a s ı n d a ö n e m l i g ö r e v l e r yü k l e n i r . K ı k ır d a k ya p ı ; vü c u d u n d e ğ i ş i k ye r l e r i n d e ve ç e ş it l i g ö r e v l e r i l e ye r bu l u r . H a r e k e t l i e k l e m l e r d e , fo nk s i yo n e l yü z e yl e r i d ö ş e ye n ö r t ü l e r ha l i n d e b u l u nd u k l a r ı g i b i , s o l u nu m yo l l a r ı n d a , bu r u n v e
k u l a ğ ı n ya p ı s ı n d a v e k a b u r g a l a r ı n b i r bö l ü m ü n d e d e k ı k ı r d a k ya p ı ya r a s t l a nır.
K ı k ı r d a k ; h ya l i n , e l a s t i k ve f i b r ö z o l m a k ü z e r e ü ç e s a s ya p ı d a f a r k l ı l a ş m ı ş o l a r a k c a n l ı o r g a n i z m a d a ye r bu l u r . E k l e m yü z l e r i n i d ö ş e ye n v e k a bu r g a l a r d a bu l u n a n k ı k ı r d a k ya p ı h ya l i n ö z e l l i k t e d i r .
11
A y n ı ş e k i l d e , s o l u nu m yo l l a r ı n d a d a h ya l i n k ı k ı r d a k ya p ı d a e l e m a n l a r
bu l u nu r . M e k a n i k e t k i l e r i t a ş ı ya n ye r l e r d e i s e e l a s t i k k ı k ı r d a ğ a r a s t l a n ı r . Ö r n e ğ i n , e p i g lo t t is v e d ı ş k u l a k t a b u t ü r ya p ı va r d ı r . B i r b i r l e r i n e o l d u k ç a s ı k
u z a n a n l i f l e r i n yo ğ u n o ld u ğ u , bü yü k a r a l ı k l a r d a ( bo ş l u k l a r d a ) b i r k a ç k o n d r o s it i n ye r a l d ı ğ ı k ı k ı r d a k t ü r ü i s e f i b r ö z k ık ır d a k a d ı i l e t a r i f e d i l i r . B u k ı k ı r d a k o mu r l a r a r a s ı n d a bu l u n a n d i s c u s v e r t e br a l i s l e r d e , d i z e k l e m i m e n i s c u s u nd a ve ç e ne e k l e m i d i s c u s u n d a g ö r ü l e b i l i r . K ı k ı r d a k l a r p e r i k o nd r i u m a d ı
v e r i l e n b i r ö r t ü i l e ç e vr i l m i ş l e r d i r . K ı k ı r d a k a n a ya p ı s ı ; o k s i j e n, a s it k a r b o n i k , g l i k o z , s u ve d i ğ e r k ü ç ü k mo l e k ü l l ü m a d d e l e r i ç i n g e ç i r g e n d i r .
KAS DOKU
B u ya p ı, k a s ı l m a ö z e l l i ğ i n i t a ş ı ya n k a s f i b r i l l e r i n d e n ( m yo f i br i l ) m e yd a na g e l m i ş t i r . Ka s d o k u ş u " m yo g lo b i n " i ht i v a e t t iğ i i ç i n k ı r m ı z ı r e nk t e g ö r ü l ü r . F o n k s i yo n e l o la r a k k a s hü c r e l e r i k a s ı l m a ( k ı s a l m a ) ve u z a m a ( g e r i l m e )
ö z e l l i ğ i n e d e s a h i p t i r l e r . Ak t i f o l a r a k fo n k s i yo n g ö s t e r d i k l e r i , b i r ba ş k a d e y i ş l e k a s ı l d ı k l a r ı i ç i n , ha r e k e t s i s t e m i n i n a k t i f e l e m a n l a r ı o l a r a k t a r i f e d i l i r l e r . N i t e k i m i ç i bo ş l u k l u o r g a n l a r ı n k ü ç ü l m e l e r i d e b u ş e k i l d e m ü m k ü n o lu r .
K a s d o k u s u mo r fo l o j i k v e fo nk s i yo n e l o l a r a k d ü ş ü nü l d ü ğ ü n d e ü ç g r u ba
a yr ı l ı r :
Düz kas
Ç izg ili ka s
Ka lp k ası
Düz ka sla r ile ç iz g ili ka slar ar asında baz ı fark lılık la r gö ze çarp ar. Örn e ğ i n , d ü z k a s l a r o t o no m s i n i r s i s t e m i , ç i z g i l i k a s l a r i s e s o m a t ik s i n i r s i s t e m i t a r a f ı n d a n u ya r ı l ı r . A yr ı c a , d ü z k a s l a r ı n
fo n k s i yo n l a r ı i r a d e d ı ş ı g e r ç e k l e ş ir v e k a s ı l m a l a r ı u z u n z a m a n d e va m e d e r .
B u n a k a r ş ı l ı k ç i z g i l i k a s l a r i r a d e d a h i l i n d e fo nk s i yo n g ö s t e r ir l e r ve s ü r a t l e
k a s ı l ı r l a r . Ç i z g i l i ya p ı d a o l m a s ı n a r a ğ m e n k a l p k a s ı d a o t o no m s i n i r s i s t e m i
t a r t ı nd a n u ya r ı l ı r ve o t o no m o l a r a k ç a l ı ş ı r .
D ü z k a s : B u k a s d o k u s u ö z e l l i k l e d a m a r la r ı n ve bo ş l u k l u o r g a n l a r ı n
d u va r l a r ı n d a t a b a k a l a r m e yd a n a g e t ir i r . Y a va ş , r it m i k , ir a d e d ı ş ı v e o t o no m
o l a r a k ç a l ı ş ı r l a r . K a s k o nt r a k s i yo n u i l e p e r i s t a lt i k ha r e k e t l e r o r t a ya ç ı k a r .
B a z ı k i m ya s a l m a d d e l e r i l e o t o no m s i s t e m u ya r ı l a b i l i r v e bu n a g ö r e d ü z k a s
fo n k s i yo n l a r ı d a d e ğ i ş i r ( a s e t i l k o l i n i l e p a r a s i m p a t i k v e a d r e n a l i n i l e d e s i m p a t ik s i s t e m ) . F o nk s i yo n s ır a s ı n d a , d ü z k a s l a r bü yü k b i r e n e r j i h a r c a m a d a n
t o nu s ( k a s ı l m a ) d u r u m l a r ı n ı m u h a f a z a e d e b i l i r l e r . Ö r n e ğ i n ; i d r a r k e s e s i , u t e r u s ve d a m a r d u v a r ı g i b i. D ü z k a s l i f l e r i o r t a la m a o l a r a k 1 5 - 4 0 m i k r o n b ü yü k l ü ğ ü nd e d i r . F a k a t bu bo yu t la r d a ha d a b ü yü ye b i l i r . Ö r n e ğ i n , h a m i l e b i r
k a d ı n ı n u t e r u s d u v a r ı n d a k i k a s hü c r e l e r i 5 0 0 m i k r o n k a d a r o l a b i l i r l e r .
Ç i zg i l i K a s : Ç i z g i l i k a s l a r d a k e n d i a r a l a r ı n d a i s k e l e t k a s ı v e k a l p k a s ı
o l m a k ü z e r e i k i ye a yr ı l ı r .
12
İ s k e l e t K a s ı : H a r e k e t s i s t e m i i ç e r i s i n d e fo nk s i yo n yü k l e n m i ş o l a n k a s l a r “ ç i z g i l i k a s ” ya p ı s ı n d a d ı r . B u k a s l a r g e ne l l i k l e i s k e l e t i n b i r ye r i n d e n
b a ş l a y ı p , d i ğ e r b i r ye r i n e t u t u na r a k s o n l a n d ı k l a r ı i ç i n , bu i s i m l e t a r i f e d i l m i ş l e r d i r . A nc a k , i s k e l e t k a s l a r ı , b a ş v e bo yu n o r g a n l a r ı n d a d a bu l u nu r . Ö r n e ğ i n ; d i l, p h a r y n x ve l a r yn x ' i n ya p ı s ı nd a ve o e s o p h a g u s 'u n ü s t k ı s ı m l a r ı n d a
ç i z g i l i k a s va r d ır . B u n l a r ı n i s k e l e t ya p ı i l e h i ç b ir i l i ş k i s i yo k t u r .
İ s k e l e t k a s ı n ı n t e m e l fo nk s i yo ne l e l e m a n ı k a s l i f l e r i d i r . B u n l a r ı n k a s ı l m a s ı i l e ha r e k e t m e y d a na g e l i r . Ka s l i f l e r i , k o l l a g e n v e e l a s t i k l i f l e r d e n
o l u ş m u ş b ir ö r t ü i l e d ı ş a r ı d a n b ir m a n ş o n g i b i s a r ı l m ı ş l a r d ı r . B ö y l e c e k a s
d e m e t l e r i ve k a s g r u p l a r ı m e yd a na g e l i r . V ü c u t a ğ ır l ı ğ ı n ı n ya k l a ş ı k o la r a k
% 4 0 ' i i s k e l e t k a s l a r ı t a r a f ı n d a n m e yd a n a g e t ir i l i r . İ s k e l e t k a s l a r ı n ı n l i f u z u nlu k lar ı 15 c m'e k ad ar u la şa b ilir. Lif k a lın lığ ı d a 10-100 mik ro n ar asında d ır.
B i r k a s , a r d ı a r d ı n a u ya r ı l d ı ğ ı n d a , k a s t a yo r u l m a o r t a ya ç ı k a r ve k a s ı l m a
a z a l ı r . B u yo r u l m a o la y ı , k a s ya p ı d a o r t a ya ç ı k a n s ü t a s i t i n i n a r t m a s ı i l e g ö r ü l ü r . K a s yo r u l m a l a r ı n a k a r ş ı , s ı c a k b a n yo v e m a s a j i l e , k a n v e l e n f a s i r k ü l a s yo nu n u n i y i b i r ş e k i l d e s a ğ l a n m a s ı ş a r t t ır .
S p o r t i f f a a l i ye t l e r i l e k a s l a r g e l i ş t i r i l e b i l i r . S i n i r h a r a b i ye t i n e b a ğ l ı
o l a r a k v e ya k a s l a r ı n a z ç a l ı ş m a l a r ı i l e k a s ya p ı d a b i r k ü ç ü l m e m e yd a na g e l d i ğ i n d e " a t r o f i " d e n s ö z e d i l i r . 1 m m 3 ' l ü k k ü ç ü k b i r k a s d o k u s u n d a ya k l a ş ı k
o l a r a k 2 0 0 ç i z g i l i k a s l i f i v e 7 0 0 k a d a r k a p i l l e r b u l u n u r . D i n l e n m e ha l i n d e
bu k a n a l c ı k l a r ı n p e k ç o ğ u a ç ı k d u r u m d a d ı r . B ö yl e c e k a s d o k u s u , i ht i ya c ı
o l a n k a n ı r a h a t l ı k l a a l m ı ş o l u r . K a s d o k u s u i ç i n d e bu l u n a n s ü t a s ' ı t i , k a p i l l e r i n g e n i ş l e m e s i n e yo l a ç a r .
İ s k e l e t k a s l a r ı n ı n b ü yü k bö l ü m ü k i r i ş ya p ı l a r a r a c ı l ı ğ ı i l e k e m i k l e r
ü z e r i n e t u t u nu r l a r . A n c a k , yü z d e bu l u n a n ba z ı k a s l a r ( m i m i k k a s l a r ) d o ğ r u d a n k e m i k ya p ı ya t u t u n m u ş l a r d ı r . K i r i ş ya p ı l a r ı n fo n k s i yo n e l ö n e m i ç o k f a z l a d ı r . Ka s ı l m a i l e o r t a ya ç ı k a n k u v v e t l e r i n a z a m i m i k t a r d a v e d o ğ r u d a n i l g i l i
k e m i k ya p ı ya a k t a r ı l m a s ı n d a k i r i ş ya p ı l a r ö ne m l i r o l o y n a r l a r . A yr ı c a b i r e k l e m d e , d e ğ i ş i k e k s e n l e r e g ö r e t e s ir e d e n k a s l a r ı n fo n k s i yo n l a r ı ( e k l e m e k s e n i
v e ha r e k e t i n yö nü b a k ı m ı n d a n ) ve k u v v e t le r i n a k t a r ı l m a s ı i l e i l g i l i o l m a k
ü z e r e k a s k i r i ş l e r i b a z e n ö z e l b i r ya p ı v e mo r fo lo j i k b i r k a r a k t e r d e k a z a nm ı ş l a r d ı r . U z u n k a s l a r ı n e t r a f ı n ı b i r m a nş o n g i b i ç e v i r e n a p e n e vr o t ik k ı l ı f l a r ı a r d ır . K a s l a r ı n ü z e r l e r i n i ö r t e n ya p ı l a r b a z e n d a h a z a y ı f b i r k a r a k t e r g ö s t e r ir l e r . B u n l a r a f a s i a ( f a s c i a e ) a d ı v e r i l i r .
B u t ü r fa s i a ö r t ü le r i d a ha ç o k a y n ı f o n k s i yo nu ye r i n e g e t ir e n k a s l a r ı b i r
a r a ya t o p la r . B ö y l e c e b i r b a k ı m a k a s g r u p l a r ı d a fo n k s i yo n e l o l a r a k a yr ı l m ı ş
o lur lar.
13
B a z e n, ya s s ı l a ş a n ve g e n i ş l e ye n a p e n e vr o t ik ya p ı, o l d u k ç a s a ğ l a m k o r u yu c u b i r d u va r g ö r e v i n i yü k l e n i r . B u n a e n g ü z e l ö r n e k , be l v e s ır t bö lg e s i n d e ye r a l a n , g e n i ş v e ya yg ı n ya p ı d ı r ( fa s c i a e t ho r a - c o l u m b a l i s ) .
K alp K ası: Düz ve ç iz g ili k as ın ö ze llik ler in i bera berce gö st er ir. Fak at ,
ç i z g i l i k a s ö z e l l i ğ i g ö s t e r m e s i n e k a r ş ı l ı k , bu k a s ya p ı s ı n d a n o l d u k ç a a ç ı k
f a r k l ı l ı k l a r ı d a v a r d ı r . İ nc e ( h i s t o lo j i k ) ya p ı s ı n a g i r m e d e n, k a l p k a s ı n ı n ö z e l l i k l e r i , ş u ş e k i l d e ö z e t le n e b i l i r :
K a l p k a s ı h ü c r e l e r i he r h a n g i b i r ö z e l l i k g ö s t e r me d e n d a l l a n ı r l a r ve b ü yü k l ü k l e r i ya k l a ş ı k o l a r a k 1 0 0 m i k r o n k a d a r d ı r .
K a l p k a s ı h ü c r e l e r i b i r b i r l e r i a r d ı n a b a ğ l a n m ı ş s o n l a n m a l a r ha l i n d e d i r .
B ö yl e c e k a l b i n b ü t ü n k a s hü c r e l e r i , o r t a k b i r a ğ o l u ş t u r u r l a r .
K a s h ü c r e l e r i n i n b i r b i r l e r i n e e k l e n m e ye r l e r i n d e " d i s c i i nt e r c a l a r e s "
a d ı ve r i l e n ya p ı l a r m e yd a na g e l m i ş t i r .
K a l p k a s ı d e v a m l ı ç a l ı ş m a ö z e l l i ğ i n e s a h i p t ir . S ı k ı o l u ş m u ş b ir k a p i l l e r
a ğ a r a c ı l ı ğ ı i l e k a n b e s l e n m e s i e k s i k s i z s a ğ l a n ır . Ç i z g i l i k a s ya p ı s ı n d a o l m a s ı n a r a ğ m e n, o t o no m s i s t e m t a r a f ı n d a n u ya r ı l ı r .
K a l p k a s ı n d a r e j e n e r a s yo n m e yd a na g e l m e z . A n c a k , k a l p k a s ı n d a b ü yü m e ( h yp e r t - r o p h i e ) o r t a ya ç ı k a b i l i r .
K a l p k a s ı n ı n , o t o no m s i n i r s i s t e m i d ı ş ı nd a , k e n d i s i n e a it o la n v e k a l b i n
d u va r ya p ı s ı i ç i n d e bu l u n a n b i r s i n i r s e l u ya r ı d ü z e n i d a ha v a r d ı r . B u s i s t e m i n
d ü z e n l i o la r a k ç a l ı ş m a s ı ve bö l ü m l e r a r a s ı n d a i l e t i k o o r d i na s yo n u s a ğ l a m a s ı ,
k a l b i n no r m a l fo n k s i yo nu i ç i n s o n d e r e c e d e ö ne m l i d i r .
SİNİR DOKUSU
C a n l ı o r g a n i z m a d a u ya r ı l a r ı n a l ı n m a s ı , d u r u m a g ö r e d e ğ i ş t i r i l m e s i ve
i l e t i l m e s i s i n i r s i s t e m i t a r a f ı n d a n s a ğ l a n ı r . A nc a k bu d u r u m d a c a n l ı ç e vr e ye
h e m u yu m s a ğ l a ya b i l i r . A yr ı c a i ç o r g a n l a r ı n k a r ş ı l ı k l ı d ü z e n i ç i n d e ç a l ı ş m a l a r ı d a s a ğ l a n ı r . B ö y l e ö n e m l i b i r g ö r e v i yü k l e n m i ş b u l u n a n s i n i r s i s t e m i ,
bü t ü nü i l e " s i n i r d o k u s u " t a r a f ı n d a n m e yd a n a g e t i r i l i r . E m b r i yo l o j i k o l a r a k
e k t o d e r md e n g e l i ş e n s i n i r d o k u s u , d i ğ e r d o k u la r a g ö r e hü c r e b a k ı m ı n d a n d a h a z e n g i n b i r ya p ı g ö s t e r ir . S i n i r d o k u s u nu o l u ş t u r a n t e m e l e l e m a n l a r ş u n l a r d ır :
S i n ir h ü c r e s i ( n e u r o n)
S i n ir h ü c r e s i u z a nt ı l a r ı ( d e nd r it v e a x s o n= n e u r it )
D e s t e k h ü c r e l e r i ( ne u r o g l i a = g l i a )
B u e l e m a n l a r a r a s ı n d a , be s l e y i c i k a n d a m a r l a r ı d a v a r d ı r .
S i n ir h ü c r e s i ( n e u r o n) : S i n i r h ü c r e l e r i , o mu r i l i k v e b e y i n d e k i g r i c e vh e r d e ö ne m l i m i k t a r d a bu l u n u r l a r . A yr ı c a , vü c u d u n d e ğ i ş i k ye r l e r i n d e d ü ğ ü m l e r h a l i n d e b i r a r a ya g e l m i ş o l a r a k d a b u l u n u r l a r . B u n l a r a " g a n g l io n " a d ı
v e r i l i r . S a d e c e b e y i n k a bu ğ u nd a ( c o r t e x) 1 4 m i l ya r c i v a r ı n d a s i n i r hü c r e s i n i n
bu l u n d u ğ u a r a ş t ır ı c ı l a r t a r a f ı n d a n b e l i r t i l m e k t e d i r .
14
S i n i r hü c r e l e r i n i n b ü yü k l ü k l e r i d e ğ i ş i k t ir . B e y i n c i k ( c e r e b e l l u m) k a bu ğ u nd a bu l u n a n v e bo y l a r ı ya k l a ş ı k 4 m i k r o n o la n s i n i r h ü c r e l e r i e n k ü ç ü k l e r i d i r . S i n i r hü c r e l e r i n i n e n b ü yü k l e r i i s e , ç a p l a r ı 1 3 0 m i k r o n k a d a r o la n v e
b e y i n k a bu ğ u nd a ( c o r t e x) bu l u n a n mo t o r me r k e z l e r d e ye r a l a n hü c r e l e r d i r
( B e t z ' i n p i r a m i d a l d e v h ü c r e l e r i ) . S i n i r hü c r e l e r i h i ç b ir z a m a n bö l ü ne r e k y e n i l e n m e z l e r . B u ö n e m l i b i r ö z e l l i k t i r . B u ba k ı m d a n, h a r a b i ye t e u ğ r a ya n b ir
s i n i r d o k u s u nd a ye n i d e n o l u ş u m s a ğ l a n a m a z . H e r s i n i r hü c r e s i, e n a z ı n d a n b i r
u z a nt ı i ht i v a e d e r . S i n ir h ü c r e l e r i t a r a f ı n d a n a l ı n a n u ya r ı l a r , bu u z a nt ı l a r
ü z e r i n d e n i l e t i l i r . U z a nt ı l a r a " nö r it " ( n e u r it ) , nö r it l e r i n hü c r e d e n a yr ı l d ı k l a r ı
ye r e d e " p o l " a d ı v e r i l i r . S i n i r hü c r e l e r i , i ht i v a e t t ik l e r i u z a nt ı s a y ı s ı n a g ö r e
sın ıfla nd ır ıla b ilir. Bu na gö re, aşağ ıdak i ö rnek ler ver ile b ilir.
B i r u z a nt ı l ı ( u n i p o l a r ) s i n i r h ü c r e l e r i n e g ö z ü n r e t i n a s ı n d a r a s t l a n ı r .
B u n l a r ı n s a d e c e a k s o n l a r ı v a r d ı r , d e nt r it l e r i yo k t u r . İ k i u z a nt ı l ı ( b i p o l a r ) s i n i r h ü c r e l e r i ba z ı g a n g l io n l a r d a bu l u n u r l a r ( k u l a ğ ı n g a n g l io n s p i - r a l e ' s i n d e ) .
A k s o n l a r ı d ı ş ı n d a , d e nt r it l e r i d e v a r d ı r .
O m u r i l i k ( m e d u l l a s p i n a l i s ) ö n bo yn u z ( c o r nu a nt e r io r ) hü c r e l e r i i s e
ç o k u z a nt ı l ı ( m u lt i p o l a r ) ya p ı g ö s t e r ir l e r . P s e u d o u n i p o l a r s i n i r hü c r e l e r i i s e ;
s p i n a l g a n g l io n l a r d a bu l u n u r l a r .
Ç o k u z a nt ı l ı s i n i r hü c r e l e r i ç o k d e ğ i ş i k fo r md a o la b i l i r l e r . U z a nt ı l a r ,
b i r a ğ a ç d a l l a n m a s ı g i b i g ö r ü nü m o r t aya k o ya r l a r . K ı s a d ı r l a r ve h ü c r e ya k ı n ı n d a b u l u nu r l a r . B u n l a r a " d e nt r it " a d ı ve r i l i r . B u n a k a r ş ı l ı k b i r b i r l e r i n e p a r a l e l o l m a k ü z e r e b i r a r a ya g e l m i ş , u z u n s i n i r l i f l e r i n i n o l u ş t u r d u ğ u ya p ı l a r a
i s e " a xo n " ( a k s o n) d e n i r . K e nd i s i b ir s i n i r h ü c r e s i o l m a m a s ı n a k a r ş ı l ı k , u y a r ı l a b i l e n ve u ya r ı l m a s o nu c u ho r mo n a l s a l g ı ya p a n be z hü c r e l e r i n i b u r a d a
ö ne m l e b e l i r t m e k g e r e k i r . B u na ö r n e k o l a r a k , d i e n c e p h a lo n d a bu l u n a n v e
s e k r e s yo n ya p a n h ü c r e l e r ve r i l e b i l i r .
S i n i r H ü c r e s i U z a n t ı s ı ( N e u r it = A k s o n ) : H e r s i n i r hü c r e s i s a d e c e b ir
" a xo n" ( a k s o n) i ht i v a e d e r . B u u z a nt ı n ı n g ö r e v i ö nc e l i k l e u ya r ı l a r ı i l e t m e k t ir . D e ğ i ş i k u z u n l u k t a d ı r l a r ve u z u n l u k l a r ı ya k l a ş ı k o l a r a k 1 m e t r e y i b u l a n l a r ı d a v a r d ı r . Ak s o n, d ı ş a r ı d a n b i r ö r t ü i l e k u ş a t ı l m ı ş t ı r ve k e nd i s i n i s a r a n ö r t ü ile bir likt e "sin ir lifi" o larak t ar if e d ilir.Yet işk in insa nla rda büt ün sin ir
a k s o n l a r ı , m i ye l i n l i b i r ö r t ü i l e ç e p e ç e vr e k u ş a t ı l m ı ş t ı r . B u ö r t ü be l i r l i a r a l ı k l a r i l e d ü ğ ü m ş e k l i n d e bo ğ u m l a r m e yd a n a g e t ir i r . B u n l a r a " R a n v i e r b o ğ u m l a r ı " a d ı v e r i l i r . S a d e c e bu bo ğ u m l a r d a n m a d d e d i f f ü z yo nu ya p ı l ı r v e
bö y l e c e a k s o nu n b e s l e n m e s i s a ğ l a n ı r . M ye l i n ö r t ü , d ı ş a r ı d a n i k i n c i b i r k ı l ı f
i l e t e k r a r k u ş a t ı l m ı ş t ır . B u i k i n c i ö r t üye d e " S c h w a n n k ı l ı f ı " a d ı v e r i l m i ş t i r .
B e y i n v e o mu r i l i k t e bu l u n a n s i n i r a k s o n l a r ı , e n d ı ş t a k i S c h v v a n n k ı l ı f l a r ı n ı
k a yb e d e r l e r ve s a d e c e m i ye l i n ö r t ü s ü i l e k a l ı r l a r . B ö yl e c e ; m i ye l i n k ı l ı f ı n ı n
b e ya z l ı ğ ı n d a n d o la y ı , be y i n v e o mu r i l i k t e k i bu bö l g e l e r , a ç ı k r e nk t e g ö r ü l ü r ler.
15
D e s t e k h ü c r e l e r i ( ne u r o g l i a = g l i a ) : B u hü c r e l e r , s i n i r d o k u s u n u n d e s t e k
v e be s l e n m e hü c r e l e r i d i r . D e s t e k hü c r e l e r i d e k e n d i a r a l a r ı n d a a ş a ğ ı d a k i ş e k i l d e a yr ı l ı r l a r
B ü yü k hü c r e l e r ( m a k r o g l i a )
K ü ç ü k hü c r e l e r ( m i k r o g l i a )
B u r a d a s ö z ü e d i l e n b ü yü k hü c r e l e r , g l i a n ı n e s a s ya p ı s ı n ı o l u ş t u r u r l a r .
G l i a hü c r e l e r i, s i n i r h ü c r e l e r i a r a s ı n d a k i bo ş l u k l a r ı d o ld u r u r l a r . Ö t e ya n d a n ;
b a z e n g l i a h ü c r e s i , a yn e n s i n i r s i s t e m i n i n bö l ü m l e n m e s i n e u yg u n o l a r a k ,
" s a nt r a l g l i a " ve " p e r i f e r g l i a " ş e k l i n d e b ir a y ı r ı m i l e d e t a r i f e d i l i r . G l i a n ı n
gö revle r i k ısac a a şağ ıdak i g ib i be lirt ile bilir:
S a nt r a l s i n i r s i s t e m i n d e k i t r a n s p o r t o l a y ı n d a ye r a l ı r l a r .
İ z o la s yo n v e m u k a v e m e t e ( s a v u n m a ) h i z m e t e d e r l e r .
S i n ir d o k u s u n u n ya r a l a n m a l a r ı n d a n s o nr a p r o l i f e r e o lu r l a r .
S i n ir h ü c r e l e r i n i b e s l e n m e l e r i n i s a ğ l a r l a r
HAREKET SİSTEM İ
İ s k e l e t ( ve ya k e m i k l e r ) i l e k a s l a r ; h a r e k e t s i s t e m i n i m e yd a na g e t ir i r l e r .
C a n l ı , b u s i s t e m l e r i n o l u ş t u r d u ğ u o la n a k l a r i l e b u l u n d u ğ u o r t a md a ye r d e ğ i ş t ir e b i l i r v e ha ya t i i ht i ya ç l a r ı n ı g i d e r e b i l i r . C a n l ı n ı n bu l u n d u ğ u o r t a m d a ye r
d e ğ i ş t i r m e s i v e i s t e n i l e n h a r e k e t le r i ya p m a s ı, m e k a n i k b i r o l a y ı n v a r l ı ğ ı n ı
o r t a ya k o ya r . A yr ı c a , ha r e k e t s i s t e m i i ç e r s i n d e ye r a l a n ba z ı k a s l a r ( m i m i k
k a s l a r ı ) a r a c ı l ı ğ ı i l e i n s a n yü z ü n g ö r ü n ü ş ü n d e ( m i m i k ) b a z ı d e ğ i ş i k l i k l e r y a p ı l a b i l d i ğ i g i b i , i n s a n ı n k o nu ş m a s ı v e y a n e f e s a l a b i l m e s i g i b i h a ya t i f a a l i ye t l e r i d e g e n e b i r s ır a k a s t o p lu l u ğ u t a r a f ı n d a n g e r ç e k l e ş t ir i l i r .
İ n s a n v ü c u d u nu n ç a t ı s ı n ı ( d e s t e k ya p ı s ı n ı ) i s e i s k e l e t s i s t e m i o l u ş t u r u r .
B u s i s t e m fo nk s i yo ne l o l a r a k d ü ş ü nü l d ü ğ ü nd e , k e nd i i ç e r i s i n d e ; k e m i k l e r ,
e k l e m l e r ve b a ğ l a r d a n o l u ş m u ş t u r . B u n l a r ı n ya n ı s ır a , d e ğ i ş i k ya p ı l a r d a v e
ç e ş it l i e k l e m l e r d e ye r a l a n ve ç e ş it l i g ö r e v l e r yü k l e n m i ş o l a n k ı k ı r d a k l a r ı d a
u n u t ma m a k g e r e k i r . Ç o ğ u z a m a n, e k l e m i ya p a n k e m i k l e r i n fo n k s i yo n e l y ü z e y l e r i, i n c e k ı k ı r d a k b i r t a b a k a i l e ö r t ü l d ü ğ ü g i b i , ş e k i l o l a r a k b i r b ir l e r i n e
u yu m s a ğ l a m a ya n e k l e m yü z e y l e r i a r a s ı n d a d a k ı k ı r d a k ya p ı d a n o l u ş m u ş d e ğ i ş i k ş e k i l l i ya p ı l a r b u l u n u r . B ö yl e c e , ö z e l ya p ı d a k i bu k ı k ı r d a k o lu ş u m l a r
i l e e k l e m yü z e y l e r i b i r b i r l e r i n e u yg u n b i r h a l e g e t ir i l i r v e fo nk s i yo n i ç e r i s i n d e u y u m l u b i r bü t ü n l ü k o l u ş t u r u r l a r . Y u k a r ı d a be l i r t i l e n v e i s k e l e t s i s t e m i n i n ö n e m l i k ı s ı m l a r ı n ı o lu ş t u r a n ya p ı l a r , h a r e k e t s i s t e m i n i n p a s i f e l e m a nl a r ı d ı r . H a r e k e t i n o l a b i l m e s i i ç i n be l i r l i b i r k u v ve t e i ht i ya ç v a r d ı r . B u i ş l e m ,
h a r e k e t s i s t e m i n i n ö ne m l i e l e m a n l a r ı o l a n k a s ya p ı t a r a f ı n d a n s a ğ l a n ı r . B ö yl e c e k a s l a r , ha r e k e t s i s t e m i n i n a k t i f e l e m a n l a r ı n ı o l u ş t u r u r l a r . K a s l a r ı n ç a l ı ş m a s ı i l e o r t a ya ç ı k a n k u v v e t l e r i l g i l i k e m i k l e r e ö z e l ya p ı d a k i k i r i ş l e r
(bağ lar) ar ac ılığ ı ile ilet ilir.
16
B u n a g ö r e ; ç o k ö z e l b i r k ı s ı m k a s l a r ( m i m i k k a s l a r g i b i ) ha r i ç b ü t ü n
k a s l a r ı n b a ş l a ng ı ç ve s o n l a n m a ye r l e r i nd e k i r i ş ya p ı l a r bu l u n u r . A yr ı c a , b a z e n o ld u k ç a i n c e ba z e n d e k a l ı n ya p ı l a r ha l i n d e k a s l a r ı s a r a n f a ys a ( f a s c i a e )
a d ı ve r i l e n ö r t ü le r va r d ır .
V ü c u t a ğ ı r l ı ğ ı n ı n ya k l a ş ı k o l a r a k % 5 0 - 7 0 k a d a r ı n ı ha r e k e t s i s t e m i n i
o l u ş t u r a n e l e m a n l a r m e yd a na g e t ir i r . B u s i s t e m i n b e s l e n m e s i i l e i l g i l i o l a n,
k a n d a m a r l a r ı v e l e n f s i s t e m i d e ö n e m l i g ö r e v l e r yü k l e n i r l e r . K a s l a r ı n u y a r ı l m a l a r ı s i n i r s i s t e m i t a r a f ı n d a n s a ğ l a n ı r v e i s t e n e n ha r e k e t l e r bö yl e c e o r t a ya ç ı k a r .
K emi kle r ve K asla r
K emi kle r
İ n s a n v ü c u d u nu n b ü yü k l ü ğ ü ve fo r m u n u t e me l d e ; b e l i r l i e s a s l a r i ç i n d e
o l u ş m u ş v e be l i r l i b i r s i s t e m i l e b i r a r a ya g e l m i ş i s k e l e t s i s t e m i o l u ş t u r u r .
V ü c u d u n d ı ş g ö r ü n ü ş ü , b ir b a ş k a d e y i ş l e , v ü c u d u n mo d e l a j ı, h a r e k e t s i s t e m i n i n ö ne m l i b i r k o mp o ne nt i o la n k a s l a r v e a yn ı z a m a n d a yu m u ş a k d o k u i l e
s a ğ l a n ı r . H a r e k e t s i s t e m i n i n p a s i f e l e m a n l a r ı n ı o l u ş t u r a n k e m i k l e r ; ş e k i l, d u r u m v e fo nk s i yo n e l ya p ı o l a r a k d e ğ i ş i k ö z e l l i k l e r g ö s t e r ir l e r . Ö r ne ğ i n ; k e m i k
s i s t e m i , k o r u yu c u b i r ya p ı o l a r a k d ü ş ü nü l e b i l i r . B u n a g ö r e , be y i n ve o m u r i l i k
b i r e r k o r u yu c u k e m i k ya p ı i ç i n d e b u l u n d u k l a r ı g ö r ü lü r . A y n ı ş e k i l d e g ö ğ ü s
bö l ü m ü n d e ye r a l a n k a l p v e a k c i ğ e r l e r d e , k a bu r g a l a r ı n ve ya r d ı m c ı d i ğ e r
k e m i k l e r i n o lu ş t u r d u ğ u b ir k a f e s i ç i n d e ye r a l ı r l a r . Ke m i k ya p ı n ı n o lu ş m a s ı n d a " a z a m i a m a ç e l d e e t m e ve a yn ı z a m a nd a i k t i s a d i h a l e u y m a ya " d i k k a t
e d i l m i ş t i r . B u b a k ı m d a n k e m i k l e r ya p ı o l a r a k m a s i f b ir o r g a n h a l i n d e o lu ş m a m ı ş l a r d ı r . K e m i k l e r i n a n a ya p ı l a r ı , ç o k s a y ı d a k e m i k t r a b e k ü l l e r i n d e n
( bö l m e l e r i n d e n) ve bu bö l m e l e r a r a s ı n d a k i bo ş l u k l a r d a n o lu ş m u ş t u r . İ n s a n
vü c u d u nd a bu t a r i f e u y m a ya n k e m i k ya p ı ya he m e n h e m e n h i ç r a s t l a n m a z . Ö t e
ya n d a n, k e m i k bö l m e l e r i n o l u ş m a s ı n d a s o n d e r e c e d e g ü z e l m i m a r i b ir t a r z
v a r d ı r . B u r a d a , t r a b e k ü i l e r i n b a s ı n ç l a r a v e g e r m e k u v v e t l e r i n e k a r ş ı d ü z e nl e n m i ş b i r ya p ı ya s a h i p o ld u k l a r ı g ö r ü l ü r . B ö yl e c e k e m i k l e r , s t a t ik d u r u m a
v e k a s ç e k m e l e r i n e k a r ş ı f o nk s i yo n e l b i r ya p ı k a z a n m ı ş o l u r l a r . B ü t ü n k e m i k l e r s a ğ l a m b a ğ d o k u s u nd a n ya p ı l m ı ş b i r ö r t ü ( p e r io s t ) i l e s a r ı l m ı ş l a r d ı r . B u
ö r t ü a r a c ı l ı ğ ı i l e i l e r l e ye n k a n d a m a r l a r ı ve s i n i r l e r , ç o k i n c e k a na l c ı k l a r d a n
geç erek k e miğ in iç ler ine k adar u za nır lar. Ke miğ in be sle n me si de bu şe k ild e
s a ğ l a n m ı ş o l u r . B u na k a r ş ı l ı k k e m i k bo ş l u k l a r ı i ç i n d e b u l u n a n k e m i k i l i ğ i ,
k e m i k ü z e r i n d e o lu ş m u ş k ü ç ü k k a na l c ı k l a r d a n g e ç e r e k g e l e n d a m a r l a r d a n
d o ğ r u d a n be s l e n i r . B u d e l i k l e r e fo r a m e n nu t r i c i u m a d ı v e r i l i r .
Ü z e r l e r i p e r io s t t a r a f ı n d a n s a r ı l m ı ş bu l u n a n k e m i k l e r d e , e k l e m e i ş t i r a k
e d e n yü z e y l e r d e p e r i o s t b u l u n m a z . Y a r a l a n m a l a r d a ve k e m i ğ i n e n i n e bü y ü m e l e r i n d e p e r io s t u n ö n e m i ç o k f a z l a d ı r .
17
K e m i k l e r i n i ç bo ş l u k l a r ı n a b a k a n yü z e y l e r i d e y i n e ç o k i n c e b i r ö r t ü i l e
d ö ş e n m i ş t i r . " E nd o s t " a d ı ve r i l e n bu y a p ı , k e m i k i l i ğ i ve k e m i k a r a s ı n d a k i
s ı n ı r d a ye r a l ı r .
K emiğin Yap ısı:
K e m i k l e r i n d ı ş yü z e y i n d e , i n c e v e ya k a l ı n o l m a k ü z e r e o lu ş m u ş s a ğ l a m
( t ık ı z ) b i r t a b a k a va r d ı r . B u t a b a k a ya s u s bt a nt i a c o r t i c a l i s v e ya s u bt a nt i a
c o mp a c t a a d ı v e r i l i r . B u s a ğ l a m ya p ı d a k i t ı k ı z t a ba k a l a r a r a s ı n d a i s e , d a h a
yu m u ş a k b i r o l u ş u m g ö s t e r e n b i r bö lü m v a r d ı r . B u n a d a s u bt a nt i a s p o ng io s a
de nir.
S u bt a nt i a c o m p a c t a , u z u n k e m i k l e r d e ö z e l l i k l e d i a f i z k ı s m ı n d a ç o k s a ğ l a m b i r ya p ı l a ş m a g ö s t e r i r . B u n a k a r ş ı l ı k s u b s t a nt i a s p o ng io s a i s e , b u t ü r
k e m i k l e r i n e p i f i z l e r i n d e bu l u n u r . D a h a ö nc e d e be l i r t i l d i ğ i g i b i , bu bö l g e l e r d e ö z e l l i k l e k u v v e t l e r i n g e ç i ş yö nü n e b a ğ l ı o l a r a k b i r t a k ı m bö l m e l e r o lu ş u r .
B ö yl e c e bö l m e l e r a r a s ı n d a o l u ş a n k ü ç ü k o d a c ı k l a r , s ü ng e r i m s i b i r g ö r ü nü m
o r t a ya k o ya r l a r . B o ş l u k l a r k e m i k i l i ğ i i l e d o ld u r u l m u ş t u r . B ü t ü n k e m i k l e r
p e r io s t a d ı v e r i l e n i n c e b i r t a b a k a i l e s a r ı l m ı ş l a r d ı r . B u t a b a k a k e m i k i ç i n
h a ya t i ö ne m i t a ş ı r .
P e r io s t ( p e r io s t e u m ) s a ğ l a m ya p ı d a b i r ö r t ü o l u p , e k l e m yü z l e r i d ı ş ı n d a
k e m i ğ i b ü t ü nü i l e s a r a r . Ke m i ğ i n e k l e m e i ş t i r a k e d e n yü z l e r i i s e a yr ı ya p ı d a k i k ı k ı r d a k l a r t a r a f ı n d a n d ö ş e n i r . B u k ı k ır d a k ya p ı , bu l u n d u ğ u ye r e ve fo n k s i yo n u n a g ö r e fa r k l ı k a l ı n l ı k l a r d a o l a b i l i r .
P e r io s t k u v v e t l i b a ğ d o k u s u nd a n o l u ş m u ş t u r . Z e ng i n d a m a r ve s i n i r l e r
p e r io s t a r a c ı l ı ğ ı i l e k e m i ğ i n i ç l e r i n e k a d a r u z a n ı r l a r ve ö z e l l i k l e k e m i ğ i n
s e r t k a bu k k ı s m ı n d a ( s u s t a nt i a c o m p a c t a ) d a l l a n ı r l a r . D a ha ö nc e d e b e l i r t i l d iğ i g i b i , p e r io s t t a n g e l e n k a n d a m a r l a r ı , k e m i ğ i n k o m p a k t ya p ı s ı n ı n be s l e n m e s i n i s a ğ l a r . Ke m i k i l i ğ i n i n be s l e n m e s i i s e , k e m i k l e r ü z e r i n d e b u l u n a n ve fo r a m e n nu t r i c i u m a d ı v e r i l e n d e l i k l e r d e n g e ç e n d a m a r l a r yo l u i l e s a ğ l a n ı r .
K e m i k i l i ğ i ( m e d u l l a o s s i u m ) t a z e k e m i k l e r d e k e m i k i ç i n d e k i bo ş l u k l a r ı
( u z u n k e m i k l e r d e c a vu m m e d u l l a r e ) d o l d u r u r . R e n g i n e g ö r e k ı r m ı z ı ve s a r ı
o l m a k ü z e r e i k i ye a yr ı l ı r . S t e r n u m, c o s t a e , ve r t e br a l a r ı n g ö vd e l e r i , e l ve
a ya k k e m i k l e r i n i n g ö vd e l e r i n d e v e u z u n k e m i k l e r i n d e e p i f i z l e r i n d e k ı r m ı z ı
k e m i k i l i ğ i b u l u n u r . K e m i k i l i ğ i n i n d e ğ i ş i k r e nk d u r u m u , ya ş a b a ğ l ı o l a r a k
d a o r t a ya ç ı k a r . Ke m i k i l i ğ i , e r k e n ya ş l a r d a d a ha k ı r m ı z ı i k e n i l e r i ya ş l a r d a
f a z l a ya ğ i ht i v a e t m e s i n e b a ğ l ı o l a r a k r e ng i s a r ı mt ı r a k b i r d u r u m a d ö n e r .
Ş e k i l l e r i n e G ö re K e m i k l e r
K e m i k l e r d ı ş g ö r ü nü ş l e r i n e v e fo r m l a r ı n a g ö r e a ş a ğ ı d a k i g i b i b i r k a ç
g r u p a lt ı n d a i n c e l e n i r l e r :
U z u n k e m i k l e r ( o s s a l o ng a ) : B u k e m i k l e r v ü c u d u n s e r be s t k ı s ı m l a r ı n d a
bu l u nu r l a r . Ko l, ö nk o l, u y l u k v e ba c a k k e m i k l e r i b u g r u p i ç i n d e ye r a l ı r l a r .
B u k e m i k l e r i n g ö vd e l e r i n i n i ç i n d e b ir bo ş l u k va r d ır .
18
B o ş l u k i ç i n d e i s e k e m i k i l i ğ i bu l u n u r . K e m i k i l i ğ i n i n r e ng i ç o c u k l a r d a
k ır m ı z ı , ya ş l ı l a r d a i s e k a h v e r e n g i g ö r ü nü m d e d i r . U z u n k e m i k l e r i n u ç l a r ı n a
i s e e p i f i z ( e p i p h ys i s ) , i k i u c u a r a s ı n d a k a l a n e s a s k ı s ı m l a r ı n a d i a f i z ( d i a p h ys i s ) , a d ı ve r i l i r . Ö z e l l i k l e e k s t r e m it e k e m i k l e r i n i n e p i f i z l e r i k a l ı n l a ş ı r l a r ve
bu k ı s ı m l a r ı i l e k o m ş u k e m i k l e r a r a s ı n d a e k l e m l e ş m e l e r ya p a r l a r . U z u n k e m i k l e r i n d i a f i z l e r i n i n d u v a r ya p ı s ı o l d u k ç a s a ğ l a m k o m p a k t b i r o lu ş u m g ö s t e r ir . B u ya p ı e p i f i z l e r e d o ğ r u g it t ik ç e z a y ı f l a r . B ö y l e c e , u z u n k e m i k l e r i n
u ç l a r ı n d a , b i r t a k ı m bö l m e l e r i l e o d a c ı k l a r ş e k l i n d e o lu ş m u ş s ü ng e r i m s i
( s p o n g io s ) b i r ya p ı k a r a k t e r i o r t a ya ç ı k a r . B u s p o ng i o s ya p ı i ç i n d e o lu ş m u ş
bö l m e l e r , b a s ı n ç v e k a s ç e k m e l e r i n d e k i k u v v e t l e r i n i l e t i l m e s i n e g ö r e m i m a r i
bir k arakt er ka za nmış la rd ır. Uz u n ke mik lerd e ep ifiz ve d ia fiz ar asında k i s ın ı r d a , b i r k ı k ı r d a k g e ç i ş ha t t ı ve ya ç i z g i s i bu l u nu r . B u k e m i k l e r d e u z u n l u ğ u n a o la n g e l i ş i m bu bö l g e d e s a ğ l a n ı r .
Y a s s ı K e m i k l e r ( O s s a P l a n a ) : B u k e m i k l e r , ya s s ı v e g e n i ş b i r o lu ş u m
g ö s t e r ir l e r . Kü r e k k e m i ğ i ( s c a p u l a ) , k a f a t a s ı k e m i k l e r i v e l e ğ e n ( p e l v i s ) k e m i k l e r i , bu g r u p i ç i n ö r n e k o l a r a k v e r i l e b i l i r . Y a s s ı l a ş m ı ş s ı k ı ya p ı d a i k i
( k a bu k ) t a ba k a i l e , bu i k i t a b a k a a r a s ı nd a bu l u n a n d a h a z a y ı f ya p ı d a k i
( s p o n g io s ) bö lü m d e n o l u ş u r . İ k i d ı ş t a b a k a s a ğ l a m v e k o mp a k t b i r ya p ı d a d ı r .
B u ya p ı ya s u b s t a nt i a c o mp a c t a a d ı v e r i l i r . S p o n g io s k ı s ı m i s e " d i p lo e " a d ı
ile be lirt ilir.
K ı s a k e m i k l e r ( O s s a B re v i a ) : E l ve a ya k i s k e l e t i i ç e r i s i n d e bu t ü r
k e m i k l e r bu l u n u r . B u k e m i k l e r i n g ö v d e s i z a y ı f ya p ı d a s p o ng io s o l u ş u m
( s u b s t a nt ia s p o ng io s a ) g ö s t e r i r i r . S p o n g io s ya p ı n ı n t a m a m ı ç e p e - ç e vr e s ı k ı
ya p ı d a k o mp a k t b i r t a ba k a ( s u b s t a nt i a c o mp a c t a ) i l e s a r ı l m ı ş t ı r . B u k e m i k ler de, uz u n ke mik lerd eo lduğu g ib i, d ia fiz ve ep ifiz k ıs ımla r ı a yırd ed ile me z.
G e ne l l i k l e k ü p v e p r i z m a t i k ş e k i l d e d i r l e r . B u l u n d u k l a r ı ye r e ve fo nk s i yo n l a r ı n a g ö r e e k l e m yü z l e r i d e t a ş ı r l a r .
Şe ki lsi z K emi kle r (O ssa Pneu mati ca) : Bu ke mik le r t ar if ed ic i ö ze l
b i r ş e k i l g ö s t e r m e z l e r . K e m i k k ı s ı m l a r ı n d a n b i r bö l ü m g e r i l e m i ş v e ya d u m u r a
u ğ r a m ı ş t ı r . Ke m i k ya p ı i ç i n d e b i r t a k ı m bo ş l u k l a r bu l u n u r . Ke m i k l e r i n i ç i n d e k i bo ş l u k l a r a yn ı z a m a n d a ha v a i l e d o l d u r u l m u ş d u r u m d a d ı r . Y ü z ç e vr e s i nd e bu l u n a n b a z ı k e m i k l e r bu n a g ü z e l b i r ö r n e k t ir . Ka f a t a s ı k e m i k l e r i n d e n O s
t e mp o r a l e g e ne bu k e m i k l e r i ç i n ö r ne k o l a r a k v e r i l e b i l i r . T e m p o r a l k e m i k
ş e k i l s i z o lu p , ö z e l b i r t a r i f e u y m a z v e p r o c e s s u s m a s t o id e u s a d ı v e r i l e n b ö l ü m ü k ü ç ü k o d a c ı k l a r ha l i n d e ve bo ş l u k l u b i r ya p ı g ö s t e r i r ( c e l l u l a e m a s t o id e a ) . K e m i k l e r i n ş e k i l l e r i ü z e r i n d e k o m ş u o r g a n ve o l u ş u m l a r ı n ( k a s l a r , k a n
d a m a r l a r ı ve s i n i r g i b i ) e t k i l e r i d e v a r d ır . B a s ı n ç t a r z ı n d a k i e t k i l e r , k e m i k t e
b i r d e r i n l e ş m e ( ve ya ç u k u r ) ya r a t ı r . B u ç u k u r l a r ve ya a ç ı k l ı k l a r d e ğ i ş i k l a t i n c e a d l a r i l e be l i r t i l i r . B u a d l a n d ı r m a d a i m p r e s s i o , i n c i s u r a , s u l c u s , fo s s a ,
fo v e a g i b i t e r i m l e r k u l l a n ı l ı r .
19
B u n a k a r ş ı l ı k k a s l a r ı n ç e k m e l e r i n e ba ğ l ı o l a r a k d a , i l g i l i k e m i k bö l ü m l e r i n d e d ı ş a r ı ya d o ğ r u b i r ç ı k ı nt ı v e ya k a ba r ı k l ı k o r t a ya ç ı k a r . B u n l a r d a ş e k iller ine gö re yine d eğ iş ik a d lar la be lirt ilir le r. Pro ces su s, sp ina, cr ist a, t ub e r , t u be r c u l u m , t u b e r o s it a s g i b i .
E kle mle r
K e m i k l e r b i r b i r l e r i i l e h a r e k e t s i z ve ya ha r e k e t l i o la r a k b i r l e ş i r l e r . H a r e k e t l i b ir l e ş m e d e e k l e m l e r m e yd a n a g e l i r . E k l e m l e r e k l e m a r a d o k u s u nu n
ya p ı s ı n a , s a h i p o ld u k l a r ı k o n v e k s e k l e m yü z l e r i n i n ş e k i l l e r i n e ve ya s a h i p o lduk lar ı harek et ekse nler ine (do la yıs ı ile harek et ler ine) gö re sın ıfla nd ır ıla b ilir le r.
A ra D o k u n u n Y a p ı s ı n a G ö r e E k l e m l e r
H a re k e t s i z B i r l e ş m e l e r ( S y n a rt h r o s i s ) : Y a l a nc ı e k l e m o l a r a k d a t a n ı m l a n ı r l a r . B u e k l e m l e ş m e l e r d e b a z e n ç o k a z b i r h a r e k e t g ö r ü l e b i l i r v e ya
h i ç b i r h a r e k e t bu l u n m a z . B u t ü r k e m i k b i r l e ş m e l e r i , k e m i k l e r a r a s ı n d a k i b i r l e ş t ir i c i m a t e r ya l i n ö z e l l i ğ i n e v e b i r l e ş m e ş e k l i n e g ö r e k e n d i a r a s ı n d a s ı n ı f la nd ır ılır.
Fib rö z B ağ lantı lı E kle m (Synde smo si s) : Burad a ik i k e mik, ge n iş şek i l d e o l u ş m u ş b i r b a ğ v e ya f i b r o s d o k u a r a c ı l ı ğ ı i l e b i r l e ş m i ş t i r . B a z e n d e ,
i k i k e m i k a r a s ı n d a s a d e c e ç o k d a r b i r b a ğ d o k u s u bö lü m ü b u l u n u r . B u t ü r e k l e m l e r d e ya ç o k a z ha r e k e t o l a b i l i r , ya d a h i ç b i r h a r e k e t g ö r ü l m e z . Ö n k o l ve
b a c a k k e m i k l e r i a r a s ı n d a k i m e m b r a n a i nt e r o s s e a v e k a f a k e m i k l e r i n i n s u t u r a l
( d i k i ş s i ) b i r l e ş m e l e r i, b u g r u p e k l e m l e ş m e ye ö r n e k o la r a k ve r i l e b i l i r .
K ı k ı rd a k B a ğ l a n t ı l ı E k l e m ( S y n c h o n d r o s l s ) : İ k i k e m i k a r a s ı n d a k i
b i r l e ş m e , h ya l i n k ı k ır d a k a r a c ı l ı ğ ı i l e o l u ş u r . B u r a d a g e ç i c i b ir d u r u m s ö z
k o nu s u d u r v e d a h a i l e r i ya ş l a r d a a r a d a k i k ı k ı r d a k t a b a k a d a k e m i k l e ş e r e k o r t a d a n k a l k a r . G ö ğ ü s k e m i ğ i ( s t e r nu m ) i l e k a bu r g a l a r a r a s ı n d a k i e k l e m l e r b u n a ö r ne k o la r a k ve r i l e b i l i r .
K emi k B ağ lantı lı E kle m (Syno sto si s) : Burad a, ik i ke mik ara sınd ak i
b i r l e ş m e , k e m i k l e ş m i ş b a ğ ve ya k ı k ı r d a k d o k u a r a c ı l ı ğ ı i l e o l u ş u r . Ka f a k e m i k l e r i a r a s ı n d a k i s u t u r a l a r ı n d a ha i l e r i ya ş l a r d a k e m i k l e ş e r e k o r t a ya k o yd u k l a r ı e k l e m ş e k l i ve r i l e b i l e c e k e n t i p i k ö r n e k t i r .
H a r e k e t l i b i r l e ş m e l e r ( d i a r t hr o s i s ) : B u ş e k i l d e b i r l e ş m e l e r i n e n b ü yü k
ö z e l l i ğ i , e k l e m i o lu ş t u r m a k i ç i n b i r a r a ya g e l e n k e m i k l e r i n , b i r b i r l e r i n e g ö r e
i l e r i d e r e c e d e h a r e k e t l i d u r u m o r t a ya k o y m a l ı d ı r . B u d u r u m d a g e r ç e k e k l e m d e n s ö z e d i l m i ş o l u r . D i a r t hr o s e k l e m l e r i n o r t a k ö z e l l i k l e r i ş u n l a r d ı r :
E k l e m yü z l e r i
Ek le m kap sü lü
E k l e m bo ş l u ğ u
Ek le m sıv ıs ı
20
E k l e m Y ü z l e r i ( F a c i e s A r t i c u l a ri s ) : K e m i k l e r i n e k l e m ya p a n u ç l a r ı,
bu e k l e m i n ha r e k e t ö z e l l i ğ i n e g ö r e ş e k i l l e n m i ş l e r d i r ve ö z e l b i r ya p ı g ö s t e r ir l e r . H a r e k e t e k a t ı l a n yü z l e r , e k l e m i n d u r u m u n a g ö r e h ya l i n v e ya f i br ö z
k ı k ı r d a k i l e d ö ş e n m i ş t i r . E k l e m l e r i n fo nk s i yo n e l yü z e y l e r i n i d ö ş e ye n b u ö r t ü le r d e ğ i ş i k k a l ı n l ı k l a r d a o l u p , ha r e k e t s ır a s ı n d a o r t a ya ç ı k a n k u v v e t l e r i n
k a r ş ı l a n m a s ı n ı ve a yn ı z a m a n d a a r t ik ü l e e d e n k e m i k yü z e y l e r i n a ş ı n m a l a r ı n ı
ö n l e y i c i r o l o yn a r .
B a z ı e k l e m l e r d e k a r ş ı l ı k l ı e k l e m yü z l e r i s o n d e r e c e d e g ü z e l u yu m g ö s t e r ir l e r . B u n a k a r ş ı l ı k b a z ı e k l e m l e r d e i s e ( ç e ne e k l e m i g i b i ) k a r ş ı l ı k l ı k e m i k
ya p ı l a r ı n ş e k i l b a k ı m ı n d a n u yu m l a r ı ç o k z o r d u r . B u d u r u m d a e k l e m yü z l e r i n i n f o nk s i yo n e l u yu m u , e k l e m a r a l ı ğ ı n d a ye r bu l a n k ı k ır d a k b ir ya p ı ( d i s c u s
v e ya m e n i s c u s ) a r a c ı l ı ğ ı i l e s a ğ l a n ı r . B a z e n d e , e k l e m ç u k u r u nu n e k l e m b a ş ı n a g ö r e ç o k k ü ç ü k o ld u ğ u g ö r ü l ü r ( k a l ç a e k l e m i n d e o ld u ğ u g i b i ) . B u d u r u m d a , e k l e m ç u k u r u ç e vr e s i n d e ye r a l a n, y i n e k ı k ı r d a k t a n o l u ş m u ş , d u d a k
ş e k l i n d e k i b i r ya p ı i l e , e k l e m ya p a n yü z e y g e n i ş l e t i l i r ve k a r ş ı l ı k l ı fo nk s i y o n e l u yu m s a ğ l a n ır . B u ya p ı f i b r ö z k ı k ı r d a k k a r a k t e r i n d e d i r ve l a b r u m a d ı n ı
a lır.
E k l e m K a p s ü l ü ( C a p u l a A rt i c u l a r i s ) : İ k i t a ba k a l ı , ba ğ d o k u s u n d a n
o l u ş m u ş b ir ya p ı d ı r . M e m br a n a f i br o s a a d ı v e r i l e n d ı ş t a b a k a d a ha k u v v e t l i
b i r ya p ı ya s a h i p o l u p , k e m i ğ i n p e r i o s t u i l e d e v a m e d e r . M e m b r a n a s y no v i a l i s
a d ı ve r i l e n i ç t a ba , d a ha n a z i k ya p ı d a d ı r . B u i ç t a b a k a ( m e m b r a n a s yno v i a l i s )
d a m a r v e s i n i r l e r d e n z e n g i n d i r . E k l e m i ç i s ı v ı s ı ( s yn o v i a ) b u t a b a k a t a r a f ı n d a n s a l g ı l a n ı r . B a z ı e k l e m l e r d e k a p s ü l ya p ı s ı n d a bu l u n a n b a ğ d o k u s u l i f l e r i
b i r a r a ya g e l e r e k ye r ye r ba nt l a r o lu ş t u r m u ş l a r d ı . B u ş e k i l d e o lu ş a n b a nt l a r
( l i g a m e nt ) b i r ya n d a n e k l e m k a p s ü l ü n ü k u v v e t l e nd ir ir k e n, ö t e ya n d a n e k l e m d e o r t a ya ç ı k a n h a r e k e t le r i yö n l e n d i r i r ve ya k ı s ıt l a ya b i l i r l e r .
E kle m B oşluğu (Cavu m A rticu la re): Baz e n e k le m ar a lığ ı o lara k da bel i r t i l i r . B u ş e k i l d e t a n ı m l a n m a s ı n a r a ğ m e n , bü yü k ha c i m l i b i r bo ş l u k a n l a ş ı l m a m a l ı d ı r . Ak s i n e , k a p i l l e r b ir a r a l ı k t ır v e n o r m a l o l a r a k he r m e t i k b i r d u r u m d a d ı r . At mo s f e r ba s ı n c ı e k l e m ü z e r i n e o ld u k ç a bü yü k o r a n l a r d a e t k i y a p a r a k , e k l e m i o l u ş t u r a n yü z e y l e r i b i r b i r i n e ya k l a ş t ır ı r . B u b a k ı m d a n e k l e m
a r a l ı ğ ı n d a k i n e g a t i f ha v a b a s ı n c ı ö n e m l i b i r r o l o yn a r .
E k l e m S ı v ı s ı ( S y n o v i a ) : Y a p ı ş k a n, k a yg a n b i r s ı v ı d ır . B u ya p ı s ı n e d e n i y l e e k l e m yü z l e r i n i n k a r ş ı l ı k l ı h a r e k e t le r i n i k o la y l a ş ı r , yü z e y l e r i n k a y m a l a r ı d a h a r a ha t s a ğ l a n ı r . B a z e n m e m b r a n a s y no v i a l i s i n p a t a lo j i k ne d e n l e r i n d e n d o l a y ı d a ha ç o k m i k t a r d a s yn o v i a s a l g ı l a n ı r . B u d u r u m d a g e r i l e n e k l e m
k a p s ü l ne d e n i i l e a ğ r ı l a r o r t a ya ç ı k a r
D i a r t hr o s i s e k l e m l e r d e b a z ı ya r d ı m c ı e l e m a n l a r a d a r a s t la n ı r . D i s c u s
a r t ic u l a r i s v e ya m e n i s c u s bu t ü r ya p ı l a r d a nd ı r .
21
E k l e m ya p a n yü z l e r i n b i r b i r l e r i n e u yu m u n u s a ğ l a ya n v e e k l e m ç u k u r u
e t r a f ı n d a b i r d u d a k ş e k l i n d e ya p ı l a ş m a g ö s t e r e n k ı k ı r d a k ya p ı l a r a d a
( la b r u m ) a d ı v e r i l i r . A yr ı c a , ba z ı e k l e m ya p ı s ı n d a i l a v e t e n, h a r e k e t i k o l a yl a ş t ır ı c ı i ç i s ı v ı d o lu k e s e l e r ( bu r s a s y no v i a l i s ) v e y i n e i ç i s ı v ı d o lu o l a n k ı l ı f l a r d a ( va g i n a e s yno v i a l e s ) v a r d ı r .
Ekse n ler ine gö re ek le m t ür ler i
E k s e n l e r i n e g ö r e ya p ı l a n b i r s ı n ı f l a n d ı r ma d a , e s a s it i b a r i y l e ü ç e k l e m
g r u bu ( ç e ş i d i ) e l d e e d i l i r :
Tek ek se nli ek le mler
İk i e kse nli ek le mler
Ço k ekse nli e k le mle r
T e k e k s e n l i e k l e m l e r : M e nt e ş e ş e k l i n d e e k l e m l e r o l a r a k d a a d l a n d ı r ı l ı r l a r . B u e k l e m d e s a d e c e b i r d ü z l e m v e t e k b i r e k s e n e g ö r e ha r e k e t l e r o r t a ya
ç ı k a r . D i r s e k e k l e m i v e p a r m a k f a l a n k s l a r ı a r a s ı n d a k i e k l e m l e r bu t ü r e k l e m l e r d i r . B u e k l e m l e r l e f l e k s io n v e e k s t e n s io n ( b ü k m e - a ç m a ) ha r e k e t l e r i e l d e
ed ilir.
İ k i E k s e n l i E k l e m l e r : B u t ü r e k l e m l e r d e i k i e k s e nd e h a r e k e t e l d e e d i l i r . E k s e n l e r he m b i r b ir l e r i n e h e m d e k e m i k e k s e n i n e d i k d u r u m d a d ır . E ğ e r
ş e k l i n d e ve ya e l i p s o i d ş e k i l d e bu l u n u r l a r . E l b i l e ğ i ve e l b a ş p a r m a ğ ı n ı n e k l e m l e r i b u na ö r n e k o l a r a k v e r i l e b i l i r . F l e k s io n/ e k s t e ns i o n ( bü k m e - a ç m a ) v e
a bd u k s i o n/ a d d u k s io n ( ya k l a ş t ı r m a - u z a k l a ş t ır m a ) h a r e k e t le r i e l d e e d i l i r .
Ç o k e k s e n l i e k l e m l e r : B u t ü r e k l e m l e r d e e n a z ü ç e k s e n bu l u n u r . E k l e m
yü z l e r i n d e n b i r i s i k o nk a v, d i ğ e r i i s e k o n ve k s t ir . O m u z ve k a l ç a e k l e m l e r i
bu n u n i ç i n ö r n e k o la r a k ve r i l e b i l i r . B u t ü r e k le m l e r d e ü ç a n a e k s e n, e k l e m i n
o r t a s ı n d a k i b i r no k t a d a n g e ç e r . H o r i z o nt a l , s a g it t a l ve v e r t ik a l o l a r a k u z a n ı r l a r . B u e k l e m l e r d e ; f l e k s io n/ e k s t e n s io n, a b d u k s io n / a d d u k s io n v e i ç r o t a s yo n / d ı ş r o t a s yo n ha r e k e t l e r i e l d e e d i l i r . B u h a r e k e t le r e i l a v e t e n, ü ç e k s e nd e
ya p ı l a n ha r e k e t l e r i n h e p s i n i n k a t ı l ı m ı i l e c i r c u m d i c t io n ( s i r k u m d i k s io n) h a reket i d e e ld e ed ilir.
İSKELET SİSTEMİ
K e m i k l e r i n b i r a r a ya g e l i ş i i l e , i n s a n v ü c u d u n u n bü yü k l ü ğ ü ve ş e k l i n i
o r t a ya ç ı k a r . B u ya p ı n ı n t ü m ü ne b i r d e n " i s k e l e t s i s t e m i " a d ı ve r i l i r . K e m i k l e r i n b i r a r a ya g e l i ş l e r i s ı r a s ı n d a o r t a ya ç ı k a n ya p ı s a l t a r z l a r , ba z ı ö ne m l i
h a ya t i o r g a n l a r ı n k o r u n m a s ı i ç i n ç o k ö n e m l i d i r . K a f a k e m i k l e r i n i n o l u ş t u r d u ğ u k r a n i u m ( c r a n i u m ) b e yn i , k a b u r g a l a r ı n ( c o s t a e ) o l u ş t u r d u ğ u g ö ğ ü s k a f e s i d e ( t ho r a x) k a l b i v e a k c i ğ e r l e r i k o r u ya n ö n e m l i o l u ş u m l a r o l a r a k b e l i r t il e b i l i r . İ ns a n i s k e l e t i i l e d i ğ e r m e m e l i i s k e l e t l e r i a r a s ı n d a ç o k f a z l a o r t a k
ya n l a r v e p a r a l e l l i k l e r b u l u nu r . A n c a k , i n s a n ı n g e l i ş i m i , s o n d e r e c e d e yü k s e k
b i r ö z e l l i k g ö s t e r ir .
22
Ö r n e ğ i n, s i n i r s i s t e m i n i n d a h a i l e r i v e g e l i ş m i ş b i r d u r u m k a z a n m a s ı v e
i n s a n ı n i k i a ya k ü z e r i n d e k a l k m a s ı i l e , d e ng e n i n s a ğ l a n m a s ı n a yö n e l i k fo n k s i yo n e l ş e k i l l e n m e , bu ba k ı m d a n ö ne m l i f a r k l ı l ı k l a r d ı r . İ l e r i ya ş d ö ne m l e r i n d e k e m i k k ı k ı r d a ğ ı bü yü k bo yu t l a r d a k a ybo l u r . B u na b a ğ l ı o l a r a k he m k e m i k
e l a s t ik i ye t i n d e a z a l m a , he m d e k e m i k l e r d e k ü ç ü l m e o r t a ya ç ı k a r . S o nu ç o l a r a k d a , k e m i k k ı r ı k l a r ı n ı n d a ha k o l a y m e yd a na g e l d i ğ i v e k ı r ı k l a r d a k e m i k
ye n i l e n m e s i n i n z o r l a ş t ığ ı g ö r ü l ü r .
İske let s ist e mi, ke nd in i o luşt ura n k e mik ler d ikk at e a lınar ak a şa ğ ıda k i
b a ş l ı k l a r a lt ı n d a i n c e l e n e b i l i r :
G ö vd e i s k e l e t i ( t r u nc u s ) ;
O m u r g a v e o mu r l a r ( c o lu m m a ve r t e br a l i s ve v e r t e br a e )
K a bu r g a l a r ( c o s t a e )
Kö p r ü c ü k k e m i ğ i ( c l a v i c u l a )
Kürek k e miğ i ( sca pu la)
G ö ğ ü s k e m i ğ i ( s t e r nu m )
G ö ğ ü s k a f e s i ( t ho r a x)
L e ğ e n ( p e l v i s = o s c o xa e + o s s a c r u m + o s c o c c yg i s )
Ka fat as ı ( cra niu m)
Er işk ind e ka fat a sı
Yeni do ğanda kafat ası
U z u v l a r ( e xt r e m it a s / e k s t r e m i t e ) ;
Ü s t u z u v ( e k s t r e m it e ) k e m i k l e r i :
Ko l k e m i ğ i ( hu m e r u s )
Ö n k o l k e m i k l e r i ( r a d i u s ve u l n a )
E l iske let i ke mik ler i (o ssa ma nu s):
E l bile ğ i ke mik ler i (o ssa c arp i)
E l t arağ ı ke mik ler i (o ssa met a carp i)
E l p a r m a k k e m i k l e r i ( o s s a d i g it o r u m = p h a l a n g e s )
A l t u z u v ( e k s t r e m it e ) k e m i k l e r i ;
U yluk k e miğ i ( fe mu r)
D iz ka pağ ı k e miğ i (p at e lla)
Bac ak k e mik le r i (t ib ia ve fibu la )
A ya k i s k e l e t i k e m i k l e r i ( o s s a p e d i s )
A ya k b i l e ğ i k e m i k l e r i ( o s s a t a r s i )
A ya k t a r a ğ ı k e m i k l e r i ( o s s a m e t a t a r s a l i a )
A ya k p a r m a k k e m i k l e r i ( o s s a d i g it o r u m , p e d i s )
G ö vd e i s k e l e t i ( t r u nc u s ) O m u r g a v e o m u r l a r
( V e r t e br a e v e c o lu m n a v e r t e br a l i s )
O m u r g a , i n s a n v ü c u d u nu n e k s e n i o l a r a k k a bu l e d i l e b i l i r . İ ns a nd a 3 3 - 3 4
o m u r u n b i r l e ş m e s i n d e n o lu ş u r .
23
O m u r l a r a r a s ı n d a b u l u n a n k ı k ı r d a k ya p ı l ı o l u ş u m l a r v a r d ı r . B u n l a r b i r
ya s t ı k fo nk s i yo nu g ö r ü r l e r ; ha r e k e t l e r i k o l a y l a ş t ı r d ı k l a r ı g i b i , k u v v e t k ır ı c ı
ö z e l l i k l e r i d e va r d ır . O m u r l a r , vü c u t t a bu l u nd u k l a r ı bö l g e l e r e g ö r e a d l a n d ı r ı l ı r l a r ve s a y ı l a n d a bö lg e s e l o l a r a k d e ğ i ş i r . B ö lg e l e r e g ö r e o mu r s a y ı l a r ı a ş a ğ ıdak i g ib id ir:
7 a d e t bo yu n o mu r u ( v e r t e br a e c e r c i v a l e s )
1 2 a d e t g ö ğ ü s o mu r u ( v e r t e br a e t ho r a c i c a e )
5 a d e t be l o m u r u ( ve r t e br a e l u m b a l e s )
5 a d e t s a ğ r ı o m u r u ( ve r t a br a e s a c r a l e s = o s s a c r u m )
4 - 5 a d e t k u yr u k s o k u m u o mu r u ( v e r t e b r a e c o c c yg e a e = o s c o c c yg i s )
B ü t ü n o m u r l a r , g e n e l o l a r a k yü z ü k ş e k l i n d e b i r ya p ı g ö s t e r ir l e r . B ü yü k
b i r o m u r c i s m i ( c o r p u s v e r t e br a e ) v e o m u r c i s m i n d e n ba ş l a ya r a k ö nc e ya n l a r a , d a ha s o nr a d a a r k a - o r t a ç iz g i ye d o ğ r u u z a n a n s a ğ l a m ya p ı l ı k e m i k u z a nt ıl a r d a n ( a r c u s ve r t e br a e ) o lu ş m u ş l a r d ı r . V e r t e br a c i s m i n i n ya p ı l a r ı , bu l u n d u k l a r ı bö l g e n i n fo n k s i yo n e l ö z e l l i ğ i n e g ö r e k a r a k t e r k a z a n ır . Y a n l a r a d o ğ r u
u z a n a n o mu r k a v i s l e r i , a r k a d a o r t a ç i z g i ye u yg u n b i r ş e k i l d e b i r b ir l e r i i l e
b i r l e ş e r e k , b i r bo ş l u ğ u ç e vr e l e m i ş o lu r l a r . B u bo ş l u ğ a fo r a m e n ve r t e br a l e a d ı
v e r i l i r . V e r t e br a k e m e r l e r i n i n a r k a d a b i r l e ş m e s i n d e n s o nr a o l u ş a n ç ı k ı nt ı l a r a
i s e p r o c e s s u s s p i no s u s d e n i r . O m u r gövdelerinin (c o r p u s ) d ı ş yü z e y l e r i, i n c e f a k a t
d a ya n ı k l ı b i r k e m i k ö r t ü ( l a m i n a c o m p a c t a ) i l e s a r ı l m ı ş t ı r . İ ç ya p ı l a r ı i s e ,
d a ha g ö z e n e k l i v e z a y ı f b i r ş e k i l d e o l u ş m u ş t u r ( s p o ng io s a ) . B u g e v ş e k v e
g ö z e ne k l i ya p ı n ı n i ç i n d e k ır m ı z ı k e m i k i l i ğ i b u l u n u r . B ü t ü n o mu r l a r ı n ( ve r t e br a e ) k e nd i l e r i n i k a r a k t e r i z e e d e n, a ş a ğ ı d a k i i s i m l e r i l e t a r i f e d i l e n ye d i
a d e t ç ı k ı nt ı s ı v a r d ı r .
P r o c e s s u s s p i no s u s
= 1 a d e t ( a r k a ya d o ğ r u )
P r o c e s s u s t r a ns v e r s u s
= 2 a d e t ( ya n l a r a d o ğ r u )
P r o c e s s u s a r t i c u l a r i s s u p e r io r
= 2 adet
P r o c e s s u s a r t i c u l a r i s i n f e r io r
= 2 adet
B u ç ı k ı nt ı l a r , v e r t e br a l a r ı n b u l u n d u k l a r ı bö l g e l e r e g ö r e he m d i z i l i ş ,
h e m d e ya p ı s a l o l a r a k ba z ı a yr ı ö z e l l i k l e r g ö s t e r ir l e r . Y e d i n c i bo yu n v e r t e br a s ı a r k a ya d o ğ r u , o ld u k ç a u z u n v e ç o k be l i r l i b i r ç ı k ı nt ı i l e d i ğ e r bo yu n
o m u r l a r ı n d a n a yr ı l ı r . B u ç ı k ı nt ı d e r i a l t ı n d a n e l i l e t e m a s e d i l e r e k bu l u n a b i l i r . B u na k a r ş ı l ı k , d i ğ e r bo yu n v e r t e br a l a r ı n ı n a r k a ç ı k ı n t ı l a r ı n ı a yn ı ş e k i l d e
bu l m a k m ü m k ü n d e ğ i l d i r . G ö ğ ü s ve b e l bö l g e s i n i n v e r t e br a l a r ı n ı n h e p s i n i n
a r k a ç ı k ı nt ı l a r ı , s ı r t d e r i s i ü z e r i n d e n, a yn ı ş e k i l d e e l l e bu l u n a b i l i r . A yr ı c a
ö z e l vü c u d u n d e ğ i ş i k d u r u m l a r ı n d a ( t a bu r e ye o t u r mu ş ve ö ne e ğ i l m i ş d u r u m d a ) g ö z i l e d e g ö r ü l e b i l i r . B u ö z e l l i k l e r p r a t ik he k i m l i k t e ö ne m l i d i r .
24
G ö ğ ü s ve r t e br a l a r ı n d a , k a bu r g a ba ş l a r ı n ı n e k l e m l e ş m e l e r i n e h i z m e t
e d e n ya r ı m e k l e m yü z l e r i v e e n i n e ( t r a n s v e r s ) ç ı k ı nt ı l a r ı n d a ye r a l a n k a bu r g a
t ü ms e k l e r i n i n b i r l e ş t i ğ i ye r d e g ö r ü l e n e k l e m yü z l e r i k a r a k t e r i s t i k ö z e l l i k l e r id i r .
H e r ve r t e br a d a , i k i a d e t ü s t ve i k i a d e t d e a lt e k l e m ç ı k ı nt ı s ı v a r d ı r .
B u n l a r , v e r t e br a c o p u s l a r ı i l e a r c u s l a r ı n ı n b i r l e ş m e ye r l e r i n e u yg u n o l m a k
ü z e r e , s a ğ d a ve s o l d a ye r b u l u r l a r v e b u n l a r a " p r o c e s s u s a r t ic u l a r i s " a d ı ve r i l i r . C o l u m n a v e r t e br a l i s i ( o m u r g a ) o lu ş t u r m a k ü z e r e b i r b i r i ü z e r i n e o t u r a n
o m u r l a r , bu e k l e m ç ı k ı nt ı l a r ı i l e e k l e m l e ş i r l e r . P r o c e s s u s a r t i c u l a r i s ’ l e r ü z e r i n d e bu l u n a n e k l e m yü z l e r i n i n, d e ğ i ş i k d ü z l e m l e r e g ö r e o r g a n i z a s yo n l a r ı ,
v e r t e br a l a r ı n bö l g e s e l o l a r a k d e ğ i ş i k h a r e k e t l e r o lu ş t u r m a s ı n ı s a ğ l a r . Ö r n e ğ i n, bo yu n bö l g e s i o m u r l a r ı n ı n o lu ş t u r d u k l a r ı o m u r g a bö l ü m ü n d e ya n l a r a
d o ğ r u e ğ i l m e v e s a ğ - s o l d ö n m e ha r e k e t l e r i, d i ğ e r bö l g e l e r e g ö r e d a h a f a z l a d ır . B u ha r e k e t b e l bö lg e s i v e r t e br a l k o lo nu n d a yo k t u r . O mu r g ö v d e s i ( c o r p u s v e r t e br a e ) , o mu r k e m e r l e r i ( a r c u s v e r t e br a e ) v e o mu r ç ı k ı nt ı l a r ı n ı n ( p r o c e s s u s ) t ü m ü b i r d e n fo n k s i yo n e l b i r bü t ü n l ü k o l u ş t u r u r l a r . B i r i n s a n vü c u d u nd a b a ş ı n , g ö vd e n i n v e k o l l a r ı n a ğ ı r l ı ğ ı, v e r t e br a g ö v d e l e r i ( c o r p u s ) ü z e r i n e a k t a r ı l ı r . Y a k l a ş ı k o l a r a k i n s a n g ö vd e s i n i n 2 / 3 ü bu ş e k i l d e t a ş ı n ı r ve
l e ğ e n ( p e l v i s ) bö l ü m ü n e a k t a r ı l ı r . C o l u m n a ve r t e br a l i s i n f o nk s i yo n e l b i r b i r l i k h a l i n d e o l u ş m a s ı s ı r a s ı n d a , v e r t e br a a r a l a r ı n d a ye r bu l a n k ı k ı r d a k ya p ı l ı
ya s t ı k l a r ( d î s c i i nt e r v e r t e br a l e s ) ö n e m l i b i r ye r t u t a r . B u ya p ı l a r , s a ğ l a m b a ğ
d o k u s u nd a n o lu ş m u ş l a r d ı r ve o r t a k ı s ı m l a r ı n d a yu m u ş a k b ir bö l ü m bu l u nu r
( nu c l e u s p u l p o s u s ) . V e r t e br a l k o lo n u n t e ş e k k ü l ü i l e v e r t e br a k a v i s l e r i n i n
o l u ş t u r d u k l a r ı ha l k a l a r , ü s t ü s t e g e l e r e k b i r k a na l ya p a r l a r ( c a na l i s v e r t e br a l i s ) . B u k a na l i ç i n d e , s i n i r s i s t e m i n i n ö ne m l i b i r bö l ü m ü o l a n o m u r i l i k ( m e d u l l a s p i n a l i s ) ye r a l ı r . G e ne l ya p ı l a r ı n a g ö r e k ı s a c a yu k a r ı d a k i ş e k i l d e i n c e l e n e n v e r t e br a l a r , o m u r g a n ı n bö lg e s e l fo n k s i yo n l a r ı n a g ö r e , b i r b i r l e r i n d e n
f a r k l ı ba z ı ö z e l l i k l e r e d e s a h i p t ir l e r . B u k o nu d a a yr ı n t ı l ı b i l g i e d i n m e k i ç i n
a na t o m i k it a p l a r ı n a ba ş v u r u l a b i l i r .
O m u r g a ya fo nk s i yo ne l b a k ı ş ( C o lu m n a v e r t e br a l i s ) C o l u m n a v e r t e br a l i s i n ( o mu r g a ) ha r e k e t l i bö l ü m l e r i n d e , b u bö l ü m ü o l u ş t u r a n o m u r l a r ı n h e r b i r i s i , d i ğ e r i i l e ha r e k e t l i e k l e m l e r a r a c ı l ı ğ ı i l e b i r l e ş i r l e r . B u r a d a m ü s t a k i l , h a r e k e t l i b ir e k l e m i n bü t ü n ö z e l l i k l e r i bu l u n a b i l i r . O m u r k e m e r l e r i ( a r c u s ve r t a br a e ) a r a s ı n d a no r ma l o l a r a k 2 4 ç i ft e k l e m v e bu e k l e m l e r e a i t d e ğ i ş i k s a y ı d a ba nt l a r ( l i g a m e nt ) bu l u n u r . 2 3 a d e t d is c u s , o mu r l a r ı n a r a l a r ı n d a ye r a l ı r
v e o mu r l a r ı n b i r l e ş m e l e r i n i s a ğ l a r . T a m b i r ya s t ı k g ö r e v i ü s t l e n e n bu k ı k ı r d a k ya p ı l a r ı n d ı ş k ı s ı m l a r ı f i b r ö z k ı k ı r d a k t a n ya p ı l m ı ş t ı r . B u ya p ı o ld u k ç a
s a ğ l a m b i r b i ç i m d e d i s c u s u ç e p e ç e vr e s a r m ı ş t ı r . O r t a k ı s ı m i s e d a h a yu m u ş a k t ı r ve nu c l e u s p u l p o s u s a d ı n ı a l ı r . Y u m u ş a k k ı s ı m b ir s u k e s e s i g i b i g ö r e v
ya p a r . O m u r g a t a m a m e n d ü z b ir s ü t u n ş e k l i n d e d e ğ i l d i r .
25
B o yu n v e be l bö l ü m ü n d e ö ne d o ğ r u b i r bü k ü l m e ( lo r d o z ) , g ö ğ ü s k ı s m ı n d a i s e a r k a ya d o ğ r u ya y ş e k l i n d e b i r ç ık ı nt ı ( k yp ho z , k i fo z ) o lu ş u r . E s a s e n, h e m e n h e r i n s a nd a g ö r ü l e n o mu r g a n ı n ya n e ğ r i l i k l e r i , d a ha ç o k a r t a r s a ,
" s k o l io z " d a n s ö z e d i l i r . O m u r g a y ı m e y d a na g e t ir e n o m u r l a r ı n he m e n he p s i
t e me l ya p ı l a r o la r a k b i r b i r l e r i n e b e nz e r le r . A n c a k bu l u n d u k l a r ye r , ü s t l e nd i k l e r i g ö r e v ve bö l g e s e l fo nk s i yo n l a r ı n a g ö r e bo yu n, g ö ğ ü s v e bu m b a r
o m u r l a r ya p ı s a l ö z e l l i k l e r k a z a n m ı ş l a r d ır . B i r i n c i v e i k i n c i bo yu n o m u r l a r ı
ya p ı l a r ı, e k l e m l e r i , ba ğ l a r ı v e fo nk s i y o n l a r ı i l e ç o k ö z e l d u r u m g ö s t e r ir l e r .
M e s e l a ; bo yu n o mu r l a r ı n ı n ya n ç ı k ı nt ı l a r ı n d a ( p r o c e s s u s t r a n s v e r s u s ) bu l u n a n fo r a m e n t r a n s v e r s a r i u m i s i m l i a ç ı k l ı k l a r ( d e l i k l e r ) ö t e k i o m u r l a r d a b u l u n m a z . K e z a ; ye d i n c i bo yu n o m u r u n u n p r o c e s s u s s p i no s u s a d ı v e r i l e n a r k a
ç ı k ı nt ı s ı d i ğ e r l e r i n e g ö r e ç o k g e l i ş m i ş i r ve d e r i ü s t ü nd e n p a l p a s yo n i l e k o l a yc a bu l u n a b i l i r . B u ba k ı m d a n b i r o r ya nt a s yo n no k t a s ı o l a r a k d a bu r a d a n
i s t i f a d e e d i l i r . B ü t ü n bu n l a r ı n d ı ş ı n d a , bo yu n o mu r l a r ı i ç e r i n d e a t la s a d ı v e r i l e n b i r i n c i bo yu n o mu r u i l e , a x i s a d ı n ı a l a n i k i n c i bo yu n o m u r u ç o k d a h a
s p e s i f i k ö z e l l i k l e r g ö s t e r ir l e r v e k l i n i k ö ne m l e r i d e ç o k f a z l a d ı r .
K a bu r g a l a r ( c o s t a e )
U z u n, k a v i s l i , ya y ş e k l i n d e ya s s ı k e m i k l e r d i r . B i r k ı s m ı k ı k ı r d a k ve d i ğ e r b i r bö lü m ü d e k e m i k ya p ı d a d ı r . B i r i n s a n v ü c u d u nd a no r m a l o l a r a k 1 2
ç i f t k a b u r g a ( c o s t a e ) bu l u n u r . B u n l a r d a n 7 ç i ft i d o ğ r u d a n g ö ğ ü s k e m i ğ i
( s t e r n u m ) i l e e k l e m ya p a r l a r . D a h a s o n r a g e l e n ü ç k a b u r g a ( 8 . , 9 . ve 1 0 . ) i s e
b i r b i r l e r i ü z e r i n e ya t a r a k ö nc e k e nd i a r a l a r ı n d a e k l e m o lu ş t u r u r l a r . D a h a
s o nr a d a t e k b i r u ç ha l i n d e s t e r nu m a b i r le ş i r l e r . B u k a b u r g a l a r ı n b ir b i r l e r i
ile b ir le şme ler i sıra sınd a bir ka v is o lu şur. Bu na arc us co st a lis ad ı ver ilir.
Ar c u s , d e r i ü s t ü nd e n e l i l e k o l a yc a bu l u n a b i l i r . 1 1 . v e 1 2 . K a bu r g a l a r ı n ö n
u ç l a r ı s t e r n u m a k a d a r u l a ş a m a z . Ka r ı n ö n d u va r ı n ı ya p a n k a s l a r a r a s ı n d a s e r b e s t ş e k i l d e s o n l a n ır l a r . B a z e n b u ş e k i l d e s o n l a n m a d u r u m u n a 1 0 . k a b u r g a d a
da rast la na bilir.
K a bu r g a l a r ; b a ş ( c a p u t ) , bo yu n ( c o l l u m ) ve b ir d e c i s i m ( c o r p u s ) o l m a k
ü z e r e ü ç e s a s bö l ü m d e n o l u ş u r . B a ş l a r ı i l e , g ö ğ ü s o mu r l a r ı n ı n c i s i m l e r i ü z e r i n d e g ö r d ü ğ ü m ü z e k l e m yü z l e r i n e e k l e m l e ş i r l e r . B u ş e k i l d e o lu ş a n h a r e k e t l i
e k l e m l e r , ne f e s a l m a ve v e r m e i ş i n d e ö n e m l i b i r g ö r e v yü k l e n i r l e r .
Kö p r ü c ü k k e m i ğ i ( c l a v i c u l a )
G ö ğ ü s ö n d u v a r ı n d a ve ü s t k ı s ı m d a ye r a l a n bu s a ğ l a m ya p ı l ı k e m i k ,
h a f i f ç e b ü k ü l m ü ş b ir " S " ha r f i ş e k l i n d e d i r . B i r u c u i l e g ö ğ ü s k e m i ğ i n e , d i ğ e r
u c u i l e d e k ü r e k k e m i ğ i n i n ç ı k ı nt ı s ı o l a n a c r o m io n ' a t u t u nu r . D e r i ü s t ü n d e n
d o ğ r u d a n e l i l e k o la yc a bu l u n a b i l i r . H a t t a ba z ı k i ş i l e r d e g ö z i l e d e g ö r ü l e b i l i r . B u l u nd u ğ u ye r i n d u r u m u n a g ö r e bo yu n v e g ö ğ ü s bö lü m l e r i a r a s ı n d a k i s ı nır ı o luşt urur.
26
K ü r e k k e m i ğ i ( s c a p u l a ) Y a s s ı , g e n i ş ve ü ç k ö ş e l i b i r k e m i k t ir . Ü s t , d ı ş ya n ve i ç ya n o l m a k ü z e r e ü ç k e na r a s a h i p t i r . B u k e na r l a r a r a s ı n d a ü ç k ö ş e s i
bu l u nu r . S c a p u l a n ı n ö n yü z ü ha f i f k o n k a v o lu p k a bu r g a l a r a ba k a r ( f a c i e s
c o s t a l i s ) . Ar k a yü z ( f a c i e s d o r s a l i s ) i s e s a ğ l a m b i r k e m i k ç ı k ı nt ı ( s p i n a s c a p u l a e ) i l e ü s t ve a l t o l m a k ü z e r e i k i ç u k u r a a yr ı l m ı ş t ı r . Ü s t t e k i ç u k u r a fo s s a
s u p r a s p i n a t a , a lt t a k i n e i s e fo s s a i n fr a s p i n a t a a d ı v e r i l i r . Ar k a yü z d e k i k e m i k
ç ı k ı nt ı ( s p i n a s c a p u l a e ) d ı ş a r ı ya d o ğ r u d e va m e d e r ve o m u z ü s t ü nd e a c r o m i o n
a d ı ve r i l e n o ld u k ç a s a ğ l a m v e g e n i ş b i r u ç i l e s o n l a n ı r . B u ç ı k ı nt ı b i r b a k ı m a
o m u z e k l e m i n i yu k a r ı d a n k o r u ya n b i r ya p ı ş e k l i n d e d i r .
S c a p u l a n ı n d ı ş ya n k ö ş e s i n e ( a n g u l u s l a t e r a l i s a d ı v e r i l i r . B u r a d a k o nk a v ya p ı d a b ir e k l e m ç u k u r u bu l u n u r . B u r a ya c a v it a s g l e no i d a l i s a d ı v e r i l i r .
O m u z e k l e m i n d e , k o l k e m i ğ i n i n ( hu m e r u s ) p r o k s i m a l u c u b u e k l e m yü z ü i l e
b i r l e ş i r . C a v it a s g l e no i d a l i s i n ü s t k ı s m ı n d a bu l u n a n g a g a ş e k l i n d e k i k e m i k
ç ı k ı nt ı ya i s e p r o c e s s u s c o r a c o id e u s d e n i r . Ü s t k e na r d a n ba ş l a ya n b u p a r m a k
ş e k l i n d e k i s a ğ l a m k e m i k ç ı k ı nt ı , o mu z e k l e m i n i ü s t t e n d e s t e k l e ye n ve k a p a t a n ba z ı ö n e m l i ba ğ l a r ı n t u t u n m a s ı n a y a r d ı m e d e r .
Göğüs K emiği (Sternu m)
Y a s s ı b i r k e m i k o l u p , ya k l a ş ı k 1 8 - 2 0 c m . u z u n l u k t a d ı r . G ö ğ ü s ö n d u v a r ı n ı n o r t a k ı s m ı n d a ye r a l ı r . İ l k ye d i k a bu r g a ö ne d o ğ r u u z a na r a k ve i ç e d o ğ r u h a f i f b i r k o nk a v it e ya p a r a k k ı k ı r d a k bö l ü m l e r i i l e g ö ğ ü s k e m i ğ i n e ( s t e r nu m ) e k l e m ya p a r l a r . B u ya s s ı k e m i ğ i n d ı ş yü z l e r i , i n c e k o mp a k t b i r t a ba k a
i l e k a p l a n m ı ş t ı r . B u k o mp a k t yü z l e r a r a s ı n d a k i k ı s ı m i s e , d a h a z a y ı f ya p ı d a
b i r s p o n g io s d u r u m g ö s t e r i r ve k ı r m ı z ı k e m i k i l i ğ i i l e d o l u d u r . S t e r nu m u n
h e m e n d e r i a lt ı n d a b u l u n m a s ı o na u l a ş ı l m a s ı n ı k o l a y k ı l a r . H e m k o l a y u l a ş ı l m a s ı h e m d e s p o ng io s bö l ü m d e k ı r m ı z ı k e m i k i l i ğ i n i n b u l u n m a s ı n d a n d o l a y ı , g e r e k t i ğ i n d e " s t e r na l p u n c t io n" a d ı ve r i l e n i ş l e m b u r a d a n ya p ı l ı r .
G ö ğ ü s K a f e s i ( T h o r a x)
G ö vd e i s k e l e t i n i n e s a s k ı s ı m l a r ı n d a n b i r i s i d e g ö ğ ü s k a f e s i d i r ( t ho r a x) .
B u bö lü m ö nd e s t e r nu m , a r k a d a bu r a ya i s a b e t e d e n o mu r g a k ı s m ı , ya n l a r d a
i s e k a bu r g a l a r d a n o l u ş u r . B u d u r u m u i l e d e b i r s e p e t g ö r ü nü ş ü n d e d i r ve a ş a ğ ı d a n yu k a r ı ya d o ğ r u bü yü k b i r k o n i y i a nd ı r ı r . T ho r a x, i ç i n d e b u l u n a n o r g a nl a r ı k o r u ya n g ü z e l b i r ya p ı d ı r . B u r a d a k a l p ve a k c i ğ e r l e r g i b i ö n e m l i o r g a nlar bu lu nur.
G ö ğ ü s k a f e s i n i o lu ş t u r a n e l e m a n l a r ı n , b i r b i r l e r i i l e h a r e k e t l i e k l e m l e r
a r a c ı l ı ğ ı i l e b ir l e ş m e l e r i n i n p r a t ik t e ö n e m i va r d ı r . B ö yl e c e , n e f e s a l m a v e
v e r m e o l a y ı n d a , k a b u r g a l a r ı n h a r e k e t le r i i l e g ö ğ ü s bo ş l u ğ u g e n i ş l e r ve d a r a l ı r . İ l k ya r d ı m d a s u n i t e n e f f ü s v e ya k a l p m a s a j ı n ı n ya p ı l a b i l m e s i a n c a k t h o r a x ' ı n bu ya p ı s ı i l e m ü m k ü n o l a b i l m e k t e d i r .
Leğ en İske leti (Pe lvi cu m)
27
L e ğ e n ( p e l v i s ) i s k e l e t i n i n b ü yü k k ı s m ı n ı o s c o xa e , o s s a c r u m a d ı v e r i l e n i k i k e m i k ya p ı r . B u ya p ı l a ş m a y ı h e r ik i ya n d a o s c o xa e ve a r k a o r t a d a o s
s a c r u m ve o s c o c c yg i s o l u ş t u r u r . B u k e m i k l e r ç o k k u v v e t l i e k l e m l e ş m e l e r i l e
s a ğ l a m b i r k e m e r o lu ş t u r u r l a r .
O s c o xa e ( k o k s a ) : P e l v i s i ya n l a r d a n k a p a t a n s a ğ l a m ya p ı d a i k i a d e t
k e m i k t ir . Ö n d e v e o r t a d a b i r b i r l e r i i l e k ı k ı r d a k b i r ya p ı a r a c ı l ı ğ ı i l e b i r l e ş i r l e r . B u e k l e m e s y m p h ys i s p u b i c a a d ı v e r i l i r . H e r b i r k o k s a o s i l i u m, o s i s c h i i
v e o s p u b i s a d ı v e r i l e n ü ç a yr ı k e m i k t e n o l u ş u r . B u ü ç k e m i ğ i n b i r l e ş m e ye r l e r i ç o c u k l a r d a " Y " ha r f i ş e k l i n d e g ö r ü l ü r . B u r a d a d ı ş yü z e yd e , k a l ç a e k l e m i n i n ç u k u r l u ğ u bu l u n u r ( fo s s a a c e t a b u l i) . A yr ı c a b u k e m i k l e r i n b ir l e ş m e l e r i
s ı r a s ı n d a o lu ş a n g e n i ş a ç ı k l ı ğ a i s e fo r a m e n o bt u r a t o r iu m d e n i r . B u a ç ı k l ı k
sağ la m bir me mbra n t ara fınd a n k apat ılmışt ır.
P e l v i s ' i n i k i ö ne m l i g ö r e v i v a r d ı r . B ir i n c i s i k a r ı n bo ş l u ğ u n u n t a b a n ı n ı
o l u ş t u r m a s ı ve a yn ı z a m a n d a p e l v i s o r g a n l a r ı n ı k o r u m a s ı d ı r . İ k i n c i s i i s e a lt
e xt r e m i t e l e r i n fo nk s i yo ne l d u r u m u n u s a ğ l a m a s ı d ı r . P e l v i s bo ş l u ğ u , yu k a r ı d a
d a ha g e n i ş ve a ş a ğ ı d a d a r o l m a k ü z e r e i k i bo ş l u k h a l i n d e d i r . Y u k a r ı d a k i b ü yü k p e l v i s ' i n d u v a r l a r ı g e n e l o l a r a k k e m i k ya p ı d a n o l u ş u r k e n, a ş a ğ ı d a k i k ü ç ü k p e l v i s d u v a r l a r ı k e m i k ya p ı n ı n ya n ı s ı r a b a ğ l a r v e k a s l a r d a n d a ya p ı l m ı ş t ır . Kü ç ü k p e l v i s bo yu t u nu n v e ç a p ı n ı n ö z e l l i k l e h a m i l e k a d ı n l a r d a ö ne m l i
o l d u ğ u n u be l i r t m e k g e r e k ir . D o ğ u m ö n c e s i v e s o nr a s ı n d a , p e l v i s e k l e m l e r i nd e ve b a z ı b a ğ l a r ı n d a g e v ş e m e ( yu m u ş a m a ) o r t a ya ç ı k a r . B u n u n s o nu c u o la r a k , b i r ya n d a n ya v r u nu n b ü yü m e s i i ç i n ye r i m k â n ı, ö t e ya n d a n d o ğ u m u n d a h a k o la y o l m a s ı s a ğ l a n ı r .
O s S a c r u m : O m u r g a n ı n ( c o l u m n a ve r t e br a l i s ) a ş a ğ ı ya d o ğ r u d e v a m
e d e n k ı s m ı o l a r a k g ö r ü lü r . B e ş a d e t o m u r u n ü s t ü s t e k a yn a ş m a s ı n d a n o l u ş m u ş
s a ğ l a m ya p ı d a b i r bü t ü n d ü r . P e l v i s bo ş l u ğ u nu a r k a d a n ve o r t a k ı s ı m d a n k a p a t a c a k ş e k i l d e ye r l e ş m i ş v e ya n yü z l e r i d e O s c o x a e ' l a r i l e e k l e m ya p m ı ş t ı r .
N o r ma l d u r u m d a t a ba n ı yu k a r d a , t e p e s i a ş a ğ ı d a b i r p i r a m i d ş e k l i n d e o lu p , ö n
yü z ü n d e h a f i f b ir k o nk a v it e g ö s t e r ir . Ö n yü z e f a c i e s p e l v i n a , k o n v e k s o l a n
a r k a yü z e i s e f a c i e s d o r s a l i s a d ı ve r i l i r . Ö n yü z d e e n i n e d u r u m d a u z a na n d ö r t
ç i z g i b u l u n u r . L i n e a t r a n s v e r s a e a d ı ve r i l e n bu ç i z g i l e r i n u ç l a r ı n a u ya n k ı s ı m l a r ı n d a i s e s a ğ ve s o ld a d ö r t d e l i k bu l u nu r . S a k r a l s i n i r u z a nt ı l a r ı n ı n g e ç t i k l e r i bu d e l i k l e r e fo r a m i n a s a c r a l i a p e l v i n a d e n i r .
O s C c c y g i s : G e ne l l i k l e g e l i ş i m i n i t a m o l a r a k t a m a m l a ya m a m ı ş d ö r t
a d e t o m u r u n b i r b i r l e r i i l e k a yn a ş m a s ı s o nu c u o lu ş u r . T a b a n ı yu k a r ı d a t e p e s i
a ş a ğ ı d a o l m a k ü z e r e s a k r u m i l e e k l e m ya p a r . P e l v i s i n bü t ü nü nd e O s
s a c r u m ’ u n d e va m ı ş e k l i n d e g ö r ü l ü r . F o nk s i yo n e l ö n e m i o l m a ya n b ir k e m i k t ir .
K a f a t a s ı ( C ra n i u m )
28
K a f a i s k e l e t i ( n e u r o c r a n i u m v e v i s c e r o c r a n i u m) i ç e r i s i n d e d e ğ i ş i k ye r l e r e a it o l m a k ü z e r e , e r i ş k i v e no r m a l g e l i ş i m i n i t a m a m l a m ı ş k i ş i l e r d e t o p l a m 2 9 a d e t k e m i k bu l u n u r . B u s a y ı i ç e r i s i n e , 7 a d e t b e y i n bö l ü m ü n e , 1 5 a d e t i yü z k ı s m ı n a v e h e r i k i k u l a k t a k i k ü ç ü k k e m i k ç i k l e r d a h i l d i r . A yn ı z a m a n d a , fo nk s i yo n e l b i r b i r l i k i ç i n d e g ö r ü l d ü ğ ü i ç i n, m ü s t a k i l b i r k e m i k h a l i n d e
bo yu n bö l ü m ü n d e ye r b u l a n o s h yo i d e u m d a k a f a t a s ı i s k e l e t i n i ya p a n k e m i k l e r i ç e r i s i n e d a h i l e d i l i r . B u ş e k i l d e , y u k a r ı d a d a b e l i r t i l d i ğ i g i b i t o p la m s a y ı
2 9 a d e d i b u l u r . A n c a k e r i ş k i n k a f a t a s ı i s k e l e t i i l e ye n i d o ğ a n ç o c u ğ u n k a f a t a s ı i s k e l e t i a r a s ı n d a ba z ı ya p ı s a l f a r k l ı l ı k l a r bu l u nu r . B u n e d e n l e h e r i k i s i
a yr ı a yr ı i n c e l e n i r . C r a n i u m ' u o l u ş t u r a n k e m i k l e r , b u l u n d u k l a r ı ye r l e r e g ö r e
i k i a na bö l ü m e a yr ı l a r a k i n c e l e n i r . B e y i n bö l ü m ü ( n e u r o c r a n i u m ) i l e i l g i l i
o l a n ve b u k ı s m ı k o r u ya c a k b i ç i m d e e k l e m l e ş m e l e r ya p a n k e m i k l e r e o s s a
c r a n i i a d ı ve r i l i r . Y ü z bö l g e s i n d e ( v i s c e r o c r a n i u m ) bu l u n u p , b a z ı ö n e m l i d u yu o r g a n l a r ı n ı d a k o r u ya n k e m i k l e r i s e o s s a f a c i e i a d ı n ı a l ı r . B a ş bö lü m ü
k e m i k l e r i n i n ya p ı s a l b i ç i m l e r i ve e k l e m l e ş m e ş e k i l l e r i , b i r ya n d a n b e y i n b ö l ü m ü nü d i ğ e r ya n d a n ö ne m l i d u yu o r g a n l a r ı n ı k o r u m a ya yö n e l i k t ir . Y ü z bö lg e s i k e m i k l e r i n i n i s e k o nu ş m a v e fo n a s yo n i l e i l g i l i ö ne m l i g ö r e v l e r i d e va r d ır . Y ü z bö lg e s i k e m i k l e r i a r a s ı n d a bu l u n a n a ç ı k l ı k l a r v e yo l l a r i l e ha v a v e
ye m e k i ht i ya c ı d a k a r ş ı l a n ı r . N e o r o c r a n i u m ' u ya p a n k e m i k l e r , a r a l a r ı n d a d i k i ş s i e k l e m l e r ya p a r l a r . B u n l a r a " s u t u r a " a d ı v e r i l i r . B u b i r l e ş m e d e , k e m i k l e r
k a r ş ı l ı k l ı o l a r a k ç o k s ı k ı ve d i k i ş s i k e n e t le n m e l e r ya p a r l a r . N e u r o c r a n i u m ' u n
i k i ya n k e m i ğ i , ü s t t e ve o r t a d a ö nd e n a r k a ya d o ğ r u b i r l e ş m e ya p a r l a r . B u e k l e m e s u t u r a s a g it t a l i s a d ı v e r i l i r . A l ı n k e m i ğ i i l e bu i k i k e m i k a r a s ı n d a o lu ş a n e k l e m ye r i n e i s e s u t u r a c o r o na l i s d e n i r . B u , g ö r ü n ü ş t e t a ç ş e k l i n d e b i r
b i r l e ş m e d ir . A s l ı n d a a d ı d a bu g ö r ü nü ş ü d o la y ı s ı y l a v e r i l m i ş t i r . Ka f a t a s ı n ı n
ya n k e m i k l e r i a r k a d a , a r d k a f a k e m i ğ i ( o s o c c ip it a l e ) i l e b i r l e ş m e ya p a r . B u r a d a o r t a ya ç ı k a n d i k i ş s i b i r l e ş m e ye i s e s u t u r a l a m b d o id e a d e n i r . Kü ç ü k ç o c u k l a r d a , ne u c r a n i u m ' u o l u ş t u r a n k e m i k l e r a r a s ı n d a ve b ir l e ş m e ye r l e r i n d e
yu m u ş a k a l a n l a r va r d ı r . Y e n i d o ğ m u ş o l a n l a r d a , bu k ı s ı m l a r he m e n e l e g e l i r .
B u n l a r a fo nt i c u l u s ( b ı n g ı l d a k ) d e n i r . N o r ma l o l a r a k h e r i n s a nd a , ba ş l a n g ı ç t a
6 a d e t fo nt i c u l u s v a r d ı r . B u n l a r k l i n i k b a k ı m d a n ( d o ğ u m d a ! ) ö n e m l i ya p ı l a ş m a l a r d ı r . O s s a f a c i e i a d ı a l t ı n d a t o pl a n a n k e m i k l e r g e n e l o l a r a k yü z bö lg e s i n d e ( v i s c e r o c r a n i u m ) bu l u n u r l a r . G e ne l ya p ı l a r ı n d a n d o l a y ı n e u r o c r a n i u m ' u o l u ş t u r a n k e m i k l e r e g ö r e d a h a ç o k g ir i nt i l i ve ç ı k ı nt ı l ı d ı r l a r . B a z ı l a r ı n ı n i ç i n d e o ld u k ç a bü yü k ha v a bo ş l u k l a r ı va r d ır . Ar a ş t ı r m a c ı l a r , bu bo ş l u k l a r ı n d e ğ i ş i k fo nk s i yo n e l ö z e l l i k l e r i n i n o l d u ğ u n u be l i r t m e k t e d i r l e r ( fo na s yo n
g ib i).
N e u r o c r a n i u m : B u r a d a ye d i k e m i k bu l u n u r . B u n l a r d a n i k i s i ç i ft , d i ğ e r l e r i t e k k e m i k l e r d i r . B u bö l g e k e m i k l e r i n i n o l u ş t u r d u k l a r ı bo ş l u k , a yn ı z a 29
m a n d a c a v u m c r a n i i a d ı n ı a l ı r . Ke m i k ya p ı l a r i ç e r i d e n, k u v v e t l i b i r ya p ı ya
sa h ip dura mat er a d ı ver ile n bir ö rt ü ile dö şe nmişt ir. Dur a mat er in e sa s gö r ev i b e yn i d ı ş a r ı d a n b i r t o r ba g i b i s a r a r a k k o r u ma k t ı r . B u s a ğ l a m ö r t ü ö z e l l i k l e
k a f a t a s ı n ı n t a ba n ı n ı ( ba s i s c r a n i i ) ya p a n k e m i k l e r i n d e ğ i ş i k k ı s ı m l a r ı n a s ı k ı c a t u t u nu r . N e u r o c r a n i u m ' u a ş a ğ ı d a k i k e m i k l e r o lu ş t u r u r :
Os o cc ip it a le ……… …t ek ke mik
O s s p he no i d a l e … … . . t e k k e m i k
O s f r o nt a l e … … … … … t e k k e m i k
Os par iet a le… ……….. ik i k e mik
Os t e mpo ra le…… …… ik i k e mik
O s o c c i p i t a l e ( a r t k a f a k e m i ğ i ) : Ka f a t a s ı n ı n a r k a k ı s m ı n ı o l u ş t u r u r .
E s a s it i b a r i y l e ; p a r s b a s i l a r i s ( ö nd e ) , p a r s l a t e r a l i s ( ya n l a r d a ) ve s q u a m a o c c i p it a l i s ( a r k a d a ) o l m a k ü z e r e ü ç bö l ü m ü v e bu bö l ü m l e r a r a s ı n d a o lu ş a n b ü yü k ç e b i r d e l i k fo r a m e n m a g n u m g ö z ö nü n e a l ı n a r a k i n c e l e n i r .
B ü yü k bö lü m ü ya s s ı k e m i k ya p ı s ı n d a d ı r ve o l d u k ç a k u v v e t l i d i r . Ka f a t a s ı t a b a n ı n ı n o r t a bö lü m ü n d e bu l u n a n o s s p h e no i d a l e i l e ö nd e n e k l e m ya p a r .
Y a n l a r d a n i s e , o s t e m p o r a l e ve o s p e r i e t a l e a d ı v e r i l e n k e m i k l e r i l e b i r l e ş i r .
O s o c c i p i t a l e ’ n i n i ç yü z ü n d e b e y i n v e b e y i n c i k bö l ü m l e r i n i n ye r a l d ı ğ ı k ı s ı m l a r b u l u n u r v e bu k ı s ı m l a r b i r a z d a h a ç u k u r d u r . A lt ve ö n k ı s ı m , k e m i ğ i n
d i ğ e r bö l ü m l e r i n e g ö r e b i r a z d a h a k u v v e t l i g e l i ş m i ş v e d a h a s a ğ l a m b i r ya p ı ya s a h i p g ö r ü nü r . B u r a d a o m u r i l i ğ i n g e ç m e s i n e ya r a ya n b ü yü k d e l i k ( fo r a m e n m a g n u m ) bu l u n u r . O s o c c i p i î a l e ' n i n s a ğ l a m ya p ı l ı b u a lt k ı s m ı n d a , a ş a ğ ı
yö n d e v e he r i k i ya n d a f a s u l ye b e n z e r i ç ı k ı nt ı l a r ( c o n d y l u s o c c i p it a l i s ) b u l u n u r . B u ç ı k ı nt ı l a r ı n a lt k ı s ı m l a r ı n d a c a n a l i s h yp o g lo s s i a d ı ve r i l e n b i r k a n a l va r d ır . İ ç i n d e n ö ne m l i b i r k a f a s i n i r i o l a n N . h yp o g lo s s u s g e ç e r . C o n d y l u s
o c c i p it a l i s ’ l e r b i r i n c i bo yu n o m u r u n u n ( a t l a s ) ü s t yü z ü n d e bu l u n a n, h a f i f ç u k u r c a e k l e m yü z l e r i ( fo v e a a r t ic u l a r i s s u p e r io r ) i l e e k l e m ya p a r l a r .
O s o c c i p i t a l e ' n i n g e n i ş ve ya s s ı o l a n b ü yü k ç e a r k a k ı s m ı n a s g u a m a o c c i p it a l i s a d ı v e r i l i r . B u k ı s m ı n i ç yü z ü nd e ve o r t a s ı n a i s a b e t e d e c e k ye r d e
o l u ş m u ş b ü yü k ç e k e m i k ç ı k ı nt ı ya i s e p r o t u be r a nt i a o c c i p it a l i s i nt e r n a a d ı v e r i l i r . B u ç ı k ı n t ı n ı n k e m i k d ı ş yü z ü n d e k i k a r ş ı l ı ğ ı i s e p r o t u be r a nt ia o c c i p it a l i s e xt e r n a a d ı n ı a l ı r . I r k l a r a g ö r e d e ğ i ş i k ö z e l l i k l e r g ö s t e r e n b i r ya p ı d ı r .
O s S p h e n o i d a l e ( T e m e l K e m i k ) : Ka f a n ı n t a ba n ı n d a b u l u nu r v e c r a n i u m ’ u n t e m e l i n i o l u ş t u r u r . B ö lü m l e r i i l e ç o k k a r ı ş ı k b i r ya p ı g ö s t e r ir . Ö n d e
bü yü k b i r k ı s m ı i l e fo s s a c r a n i i m e d i a ' n ı n ya p ı s ı n a k a t ı l ı r . O r t a d a ye r a l a n
g ö vd e s i ( c o r p u s ) ve ya n l a r a d o ğ r u a ç ı l m ı ş g i b i g ö r ü n e n i k i s i ü s t t e k ü ç ü k ,
i k i s i d e a l t t a d a ha bü yü k ç e o lu ş m u ş k a n a t s ı k e m i k bö l ü m l e r d e n o l u ş u r . Kü ç ü k
k a na t s ı ya p ı l a r a a l a m i nö r , bü yü k k a n a t l a r a i s e m a jo r a d ı v e r i l i r . B ü yü k k a n a t la r d a n b a ş l a ya n ve a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç ı k ı nt ı ya p a n i k i k e m i k p e r d e n i n ( l a m i n a l a t e r a l i s ve l a m i n a m e d i a l i s ) be r a b e r c e o lu ş t u r d u k l a r ı a na ç ı k ı nt ı ya p r o 30
c e s s u s p t e r yg o i d e i , l a m i n a l a r a r a s ı n d a k i ç u k u r l u ğ a i s e fo s s a p t e r yg o i d e a a d ı
v e r i l i r . S i f e no i d k e m i ğ i n g ö vd e s i n i n ( c o r p u s ) ü s t k ı s m ı n d a ç o k ba r i z b i r ç u k u r l u k m e yd a n a g e l m i ş t i r . F o s s a h yp o p h ys i a l i s a d ı v e r i l e n b u ç u k u r l u ğ a i ç i n e
h i p o f i z b e z i ye r l e ş m i ş t i r . B a z e n bu ç u k u r g e n e l b i r t a r i f o la r a k s e l l a t u r c i c a
( T ü r k e ğ e r i ) a d ı i l e d e b e l i r t i l i r . S i f e n o i d k e m i ğ i n k o r p u s u nu n i ç i bo ş t u r .
P a r a n a s a l s i n ü s l e r i ç e r i s i n d e ö ne m l i ye r i o l a n bu bo ş l u k , b u r u n bo ş l u ğ u ( c a v i t a s na s i ) i l e b a ğ l a nt ı l ı d ı r . Y a n l a r a d o ğ r u a ç ı l m ı ş b u l u n a n k a n a t l a r a r a s ı n d a
v e ya ü z e r l e r i n d e fo r a m e n o va l e , fo r a m e n s p i no s u m v e fo r a m e n r o t u nd u m a d ı
v e r i l e n ç o k ö ne m l i d e l i k l e r ve b a z ı a ç ı k l ı k l a r bu l u nu r . B u a ç ı k l ı k l a r ve d e l i k l e r d e n d a m a r ve s i n i r l e r g e ç e r .
Os Fronta le (A lın K emiği) : Kiş iler e gö re değ işik şek ille r a la n a lın ç ık ı nt ı s ı b u k e m i k t a r a f ı n d a n ya p ı l ı r . Ka f a t a s ı n ı n ö n bö lü m ü n ü t e k ba ş ı n a o l u ş t u r u r . G ö z ç u k u r u n u n t a v a n ı d a bu k e m i k t a r a f ı n d a n ya p ı l ı r . K e m i ğ i n h a f i f ç e
a r k a ya d o ğ r u ç ı k ı nt ı ya p a n b i r d i k e y b ö l ü m ü ( s q u a m a fr o nt a l i s ) i l e , d i ğ e r i
ya t a y ( p a r t e s o r b it a l e s ) o l m a k ü z e r e i k i bö l ü m ü v a r d ı r . Y a n l a r d a k i o r b it a l
bö l ü m l e r , o r t a d a n o ld u k ç a d e r i n b i r b o ş lu k i l e a yr ı l m ı ş d u r u m d a d ı r l a r . B u
bo ş l u ğ a , k a f a n ı n b ü t ü n ü nd e , k a l b u r s u k e m i k ( o s e t h m o i d a l e ) o t u r u r . A l ı n k e m i ğ i n i n , d i k e y v e ya t a y k ı s ı m l a r ı n ı n b i r le ş t i k l e r i ye r d e v e k e m i ğ i n i k i l a m i n a s ı a r a s ı n d a he r i k i ya n d a d e ğ i ş i k b ü y ü k l ü k t e bo ş l u k l a r o lu ş u r . M u k o z a i l e
d ö ş e l i bu bo ş l u k l a r a s i n ü s f r o nt a l i s a d ı ve r i l i r . B u bo ş l u k l a r o r t a d a b i r k e m i k
bö l m e i l e b i r b i r l e r i n d e n a yr ı l m ı ş t ı r . N o r m a l o la r a k bu h e r i k i ya n d a k i bo ş l u k l a r a r a s ı n d a b ir i r t i b a t yo k t u r . A n c a k b a z ı d u r u m l a r d a o r d a d a n b i r k ü ç ü k
a ç ı k l ı k i l e h e r i k i ya n f r o n t a l s i n ü s bo ş l u k l a r ı n ı n i r t i b a t l a ş t ık l a r ı d a g ö r ü l ü r .
H e r i k i bo ş l u k b i r e r a ç ı k l ı k i l e bu r u n b o ş lu ğ u nd a k i o r t a bö lü m e ( m e a t u s na s i
me d iu s) aç ılır lar.
O s P a ri e t a l e ( D u v a r K e m i ğ i ) : H e r i k i ya n d a k a f a t a s ı k u b b e s i n i n
ö ne m l i b i r k ı s m ı n ı p a r ya t a l k e m i k l e r ö r t e r le r . D ı ş yü z l e r i ç ı k ı nt ı l ı ( k o n ve k s )
i ç yü z l e r i i s e ç u k u r ( k o nk a v) b i r ya p ı l a ş m a i l e b i r l i k t e ya s s ı v e p a r l a k b i r
o l u ş u m g ö s t e r ir l e r . İ ç yü z d e , ö n a lt k ö ş e d e n b a ş l a y ı p a r k a v e yu k a r ı ya d o ğ r u
u z a n a r a k b ir a ğ a ç g i b i d a l l a n a n o l u k l a r g ö r ü lü r . S u l c i a r t e r io s i a d ı v e r i l e n bu
o l u k l a r d a n, a r t e r i a m e n i n g e a m e d i a a d ı ve r i l e n v e k l i n i k b a k ı m d a n ç o k ö ne m l i o l a n b i r d a m a r ve d a l l a r ı u z a n ı r . H e r ik i p a r ya t a l k e m i k , yu k a r ı d a v e o r t a
h a t bo yu nc a d i ş l i b i r e k l e m l e ş m e ya p a r l a r . B u e k l e m e s u t u r a s a g it t a l i s d e n ir .
S u t u r a s a g it t a l i s bo y u nc a i ç yü z d e m e y d a na g e l e n o l u k t a d u r a m a t e r s i n ü s l e r i n i n b i r bö lü m ü n ü o l u ş t u r u r .
O s T e m p o ra l e ( Ş a k a k K e m i ğ i ) : N e u r o c r a n i u m ' u n ya p ı s ı n a k a t ı l a n ç i ft
k e m i k l e r d e n d i r . B i r bö l ü m ü i l e k a f a t a s ı k a i d e s i n i d e ya p a r k e n, d i ğ e r bö l ü m ü
i l e d e bo ş l u ğ u ya n l a r d a n k a p a t ır . T e m p o r a l k e m i k a s l ı n d a ç o k k a r ı ş ı k b i r y a p ı d a o lu p , b u l u n d u ğ u ye r d o la y ı s ı y l a d a ö ne m l i fo n k s i yo n l a r a s a h i p t ir . Ö n c e 31
l i k l e i ş it m e v e d e n g e o r g a n ı n ı n bu r a ya ye r l e ş t i ğ i n i b e l i r t m e k g e r e k i r . O s t e mp o r a le e r i ş k i n l e r d e ; p a r s s q u a mo s a , p a r s p e t r o s a v e p a r s t ym p a n i c a o l m a k
ü z e r e ü ç a n a k ı s ı m d a n o lu ş m u ş t u r .
P a r s s q u a mo s a ; k e m i ğ i n ya s s ı v e o ld u k ç a d ü z g ü n ya p ı g ö s t e r e n k ı s m ı d ır . O s s p he no i d a l e ' n i n a l a m a jo r ' u i l e o s p a r i e t a l e a r a s ı n d a k i bo ş l u ğ u k a p a t a r a k k a f a t a s ı n ı n o lu ş u m u n u t a m a m l a r . B u bö lü m d e n b a ş l a ya r a k ö n e d o ğ r u
ç ı k ı nt ı ya p a n, i y i g e l i ş m i ş b i r k e m i k o l u ş u m ( p r o c e s s u s z yg o m a t i c u s ) ö nd e
O s z yg o m a t i c u m i l e b i r l e ş e r e k k u v v e t l i b i r ya y ( a r c u s ) m e y d a na g e t i r i r . B u
ç ı k ı nt ı n ı n h e m e n b a ş l a n g ı ç k ı s m ı n a ya k ı n v e d ı ş k u l a k yo l u n u n ö n k ı s m ı n d a
o l u ş m u ş o l a n b i r ç u k u r l u k ( fo s s a m a n d i b u l a r i s ) , ç e n e e k l e m i n d e m a n d i b u l a
b a ş ı n ı n o t u r d u ğ u ye r d i r .
P a r s p e t r o s a ; k e m i ğ i n e n s a ğ l a m ya p ı l ı bö l ü m ü d ü r . Ü ç yü z l ü b i r p i r a m i d e be n z e r . T e p e s i ö nd e ve t a ba n ı a r k a d a o l m a k ü z e r e , u z u n e k s e n i d ı ş t a n
i ç e ve a r k a d a n ö n e d o ğ r u d u r . P a r s p e t r o s a ' n ı n ö ne m l i b i r k ı s m ı i s e , a r k a ya
d o ğ r u ç ık ı nt ı ya p m ı ş o la r a k g ö r ü ne n p r o c e s s u s m a s t o id e u s 't u r . Ka r m a ş ı k b i r
i ç y a p ı g ö s t e r e n m a s t o id bö l ü m d e k ü ç ü k h a va bo ş l u k l a r ı v a r d ı r . O r t a v e i ç
k u l a k bö l ü m l e r i b u k ı s m ı n i ç i n d e ye r a l m ı ş t ı r . A y n ı z a m a nd a d e n g e o r g a n l a r ı
d a bu bö l ü m d e b u l u nu r . D a m a r v e s i n i r l e r i n g i r i p ç ı k m a l a r ı n a ya r a ya n d e l i k l e r v e a r a l ı k l a r i l e d e ğ i ş i k ç u k u r l a r , p a r s p e t r o s a ' n ı n d ı ş g ö r ü nü ş ü nü d e d ü z g ü n o l m a ya n b i r d u r u m a s o k m u ş t u r . P r o c e s s u s m a s t o id e u s 'a d ı ş yü z d e n b a z ı
ö ne m l i k a s l a r d a t u t u nu r .
P a r s t ym p a n i c a ; k ü ç ü k b i r bö lü m d ü r ve bu r a d a o r t a k u l a ğ ı n d ı ş d u v a r ı n ı
ya p a n t i m p a n z a r ı ( m e m b r a n a t ym p a n i ) bu l u n u r . D ı ş k u l a k yo l u ( m e a t u s
a c u s t i c u s e xt e r nu s ) b u r a d a n ba ş l a r . O s t e m p o r a l e ' n i n p a r s p e t r o s a ve p a r s
t y m p a n i c a a d ı n ı a l a n k ı s ı m l a r ı k a f a t a s ı t a ba n ı n ı n ya p ı s ı n a ; p a r s s q u a mo s a i s e
k u b be k ı s m ı n ı n ya n d u v a r l a r ı n ı n o lu ş u m u n a k a t ı l ı r .
V i s s e r o c r a n i u m : Y ü z bö l ü m ü nü o l u ş t u r a n k e m i k l e r o s s a f a c i e i a d ı a l t ı n d a i n c e l e n i r l e r . F a k a t a yn ı z a m a n d a bu a d a lt ı n d a , o s h yo i d e u m v e k u l a k
ke mik ç ik ler i de inc e le n ir. Bö yle ce, vis sero cra niu m'u o luşt ura n k e mik le r in
t ü mü t e k o l a r a k e l e a l ı n d ı ğ ı n d a 2 2 a d e d i b u l u r . Y ü z ü n e s a s ya p ı s ı n ı o lu ş t u r a n
1 6 a d e t k e m i k i s e c r a n i u m f a c i a l e a d ı a lt ı n d a ye n i d e n g r u p l a n d ı r ı l ı r . Ku l a k
k e m i k ç i k l e r i i s e o s s i c u l a a u d it u s a d ı n ı a l ı r l a r .
Cra niu m fa c ia le aşağ ıd ak i k e mik le r t ara fında n o lu şt urur:
O s e t h mo i d a l e T e k k e m i k
C o n c ha e na s a l e s i n f e r io r e s i k i k e m i k
O s na s a l e ( o s s a na s a l i a ) i k i k e m i k
Os la er imâ le (o ssa lacr ima lia ) ik i ke mik
V o me r t e k k e m i k
O s z yg o m a t i c u m ( o s s a z yg o m a t i c a ) i k i k e m i k
Os p a l a t i nu m ( o s s a p a l a t i n a ) i k i k e m i k
32
Ma x illa e ik i ke mik
Ma nd ibu la t ek ke mik
O s h yo i d e u m t e k k e m i k
O s E t h m o i d a l e : T e k k e m i k l e r d e n d i r . B u r u n, g ö z ve k a f a t a s ı n ı n ö n b ö l ü m bo ş l u k l a r ı n ı n ya p ı s ı n a k a t ı l ı r . A l ı n k e m i ğ i n i n p a r s o r b it a l i s a d ı v e r i l e n
i k i ya n bö l ü m ü a r a s ı n d a o l u ş a n bü yü k ç e nt i ğ e d o ğ r u s o k u l a r a k e k l e m ya p a r .
L a m i n a c r i b r o s a , l a m i n a p e r p e nd i c u l a r i s ve l a b yr i n t hu s e t h m o i d a l i s a d ı n ı
a l a n bö l ü m l e r i v a r d ı r . L a m i n a c r i b r o s a bu r u n t a v a n ı n ı n v e o r b it a bo ş l u ğ u nu n
d u va r l a r ı n ı n b i r k ı s m ı n ı ya p a r . B u bö l ü m ü z e r i n d e k ü ç ü k d e l i k l e r bu l u n u r .
Ko k u s i n i r l e r i ( N n. o l f a c t o r i i ) bu d e l i k l e r d e n g e ç e r e k c r a n i u m ' a g i r e r l e r . L a m i n a p e r p e n d i c u l a r i s o r t a ha t t a u yg u n o l m a k ü z e r e , d i k o l a r a k yu k a r ı d a n a ş a ğ ı ya d o ğ r u u z a n ı r v e bu r u n bo ş l u ğ u nu i k i ye a y ı r a n k e m i k bö l m e n i n
o l u ş u m u n a k a t ı l ı r . İ n e n bu k ı s m ı n k a f a t a s ı i ç i n d e d e v a m e d e n u z a nt ı s ı c r i s t a
g a l l i a d ı n ı a l ı r . L a b yr i nt h u s e t h mo i d a l i s k e m i ğ i n ha v a bo ş l u ğ u i ç i r e n, k ü ç ü k
o d a c ı k l a r ş e k l i n d e k i k ı s m ı n ı o l u ş t u r u r . B o ş l u k l a r ı n i ç yü z l e r i m u k o z a i l e d ö ş e n m i ş t i r . B u bö lü m ü n m e d i a l yü z ü n d e ve h e r i k i ya n d a ö ne m l i k e m i k k ı v r ı m l a r ı ya r d ı r ( c o nc h a n a s a l i s s u p e r io r e t m e d i a ) . B u ya p ı l a r , bu r u n bo ş l u ğ u nu n d ı ş d u va r ı n ı n i ç yü z ü n d e ye r a l ı r l a r . Ar a l a r ı n d a o lu ş a n g e ç i t l e r d e n ( m e a t u s n a s i ) t e ne f f ü s i l e a l ı n a n ha v a g e ç e r e k , s o l u nu m o r g a n l a r ı n a g e l i r . K ı v r ı m l a r a r a s ı n d a k i bu g e ç i t l e r m u k o z a i l e d ö ş e n m i ş t i r . E t mo i d k e m i ğ e a it i k i k o nk a d a n b a ş k a , bu r u n bo ş l u ğ u n d a , k e nd i b a ş ı n a m ü s t a k i l b i r k e m i k o l a r a k ,
ü ç ü n c ü b i r k o n k a d a h a bu l u nu r ( c o nc h a n a s a l i s i n f e r i o r ) .
C o n c h a N a s a l i s İ n f e r i o r : E m br yo n a l g e l i ş i m i n ç o k ö nc e k i d ö ne m l e r i n d e o s e t h mo i d a l e ' d e n a yr ı l m ı ş v e m ü s t a k i l ha l e g e l m i ş b i r k e m i k t i r . B u r u n
bo ş l u ğ u n d a ye r a l ı r ve ö n d e m a x i l l a ' ya , a r k a d a i s e o s p a l a t i n u m ' a t u t u n u r . B u
k e m i ğ i n a lt k ı s m ı n d a o lu ş a n a ç ı k l ı ğ a m e a t u s n a s i i n f e r io r a d ı v e r i l i r . G ö z y a ş ı k a n a l ı ( c a na l i s n a s o la c r i m a l i s ) b u r a ya a ç ı l ı r .
O s N a s a l e ( O s s a N a s a l i a ) : B u r u n s ı r t ı n ı n ya p ı s ı n a k a t ı l a n, o r t a ç i z g i
ü z e r i n d e b i r l e ş m i ş i k i k e m i k t i r . Y ü z i s k e l e t i n d e , bu r u n bo ş l u ğ u ö n a ç ı k l ı ğ ın ı n ( a p e r t u r a p i r i fo r m i s ) ü s t bö l ü m ü nü ya p a r .
O s L a c ri m a l e ( O s s a L a c ri m a l i a ) : D ö r t kö ş e l i v e k ü ç ü k b i r k e m i k t ir .
G ö z bo ş l u ğ u nu n ( o r b it a ) i ç d u va r ı n ı n , b u r u n bo ş l u ğ u nu n l a t e r a l d u v a r ı n ı n
ya p ı s ı n a d a k a t ı l ı r . O r b it a ya b a k a n yü z l e r i n d e bu l u n a n k ü ç ü k b i r o l u k , g ö z ya ş ı n ı bu r u n bo ş l u ğ u n a t a ş ı r .
V o m e r : T e k k e m i k l e r d e nd i r v e i n c e b i r k e m i k l a m e l ş e k l i n d e d ir . B u r u n bo ş l u ğ u ( c a v it a s n a s i ) bö l m e s i n i n b i r bö l ü m ü n ü o lu ş t u r u r .
K e m i ğ i n a r k a d a s e r be s t o l a n k e n a r ı , b u r u n bo ş l u ğ u n u n yu t a ğ a ba k a n
a ç ı k l ı ğ ı n ı ( c ho a n a e ) i k i ye a y ı r ı r . B u k e m i ğ i n a lt k e n a r ı m a x i l l a i l e e k l e m y a p a r . Ü s t k e na r ı i s e o s e t h mo i d a l e ' n i n d i k e y f a m i n a s ı ( l a m i n a p e r p e n d i c u l a r i s )
ile b ir le şir.
33
O s Zy g o m a t i c u m ( O s s a Zy g o m a t i c a ) : Ç i f t k e m i k l e r d e nd i r . B i r l e ş t i k l e r i k e m i k l e r i n a d l a r ı n ı a l a n i k i ç ı k ı nt ı s ı ( p r o c e s s u s t e m p o r a l i s v e fr o nt a l i s )
v a r d ı r . A yr ı c a f a c i e s l a t e r a l i s , f a c i e s o r b it a l i s v e f a c i e s t e m p o r a l i s o l m a k
ü z e r e d e ü ç yü z ü bu l u nu r . K e m i ğ i n g ö vd e ( c o r p u s ) k ı s m ı n d a b u l u n a n ü ç i n c e
k a na l c ı k t a n, va r d ı r . n e r vu s m a x i l l a r i s a d ı v e r i l e n s i n i r i n d a l l a r ı u z a n ı r .
O s P a l a t i n u m ( O s s a P a l a t i n a ) : Ç i ft k e m i k l e r d e n d i r , S e r t d a m a ğ ı n
( p a l a t u m d u r u m ) a r k a k ı s m ı n ı t a m a m l a r . L a m i n a ho r i z o nt a l i s v e l a m i n a p e r p e nd i c u l a r i s a d ı ve r i l e n , ya t a y v e d i k e y o l a r a k k a nu m l a n m ı ş i k i l a m i n a d a n
o l u ş m u ş t u r B a z ı bö l ü m l e r i i l e he m o r b it a n ı n h e m d e b u r u n bo ş l u ğ u nu n ya p ı sına kat ılır.
M a xi l l a : Y ü z ü n ( v i s s e r o c r a n i u m ) bü yü k b i r bö l ü m ü n ü o lu ş t u r a n ve y a p ı s ı n e d e n i y l e d e k l i n i k ö n e m i o la n b i r k e m i k t ir . Ç i ft k e m i k l e r d e n d i r . H e r
k i ş i d e d e ğ i ş i k o la r a k o r t a ya ç ı k a n yü z ş e k l i, t e m e l o l a r a k bu k e m i ğ i n b i ç i m i n e ba ğ l ı d ı r . G ö z , a ğ ı z v e bu r u n bo ş l u k l a r ı n ı n ya p ı l a r ı n a k a t ı l ı r . A y n ı z a m a n d a s e r t d a m a ğ ı n bü yü k bö l ü m ü d e , k a r ş ı l ı k l ı e k l e m ya p m ı ş d u r u m d a m a x i l l a
t a r a f ı n d a n o lu ş t u r u l u r . G ö v d e s i ( c o r p u s m a x i l l a ) d ö r t ç ık ı nt ı ya s a h i p t i r , bu nl a r a a ş a ğ ı d a k i a d l a r ve r i l i r :
P r o c e s s u s f r o nt a l i s
P r o c e s s u s z yg o m a t i c u s
Pro cessus a lveo lar is
Pro cessu pa lat inu s
Ü s t ç e n e d i ş l e r i n i n s ı r a l a n d ı ğ ı ( o t u r d u ğ u ) ya r ı m d a ir e ş e k l i n d e k i ç ı k ı nt ı l ı bö l ü m ü n e p r o c e s s u s a l v e o l a r i s a d ı v e r i l i r . D i ğ e r ç ı k ı n t ı l a r d a a d l a r ı i l e
b e l i r t i l e n k e m i k l e r e u z a na r a k e k l e m ya p a r l a r .
K e m i ğ i n g ö vd e s i n i o lu ş t u r a n c o r p u s m a x i l l a e ' n i n i ç i n d e bü yü k b i r bo ş l u k va r d ı r . B u bo ş l u ğ a s i n ü s m a x i l l a r i s a d ı v e r i l i r . C o r p u s m a x i l l a e , ya p ı s ı
n e d e n i y l e b e ş yü z e s a h i p t i r . B u n l a r d a n bu r u n bo ş l u ğ u n a b a k a n yü z e f a c i e s
nasa lis ad ı ver ilir. Üz er ind e sinüs ma x illa r is' in a ç ılma de liğ i ( hiat us ma x illa r i s ) va r d ı r . B u a ç ı k l ı k , no r m a l d e b a z ı o l u ş u m l a r t a r a f ı n d a n d a r a lt ı l m ı ş t ı r .
O r b it a i l e ir t i b a t l ı o la n yü z e ( f a c i e s o r b i t a l i s ) , s i n ü s m a x i l l a r i s v e g ö z bo ş l u ğ u nu n t o p o ğ r a f i l e r i d ü ş ü nü l d ü ğ ü n d e , bu k o m ş u l u k k l i n i k b a k ı m d a n ç o k
ö ne m l i d i r . B u nu n ya n ı s ı r a , ü s t d i ş k ö k l e r i i l e s i n ü s m a x i l l a r i s i l i ş k i l e r i n i n
d e k l i n i k b a k ı m d a n ö ne m i u n u t u l m a m a l ı d ı r .
M a n d i b u l a : A lt ç e n e k e m i ğ i n i n ( m a n d i b u l a ) ; r a m u s m a n d i b u l a e ve c o r p u s m a n d i b u l a e o l m a k ü z e r e i k i ö n e m l i bö l ü m ü va r d ı r .
C o r p u s m a n d i b u l a e ü s t ç e n e k e m i ğ i n i n ( ma x i l l a e ) ya p ı s ı n a u yg u n o l m a k
ü z e r e fo n k s i yo n e l b i r k a r a k t e r k a z a n ı r . Ü z e r i n d e ç i ğ n e m e y i s a ğ l a ya c a k d i ş l e r i t a ş ı r . S a ğ l a m b i r ya p ı ya s a h i p t ir . C o r p u s v e r a m u s bö lü m l e r i a r k a d a b i r a ç ı
ya p a r a k b i r l e ş i r l e r ( a ng u l u s m a nd i b u l a e ) . B u a ç ı , ç i ğ n e m e k u v v e t l e r i n e , ş e k -
34
l i n e ve ı r k i d u r u m l a r a g ö r e d e ğ i ş i k l i k g ö s t e r ir . C o r p u s m a n d i b u l a e ’ n ı n i ç v e
d ı ş yü z e y l e r i n e ç i ğ n e m e k a s l a r ı t u t u nu r .
R a m u s m a n d i b u l a e yu k a r ı ya d o ğ r u ç ı k ı nt ı ya p a n i k i ö n e m l i k ı s m a s a h i p t i r . B u n l a r d a n p r o c e s s u s c o nd y l a r i s a d ı n ı a l a n ç ı k ı nt ı yu k a r ı d a ş a k a k k e m i ğ i ( o s t e m p o r a l e ) i l e b ir l e ş e r e k ç e n e e k l e m i n i o l u ş t u r u r . Ö n d e k i ç ı k ı nt ı
p r o c e s s u s c o r o no id e u s ' a i s e ö n e m l i ç i ğ n e m e k a s l a r ı t u t u nu r . R a m u s m a nd i b u l a e ' n i n i ç yü z ü n d e b i r k a na l ı n b a ş l a n g ı ç d e l i ğ i ( fo r a m e n m a n d i b u l a e ) g ö r ü l ü r .
B u r a d a n b a ş l a ya n k a n a l ( c a na l i s m a n d i bu l a e ) k e m i k i ç i n d e ö ne d o ğ r u d e v a m
e d e r . B u k a na l d a i l e r l e ye n a l t ç e n e s i n i r i ( n e r vu s a l v e o l a r i s i n f e r io r ) , a lt ç e n e d i ş l e r i n i n ve ç e vr e d o k u l a r ı n i n n e r v a s yo nu i l e g ö r e v l i d i r .
O s H y o i d e u m : Ka f a t a s ı i s k e l e t i i l e i l i ş k i s i o l m a ya n b i r k e m i k t i r . A lt
ç e n e k e m i ğ i i l e g ı r t l a k ( l a r y n x ) a r a s ı n d a bu l u n u r . B u n a g ö r e ye r i, i n s a n v ü c u d u n d a bo yu n k ı s m ı d ır . At n a l ı ş e k l i n d e b i r ya p ı ya s a h i p t i r . As ı l g ö r e v i,
ç e ş it l i k a s l a r ı n v e ba ğ l a r ı n t u t u n m a s ı n a h i z m e t e t m e k t e d i r . Y u t m a ve k o n u ş m a fo n k s i yo n u nd a ö ne m l i ye r i v a r d ı r . T e m p o r a l k e m i ğ i n s it i lo i d ç ı k ı nt ı s ı n d a n ( p r o c e s s u s s t ylo i d e u s ) b a ş l a ya n k u v v e t l i b i r b a ğ ( l i g a m e nt u m s t y lo h yo i d e u m ) a ş a ğ ı v e ö n e d o ğ r u u z a n a r a k , h y o i d k e m i ğ e g e l i p t u t u nu r . B u k e m i k
bo yn u n ö n k ı s m ı n d a d e r i a lt ı n d a e l i l e r a ha t l ı k l a bu l u n a b i l i r . V e z o r la n m a l a r d a k o l a yc a d a k ı r ı l a b i l i r .
Yeni do ğanda kafat ası
Y e n i d o ğ a n b i r ç o c u k t a k a f a t a s ı k e m i k l e r i a r a s ı n d a ba ğ d o k u s u n d a n
o l u ş m u ş , o l d u k ç a bü yü k ba z ı a l a n l a r g ö r ü lü r . B e l i r l i k e m i k l e r a r a s ı n d a v e
bö l g e l e r d e l o k a l i z e o l m u ş bu yu m u ş a k v e z a y ı f ya p ı d a k i a l a n l a r a fo nt i c u l u s
( b ı n g ı l d a k ) a d ı v e r i l i r . Y e n i d o ğ a n b i r ç o c u k t a m e d i a n ç i z g i ü z e r i n d e ve b i r i s i ö nd e ( fo nt i c u l u s a nt e r io r ) d i ğ e r i a r k a d a ( fo nt i c u l u s p o s t e r io r ) bu l u n a n i k i
b ı n g ı l d a k i l e , i k i s i ö n ya n d a ( s a ğ - s o l) v e i k i s i d e a r k a ya n d a ( s a ğ - s o l) o l m a k
ü z e r e ( fo nt i c u l u s s p h e no i d a l i s v e fo nt i c u l u s m a s t o i d e u s ) t o p l a m a lt ı a d e t o lm a k ü z e r e bu ya p ı ya r a s t la n ı r . Y a ş ı n i l e r l e m e s i i l e o lu ş u m l a r ı n yu m u ş a k
ö z e l l i ğ i g it t i k ç e k a y bo l u r ve z a m a n l a b u r a l a r k e m i k l e ş e r e k k a p a n ı r ( 1 - 2 ya ş
a r a s ı ) . B u ya p ı l a r i ç i n d e e n bü yü ğ ü ö n d e ye r a l a n , fo nt i c u l u s a nt e r io r ' d u r .
Y a k l a ş ı k o l a r a k i k i n c i ya ş a d o ğ r u k a p a n ı r . F o nt i c u l u s p o s t e r io r i s e d a ha k ü ç ü k o lu p , b i r i n c i ya ş ı n b it i m i n e d o ğ r u o r t a d a n k a l k a r . B u , he r i k i fo nt i c u l u s ,
p a r m a k ya r d ı m ı i l e r a h a t l ı k l a b u l u n a b i l i r . Y a n l a r d a bu l u n a n l a r , k a s l a r t a r a f ı n d a n ö r t ü ld ü ğ ü i ç i n , d i r e k t o la r a k t e m a s i l e b u l u n a m a z ve p r a t ik b i r ö ne m i
d e yo k t u r .
Kr a n i a l bo ş l u k l a r ve ç u k u r l a r
D ı ş v e ya i ç yü z d e n i n c e l e n d i ğ i n d e k a f a t a s ı n ı n b a z ı ö ne m l i bo ş l u k l a r a
s a h i p o ld u ğ u g ö r ü l ü r . B u bo ş l u k l a r ö n e m l i o r g a n v e ya ya p ı l a r ı n ye r a l d ı k l a r ı
bö l ü m l e r o l a r a k k o r u m a g ö r e v l e r i ü s t le n m i ş l e r d i r . Y u m u ş a k d o k u ya p ı l a r i l e
ç o k s ı k ı k o m ş u l u k i ç e r i n d e d i r l e r . M u h a f a z a e t t ik l e r i o r g a n l a r ı n ya n ı s ı r a , b u 35
r a l a r d a n ç o k ö ne m l i d a m a r l a r ve s i n i r l e r g e ç e r l e r . A na bo ş u k l a r ı a ş a ğ ı d a k i
i s i m l e r i l e ve r e b i l i r i z :
G ö z bo ş l u ğ u ( o r b it a )
B u r u n bo ş l u ğ u ( c a v it a s / c a v u m na s i )
Kr a n i a l ö n bo ş l u k ( fo s s a c r a n i i a nt e r io r )
Kr a n i a l o r t a bo ş l u k ( fo s s a c r a n i i m e d i a )
Kr a n i a l a r k a bo ş l u k ( fo s s a c r a n i i p o s t e r io r )
G ö z B o ş l u ğ u ( O rb i t a ) : U z u n e k s e n i d ı ş t a n i ç e v e ö nd e n a r k a ya u z a n a n, t a b a n ı ö n d e , t e p e s i a r k a d a p i r a m it ş e k l i n d e b i r bo ş l u k t u r . Ç e ş it l i k e m i k l e r i n b i r a r a ya g e l m e s i i l e o l u ş m u ş t u r . D a m a r v e s i n i r l e r i n g ir i ş v e ç ı k ı ş l a r ı
i ç i n , ö ne m l i a ç ı k l ı k , k a n a l v e d e l i k l e r e s a h i p t i r .
B u ru n B o ş l u ğ u ( C a v i t a s / C a v u m N a s i ) : Y ü z ü n o r t a k ıs m ı n d a o l u ş m u ş
bü yü k b i r bo ş l u k t u r . B ir bö l m e ( s e p t u m n a s i ) i l e i k i ye a yr ı l m ı ş t ır . B o ş l u ğ u n
ö n a ç ı k l ı ğ ı n a a p e r t u r a p ir i f o r m i s , a r k a a ç ı k l ı ğ ı n a i s e c ho a na e a d ı v e r i l i r . Ar k a a ç ı k l ı k yu t a k ( p h a r yn x ) i l e i r t i b a t s a ğ l a r . B a ş v e yü z ç e vr e s i n d e b u l u n a n
b a z ı k e m i k l e r i n i ç i n d e k i bo ş l u k l a r ( s i n ü s p a r a na s a l e s ) i l e , g ö z ya ş ı k a n a l ı
( d u c t u s na s o l a c r i m a l i s ) bu r u n bo ş l u ğ u n a a ç ı l ı r l a r . C a vu m n a s i m u k o z a i l e
d ö ş e n m i ş t i r . B u ya p ı n ı n b i r bö lü m ü k o k u fo nk s i yo n u i l e i l g i l i d i r v e bu r a ya
r e g io o l f a c t o r i a a d ı v e r i l i r . D a h a bü yü k d i ğ e r bö l ü m i s e s o l u nu m s i s t e m i i l e
i l g i l i d i r . B u r a ya d a r e g i o r e s p i r a t o r ia d e n i r . K a f a t a s ı n ı n ü s t k ı s m ı n d a n ya p ı l a n ho r i z o nt a l b i r k e s it i l e c r a n i u m ’ u n ü s t bö l ü m ü a yr ı l d ı ğ ı n d a “ c a v u m c r a n i i ” k a r ş ı m ı z a ç ı k a r . B e y i n v e be y i n c i ğ i n b ü t ü n ü i l e o t u r mu ş o ld u ğ u bu b ö l ü m n e t o l a r a k g ö r ü l ü r . C a vu m c r a n i i i ç yü z d e n ; f o s s a c r a n i i a nt e r io r , fo s s a
c r a n i i m e d i a v e fo s s a c r a n i i p o s t e r io r a d ı ve r i l e n ü ç ü ç e s a s bö l ü m ha l i n d e
i n c e l e n i r . B u bo ş l u k l a r a be yn i n v e be y i n c i ğ i n bö l ü m l e r i o t u r u r ve a ş a ğ ı d a k i
g ib i ad la nd ır ılır lar:
K ra n i a l Ö n B o ş l u k ( F o s s a C r a n i i A n t e ri o r ) : B e y n i n fr o nt a l lo bu n u
v e k o k u i l e i l g i l i s i n i r l e r i n i i ç i n e a l a n k ı s ı m d ı r . A s l ı n d a b u bo ş l u ğ u n t a b a n ı n ı , o r b i t a ' n ı n t a v a n ı v e s i f e no i d k e m i ğ i n b i r bö l ü m ü ya p a r . K e m i k ü z e r i n d e ,
bu r a ya o t u r a n b e yn i n g i r i nt i v e ç ı k ı nt ı l a r ı n a u yg u n ya p ı l a r v a r d ı r ( i m p r e s s i o ne s d i g it a e ) B u bo ş l u k a r k a d a s i f e no i d k e m i ğ i n k ü ç ü k k a n a t l a r ı n a k a d a r d e vam eder.
K ra n i a l O r t a B o ş l u k ( F o s s a C ra n i i M e d i a ) : H e m e n t a m a m e n B e y i n i n
t e mp o r a l lo b l a r ı t a r a f ı n d a n d o ld u r u l m u ş t u r . O s s p h e no i d a l e ' n i n b ü yü k b i r
k ı s m ı , bu bo ş l u ğ u n d u va r ı n ı ya p a r . A n c a k t e m p o r a l k e m i ğ i n b i r k ı s m ı d a
( p a r s p e t r o s a ) bu r a n ı n ya p ı s ı n a k a t ı l ı r .
H i p o f i z ( h yp o p h ys i s ) b e z i n i n o t u r d u ğ u k e m i k ya p ı ( s e l l a t u r c i c a ) , b u
bo ş l u ğ u n o r t a la r ı n d a b u l u nu r . B o ş l u ğ u n ö n s ı n ı r ı fo s s a c r a n i i a nt e r i o r 'u n a r k a
k e na r ı n a u ya r . Ar k a k e na r ı i s e t e m p o r a l k e m i ğ i n k a ya p a r ç a s ı n ı n ( p a r s p e t r o s a ) ü s t - iç k e na r ı n a k a d a r d e va m e d e r .
36
K ra n i a l A r k a B o ş l u k ( F o s s a C r a n i i P o s t e r i o r) : B u bö lü m e s a s o l a r a k
a r d k a f a k e m i ğ i ( O s o c c i p it a l e ) t a r a f ı n d a n o lu ş t u r u l u r . A nc a k , t e mp o r a l k e m i ğ i n p a r s p e t r o s a k ı s m ı d a b u r a n ı n ya p ı s ı n a k a t ı l ı r . B u bo ş l u k i ç i n d e , be yn i n o k s i p it a l lo bu v e be y i n c i k o t u r u r .
F o s s a c r a n i i p o s t e r io r 'u n o r t a l a r ı n d a e fo r a m e n m a g nu m a d ı ve r i l e n b ü yü k b i r d e l i k b u l u n u r . O m u r i l i k b u r a d a n g e ç e r e k k a f a t a s ı i ç i n e i l e r l e r . B u
s ı r a d a o mu r i l i ğ i n m e d u l l a a b l o ng a t a a d ı v e r i l e n bö l ü m ü , o k s it i p a l k e m i ğ i n
t a ba n ı ü z e r i n d e k i o lu k ( c l i v u s ) ü z e r i n e ya t a r a k b i r m i k t a r ö ne d o ğ r u bü k ü l ü r
v e s i n i r s i s t e m i n i n ö ne m l i k ı s ı m l a r ı i l e ba ğ l a nt ı s a ğ l a r . Y i n e bu bö l g e d e ye r
a l a n ç o k s a y ı d a k i k a na l, d e l i k v e a ç ı k l ı k l a r d a n ö ne m l i d a m a r ve s i n i r l e r k a f a t a s ı n a g ir i p - ç ı k a r l a r .
E xt r e m it a s / e k s t r e m it e ( U z u v l a r )
İ n s a n v ü c u d u nu n ya p ı p l a n ı i ç e r i s i n d e , g ö vd e i l e b a ğ l a nt ı l ı , b a ş ve
bo yn u n d ı ş ı n d a d ö r t a d e t e k s t r e m it e ( u z u v) va r d ır . B u n l a r d a n i k i s i yu k a r ı d a
o l u p , ü s t e k s t r e m it e l e r i o l u ş t u r u r l a r . D i ğ e r i k i s i i s e a ş a ğ ı d a d ı r ve a lt e k s t r e m it e l e r i ya p a r l a r . B u u z u v l a r ; b u l u n d u k l a r ı ye r e ve fo nk s i yo n l a r ı n a g ö r e y a p ı s a l k a r a k t e r k a z a n m ı ş l a r d ır . Ö n c e l i k l e , ü s t ve a lt u z u v l a r a r a s ı n d a , b u
u z u v l a r ı o lu ş t u r a n ya p ı e l e m a n l a r ı ba k ı m ı n d a n ( k u v v e t ve h a c i m o l a r a k )
f a r k l ı l ı k l a r g ö r ü l ü r . A yr ı c a , no r m a l g e l i ş i m i o l a n e k s t r e m it e l e r vü c u d u n g e n e l ya p ı s ı n a g ö r e be l i r l i p r o p o r s i yo n a l i l i ş k i l e r i ç e r i s i n d e d i r l e r . Ö r ne ğ i n ,
ye n i d o ğ a n l a r d a , e k s t r e m it e u z u n l u ğ u n u n v ü c u t u z u n l u ğ u n a o r a n ı 3 / 8 i k e n,
ya ş ı n i l e r l e m e s i i l e e k s t r e m i t e u z u n l u k l a r ı a r t a r v e bu u z u n l u k e r i ş k i n d e v ü c u t u z u n l u ğ u nu n ya k l a ş ı k ya r ı s ı n a u l a ş ı r . A n c a k , bü yü m e v e g e l i ş i m d e , g e n e t i k ba z ı f a k t ö r l e r i n d e b u n l a r a e t k i l i o l d u ğ u nu u n u t m a m a k g e r e k i r .
Ü s t e k s t r e m it e k e m i k l e r i ( o s s a e xt r e m i t a s s u p e r io r ) v e e k l e m l e r i
Ü s t e k s t r e m it e l e r i n i s k e l e t ya p ı s ı , b i r b i r l e r i i l e fo nk s i yo n e l i l i ş k i s a ğ l a ya n, d e ğ i ş i k ş e k i l l i k e m i k l e r i n b i r a r a ya g e l i ş i i l e o l u ş u r . B u ya p ı l a r ı n
fo n k s i yo n e l b i r l i ğ i i ç e r i s i n e s c a p u l a ( o m u z k e m i ğ i ) ve c l a v i c u l a ( k ö p r ü c ü k
k e m i ğ i ) d e d a h i l e d i l i r . Ad ı b e l i r t i l e n bu k e m i k l e r d a h a ö n c e k i k o nu l a r d a e l e
a lın mışt ı.
K o l K e m i ğ i ( H u m e r u s ) : U z u n l u ğ u ya k l a ş ı k 2 5 - 3 0 c m a r a s ı n d a o l u p ,
k i ş i l e r e g ö r e d e ğ i ş i r . İ k i u c u ve b i r g ö vd e s i o lu p , i ç i bo ş l u k l u b i r ya p ı ya s a h i p t i r , C a p u t hu m e r i a d ı v e r i l e n p r o x i m a l u c u i l e o mu z e k l e m i n i n ya p ı s ı n a
k a t ı l ı r k e n , d i s t a l u c u i l e d e d i r s e k e k l e m i n i o l u ş t u r u r . O mu z e k l e m i n e k a t ı l a n
u c u nd a , c a p u t hu m e r i ' d e n ba ş k a , t u be r c u l u m m a j u s ve t u b e r c u l u m m i n u s a d ı
v e r i l e n i k i k e m i k ç ı k ı nt ı d a h a bu l u n u r .
B u k e m i k ç ı k ı n t ı l a r a ba z ı k a s l a r t u t u n u r . İ k i k e m i k ç ı k ı nt ı a r a s ı n d a
i s e , k o l u n ö n t a r a f ı n d a bu l u n a n b ü yü k p a z u k a s ı n ı n u z u n k i r i ş i n i n g e ç t iğ i
o l u k ( s u l c u s i nt e r t u b e r c u l a r i s ) ye r a l ı r . H u m e r u s 'u n d i r s e k e k l e m i n i n ya p ı s ı n a
k a t ı l a n d i s t a l u c u nd a g ö r ü l e n m a k a r a ş e k l i n d e k i ya p ı t r o c h l e a hu m e r i a d ı n ı
37
a l ı r . B u r a s ı ö n k o l k e m i k l e r i n d e n u l n a e k l e m ya p a r . Y i n e a yn ı ye r d e bu l u n a n
v e k ü ç ü k yu v a r l a k k ü r e ş e k l i n d e k i ya p ı ya c a p it u l u m h u m e r i d e n i r . B u yu v a r l a k k ı s ı m d a y i n e ö n k o l k e m i k l e r i n d e n r a d i u s , e k l e m ya p a r . B ö yl e c e d i r s e k
e k l e m i n d e , k o l v e ö nk o l k e m i k l e r i n i n k a t ı l m a s ı i l e ü ç k e m i k b u l u nu r . A n c a k
bu b i r l e ş m e s ı r a s ı n d a , a yn ı z a m a n d a ö nk o l k e m i k l e r i r a d i u s ve u l n a d a a yr ı c a
k e nd i a r a l a r ı n d a b ir e k l e m o l u ş t u r u r l a r . T r o c h l e a hu m e r i ' n i n i ç ya n t a r a f ı n d a
o l u ş a n b i r o lu k s u l c u s n. u l n a r i s a d ı i l e t a r i f e d i l i r . B u r a d a n n e r vu s u l n a r i s
a d ı ve r i l e n ö n e m l i b i r s i n i r g e ç e r e k ö n k o la u z a n ı r . H u m e r u s 'u n g ö vd e s i ( c o r p u s hu m e r i ) ü z e r i n e t u t u n a r a k s o n l a n a n ö n e m l i k a s l a r va r d ı r . B u k a s l a r ,
o m u z k e m e r i k a s g r u b u nu o l u ş t u r u r l a r . H u m e r u s 'a k a d a r g e l e n d i ğ e r b a z ı k a s l a r i s e , g ö vd e n i n u z a k ye r l e r i n d e n b a ş l a ya r a k bu r a ya u z a n ı r l a r . B u k a s l a r ı n ,
fo n k s i yo n e l i z l e r i n i hu m e r u s ü z e r i n d e g ö r me k m ü m k ü nd ü r ve bu i z l e r i n b ir
k ı s m ı d a ö z e l a d l a r a l ı r l a r ( ö r ne ğ i n, t u b e r o s it a s d e lt o id e a g i b i ) . N e r vu s r a d i a l i s i l e hu m e r u s 'u n g ö vd e s i ( c o r p u s hu m e r i ) a r a s ı n d a k l i n i k b a k ı m d a n ç o k
ö ne m l i b i r k o m ş u l u k v a r d ı r . S ö z ü e d i l e n s i n i r , k e n d i a d ı i l e t a r i f e d i l e n b i r
o l u k i ç i n d e ( s u l c u s n e r v i r a d i a l i s ) a ş a ğ ı ya d o ğ r u d e v a m e d e r . Ö z e l l i k l e b u
bö l g e k ı r ı k l a r ı n d a n. r a d i a l i s ' i nt e n d o ğ a n k l i n i k o l a y l a r a o ld u k ç a s ı k r a s t l a nır.
Ö nk o l k e m i k l e r i ( r a d i u s v e u l n a ) : Ö n k o l d a i k i a yr ı k e m i k b u l u n u r . B u
k e m i k l e r u z u n v e i ç i bo ş l u k l u ya p ı g ö s t e r ir l e r . R a d i u s 'u n d i s t a l u c u , u l n a ' n ı n
i s e p r o k s i m a l u c u d a h a i y i g e l i ş m i ş t i r . B u d u r u m fo n k s i yo n e l k a r a k t e r l e r i n e
u yg u nd u r . A n a t o m i k d u r u m g ö s t e r e n b i r vü c u t t a , r a d iu s ö n k o l u n d ı ş ya n t a r a f ı n d a ; u l n a i s e i ç ya n t a r a f ı n d a ye r a l ı r . B u a ç ı k l a m a ya g ö r e , ba ş p a r m a k t a r a f ı n d a r a d i u s , k ü ç ü k p a r m a k t a r a f ı n d a i s e u l n a a r a n m a l ı d ı r . Ö t e ya n d a n hu m e r u s 'u n d i s t a l u c u nd a k i c a p it u l u m hu m e r i a d ı v e r i l e n k ü r e m s i ç ı k ı n t ı i l e b i r l e ş i r . D i s t a l u ç t a r a d i u s o ld u k ç a k u v ve t l i ve g e l i ş m i ş b i r k e m i k ya p ı l a ş m a g ö s t e r ir . R a d i u s b u u c u i l e d o ğ r u d a n, e l b i l e ğ i n i o l u ş t u r a n k e m i k s ı r a n ı n b i r i n c i s i i l e e k l e m ya p a r . Ö nk o l d a k ü ç ü k p a r m a k ( s e r ç e p a r m a ğ ı) t a r a f ı n d a bu l u n a n
u l n a ' n ı n a r k a k e n a r ı o ld u k ç a i y i g e l i ş m i ş t i r . D e r i ü z e r i n d e n e l i l e r a h a t l ı k l a
bu l u n a b i l i r . O l d u k ç a k u v v e t l i g e l i ş m i ş o l a n u l n a ’ n ı n p r o k s i m a l u ç u d a v e
d ir s e k e k l e m i n i n o l u ş u m u n a k a t ı l ı r . Y a r ı m a y ş e k l i n d e ç e nt ik l i b i r ya p ı g ö s t e r e n u l n a ' n ı n bu u c u , d i r s e k e k l e m i n i n e n b ü yü k yü k ü n ü d e bu k e m i k t a ş ı r .
H u m e r u s ' u n d i s t a l u c u nd a g ö r d ü ğ ü m ü z m a k a r a ş e k l i n d e k i k e m i k k ı s ı m b u
ç e nt i ğ e o t u r u r . B ö yl e c e , d ir s e k e k l e m i nd e o r t a ya ç ı k a n f l e x io n v e e xt e nt io n
h a r e k e t le r t e m e l o l a r a k b u i k i k e m i k a r a s ı n d a o l u ş u r .
F a k a t ; r a d i u s ’ u n p r a x i m a l v e hu m e r u s ’ u n d i s t a l u ç l a r ı a r a s ı n d a o l u ş a n
e k l e m d e , ö nk o l u n k o l a g ö r e k a p a n m a v e a ç ı l m a ha r e k e t l e r i ya p ı l ı r . U l n a ' n ı n
e l b ile ğ ine do ğru uz a na n d ist a l u cu bilek ke mik ler ind e n u za kt a ka lır. Bu ned e n l e e l b i l e ğ i e k l e m i n i n o lu ş u m u s ı r a s ı n d a , u l n a ' n ı n u c u i l e b i l e k k e m i k l e r i
a r a s ı n d a d i s c u s a r t i c u l a r i s a d ı v e r i l e n k ı k ı r d a k b i r ya p ı ye r a l ı r Ö n k o lu n b ü 38
t ü n l ü ğ ü i ç i n d e r a d i u s v e u l n a a r a s ı n d a k u v ve t l i b i r a r a ö r t ü va r d ı r . B u na
m e m b r a n a i nt e r o s s e a a d ı v e r i l i r . B a ğ d o k u s u nd a n o lu ş m u ş bu s a ğ l a m ya p ı
k u v ve t l e r i n d i s t a l d e n p r o k s i m a l e v e ya t e r s yö nd e a k t a r ı l ı ş ı s ı r a s ı n d a fo n k s i yo n e l b i r ö ne m t a ş ı r .
E l İske leti K emi kle ri : E l iske let i 27 c ivar ında k e mik ile, bu nlar aras ı n d a o lu ş m u ş 3 6 e k l e m d e n m e yd a n a g e l i r . B ö yl e c e i n s a nd a ha s s a s ve i n c e e l
fo n k s i yo n l a r ı n ı n ya p ı l a b i l m e s i n i s a ğ l a r la r . E l i s k e l e t i n i o l u ş t u r a n k e m i k l e r
bu l u nd u k l a r ı ye r e g ö r e k e n d i a r a l a r ı n d a a ş a ğ ı d a k i g i b i ü ç a n a k ı s m a a yr ı l ı r lar :
E l bile ğ i ke mik ler i (o ssa c arp i)
E l t arağ ı ke mik ler i (o ssa met a carp i)
E l p a r m a ğ ı k e m i k l e r i ( o s s a d i g it o r u m = p h a l a n g e s )
E l bile ğ i ke mik ler i (o ssa c arp i) : İk i s ıra üzer ine d iz ilmiş küç ük ke mik l e r d i r . D e ğ i ş i k ş e k i l l e r i v a r d ı r v e bu ş e k i l l e r e g ö r e a d l a n d ı r ı l ı r l a r . H e r i k i
s ı r a d a d a d ö r d e r a d e t k e m i k bu l u n u r . B u k e m i k l e r a ş a ğ ı d a k i g i b i a d l a nd ır ı l ı r lar.
I . S ır a ( p r o k s i m a l )
I I . S ır a ( d i s t a l
Os
Os
Os
Os
s c a p ho id e u m
lu n a t u m
t r iq u e t r u m
p i s i fo r m e
Os
Os
Os
Os
t rapez iu m
t r a p e z o id e u m
c a p it a t u m
ha m a t u m
B i r i n c i v e i k i n c i s ı r a y ı o l u ş t u r a n k e m i k l e r , ya n ya n a d i z i l d i k l e r i n d e
d ü z b i r ç i z g i o lu ş t u r m a z l a r . E k l e m l e ş m e s ı r a s ı n d a e l i n s ır t ı n a d o ğ r u ha f i f
k u b be m s i b ir ç ı k ı n t ı ya p a c a k ş e k i l d e b i r l e ş m e g ö s t e r ir l e r . B u n e d e n l e , e l i n
s ı r t k ı s m ı ha f i f k o n v e k s , ö n ( i ç ) k ı s m ı ( p a l m a r yü z ) i s e k o n k a v b i r d u r u m
g ö s t e r ir . N it e k i m k o n k a v o l a n ö n yü z d e n b i r t a k ı m k a n a l ve a r a l ı k l a r a r a c ı l ı ğ ı
i l e s i n i r l e r , d a m a r l a r v e k a s k i r i ş l e r i g e ç e r e k p a r m a k l a r a ve b u r a d a k i k e m i k l e r e k a d a r u z a n ı r l a r . B ö yl e c e ç o k d a r b i r a r a l ı k t a , yü k s e k fo n k s i yo n e l ö ne m l e r i o l a n ç o k s a y ı d a o lu ş u m, i l g i l i bö l g e l e r e k a d a r u z a n ı r .
E l t arağ ı ke mik ler i (o ssa met a carp i) : E l t arağ ın ı o luşt ura n bu ke mik ler
k ı s a ve i ç i bo ş l u k l u ya p ı g ö s t e r i r l e r . P r o k s i m a l u ç l a r ı i l e e l b i l e ğ i n i n d i s t a l
s ı r a s ı ( i k i n c i s ır a ) k e m i k l e r i i l e e k l e m ya p a r l a r . B a ş k ı s ı m l a r ı i l e d e p a r m a k
k e m i k l e r i n i n t a ba n l a r ı n a e k l e m l e ş ir l e r . B e ş a d e t o la n b u k e m i k l e r , e l i n fo n k s i yo n e l ya p ı s ı n d a e l b i l e ğ i k e m i k l e r i i l e b ir l i k t e p a l m a r t a r a ft a k i k o nk a v it e n i n o l u ş m a s ı n a ya r d ı m e d e r l e r .
39
P a r m a k k e m i k l e r i ( o s s a d i g it o r u m m a n u s = p ha l a n g e s ) : H e r b i r p a r m a k ,
b i r b i r l e r i i l e e k l e m ya p m ı ş ü ç a yr ı k e m i k t e n o l u ş m u ş t u r . B u k ü ç ü k k e m i k l e r e
p h a l a n x a d ı v e r i l i r . P ha l a n x ' l a r b a z e n r o m e n r a k a m ı i l e I . , I I . , I I I . ş e k l i d e
b e l i r t i l i r l e r . B a z e n d e , p ha l a n x p r o k s i m a l i s , m e d i a v e d i s t a l i s o l m a k ü z e r e
a d l a n d ı r ı l ı r . B u k e m i k l e r d e k ı s a v e i ç i bo ş l u k l u b i r ya p ı d a d ı r l a r .
B a ş p a r m a k t a i k i a d e t p ha l a n x b u l u n u r .
Ek le mler
Ü s t e k s t r e m it e e k l e m l e r i
A ş a ğ ı d a i s i m l e r i ve r i l e n l e r k o lu n h a r e k e t le r i i l e i l g i l i e s a s e k l e m l e r d i r :
Ar t i c u l a t io s t e r no c l a v i c u l a r i s
Ar t i c u l a t io a c r o m i o c l a v i c u l a r i s
Ar t i c u l a t io h u m e r i
Ar t i c u l a t io s t e r no c l a v i c u l a r i s v e a r t ic u l a t io a c r o m io c l a v i c u l a r i s a d ı v e r ile n ek le mler de e sa s e le ma n kö prücük ke miğ id ir (c la vic u la ). Her ik is ind e
d e , c l a v i c u l a ' n ı n d ı ş v e i ç u ç l a r ı e k l e m e k a t ı l ı r l a r . O m u z e k l e m i n d e m e yd a n a
g e l e n b i r ha r e k e t t e , bu e k l e m l e r d e ha r e k e t e k a t ı l ı r l a r . Y u k a r ı ya , ö ne , a r k a ya
v e ha t t a b i r m i k t a r a ş a ğ ı ya d o ğ r u o lu ş t u r d u k l a r ı h a r e k e t l e r i i l e , o mu z e k l e m i n d e o r t a ya ç ı k a n h a r e k e t g e n i ş l i ğ i n i a r t ır ı r l a r . H e r i k i s i d e , g e r ç e k e k l e m
ya p ı s ı n d a d ı r . B u n e d e n l e e k l e m bo ş l u ğ u , k a p s ü l ü , e k l e m k ı k ı r d a ğ ı ( d i s c u s )
v e ba ğ l a r ı va r d ı r .
Ar t i c u l a t io h u m e r i ( o mu z e k l e m i ) ; t a m o yn a r e k l e m l e r d e n d i r . E k l e m e
k a t ı l a n k e m i k yü z e y l e r d e n b i r i s i k ü r e ş e k l i n d e , d i ğ e r i i s e bu n u i ç i n e a l a c a k
ş e k i l d e ç u k u r ya p ı d a d ı r . C a v it a s g l e no i d a l i s a d ı v e r i l e n e k l e m ç u k u r u e k l e m
b a ş ı n ı bü t ü nü i l e i ç i n e a l a m a z . E k l e m b a ş ı ç u k u r a g ö r e ya k l a ş ı k d ö r t d e f a
d a ha b ü yü k t ü r . A n c a k , i k i e k l e m yü z e y i n i b i r b i r i n e u yu m l u h a l e g e t ir e n ve
l a b r u m g l e no i d a l e i s i m l i b i r k ı k ı r d a k y a p ı va r . O m u z e k l e m i n d e h a r e k e t e yö n
v e r e n s a d e c e k a s l a r d ı r . B u ya p ı i ç e r i s i nd e k e m i k ve l i g a m e nt l e r i n ha r e k e t i n
yö n ü ba k ı m ı n d a n h i ç b i r e t k i s i yo k t u r . B u ne d e n l e i n s a n v ü c u d u i ç i n d e e n
f a z l a s e r b e s t ha r e k e t e d e n e k l e m o l a r a k k a bu l e d i l i r . A s l ı n d a , o mu z e k l e m i n d e d e ğ i ş i k n e d e n l e r i l e s ı k o l a r a k g ö r ü l e n ç ı k ı k l a r ı n d a ne d e n i b u d u r .
Ar t i c u l a t io c u b it i ( d i r s e k e k l e m i ) : Ö n k o lu n, k o l a g ö r e h a r e k e t le r i d ir sek ek le mind e sa ğ la n ır.
D ir s e k e k l e m i n i n ya p ı s ı i ç i n d e , ü ç a yr ı e k l e m b u l u nu r . B u ü ç e k l e m
fo n k s i yo n e l b i r bü t ü n l ü k g ö s t e r i r l e r v e a ş a ğ ı d a k i g i b i a d l a n d ı r ı l ı r l a r .
Ar t . H u m e r o u l n a r i s
Hu meru s ile u lna ar asında
Ar t . H u m e r o r a d i a l i s
Hu meru s ile ra d iu s ara sınd a
Ar t . r a d io u l n a r i s p r o x i m a l i s R a d i u s i l e u l n a a r a s ı n d a
40
B u r a d a , ö nk o l k e m i k l e r i i l e k o l k e m i ğ i a r a s ı n d a o l u ş a n e k l e m l e r d e s a d e c e bü k ü l m e ( f l e x i o n) ve a ç ı l m a ( e xt e nt io n) ha r e k e t l e r i s ö z k o nu s u d u r .
H a l b u k i , u l n a v e r a d i u s a r a s ı n d a k i e k l e m d e i s e , ö n k o lu n u z u n e k s e n i n e g ö r e
i ç e ve d ı ş a d o ğ r u d ö n m e h a r e k e t l e r i d e o r t a ya ç ı k a r . B u h a r e k e t l e r e p r o n a t io n
v e s u p i n a t io n a d ı ve r i l i r . A n a t o m i k d u r u m d a i k e n, a vu ç i ç i ( p a l m a r yü z ) ö ne
d o ğ r u ba k a r . P r o na t io n ' d a i s e bu n u n t e r s i b u r d u r u m v a r d ı r . P r o na t io n h a r e k e t i n d e , r a d i u s u l n a y ı ü s t t e n ç a p r a z l a r . E l ha r e k e t l e r i , e l b i l e ğ i n i m e yd a na
g e t ir e n k e m i k l e r i l e , ö n k o l k e m i k l e r i n i n d i s t a l u ç l a r ı a r a s ı n d a o l u ş a n e k l e m
s a ye s i n d e s a ğ l a n ı r . S a g it t a l ve ho r i z o n t a l i k i e k s e n i o l a n e l b i l e ğ i e k l e m i n d e ,
i k i a na h a r e k e t o r t a ya ç ı k a r . Y a t a y e k s e n e , g ö r e f l e x io n v e e xt e nt io n, s a g it t a l
e k s e n e g ö r e i s e a b d u c t io n v e a d d u c t io n ha r e k e t l e r i e l d e e d i l i r . B u i k i h a r e k e t e, e l bile ğ in in büt ün k e mik le r i kat ılır. Harek et , e l bile ğ in i o luşt ura n ik i sıra
k e m i ğ i n a r a s ı n d a ve a yn ı z a m a n d a b i r i n c i s ı r a i l e ö n k o l k e m i k l e r i a r a s ı n d a k i
e k l e m d e o r t a ya ç ı k a r . E l b i l e ğ i n i n d i s t a l s ı r a k e m i k l e r i i l e e l t a r a ğ ı k e m i k l e r i a r a s ı n d a d a e k l e m l e r o l u ş u r . B u n l a r i ç i n d e , b a ş p a r m a ğ a a it o la n ı d i ğ e r l e r i n d e n a yr ı d ı r ve ö z e l b ir e k l e m yü z e y i n e s a h i p t ir ( a t e y e r i ş e k l i n d e ) . B u ş e k i l d e k i e k l e m yü z e y i s a ye s i n d e ba ş p a r m a k , d i ğ e r p a r m a k l a r a ya k l a ş t ır ı l ı r v e ya u z a k l a ş t ır ı l ı r v e bö y l e c e ya k a l a m a f o nk s i yo n u s a ğ l a n ı r . P a r m a k l a r ı o lu ş t u r a n k e m i k l e r ( p h a l a n x ) a r a s ı n d a , m e nt e ş e ş e k l i n d e e k l e m l e r bu l u n u r . B u n e d e n l e , s a d e c e k a p a m a ( f l e x io n) v e a ç m a ( e xt e nt io n) h a r e k e t le r i ya p ı l a b i l i r .
B u e k l e m l e r i n ö z e l l i k l e ya n b a ğ l a r ı k u v v e t l i d i r . P h a l a n x ' l a r ı n p r o k s i m a l l e r i
i l e e l t a r a ğ ı k e m i k l e r i n i n b a ş ç ı k l a r ı a r a s ı n d a k i e k l e m l e r d e i s e k ı s m i ya n h a r e k e t l e r d e ya p ı l a b i l i r .
A l t e k s t r e m it e k e m i k l e r i ( O s s a e xt r e m it a s i n f e r io r )
Ve ek le mler i
A l t e k s t r e m it e l e r c a n l ı l a r ı n h a r e k e t l e r i n i s a ğ l a d ı k l a r ı g i b i , d u r m a v e ya
h a r e k e t i s a b it t u t ma ya d a h i z m e t e d e r l e r . B u ne d e n l e , a lt u z u v l a r ı n s t a b i l it e s i
ö ne m l i d i r . B u s i s t e m i ç i n d e k a l ç a e k l e m i n d e n a ya k u c u n a k a d a r d e v a m e d e n
fo n k s i yo n e l z i n c i r , ö z e l l i k l e v ü c u d u n d i k d u r m a s ı b a k ı m ı n d a n d a ö n e m l i g ö r e v l e r yü k l e n m i ş t i r . A l t u z u v l a r l e ğ e n ( p e l v i s ) bö lü m ü i l e g ö vd e ye ba ğ l a nm ı ş t ı r . A lt e k s t r e m it e k e m i k l e r i a r a s ı n d a o lu ş a n e k l e m l e r i ç i n d e k a l ç a , d i z v e
a ya k b i l e ğ i e k l e m l e r i , t e m e l e k l e m l e r o l a r a k k a bu l e d i l i r . B i r b a k ı m a a lt
e k s t r e m it e l e r i t a ş ı ya n bö l ü m o l a r a k fo nk s i yo n g ö r e n p e l v i s ( l e ğ e n ) ya p ı s ı n a
i ş t i r a k e d e n k e m i k l e r o l d u k ç a k u v v e t l i ya p ı ya s a h i p t ir l e r .
G e ne l l i k l e p e l v i s i s k e l e t i a yr ı b i r ba h i s o la r a k e l e a l ı n ı p i n c e l e r i i s e
d e , b i l g i n i n b ü t ü n l e n m e s i ba k ı m ı n d a n b i z p e l v i s ya p ı s ı n ı b u ba ş l ı k a lt ı n d a d a
e l e a l a c a ğ ı z . Ü s t v e a lt e k s t r e m it e l e r i n ya p ı l a r ı v e s i s t e m i ç e r i s i n d e k i fo nk s i yo n e l i l i ş k i l e r i , b i r b i r l e r i n e ç o k b e nz e m e k t e d i r . A n c a k , vü c u d u n h e m e n b ü t ü n a ğ ı r l ı ğ ı a lt u z u v l a r t a r a f ı n d a n t a ş ı nd ı ğ ı n d a n, a lt e k s t r e m it e l e r i n v e e k le mler in o lu şma sı, ü st uzu vlara gö re biraz da ha ku vvet li ve fark lı o lara k o r41
t a ya ç ı k a r . A lt a e k s t r e m it e k e m i k l e r i k l a s i k o l a r a k a ş a ğ ı d a k i s ı r a i ç e r s i n d e
inc e le n ir:
A l t e k s t r e m it e k e m i k l e r i :
U yluk k e miğ i ( fe mu r)
D izk apa ğ ı ke miğ i (pat e lla)
Bac ak k e mik le r i:
T ibia
Fibu la
A ya k i s k e l e t i k e m i k l e r i :
A ya k b i l e ğ i k e m i k l e r i ( o s s a t a r s i )
A ya k t a r a ğ ı k e m i k l e r i ( o s s a m e t a t a r s i )
A ya k p a r m a k k e m i k l e r i ( o s s a d i g it o r u m p e d i s )
U yluk k e miğ i ( fe mu r)
İ n s a n i s k e l e t s i s t e m i i ç i n d e , i ç i bo ş l u k l u v e u z u n k e m i k l e r i n e n k u v v e t l i s i d ir . İ k i u c u ve b i r d e g ö v d e s i va r d ı r . P r o k s i m a l , u c u ü ç d ü z l e m d e d e ha r e k e t ya p m a ya u yg u n k ü r e ş e k l i n d e b i r e k l e m yü z e y i ya p a r . B u ç ı k ı nt ı k a l ç a
e k l e m i n i n o l u ş m a s ı n ı s a ğ l a ya c a k t ır . B u r a ya c a p u t f e mo r i s a d ı v e r i l i r . C a p u t
f e m o r i s i l e g ö v d e y i b ir l e ş t ir e n bo ğ a z k ı s m ı n a i s e c o l l u m f e mo r i s d e n i r . F e m u r 'u n p r o k s i m a l u c u n d a a yn ı z a m a n d a i k i bü yü k k e m i k ç ı k ı nt ı d a h a
bu l u nu r . T r o c h a nt e r m a jö r v e t r o c ha nt e r m i nö r a d ı v e r i l e n b u ç ı k ı nt ı l a r a
ö ne m l i k a s l a r t u t u nu r . T r o c ha nt e r m a jö r , k l i n i k t e o r ya nt a s yo n ba k ı m ı n d a n
f a yd a l a n ı l a c a k b i r no k t a d ır . B u nu n n e d e n i , k a l ç a e k l e m i n i n d ı ş yü z ü nd e n k o l a yc a e l l e b u l u n a b i l m e s i d i r .
F e m u r 'u n d i s t a l u c u d a k u v v e t l i b i r ya p ı g ö s t e r i r . B u r a d a h e r i k i ya n d a
k u v ve t l i o lu ş m u ş k e m i k ç ı k ı nt ı l a r a c o n d y l u s m e d i a l i s v e l a t e r a l i s a d ı ve r i l i r .
B u n l a r d i z e k l e m i n i n e s a s e l e m a n l a r ı d ı r ve e k l e m ya p m a ya e l v e r i ş l i d ü z y ü z e y l e r t a ş ı r l a r . İ k i c o nd y l u s a r a s ı n d a k i d ü z ve p a r l a k e k l e m yü z e y i n e f a c i e s
p a t e l l a r i s d e n ir . B u r a ya d i z k a p a ğ ı k e m i ğ i ( p a t e l l a ) o t u r u r . İ k i ç ı k ı nt ı a r a s ı n d a ve a r k a yü z d e o l u ş a n ç u k u r i s e f o s s a i nt e r c o nd y l a r i s a d ı n ı a l ı r .
D i z k a p a ğ ı k e m i ğ i ( p a t e l l a ) : İ n s a n v ü c u d u nu n e n bü yü k s e s a mo i d k e m i ğ i d i r . U y l u k ö n t a r a f ı n d a ye r a l a n ö ne m l i b ir k a s ı n ( m. q u a d r i c e p s f e m o r i s )
s o nu ç k i r i ş i a r a s ı n d a bu l u nu r . B u r a d a k a s ı n t u t u n m a a ç ı s ı n ı a r t ır a r a k k u v v e t l e r i n i nt i k a l i n d e ö n e m l i r o l o yn a r . Ü ç k ö ş e l i ve i k i yü z l ü b i r ya p ı g ö s t e r ir .
D i z e k l e m i n d e d u r u ş u n a g ö r e , t a ba n ı y u k a r ı d a t e p e s i a ş a ğ ı d a ü ç g e n ş e k i l l i d ir . E k l e m e k a t ı l a n yü z ü d ü z g ü n ve p a r la k t ır .
Bac ak k e mik le r i(o ssa crur is)
D i z k a p a ğ ı n d a n a ya k b i l e ğ i n e k a d a r o l a n k ı s ı m ba c a k ( c r u s ) o l a r a k a d la nd ır ılır. Burad ak i k e mik le r t ibia ve fibu la a d ın ı a lır lar. Her ik i k e miğ in
a r a s ı n d a bu l u n a n k u v v e t l i o l u ş m u ş b i r m e m b r a n ( m e m b r a n a i nt e r o s s e a )
ö ne m l i fo n k s i yo n l a r yü k l e n m i ş t i r . F i b u l a ' n ı n z a y ı f ya p ı s ı n a k a r ş ı l ı k , t i b i a ' n ı n
42
ya p ı s ı d a h a k u v v e t l i d i r . B u n e d e n l e , g e r e k d i z e k l e m i n d e g e r e k s e a ya k b i l e ğ i
e k l e m i n d e , ö n e m l i r o l ü t i b i a yü k l e n m i ş t ir . F i b u l a i s e , d e ğ i ş i k k a s l a r ı n t u t unma sına h iz met ed e n bir t rapez gö re vi ü st le nmişt ir.
T i b i a ( k a v a l k e m i k ) : B a c a ğ ı n e n k u v v e t l i k e m i ğ i d i r . Y a t a y b i r k e s it t e ,
i ç ya p ı s ı ü ç g e n ş e k l i n d e g ö r ü l ü r . H e m e n h e m e n b ü t ü n v ü c u t a ğ ı r l ı ğ ı n ı bu k e m i k t a ş ı r ve a n a t o m i k d u r u m d a i ç ya n d a ye r a l ı r . Ke m i ğ i n ö n k e n a r ı, d e r i a l t ı n d a n e l ya r d ı m ı i l e r a h a t l ı k l a bu l u n a b i l i r . H a t t a z a y ı f ya p ı l ı p e k ç o k k i m s e d e g ö z i l e d e g ö r ü l e b i l i r . F e m u r ’ u n d i s t a l u c u n d a k i e k l e m ç ı k ı nt ı l a r ı n a u yg u n
o l m a k ü z e r e , t i b i a ' n ı n p r o k s i m a l u c u d a ha g e n i ş ç e o lu ş m u ş t u r . E k le m yü z l e r i
o lduk ça dü zdür.
D i z e k l e m i n d e , f e m u r i l e t i b i a a r a s ı n d a m e n i s c u s a d ı ve r i l e n v e fo nk s i yo n e l ö ne m i ç o k f a z l a o l a n k ı k ı r d a k o l u ş u m v a r d ı r . D i z e k l e m i n i n ya p ı s ı
i ç i n d e ö ne m l i o l u ş u m l a r d a n o l a n ç a p r a z b a ğ l a r d a , y i n e t i b i a ' n ı n p r o k s i m a l
u c u nd a n b a ş l a ya r a k yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n ı r l a r . B u r a d a k e m i k ü z e r i n d e ö ne
d o ğ r u o lu ş a n ç ı k ı nt ı l ı k ı s m a t u be r o s it a s t i b i a e a d ı v e r i l i r . U y l u ğ u n ö n bö lü nü n k u v v e t l i k a s ı m u s c u l u s q u a d r i c e p f e mo r i s s o n u ç k i r i ş i i l e b u ç ı k ı nt ı l ı
k ı s m a t u t u n u r . T i b i a ' n ı n a lt u c u ( d i s t a l u ç ) a ya k b i l e ğ i n i n k e m i k l e r i i l e b ir l e ş e r e k e k l e m ya p a r ve b u e k l e m l e ş m e ye u yg u n b i r ya p ı g ö s t e r ir . B u u ç t a
o l u ş m u ş k e m i k ç ı k ı nt ı ya m a l l e o l u s m e d i a l i s a d ı v e r i l i r .
K amış K emi k ( Fibu la) : Bac ak iske let in in d iğ er ke miğ i de fibu la 'd ır.
O l d u k ç a z a y ı f b i r ya p ı ya s a h i p t ir . B a c a k t a d ı ş ya n d a ye r a l ı r . D a h a ç o k , k a s l a r ı n t u t u n m a l a r ı n a h i z m e t e d e n fo nk s i yo n e l b i r g ö r e v yü k l e n m i ş t i r . F i b u l a ’ n ı n d i s t a l u c u n d a k i k e m i k ç ı k ı nt ı ya m a l l e o l u s l a t e r a l i s d e n i r . B i r ya n d a n
t i b i a ' n ı n ö t e ya nd a n f i b u l a ' n ı n ç ı k ı nt ı l a r ı b i r ö z e ng i g i b i a ya k b i l e ğ i k e m i k l e r i n d e n t a l u s 'u s ı k ı c a k a v r a r .
A ya k i s k e l e t i k e m i k l e r i ( o s s a p e d i s )
A ya k i s k e l e t i d e ğ i ş i k ş e k i l l i 2 6 k e m i k v e bu k e m i k l e r i n 3 7 e k l e m i n
o l u ş t u r d u ğ u b i r bü t ü n o l a r a k g ö r ü lü r . B u k e m i k l e r b i r b i r l e r i i l e ç e ş it l i e k l e m l e r ya p a r . B u r a d a d a e l i s k e l e t i n i o l u ş t u r a n k e m i k l e r g i b i ; a ya k b i l e ğ i,
a ya k t a r a ğ ı v e p a r m a k k e m i k l e r i o l m a k ü z e r e b i r g r u p l a m a ya p ı l ı r .
A ya k b i l e ğ i k e m i k l e r i ( o s s a t a r s i ) ye d i a d e t t ir . B u n l a r ı n i ç i n d e e n b ü yü ğ ü ve k u v v e t l i o l a n t o p u k k e m i ğ i n i n ( c a l c a ne u s ) ü z e r i n e , a ş ı k k e m i ğ i ( t a lu s) o t urur.
O s s a t a r s i i ç i n d e ye r a l a n d i ğ e r k e m i k l e r i s e ; o s n a v i c u l a r e , o s c u bo i d e u m v e o s s a c u n e i fo r m e ( m e d i a l e , i n t e r m e d i u m v e l a t e r a l e ) a d ı n ı a l ı r l a r .
A ya k t a r a ğ ı k e m i k l e r i ( o s s a m e t a t a r s i ) b e ş t a ne d i r . D i s t a l u ç l a r ı yu v a r l a k b i r ba ş ( c a p u t ) , p r o k s i m a l u ç l a r ı i s e t a ba n ı ( ba s i s ) o lu ş t u r u r l a r . M e d i a l d e n l a t e r a l e o l m a k ü z e r e , R o m e n r a k a m ı i l e I . d e n V . ye k a d a r nu m a r a l a n a r a k
t ar if ed ilir le r.
43
A ya k P a r m a ğ ı K e m i k l e r i ( o s s a d i g it o r u m p e d i s ) d ı ş g ö r ü nü ş l e r i i l e t a m a m e n e l p a r m a k k e m i k l e r i n e b e nz e r l e r ve o n l a r g i b i p ha l a n x a d ı n ı a l ı r l a r .
A n c a k d a h a a ğ ı r fo n k s i yo n e l ö z e l l i k k a z a nd ı k l a r ı n d a n ya p ı o l a r a k d a h a k u vv e t l i o lu ş m u ş l a r d ı r . Ke n d i a r a l a r ı n d a k i e k l e m l e ş m e - l e r i v e bu e k l e m l e r d e o r t a ya ç ı k a n h a r e k e t l e r , yi n e e l p a r m a k l a r ı g i b i d i r .
A l t E k s t r e m it e E k l e m l e r i : P e l v i s ’ i ya p a n k e m i k l e r , k u v v e t l i b i r ya p ı
o l u ş t u r u r l a r . G ö vd e n i n a ğ ı r l ı ğ ı bu k e m e r ü z e r i n d e n u y l u k v e ba c a k k e m i k l e r i n e ve n i h a ye t a ya ğ a a k t a r ı l ı r . P e l v i s ' i o lu ş t u r a n k e m i k l e r ü ç ye r d e e k l e m
ya p a r l a r . Ö nd e he r i k i ya n d a k i o s c o a x e ' n i n b i r l e ş m e s i i l e s y m p h ys i s p u b i c a ,
a r k a d a i k i ya n d a o s s a c r u m i l e o s c o a x e ' l a r ı n o l u ş t u r d u k l a r ı a r t i c u l a t io s a c r o i l i c a . G ü n l ü k v ü c u t h a r e k e t l e r i i ç i n d e ; k a l ç a e k l e m i ( a r t i c u l a t io c o xa e ) , d i z
e k l e m i ( a r t ic u l a t io g e nu ) , a ya k b i l e ğ i e k l e m i ( a r t ic u l a t io t a lo c r u r a l i s ) ve d i ğ e r a ya k k e m i k l e r i a r a s ı n d a o lu ş a n e k l e m l e r ( a r t i c u l a t io n e s p e d i s ) ö n e m l i ye r
t u t a r la r .
K a l ç a e k l e m i ( a r t i c u l a t io c o xa e )
K ü r e ş e k l i n d e o l u ş m u ş f e m u r ba ş ı ( c a p u t fe mo r i s ) i l e bu k ü r e y i i ç i n e
a l a c a k ş e k i l d e k i b i r ç u k u r ( a c e t a bu l u m ) a r a s ı n d a o l u ş u r . T a m o yn a r b i r e k l e m d i r . İ k i e k l e m yü z ü a r a s ı n d a v e e k l e m k a p s ü l ü i ç i n d e b i r i ç b a ğ ( l i g a m e nt u m c a p it i s f e mo r i s ) bu l u n u r . E k l e m k a p s ü l ü d ı ş t a n k u v v e t l i ba ğ l a r i l e d e s t e k le n m i ş t i r ve e k l e m bo ş l u ğ u n u ç e p e ç e vr e k a p a t ır . B ö y l e c e e k l e m i ç i n d e n e g a t i f ha v a bo ş l u ğ u o r t a ya ç ı k a r . B u n e g a t i f ha v a ba s ı n c ı e k l e m yü z l e r i n i n
bir b ir ler ine gö re duru mlar ın ın ko ru nması iç in ö ne mlid ir. Ek le m kap sü lü nü
d ı ş a r ı d a n d e s t e k l e ye n ba ğ l a r ı n e n ö n e m l i s i l i g a m e nt u m i l i o f e mo r a l e a d ı n ı
a l ı r . İ n s a n v ü c u d u n u n e n k u v v e t l i ve k a l ı n ba ğ ı d ı r . K a l ç a e k l e m i n d e ü ç a n a
e k s e n e g ö r e ( ve r t i k a l , s a g i t t a l v e t r a n s v e r s ) h a r e k e t le r e l d e e d i l i r . E k l e m
m e k a n i ğ i ba k ı m ı n d a n e n g e n i ş h a r e k e t 1 3 0 - 1 4 0 d e r e c e a r a s ı n d a ya p ı l a b i l e n
a nt e ve r s io n, e n d a r ha r e k e t i s e 1 0 - 1 5 d e r e c e a r a s ı n d a o lu ş a n r e t r o ve r s i o n 'd u r
D i z e k l e m i ( a r t ic u l a t io g e nu )
İ n s a n v ü c u d u nu n b ü yü k e k l e m l e r i n d e n d ir . F e m u r 'u n d i s t a l u c u i l e t ib i a ' n ı n p r o k s i m a l u c u a r a s ı n d a o lu ş u r . B u e k l e m e b ir d e p a t e l l a a d ı v e r i l e n
k e m i k k a t ı l ı r . E k l e m k a p s ü l ü , e k l e m e k a t ı l a n k e m i k yü z e y l e r i n i h e r ya nd a n
k u ş a t ır . E k l e m yü z l e r i a r a s ı n d a k ı k ı r d a k ya p ı l ı m e n i s c u s a d ı v e r i l e n o lu ş u m
ye r a l ı r . E k l e m , ya n b a ğ l a r i l e k u v v e t l e nd i r i l m i ş t i r .
B u t ü r e k l e m l e r d e ya n ba ğ l a r he r z a m a n k u v v e t l i o la r a k o lu ş u r . A yr ı c a
d i z e k l e m i n i n i ç i n d e ç a p r a z ba ğ l a r d a v a r d ı r . Ç a p r a z b a ğ l a r e k l e m h a r e k e t l e r i n i k ı s m e n k ı s ıt l a r l a r . B u e k l e m d e , t r a n s v e r s e k s e ne g ö r e f l e x io n ( ba c a ğ ı n
u y l u g a g ö r e k a p a n m a s ı ) ve e xt e nt io n ( a ç ı l m a ) ha r e k e t l e r i e l d e e d i l i r . F l e x io n
d u r u m u n d a b i r m i k t a r i ç r o t a s yo n d a y a p ı l a b i l i r .
A ya k b i l e ğ i e k l e m i ( a r t i c u l a t io t a lo c r u r a l i s )
44
T i b i a v e f i b u l a ' n ı n d i s t a l u ç l a r ı a r a s ı n d a o lu ş a n ç a t a l ş e k l i d e k i ya p ı i l e ,
a ya k k e m i k l e r i n d e n t a l u s a r a s ı n d a o lu ş u r . T r a n s ve r s e k s e ne g ö r e d o r s a l
f l e x io n ( a ya k u c u n u n yu k a r ı k a l k m a s ı ) v e p l a nt a r f l e x io n ( a ya k u c u nu n a ş a ğ ı ya
i n m e s i ) ha r e k e t l e r i ya p ı l a b i l i r . A nc a k , a ya k k e m i k l e r i a r a s ı n d a o lu ş a n d i ğ e r
b i r e k l e m a r a c ı l ı ğ ı i l e ( a r t ic u l a t io t a lo c a l c a n e o n a v i c u l a r i s ) a ya k t a s u p i n a s yo n v e p r o na s yo n h a r e k e t l e r i d e ya p ı l a b i l i r . B u ha r e k e t l e r i n ya p ı l m a s ı s ı r a s ı n d a , a r t ic u l a t io t a lo c r u r a l i s d e i ş e k a t ı l ı n c a ha r e k e t i n g e n i ş l i ğ i a r t a r . A ya k
i s k e l e t i n i o lu ş t u r a n d i ğ e r k e m i k l e r a r a s ı n d a ç e ş it l i e k l e m l e r b u l u nu r . B u e k l e m l e r i n o l u ş u m u v e fo nk s i yo n l a r ı a yn e n e l d e k i e k l e m l e r e b e nz e r . G e n e l y a p ı s ı i ç i n d e a ya k , fo nk s i yo n e l ba k ı m d a n s o n d e r e c e d e ö ne m l i b i r k u b b e ye s a h i p t i r . A ya k k u b b e s i, ç e ş it l i k a s v e k i r i ş l e r t a r a f ı n d a n d e s t e k l e n i r . H e r h a ng i
b i r n e d e n l e a ya k k u b be s i n i d e s t e k l e ye n e l e m a n l a r ı n fo n k s i yo n e l ö z e l l i k l e r i n i
k a yb e t m e l e r i , k u b b e n i n ç ö k m e s i n e n e d e n o lu r . B ö y l e c e d ü z t a b a n l ı k ( p e s
p l a nu s ) o r t a ya ç ı k a r . Ö z e l l i k l e m e s l e k l e r i n i a ya k t a s ü r d ü r e n k i ş i l e r d e b u d u r u m u n o r t a ya ç ı k m a s ı ö n e m l i a ğ r ı l a r a v e ş i k a ye t l e r e yo l a ç a r .
K A S S İ S T E M İ - M yo lo g i a
(Harek et sist e min in akt if e le ma n lar ı)
K a s l a r ve k a s l a r ı n b ir a r a ya g e t ir d i ğ i s i s t e m, h a r e k e t a p e r e y i n i n a k t i f
bö l ü m ü n ü o lu ş t u r u r l a r . B u n l a r k a s ı l a b i l e n ve u z a m a ye t e ne ğ i n e s a h i p o r g a nl a r d ı r . B i r e k l e m d e o r t a ya ç ı k a n h a r e k e t , bu e k l e m i l e i l i ş k i l i o l a n k a s l a r ı n ,
e k l e m e k s e n i n e g ö r e o la n k o nu m l a r ı n a v e t u t u n m a ye r l e r i n d e k i s o nu ç k i r i ş l e r i n i n d u r u m u n a g ö r e o lu ş u r . G e n e l o l a r a k , b ir k e m i k ya p ı ü z e r i n d e n s a ğ l a m
k ir i ş l e r i l e ba ş l a ya n k a s l a r , d i ğ e r b i r k e m i k ü z e r i n d e s o nu ç k ir i ş l e r i i l e s o nl a n ı r l a r . A n c a k ba z ı k a s l a r d a k i b a ş l a n g ı ç l i f l e r i n i n, s a ğ l a m o l u ş m u ş k i r i ş s i
ya p ı l a r d a n ( a p o n e vr o z ) b a ş l a y ı p , be n z e r ya p ı d a k i o lu ş u m l a r ü z e r i n d e ve ha t t a
d e r i a lt ı n d a s o n l a n d ı k l a r ı g ö r ü l ü r .
C a n l ı v ü c u t t a k a s ı n r e ng i , k a n d o l a ş ı m ı n d a n d o l a y ı k o yu k a h v e r e ng ik ır m ı z ı o l a r a k g ö r ü l ü r . B i r vü c u t a ğ ı r l ı ğ ı n ı n ya k l a ş ı k o l a r a k 1 / 3 'ü n ü k a s l a r
o l u ş t u r u r . İ s k e l e t k a s l a r ı i n s a n ı n i s t e ğ i i l e fo n k s i yo n g ö r ü r l e r . B u na k a r ş ı l ı k
g e ne l l i k l e i ç o r g a n l a r ı v e d a m a r l a r ı n d a bu l u n a n k a s l a r i s e , d ü z k a s g r u bu n a
g ir e r l e r v e ir a d e d ı ş ı n d a fo n k s i yo n g ö r ü r l e r . B i r bü yü k k a s k ü t l e s i n i o lu ş t u r a n k a s l i f l e r i a r a s ı n d a k i ba ğ d o k u s u b o ş lu k l a r ı , d a m a r ve s i n i r l e r t a r a f ı n d a n
d o ld u r u l u r .
B a ğ d o k u s u nd a n o l u ş m u ş i n c e b i r ö r t ü i l e s a r ı l m ı ş k a s l i f l e r i , p r i m e r
k a s d e m e t l e r i n i o l u ş t u r u r l a r . B u d e m e t l e r i n b i r a r a ya g e l i ş l e r i i l e d e , s e k o nd e r k a s d e m e t l e r i o r t a ya ç ı k a r . B u ş e k i l d e , ya n ya n a v e b i r a r a ya g e l e n k a s
d e m e t l e r i , bü t ü n o la r a k b i r k a s ı n o l u ş m a s ı n ı s a ğ l a r . H e r b i r k a s ve ya ya n ya n a
bir kaç k a st an o luşa n k as gru bu, t ekrar inc e bir bağ do kusu ö rt üsü ile sar ılmış
d u r u m d a d ı r . B u ö r t ü ye " f a s c i a " a d ı v e r i l i r . F a k a t b a z ı k a s l a r ı n bu t ü r ö r t ü le r i
yo k t u r . B u k a s l a r , d o ğ r u d a n k e m i k ü z e r i n d e n b a ş l a ya n l i f l e r d e n o l u ş u r l a r ve
45
l i f l e r i n s o n l a n m a l a r ı d a ç o ğ u d e f a ya k e m i k ü z e r i n d e ve ya he m e n d e r i a lt ı n d a d ı r . H e r k a s , b i r ba ş l a n g ı ç ( o r ig o ) v e b ir d e s o n l a m a ( i n s e r t io ) u c u n a s a h i p t i r . S o n l a n m a ye r l e r i n d e s a ğ l a m ya p ı d a k i k i r iş l e r a r a c ı l ı ğ ı i l e k e m i k l e r e
t u t u n mu ş t u r . B ir h a r e k e t i b e r a b e r c e o r t a ya k o ya n v e ha t t a ba z e n d e ha r e k e t i
k u v ve t l e n d i r e n k a s g r u bu n d a k i k a s l a r ı n h e p s i b i r b i r l e r i n i n " s i n e r g i s t i " o l a r a k
t a r i f e d i l i r . B u na k a r ş ı l ı k , b i r e k l e m e g ö r e b i r b i r l e r i n e z ıt fo nk s i yo n g ö r e n
k a s l a r a i s e " a nt e g o n i s t " k a s l a r d e n i r . O r t a k b i r h a r e k e t is e , s i n e r g i s t ve a nt e go nist ka slar bir b ir ler i ile ko o rdine li bir şek ild e ç a lış ır lar.
B i r , i k i v e ü ç b a ş l ı k a s l a r o ld u ğ u g i b i , b i r v e ya i k i k a r ı n l ı k a s l a r d a
v a r d ı r . A yr ı c a l i f ya p ı s ı n a g ö r e d e k a s l a r a yr ı l ı r l a r . İ ğ ş e k l i d e , yu v a r l a k
( bo ş l u k l a r ı ç e vr e l e ye n ) ve t a vu k t e l e ğ i ş e k l i n d e k i k a s l a r , i n s a n v ü c u d u nu n
d e ğ i ş i k ye r l e r i n d e bu l u n u r l a r .
İ n c e ya p ı l a r ı n a ( h i s t o lo j i k ) g ö r e k a s l a r ; ç i z g i l i k a s l a r , d ü z k a s l a r v e
bu n l a r ı n d ı ş ı n d a k a l p k a s ı a d ı a l t ı n d a t a r i f e d i l e n ü ç ü n c ü b i r t i p k a s va r d ır .
İ n s a n i s t e ğ i i l e fo n k s i yo n g ö r e n k a s l a r a , a yn ı z a m a n d a i s k e l e t k a s l a r ı d a d e n i r . B u n l a r ç i z g i l i k a s l a r ı o l u ş t u r u r l a r . G e ne l l i k l e i ç o r g a n l a r ı n v e k a n d a m a r l a r ı n ı n d u v a r ya p ı s ı i ç i n d e bu l u n a n k a s l a r i s e d ü z k a s l a r d ı r v e i s t e k d ı ş ı n d a , o t o no m s i n i r s i s t e m i t a r a f ı n d a n u ya r ı l a r a k fo nk s i yo n g ö r ü r l e r . B u i k i
k a s t i p i n i n d ı ş ı n d a i s k e l e t k a s l a r ı ya p ı s ı n d a o la n, f a k a t o t o no m s i n i r s i s t e m i
t a r a f ı n d a n u ya r ı l a n k a s ç e ş i d i i s e k a l p k a s ı o l a r a k a d l a n d ı r ı l ı r . Ç i z g i l i k a s l a r
ç a bu k k a s ı l ı p , ç a bu k yo r u l u r l a r . D ü z k a s l a r i s e u z u n z a m a n i ç i n d e k a s ı l ı r l a r
ve uzu n za ma n ç a lış ır lar.
İ s k e l e t k a s l a r ı n ı n i k i g ö r e v i v a r d ı r . B i r i n c i s i, i s k e l e t bö l ü m l e r i n i n h a r e k e t i n i s a ğ l a m a k t ır . İ k i n c i s i i s e , b i r h a r e k e t s ı r a s ı n d a v e ya v ü c u d u n be l l i
b i r d u r u m u n d a ba z ı bö l ü m l e r i n s t a b i l it e s i n i s a ğ l a m a k t ır . B u na g ö r e , fo nk s i yo n s ı r a s ı n d a , k a s l a r ı n b i r k ı s m ı h a r e k e t le r i s a ğ l a r k e n, d i ğ e r b i r k ı s m ı d a
s t a b i l it e y i t e m i n e d e r . F a k a t b u r a d a o r t a k ö z e l l i k , k a s l a r ı n t ü m ü nü n a yn ı
ye r d e n, ya n i m e r k e z i s i n i r s i s t e m i n d e n u ya r ı l m a l a r ı d ı r .
İ s k e l e t k a s l a r ı n ı n p e k ç o ğ u g e n e l l i k l e t e k b i r e k l e m e g ö r e fo nk s i yo n
ya p a r . A n c a k b u n l a r d a n b a z ı l a r ı , b i r d e n f a z l a e k l e m ü z e r i n e d e e t k i l i d i r l e r .
B ö yl e c e , k a s k u v v e t e k s e n i v e e k l e m e k s e n i i l i ş k i s i n e b a ğ l ı o l a r a k , h e r i k i
e k l e m e g ö r e a yr ı ha r e k e t l e r i n ya p ı l m a s ı i m k â n ı o r t a ya ç ı k a r .
F o n k s i yo n i ç i n d e b a ğ ı m s ı z o l a r a k ç a l ı ş a n k a s l a r , g e n e l l i k l e s a b i t b i r
no k t a ya g ö r e k a s ı l a r a k ç a l ı ş ı r l a r . B u s a b it no k t a ya " o r i g o " a d ı v e r i l i r . H a r e k e t l i o l a n d i ğ e r s o nu ç u c u i s e k a s ı n " i n s e r t io " a d ı ve r i l e n no k t a s ı n ı o l u ş t u r u r . Ka s l a r ı n t u t u n m a l a r ı n a b a ğ l ı o l a r a k o r t a ya k o yd u k l a r ı k u v v e t l e r i n a k t a r ı l ı ş ı n d a , k a s k e m i k a r a s ı n d a b u i n s e r t i o bö lg e s i n d e k i t u t u n m a ş e k l i ö n e m l i d ir . B i r g r u bu o l u ş t u r a n k a s l a r ı n b a z ı ü ye l e r i , fo nk s i yo n s ır a s ı n d a e s a s g ö r e v i
ya p a r l a r . B u n l a r a b i r i n c i h a r e k e t ç i l e r a d ı v e r i l i r . D i ğ e r l e r i i s e a yn ı ha r e k e t e
k a t ı l ı r l a r f a k a t ha r e k e t i s a d e c e ş e k i l l e nd i r m e k l e g ö r e v l i d i r l e r . Ç a l ı ş a n k a s l a 46
r ı n g e r ç e k a n l a m d a v e m a k s i m a l s e v i ye d e fo nk s i yo n o r t a ya k o ym a l a r ı i ç i n ,
bu n l a r ı n ya n ı s ı r a f i k s a t o r k a s l a r a d a i h t i ya ç v a r d ı r . Ö r ne ğ i n , ü s t e k s t r e m it e l e r i n ha r e k e t i s ı r a s ı n d a , k ü r e k k e m i ğ i n i n ( s c a p u l a ) vü c u d a f i k s e e d i l m e s i g ib i . B i r i n s a n vü c u d u n d a o r t a la m a o l a r a k , d e ğ i ş i k ş e k i l v e bü y ü k l ü k l e r d e t o p l a m 4 0 0 ü n ü z e r i n d e k a s v a r d ı r . B ü t ü n bu k a s l a r i ç i n g e ç e r l i o l a n ö z e l l i k
fo n k s i yo n l a r ı i l e i l g i l i o l a n ı d ı r . B u na g ö r e , k a s l a r ı n fo n k s i yo n l a r ı n ı n a z a l m a s ı n d a ve ya bu k a s l a r ı i n n e r ve e d e n s i n i r le r i n g ö r e v l e r i n i ya p a m a m a l a r ı d u r u m u n d a , k a s l a r d a k ü ç ü l m e o r t a ya ç ı k a r ( a t r o p h i a ) . Ç a l ı ş a n i y i i d m a n l ı i s k e l e t
k a s l a r ı n d a i s e , be l i r l i o r a n l a r d a b ü yü m e g ö r ü lü r . B u d u r u m s p o r ya p a n l a r d a
aç ık ça be lirg ind ir.
K a s l a r ı n ya r d ı m c ı e l e m a n l a r ı
H a r e k e t s ır a s ı n d a k a s l a r ı n ya r d ı m c ı e l e m a n l a r ı o la r a k f a s c i a , k i r i ş , k a s
k ı l ı f l a r ı v e ba z ı ye r l e r d e lo k a l i z e o l m u ş i ç i s ı v ı d o l u o la n bo ş l u k l a r ( bu r s a )
s a y ı l a b i l i r . B e ya z v e p a r l a k o la r a k g ö r ü n e n k a s k i r i ş l e r i , ba z e n yu v a r l a k b i r
ya p ı g ö s t e r i r k e n, b a z e n d e ya s s ı l a ş m ı ş d u r u m d a d ı r l a r . H a t t a bu ya s s ı l a ş m a
g e n i ş ö r t ü l e r ha l i n d e b i l e o lu ş a b i l i r . K i r i ş ya p ı l a r k e m i k ü z e r i n d e ya k e m i ğ i n
k o r u yu c u ve b e s l e y i c i ö r t ü s ü o l a n p e r i o s t a t u t u nu r l a r ve ya d o ğ r u d a n k e m i ğ i n
ya p ı s ı i ç e r i s i n e k a d a r u l a ş ı r l a r . B u r a d a " S ha r p e y" l i f l e r i a d ı v e r i l e n o lu ş u m l a r i l e ba ğ l a nt ı k u r a r l a r . K i r i ş ya p ı l a r , i l g i l i k a s l a r a g ö r e d a h a i n c e ve b i r b ir l e r i n e g ö r e p a r a l e l d ü z e n l e n m i ş , k o l l a g e n l i f l e r d e n o lu ş m u ş l a r d ı r . B u ö z e l l i k l e r i n d e n d o l a y ı ç o k k u v ve t l i d i r l e r . Y a k l a ş ı k 1 c m 2 l i k b i r k a s k i r i ş i , 5
k g . l ı k a ğ ı r l ı ğ ı k a l d ı r a b i l e c e k g ü c e s a h i p t ir . H a t t a g e n e l k u r a l ; h i ç b i r k a s ı n
k e nd i k u v ve t i i l e k e nd i k i r i ş i n i k o p a r a m a ya c a ğ ı d ı r . Y u k a r ı d a d a be l i r t i l d i ğ i
g i b i ; k ı s a , ya s s ı , u z u n v e g e n i ş ş e k i l l i k a s k ir i ş l e r i va r d ır . K a r ı n k a s l a r ı i l e
i l g i l i k i r i ş ya p ı l a r " a p o ne vr o z " ( a p o n e u r o s ) o l a r a k b e l i r t i l i r . H e r b i r k a s ve
k a s g r u bu , f a s ya ( f a s c i a ) a d ı v e r i l e n b i r ö r t ü i l e h e r t a r a ft a n ö r t ü l m ü ş l e r d i r .
B u f a s ya ö r t ü s ü ba z e n o ld u k ç a s a ğ l a m b i r ya p ı k a z a n ı r . P a r l a k g ü m ü ş r e ng i n d e k i g ö r ü nü ş ü i l e s a n k i k i r i ş s i b i r ya p ı ya d ö nü ş ü r . B u ya p ı l a r , k a s l a r i ç i n
fo n k s i yo n e l ö ne m e s a h i p t i r l e r . B a z ı ye r le r d e k a s fo n k s i yo n l a r ı i l e i l g i l i o lm a k ü z e r e , yo l g ö s t e r i c i ( yö n e lt i c i ) k a p ş o n l a r o lu ş t u r u r l a r . A yr ı c a , k l i n i k
ö ne m l e r i d e v a r d ı r .
B ir f a s ya bö lg e s i n d e o r t a ya ç ı k a n i lt i h a b i b i r o l a yd a , i l t i h a p e t k e n l e r i
k a p a l ı b i r a l a n ş e k l i n d e o l a n bu f a s ya k a p ş o nu i ç i n d e k a l ı r v e i lt i h a b ı n d i ğ e r
bö l g e l e r e g it m e s i g ü ç l e ş i r . E ğ e r he r h a ng i b i r ş e k i l d e f a s ya ö r t ü s ü y ır t ı l ı r ve
a ç ı l ı r s a , bu bö l g e d e n d ı ş a r ı yu m u ş a k k a s d o k u s u nu n ç ı k t ı ğ ı d a g ö r ü l ü r . S a ğ l a m ya p ı l ı a p o ne vr o t ik k a s k ı l ı f l a r ı ( ve g i n a t e nd i n i s ) ö n e m l i fo nk s i yo ne l o l u ş u m l a r o la r a k bu s i s t e m i ç i n d e ye r l e r i n i a l ı r l a r . H e r ş e yd e n ö nc e , s a ğ l a m y a p ı l a r ı i l e k u ş a t m ı ş o ld u k l a r ı k a s l a r ı , fo nk s i yo n i ç e r i s i n d e be l l i e k s e n l e r e g ö r e h a r e k e t iç i n yö n l e n d i r i r l e r ( Ö r ne ğ i n M . s a r t o r i u s ' d a o l d u ğ u g i b i ) . Ka s l a r
i l e k i r i ş l e r a r a s ı n d a k i i l i ş k i l e r d e , i ç i s ı v ı d o lu k e s e c i k l e r i n ö ne m l i g ö r e v l e r i
47
v a r d ı r . B u r s a s yno v i a l i s a d ı ve r i l e n bu ya p ı l a r , ç o ğ u d e f a k i r i ş l e r i n fo n k s i yo n l a r ı n ı k o l a y l a ş t ır ı c ı ve o n l a r ı k o r u y u c u o la r a k o lu ş m u ş l a r d ı r .
K a s l a r ı n S ı n ı f l a n d ı rı l m a s ı
İ n s a n v ü c u d u nd a k i k a s l a r , a ş a ğ ı d a k i g i b i s ı n ı f l a n d ı r ı l a b i l i r .
G ö vd e k a s l a r ı
G ö ğ ü s bö lü m ü k a s l a r ı
K a r ı n bö l ü m ü k a s l a r ı
S ır t bö l ü m ü k a s l a r ı
D i a p hr a g m a
B a ş bö lü m ü k a s l a r ı
B o yu n bö l ü m ü k a s l a r ı
Ekst re mit e ka sla r ı
Ü s t e k s t r e m it e k a s l a r ı
A l t e k s t r e m it e k a s l a r ı
G ö vd e k a s l a r ı
G ö vd e i s k e l e t i ; ve r t e br a l k o lo n, k a b u r g a l a r v e ö nd e g ö ğ ü s k e m i ğ i
( s t e r n u m ) t a r a f ı n d a n o l u ş t u r u l m l u ş b ir bü t ü n o l a r a k m e yd a na g e l i r . B u r a ya ,
d a ha a ş a ğ ı d a p e l v i s d e k a t ı l ı r . G ö vd e ü z e r i n d e ye r a l a n k a s l a r ı n b i r k ı s m ı ,
ö z e l o l a r a k g ö vd e ye a it k a s l a r d ı r . D i ğ e r b i r k ı s m ı i s e , e k s t r e m it e l e r ( u z u v l a r )
i l e g ö vd e a r a s ı n d a u z a n a n k a s l a r d ı r . Y i n e bu bö l ü m i ç i n d e , k a r ı n v e g ö ğ ü s
bo ş l u k l a r ı n ı a y ı r a n k a s ya p ı l ı d i a p hr a g m a i l e l e ğ e n ( p e l v i s ) i s k e l e t i n i a ş a ğ ı d a k a p a t a n k a s l a r d a va r d ı r . G ö vd e ü z e r i n d e ye r a l a n p e k ç o k k a s , b i r b i r l e r i
i l e f o nk s i yo n a l b i r z i n c i r i l i ş k i s i o l u ş t u r a r a k , k o m b i n e h a r e k e t l e r o r t a ya k o ya r l a r .
G ö ğ ü s bö lü m ü k a s l a r ı
B u bö lü m ü k a s l a r ı ; yü z e ye l v e d e r i n b ö l ü m k a s l a r ı o l m a k ü z e r e i k i ye
a yr ı l ı r l a r .
Y ü ze y e l K a s l a r : Y a s s ı v e i n c e ya p ı l ı k a s l a r d ı r . G e n i ş a l a n l a r ı k a p a t ır l a r . G e ne l l i k l e g ö vd e i l e ü s t e k s t r e m it e l e r a r a s ı n d a u z a n ı r l a r . M . p e c t o r a l i s
m a jö r , M . p e c t o r a l i m i nö r ve M . s e r r a t u s a nt e r io r bu n l a r a r a s ı n d a d ı r .
M . p e c t o ra l i s M a j ö r: G ö ğ ü s ö n bö lü m ü nü g e n i ş o l a r a k k a p a t a n b i r k a s t ır . B u nu n l i f l e r i g ö ğ ü s ö n bö l ü m ü n d e k ö p r ü c ü k k e m i ğ i , ha n ç e r k e m i ğ i ( s t e r nu m ) ve k a r ı n k a s l a r ı n ı n s a ğ l a m k ı l ı f ı n d a n ba ş l a r ( M . r a c t u s a bd o m i n i s ' i n k ıl ı f ı ) . Y u k a r ı ya v e d ı ş a r ı ya d o ğ r u u z a n ı r la r . Ko l k e m i ğ i ( h u m e r u s ) ü z e r i n d e
v e p r o k s i m a l u ç t a bu l u n a a n b ü yü k ç ı k ı nt ı l ı k ı s m ı n a l t l a r ı n a ( c r i s t a t u be r c u l i
m a jo r i s ) t u t u na r a k s o n l a n ı r l a r .
G ö r e v i ; k o l u g ö vd e ye ya k l a ş t ır m a ( a d d u c t io n) v e k o lu i ç e r i ye d ö n d ü r me d ir. S in ir i; N. pe ct o ra lis me d ia lis, N. pect o ra lis lat era lis
M . P e c t o ra l i s M i n ö r : Kü ç ü k b i r k a s o l u p , m. p e c t o r a l i s m a jo r ' u n a l t ı n d a bu l u nu r .
48
G ö r e v i ; c l a v i c u l a ' n ı n i ç ve d ı ş e k l e m l e r i ü z e r i n e e t k i l i d i r . S o lu n u m
i ş i n d e ya r d ı n c ı o l a n b i r k a s t ı r .
S i n ir i ; N . p e c t o r a l i s m e d i a l i s , N . p e c t o r a l i s l a t e r a l i s .
M . S e r r a t u s A n t e ri o r : G e n i ş ya yg ı n v e d i ş s i ç ı k ı nt ı l a r ı i l e k a r a k t e r i z e
o l m u ş b ir k a s t ır . G ö ğ ü s k a f e s i n i n ya n d u va r ı n d a ye r a l m ı ş t ı r . B u n u n l i f l e r i, 1
. - 9 . k a b u r g a l a r d a n b a ş l a r . D ı ş a v e yu k a r ı ya d o ğ r u u z a na n k a s l i f l e r i , k ü r e k
k e m i ğ i n i n m e d i a l k e na r ı n a t u t u na r a k s o n l a n ı r . G ö r e v i ; s c a p u i a ' y ı ö ne d o ğ r u
ç e k e r v e bu k e m i ğ i n a lt k ö ş e s i n i d ı ş a d o ğ r u ç e v i r i r . Ko l u n d a ha yu k a r ı ya
d o ğ r u k a l d ı r ı l m a s ı n d a , s c a p u l a ' n ı n h a r e k e t i i ç i n ya r d ı m c ı o l u r .
S i n ir i ; m e d u l l a s p i n a l i s ' i n 5 . - 7 . S a ğ m e nt l e r i n d e n a yr ı l a n s i n i r l e r d i r ( N .
t ho r a c i c u s lo n g u s ) .
D e r i n k a s l a r : D e r i n k a s l a r , k ü ç ü k ya p ı g ö s t e r ir l e r v e b i r b i r l e r i i l e fo n k s i yo n e l b i r z i n c i r o l u ş t u r u r l a r . Ö z e l l i k l e k a bu r g a l a r ı n ( c o s t a e ) ha r e k e t l e r i i l e
i l g i l i d i r l e r ve k a bu r g a l a r a r a s ı bo ş l u k l a r ı d o l d u r u r l a r . B u k a s l a r a r a s ı n d a g ö r ü l e n M m. i n t e r c o s t a l e s e xt e r n i n e f e s a l m a , M m . İ nt e r c o s t a l e s i nt e r n i n e f e s
v e r m e d e g ö r e v l i d i r . M m. l e v a t o r e s c o s t a r u m br e v e s e t lo n g i, g ö ğ ü s k a f e s i n i n
h a r e k e t le r i i l e g ö r e v l i d i r . K a s l a r ı n S i n i r i l e r i ; m e d u l l a s i p i n a l i s ' i n t ho r a c a l
s e g m e nt l e r i n d e n g e l e n i nt e r k o s t a l s i n i r l e r d i r .
K a r ı n bö l ü m ü k a s l a r ı
K a r ı n bo ş l u ğ u , g ö ğ ü s bo ş l u ğ u g i b i d e ğ i l d i r . Y a p ı s ı n d a g ö ğ ü s bo ş l u ğ u n u
ç e v r e l e ye n i s k e l e t e l e m a n l a r ı n a be n z e r o lu ş u m l a r bu l u n m a z . B u n e d e n l e , i ç
o r g a n l a r ı n k o r u n m a s ı d a h a z o r d u r . G ö ğ ü s bo ş l u ğ u nu n d u va r l a r ı n ı o l u ş t u r a n
i s k e l e t e l e m a n l a r ı n a k a r ş ı l ı k , k a r ı n bo ş l u ğ u nu n d u v a r l a r ı n ı k a s l a r , k i r i ş l e r v e
a p o n e vr o t i k ö r t ü le r o l u ş t u r u r . D u v a r l a r ı ya p a n b u e l e m a n l a r ı n t o nu s u i l e , i ç
o r g a n l a r be l i r l i t o p o ğ r a f i k d u r u m l a r ı n ı k a z a n ı r l a r . Ka r ı n k a s l a r ı n ı n t ü m ü nü n
b i r l i k t e k a s ı l m a l a r ı i l e k a r ı n bo ş l u ğ u n u n k ü ç ü l m e s i n e v e k a r ı n o r g a n l a r ı ü z e r i n d e o lu ş a n b a s ı n c a b a ğ l ı o l a r a k d e f a k a s yo n, m i k s i yo n v e d o ğ u m d a ö ne m l i
fo n k s i yo n e l d e e d i l i r . Ka r ı n k a s l a r ı , s ı r t k a s l a r ı i l e b i r l i k t e fo n k s i yo n e l b i r
z inc ir o luşt urur lar. B ir likt e ve a yn ı za ma nd a ça lışt ık lar ınd a, pe lv is (k a lç a)
v e ba c a k l a r s a b it k a l m a k ş a r t ı y l a , g ö v d e y i i s t e n e n t a r a f a ç e v i r e b i l i r l e r .
K a r ı n k a s l a r ı ( ba ş l a n g ı ç v e s o n l a n m a y e r l e r i n e g ö r e ) a ş a ğ ı d a , p e l v i s i s k e l e t i n i ya p a n k e m i k l e r i n ü s t k e na r l a r ı nd a n b a ş l a y ı p , yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n ı r l a r v e g ö ğ ü s k a f e s i n i n ( t ho r a x) a lt k e n a r l a r ı n a t u t u n a r a k s o n l a n ı r l a r .
K a r ı n k a s l a r ı b i r b i r l e r i n e g ö r e d u r u m l a r ı ve k ı l ı f l a r ı i l e a yr ı b i r ö z e l l i k
i h t i v a e d e r l e r . K a s k ı l ı f l a r ı n ı n v e d i ğ e r ö r t ü l e r i n bu ö z e l d u r u m l a r ı i l e , k a r ı n
ö n d u va r ı o l d u k ç a s a ğ l a m ve fo n k s i yo n e l b i r k a r a k t e r k a z a n m ı ş t ı r . Ka r ı n k a s l a r ı e r k e k t e , a ş a ğ ı d a v e o r t a ç iz g i n i n h e r ik i ya n ı n d a , ü r e m e i l e i l g i l i o l u ş u m l a r ı n k a r ı n bo ş l u ğ u n d a n d ı ş a r ı ç ı k a r a k , s c r o t u m ’ l a r a k a d a r u z a n m a s ı n a
i m k a n v e r e n b i r ya p ı l a ş m a g ö s t e r ir . B u r a d a o lu ş u m l a r ı n g e ç t i ğ i k a n a l l a r va r -
49
d ır ( c a na l i s i n g u i n a l i s ) . A nc a k bu k ı s m ı n d u va r ya p ı s ı n ı n z a y ı f o l m a s ı ne d e n i y l e , bu r a d a f ıt ı k o l a y l a r ı d a m e yd a na g e l i r ( i n g u i n a l v e f e mo r a l f ıt ı k l a r ) .
K a r ı n bö l ü m ü k a s l a r ı ; k a r ı n ö n d u v a r ı , k a r ı n ya n d u va r ı v e k a r ı n a r k a
d u va r ı b a ş l ı k l a r ı i l e ü ç a na g r u b a a yr ı l a r a k i n c e l e n e b i l i r .
K a r ı n ö n d u va r ı k a s l a r ı : K a r ı n ö n d u v a r ı n d a bu l u n a n k a s l a r , b i r b i r l e r i n i
ü s t t e n k a p a t a n, ya s s ı v e o ld u k ç a g e n i ş ya p ı l a r ş e k l i n d e k o n u m l a n m ı ş l a r d ı r .
K a s l i f l e r i n i n u z a n ı ş l a r ı , b i r b i r l e r i n d e n d e ğ i ş i k yö n l e r d e d i r . B ö y l e c e ç o k ç e ş it l i h a r e k e t i m k â n ı s a ğ l a ya n fo n k s i yo n e l b i r k a s z i n c i r i o l u ş t u r u r l a r . B u
bö l g e n i n ö n e m l i k a s l a r ı ş u n l a r d ır :
M . R e c t u s A b d o m i n i s : O r t a ç i z g i ye g ö r e he r i k i ya n d a ye r a l m ı ş i k i
u z u n k a s t ır . Y u k a r d a 5 . - 7 . k a bu r g a l a r ı n k ı k ı r d a k k ı s ı m l a r ı n d a n b a ş l a y ı p , a ş a ğ ı d a p e l v i s i n ( o s p u b i s ) ü s t ö n k e na r ı n a t u t u na r a k s o n l a n ı r . H e r i k i k a s k u vv e t l i a p o ne v r o t ik k ı l ı f a s a h i p t i r .
G ö r e v i ; s ı r t k a s l a r ı i l e a nt e g o n i s t o l a r a k ç a l ı ş m a s ı v e g ö vd e n i n ö n e
d o ğ r u e ğ i l m e s i n e v e ya d i k d u r m a s ı n a y a r d ı m c ı o l m a s ı d ı r . G ö ğ ü s k a f e s i n i
a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç e k e r e k , p e l v i s e d o ğ r u y a k l a ş t ır ı r . Ka r ı n o r g a n l a r ı ü z e r i n e b a s ı n ç ya p a r . S i n i r i ; N n. i nt e r c o s t a l e s V I I - X I I . M . p yr a m i d a l i s : O s p u b i s ' i n ü s t o r t a - ö n k ı s m ı n d a n b a ş l a r ve yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n ı r . M . r e c t u s a bd o m i n i s ' l e r
a r a s ı n d a k i l i n e a a l b a a d ı v e r i l e n a p o ne vr o t ik ya p ı d a s o n l a n ı r l a r . İ l g i l i s i n i r i ;
m e d u l l a s p i n a l i s ' i n 1 . l u m b a l v e 1 2 . t ho r a c a l s e g m e nt l e r i n d e n g e l e n s i n i r l e r d ir ( N n. i n t e r c o s t a l e s - r a m . v e nt r a l i s ) .
K a r ı n ya n d u v a r ı k a s l a r ı : B u bö l ü m ü n ü ç ö ne m l i k a s ı va r d ı r . B u n l a r
a ş a ğ ı d a ve r i l e n k a s l a r d ı r :
M . o b l i g u u s e xt e r nu s a bd o m i n i s
M . o b l i g u u s i nt e r n u s a bd o m i n i s
M.t ransversu s a bdo min is
B u ü ç k a s ı o l u ş t u r a n l i f l e r , a ş a ğ ı d a p e l v i s i s k e l e t i n i n ü s t - ya n k e n a r l a r ı n d a n, yu k a r ı d a ya n l a r d a a lt k a b u r g a l a r d a n b a ş l a ya r a k k a r ı n ö n t a r a f ı n a d o ğ r u u z a n ı r l a r . Ka r ı n ö n d u va r ı n d a g ö r ü l e n u z u n k a s ı n ( m . r e c t u s a b d o m i n i s )
k ılıfına t ut unarak so nla n ır lar.
B ö yl e c e , k a r ı n ya n d u v a r ı k a s l a r ı n ı n y a s s ı l a ş a n ve g e n i ş l e ye n s o n u ç k i r i ş l e r i , o r t a k ve ya s s ı b i r a p e n e vr o t i k ya p ı ha l i n d e k a r ı n d ü z k a s ı n ı ( m. r e c t u s
a bd o m i n i s ) h e r ya n d a n k u ş a t a n b i r k ı l ı f o lu ş t u r u r l a r ve k a r ı n d u v a r l a r ı n d a n
g e l e n b u u z a nt ı l a r o r t a ha t ü z e r i n d e b i r le ş i r l e r . B u a p o ne v r o t ik b i r l e ş m e ç i z g i s i , yu k a r ı d a n a ş a ğ ı ya u z a n a n k u v v e t l i b i r ya p ı ha l i n d e d i r . B u r a ya l i n e a a l b a a d ı v e r i l i r . Ka r ı n ya n d u v a r ı k a s l a r ı n ı n ya s s ı l a ş m ı ş o la r a k a ş a ğ ı ya d o ğ r u
d e va m e d e n s o nu ç k i r i ş l e r i a r a s ı n d a c a n a l i s i n g u l n a l i s a d ı v e r i l e n k a n a l o l u ş u r . B u k a na l d a n e r k e k l e r d e t e s t i s l e r v e b u nu n l a i l g i l i o l u ş u m l a r g e ç e r . Ka d ı n l a r d a i s e a yn ı ye r d e n u t e r u s ' u ye r i n d e t u t a n ö ne m l i b i r ba ğ i l e ( l i g . t e r e s
u t e r i) d a m a r ve s i n i r l e r g e ç e r . C a n a l i s i ng u i n a l i s ' i n b a ş l a n g ı ç ve s o n l a n m a
50
a ç ı k l ı k l a r ı ( d e l i k l e r i ) , a nu l u s i n g u i n a l i s s ü p e r - c i f i a l i s ve a nu l u s i n g u i n a l i s
p r o f u nd u s a d ı n ı a l ı r . B u a ç ı k l ı k l a r o ld u k ç a z a y ı f ya p ı l a r t a r a f ı n d a n k a p a t ı l m ı ş t ı r . B u b a k ı m d a n, k a r ı n i ç i o r g a n l a r ı n ı n bu a ç ı k l ı k l a r d a n ve k a na l d a n g e ç e r e k i l e r l e m e l e r i i l e f ıt ı k l a r o lu ş t u r u r l a r . K a r ı n k a s l a r ı s o l u n u m i ş i n d e ( n e f e s a l m a - v e r m e ) ö n e m l i r o l o yn a r k e n, a yn ı a n d a b e r a b e r c e ç a l ı ş t ı k l a r ı n d a ,
k a r ı n i ç i v e p e l v i s o r g a n l a r ı ü z e r i n e b a s ı n ç ya p a r a k m i k s i yo n, d e f a k a s yo n v e
d o ğ u m ö n e m l i g ö r e v ü s t le n i r l e r . S ı r t k a s l a r ı i l e b i r l i k t e ç a l ı ş t ı k l a r ı n d a , ve r t i k a l e k s e ne g ö r e g ö v d e n i n s a ğ a v e s o l a d ö n m e s i n e ya d ı m e d e r l e r . İ l g i l i s i n i r l e r i ; a lt i nt e r c o s t a l s i n i r l e r d e n v e p l e x u s l u m b a l i s t e n g e l e n s i n i r u z a nt ı l a r ı d ır .
K a rı n A r k a T a r a f ı K a s l a r ı : B u r a d a s ö z ü e d i l e b i l e c e k e n ö ne m l i k a s ,
m . q u a d r a t u s l u m bo r u m ' d u r . D ö r t kö ş e l i , ya s s ı ve g e n i ş b i r k a s o lu p , p e l v i s
ü s t k e na r ı v e k a b u r g a l a r a r a s ı n d a o lu ş m u ş a ç ı k l ı k t a ye r a l ı r . B a z ı hu z m e l e r i
l u m b a l v e r t e br a l a r ı n ç ı k ı nt ı l a r ı n a k a d a r u z a n ı r .
B u k a s ç a l ı ş t ı ğ ı n d a o m u r g a n ı n l u m b a l bö l ü m ü n ü k e n d i t a r a f ı n a e ğ e r ve
a yr ı c a t u t u n m u ş o l d u ğ u s o n k a bu r g a y ı a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç e k e r .
S i n ir i ; p l e x u s l u m b a l i s ' i n b a z ı d a l l a r ı v e ne r v u s s u b c o s t a l i s 't i r .
S ır t k a s l a r ı : B u bö lü m d e yü z e ye l ve d e r i n o l a k ü z e r e i k i t a b a k a h a l i n d e
o l u ş m u ş k a s g r u bu s ö z k o nu s u d u r . Y ü z e ye l g r u p d a h a ç o k ü s t e k s t r e m it e l e r e
u z a n ır v e e k s t r e m it e h a r e k e t le r i i l e s o l u n u m i ş i n e ya r d ı m c ı o l u r . D e r i n g r u bu
o l u ş t u r a n k a s l a r i s e , g e r ç e k s ı r t k a s l a r ı d ır v e k ü ç ü k k a s l a r h a l i n d e o mu r g a n ı n
h e r i k i ya n ı n d a k i bo ş l u k l a r ı d o l d u r m u ş l a r d ı r . B u n l a r a a u t o c t o n s ı r t k a s l a r ı
a d ı ve r i l i r . B u k ü ç ü k s ır t k a s l a r ı , a r d a r d a b i r b i r l e r i n i t a m a m l a ya n fo n k s i yo n e l z i n c i r l e r o l u ş t u r u r l a r . G ö vd e n i n d i k d u r m a s ı n ı s a ğ l a ya n e s a s k a s l a r b u nl a d ı r ( m. e r e c t o r s p i na e ) .
Y ü z e ye l s ı r t k a s l a r ı d u r u m l a r ı n a g ö r e k e nd i i ç i n d e ü ç a n a bö l ü m d e e l e
a lına b ilir:
I.Tabaka
M. Trapez iu s, M. lat iss imu s do rsi
I I . T a ba k a
M . r ho m bo i d e u s m i no r , M . r ho m bo i d e u s m a jo r ,
M. le vat o r scapu la e
I I I . T a ba k a M . s e r r a t u s p o s t e r io r i n f e r io r , M . s e r r a t u s p o s t e r io r s u p e r io r
B i r i n c i t a b a k a d a a d l a r ı ve r i l e n k a s l a r d a ha ç o k k o l u n ha r e k e t l e r i i l e g ö r e v l i d i r l e r . B u n l a r ı n a l t ı n d a bu l u n a n i k i n c i t a ba k a d a k i k a s l a r i s e , s c a p u l a ' n i n
d u r u m ve h a r e k e t le r i i l e i l i ş k i l i d i r l e r . Ü ç ü n c ü t a ba k a k a s l a r ı d a , o mu r l a r ı n
s p i n a l ç ı k ı nt ı l a r ı i l e b a z ı k a bu r g a l a r a r a s ı n d a u z a n ı r l a r . İ l i ş k i l i o ld u k l a r ı k a bu r g a l a r ı a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç e k e r l e r . N e f e s a l m a o l a y ı n a ya r d ı m c ı o l u r l a r .
D e r i n s ı r t k a s l a r ı , s ı r t ı n g e r ç e k k a s l a r ı d ır . B u n l a r e m b r i yo n a l o l a r a k ,
k a yn a k l a r ı n ı a l d ı k l a r ı ye r d e k a l m ı ş ve i l k ye r l e r i n i k o r u m u ş l a r d ı r . K ı s a v e
k ü ç ü k k a s l a r ha l i n d e d i r l e r . B a z e n s a d e c e i k i o m u r a r a s ı n d a ye r a l ı r l a r ve
bö y l e c e , a ş a ğ ı d a n yu k a r ı ya d o ğ r u b i r b i r le r i ü z e r i n e ya t a r a k b i r b i r l i k o l u ş t u 51
r u r l a r . V e r t e br a l k o lo nd a , s p i n a l ç ı k ı nt ı l a r ı n he r i k i ya n ı n d a o l u ş a n bo ş l u k l a r
i ç i n d e bu l u n u r l a r . B ö y l e c e b i r v e ya b i r k a ç o mu r u b i r d e n g e ç t i k l e r i g i b i , g ö ğ ü s bö l ü m ü n d e k a bu r g a l a r a d a u z a n ı r l a r . G e r ç e k fo n k s i yo n l a r ı vü c u d u n d i k
o l a r a k d u r m a s ı n ı s a ğ l a m a k t ır . Ka r ı n ö n d u v a r k a s l a r ı i l e a y n ı z a m a n d a fo n k s i yo n e l b i r l i k i ç i n d e ç a l ı ş a r a k , o mu r g a n ı n i l g i l i bö l ü m l e r i n i s a ğ a - s o l a ve ö ne
d o ğ r u d a h a r e k e t e t t ir ir l e r .
Diaph rag ma:
G ö ğ ü s ve k a r ı n bo ş l u k l a r ı n ı b i r b i r l e r i n d e n a y ı r a n k a s ya p ı l ı b i r bö l m e d ir . Ko nk a v t a r a f ı k a r ı n bo ş l u ğ u na b a k m a k ü z e r e , t a b a n ı yu k a r ı d a ye r a l a n
b i r ya p ı g ö s t e r i r . B i r k a ç k ü ç ü k k a s d ı ş ı n d a , bü yü k o lu ş m u ş k a s ya p ı o la r a k
i n s a n vü c u d u n d a k a l p t e n s o nr a e n ç o k ç a l ı ş a n k a s bu d u r . Ö n v e ya n t a r a ft a
7 . - 1 1 . k a bu r g a l a r ı n i ç yü z l e r i n d e n, a r k a d a i s e i l k 3 l u m b a l v e r t e br a i l e 1 2 .
k a bu r g a d a n b a ş l a ya n k a s l i f l e r i , yu k a r ı ya v e i ç e r i ye d o ğ r u yü k s e l e r e k o r t a
k ı s ı m d a b i r l e ş i r l e r . B u b i r l e ş m e ye r i o l d u k ç a d ü z v e s a ğ l a m b i r ya p ı g ö s t e r ir .
T e n d i nö z ya p ı d a k i b u k ı s m a " c e nt r u m t e nd i n e u m " a d ı v e r i l i r . C e nt r u m t e nd i n e u m ' d a a o r t , ve na c a v a i n f e r io r v e ö z o f a g u s 'u n g e ç t i k l e r i d e l i k l e r bu l u n u r .
A yn ı z a m a n d a bu k ı s ı m d a bu l u na n b a z ı a r a l ı k l a r ı n d a n ö n e m l i ba z ı d a m a r ve
s i n i r l e r , g ö ğ ü s ve k a r ı n bo ş l u k l a r ı a r a s ı n d a u z a n ı r l a r . Ö t e ya nd a n k a l p c e n t r u m t e nd i n e u m ü z e r i n d e ya t a r d u r u m d a o lu p ya k ı n i l i ş k i i ç i n d e d i r . B u i l i ş k i
g ü n l ü k h a ya t ve k l i n i k ba k ı n d a n ö n e m l i d ir . S o l u nu m h a r e k e t l e r i s ı r a s ı n d a k a bu r g a l a r ı n d i a p hr a g m a y ı yu k a r ı ya d o ğ r u k a l d ı r m a s ı i l e , g ö ğ ü s k a f e s i g e n i ş l i r .
N e f e s ve r m e d u r u m u n d a i s e k a bu r g a l a r a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç e k i l i r v e bö yl e c e k a r ı n v e g ö ğ ü s k a f e s i bo ş l u k l a r ı b i r b i r l e r i n e g ö r e d a r a l ı p k ü ç ü l e b i l i r . Aş ı r ı y e m e k s o nu nd a , m i d e n i n g e n i ş l e ye r e k d i a p hr a g m a ’ ya b a s k ı ya p m a s ı i l e b a z ı
k l i n i n i k s o n u ç l a r o r t a ya ç ı k a b i l i r .
S i n ir i ; n. p h r e n i c u s ( mo t o r s i n i r ) .
B a ş ve yü z k a s l a r ı
B a ş ve yü z d e ü ç a yr ı k a s g r u bu v a r d ı r :
Ka fat as ı ( neuro cra niu m) ka slar ı
Mimik k as lar
Ç iğ ne me k as lar ı
K afatası (Neu roc raniu m) K asla rı: Bu kasla r da ha ço k a lın, ardk a fa ve
k u l a k k ı s ı m l a r ı n d a yo ğ u n l a ş m ı ş t ı r . B a ş ı n s a ğ l a m ö r t ü s ü g a l e a a p o ne u r o t ic a ' ya t u t u nu r l a r . B u s a ğ l a m ya p ı d e r i y e d a h a s ı k ı, k a f a t a s ı k e m i k l e r i n e i s e
g e v ş e k t u t u n m u ş t u r . B u ne d e n l e , k a f a t a s ı k e m i k l e r i ü z e r i n d e k o la yc a k o ya b i l e n , ha r e k e t l i ö z e l l i k g ö s t e r ir l e r .
M i m i k K a s l a r: H e r ha n g i b i r e k l e m i l e i l g i l e r i yo k t u r . B u k a s l a r ı n l i f
u z a nt ı l a r ı , d e r i i ç i n e ı ş ı n s a l t a r z d a ya y ı l a r a k g e n i ş a ğ l a r o lu ş t u r u r l a r . B o ş l u k l a r ı v e a ç ı k l ı k l a r ı d a ç e vr e l e r l e r . İ s i m l e r i n d e n d e a n l a ş ı l a c a ğ ı g i b i, yü z ü n
52
v e ba ş ı n i l g i l i ye r l e r i n d e k i d e r i n i n h a r e k e t l e r i i l e g ö r e v l i d i r l e r . F o nk s i yo n l a r ı ile, k iş ile re gö re değ işe n fark lı mim ik d uru mlar o luşur.
Ç i ğ n e m e K a s l a rı : Ç i ğ n e m e k a s l a r ı n ı n e m b r yo l o j i k g e l i ş i m ye r l e r i, m i m i k k a s l a r d a n a yr ı d ı r . B u n e d e n l e he r i k i k a s g r u bu n u n i n n e r va s yo n l a r ı d a
değ iş ik sin ir ler ü zer inde n sa ğ la n ır. Aşağ ıd ak i is imler ile t ar if ed ile n dö rt ç ift
( s a ğ - s o l) ç i ğ n e m e k a s ı bu l u nu r :
M. masset er
M . p t e r yg o i d e u s m e d i a l i s
M . t e mp o r a l i s
M . p t e yg o id e u s l a t e r a l i s
B o yu n k a s l a r ı
B u bö lü m d e k i k a s l a r i k i g r u p ha l i n d e i n c e l e n e b i l i r .
B o yu n ö n - ya n bö l ü m ü k a s l a r ı : B u bö l ü m ü n k a s l a r ı n ı n b a z ı l a r ı , k a f a t a s ı n ı n ç e ş it l i ye r l e r i n d e n b a ş l a d ı k l a r ı g i b i , b a z ı l a r ı d a a ğ ı z t a ba n ı n ı n ya p ı s ı n a
i ş t i r a k e d i p , ç i ğ n e m e v e yu t ma fo n k s i y o nu nd a ö ne m l i ye r t u t a r la r . B o yu n b ö l ü m ü k a s l a r ı n ı n ç o ğ u , h yo i d j k e m i ğ i n ü s t ü nd e v e ya a lt ı n d a bu l u n u ş l a r ı n a g ö r e a yr ı b i r a y ı r ı m i l e e l e a l ı n ı r l a r . B ö y l e c e , a ş a ğ ı d a k i g i b i b i r s ı n ı f l a m a ya p ı lır:
Hyoid Ü stü K asla r :
M . m y lo h yo i d e u s
M . g e n i o h yo i d e u s
M. d iga st r icu s
M . s t yl o h yo i d e u s
Hyoid A ltı K asla r:
M . s t e r no h yo i d e u s
M . s t e r no t h yr o h yo i d e u s
M . t h yr o h yo i d e u s
M . o mo h yo i d e u s
H yo i d ü s t ü k a s l a r ı n d a n ü ç ü a ğ ı z t a b a n ı n ı ( d i a p hr a g m a o r i s ) o lu ş t u r a r l a r . Ç e n e ve h yo i d k e m i ğ i n h e r e k e t le r i nd e ve yu t m a o l a y ı n d a ö n e m l i r o l o yn a r l a r . B u k a s l a r ı n h e p s i n i n b a ş l a n g ı ç ye r l e r i , ba ş v e yü z ç e vr e s i n d e k i k e m i k
o l u ş u m l a r ı d ı r . B u r a d a n b a ş l a ya r a k bo y u n k ı s m ı n a d e p l a s e o l m u ş l a r d ı r .
B o yu n ö n - ya n bö l ü m ü e n ü s t t e n o ld u k ç a i n c e ya p ı l ı , g e n i ş ya yg ı n b i r
k a s l a ö r t ü l m ü ş t ü r . B u k a s a p l a t ys m a a d ı v e r i l i r . B o yu n ya n bö l ü m ü n ü n ö n e m l i d i ğ e r b i r k a s ı d a , m. s t e r no c l e i d o m a s t o id e u s a d ı n ı a l ı r . P l a t ys m a ' n ı n h e m e n
a lt ı n d a bu l u n u r ve h a t t a bo yu n h a r e k e t l e r i s ı r a s ı n d a , g ö z i l e d e r i ü s t ü nd e n
k o la yc a g ö r ü l e b i l i r . Ç o k k u v ve t l i b i r y a p ı ya s a h i p o lu p , b a ş ı n s a ğ a v e s o l a
ç e vr i l m e s i n d e ö ne m l i r o l o yn a r . Ö n - a ş a ğ ı d a g ö ğ ü s bö l ü m ü k e m i k ya p ı l a r ı nd a n ( s t e r nu m v e c l a v i c u l a ) b a ş l a y ı p , a r k a ya v e yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n a r a k k a f a t a s ı n d a p r o c e s s u s m a s t o i d e u s ' a t u t u na r a k s o n l a n ır . K a s ı h e r t a r a ft a n s a r a n
k u v ve t l i b i r ö r t ü s ü d e va r d ı r . Ka s ı n t e k ya n l ı fo n k s i yo n g ö r e m e m e d u r u m l a r ı n d a , k l i n i k t e " t o r t i c o l l i s " a d ı v e r i l e n o l a y o r t a ya ç ı k a r .
53
K a f a t a s ı n ı n d e ğ i ş i k bö l g e l e r i n d e n ba ş l a ya n b u k a s l a r , y i n e d e ğ i ş i k bö l ge lerd e so nla n ır.
B o y u n A r k a B ö l ü m ü K a s l a r ı : Ka bu r g a l a r ı n k a l d ı r ı l m a s ı n a h i z m e t
e d e r l e r v e a y n ı z a m a n d a ba ş ve bo yn u n ya n a d o ğ r u e ğ i l m e s i n d e fo nk s i yo n
g ö r ü r le r . A ş a ğ ı d a k i a d l a r l a be l i r t i l i r l e r :
M m . s c a l e n i : K a bu r g a l a r ı yu k a r ı k a l d ı r ı r , bo yn u e ğ e r l e r .
M . l o n g u s c o l l i : B a ş ve bo yn u n e ğ i l m e s i n e h i z m e t e d e r .
M . l o n g u s c a p i t i s : B a ş v e bo yn u n e ğ i l m e s i n e h i z m e t e d e r .
Y e m e k bo r u s u , ha v a yo l l a r ı , ö ne m l i d a m a r v e s i n i r l e r yu k a r ı d a k i k a s l a r ı n ö n - i ç k ı s ı m l a r ı n d a k o m ş u l u k ya p a r a k t ho r a x 'a ( g ö ğ ü s bo ş l u ğ u n a ) u z a n ı r lar.
E k s t r e m i t e K a s l a rı : E k s t r e m i t e k a s l a r ı ; ü s t v e a lt e k s t r e m it e k a s l a r ı
o l m a k ü z e r e i k i a n a bö lü m d e i n c e l e n i r . Ü s t e k s t r e m it e b ir b ü t ü n o l a r a k , o m u z
e k l e m i a r a c ı l ı ğ ı i l e g ö vd e ye b a ğ l a n m ı ş t ır . A lt e k s t r e m it e i s e , he m e n a yn ı
a na t o m i k ya p ı y ı g ö s t e r e n k a l ç a k e m i ğ i i l e g ö vd e ye i l i ş m i ş t i r . D o l a y ı s ı i l e
e k s t r e m it e k a s l a r ı a d ı a lt ı n d a g r u p o l a r a k i n c e l e n i r k e n, b i r ya n d a n o mu z e k l e m i ç e v r e s i n d e ye r bu l a n v e ö t e ya nd a n d a k a l ç a e k l e m i n d e e t k i l i o l a n k a s l a r , b i r h a r e k e t ç e m b e r i n i o l u ş t u r a n ya p ı l a r ha l i n d e a yr ı ba ş l ı k l a r h a l i n d e e l e
a l ı n a b i l i r . E k s t r e m it e l e r i o lu ş t u r a n k e m i k e l e m a n l a r ı n b i r b i r l e r i i l e o l a n e k l e m i l i ş k i l e r i k e m i k k o nu s u n d a i n c e l e n m i ş t i .
Ü s t E k s t r e m i t e K a s l a r ı : S a d e c e b i r e k l e m ( a r t . hu m e r i ) a r a c ı l ı ğ ı i l e
g ö vd e ye b a ğ l a n a n ü s t e k s t r e m it e l e r , bu e k l e m a r a c ı l ı ğ ı i l e ç o k ç e ş it l i ha r e k e t le r i d e ya p a b i l i l e r . B ö y l e c e ü s t e k s t r e m it e l e r , o mu z e k l e m i n d e s e r b e s t h a r e k e t e d e n b i r b ü t ü n o l a r a k g ö r ü l ü r l e r . B ü t ü nü t a m a m l a y ı c ı e l e m a n l a r o l a r a k ;
k o l, ö nk o l v e e l i s k e l e t i n i o l u ş t u r a n k e m i k l e r ve b u n l a r a r a s ı n d a k i a p e n e vr o t i k ya p ı l a r i l e , a k t i f e l e m a n l a r o la n k a s l a r ı b e l i r t e b i l i r i z . B u r a d a ye r a l a n
k a s l a r , y i n e a yn ı bü t ü n i ç i n d e g ö r ü l e n d e ğ i ş i k e k l e m l e r e , ç e ş i t l i yö n l e r d e n
e t k i e d e r e k , ç o k ç e ş it l i h a r e k e t l e r i n o r t a ya ç ı k ı ş ı n ı s a ğ l a r l a r . Ü s t e k s t r e m it e
kas lar ı ge ne l bir a yır ım ile aşağ ıd ak i başlık lar a lt ınd a
inc e le ne b ilir:
O muz e k le mi k a slar ı
Ko l k a s l a r ı
Ö nk o l k a s l a r ı
E l ka sla r ı
O m u z E k l e m i K a s l a rı : O m u z e k l e m i i n s a n v ü c u d u n u n e n h a r e k e t l i e k l e m i d i r . B u ö z e l l i ğ i n d e n d o l a y ı k o l , o m u z e k l e m i n d e i s t e n i l e n k o nu m d a t u t ul a b i l i r . A n a t o m i k ya p ı s ı n ı n ö z e l l i ğ i n d e n d o l a y ı , bü t ü n d ü z l e m v e e k s e n l e r e
g ö r e ha r e k e t l e r e l d e e d i l e b i l i r . E k l e m d e h a r e k e t me yd a n a g e t i r e n k a s l a r ı n b i r
k ı s m ı a yn ı z a m a n d a , o mu z bö lg e s i n i n mo r fo lo j i k ş e k l i n i d e o lu ş t u r u r l a r .
54
O m u z e k l e m i n d e t e s ir l i o l u p , t e m e l h a r e k e t l e r i n o lu ş m a s ı n ı s a ğ l a ya n k a s l a r
ş u ş e k i l d e ve r i l e b i l i r :
M . d e l t o i d e u s : Ö n e - yu k a r ı , a ş a ğ ı- yu k a r ı , vü c u t t a n u z a k l a ş t ır m a , i ç r o t a s yo n ve d ı ş r o t a s yo n
M . p e c t o ra l i s m a j o r: V ü c u d a ya k l a ş t ır m a
M . l a t i s s i m u s d o r s i : V ü c u d a ya k l a ş t ır m a
M . s u b s c a p u l a ri s : İ ç r o t a s yo n
M . i n f r a s p i n a t u s : D ı ş r o t a s yo n
M . t e re s m i n o r : D ı ş r o t a s yo n
K o l k a s l a rı : O m u z e k l e m i ( k e m e r i ) k a s l a r ı a d ı a lt ı n d a b e l it i l e n k a s
g r u bu , bu e k l e m d e k o lu n g ö vd e ye g ö r e d u r u m u nu ü z e r i n d e e t k i n d i r l e r . B u nl a r ı n ya n ı s ır a ; k o l bö l g e s i n d e ye r a l a n i k i a yr ı k a s ( m . b i c e p s br a c h i i ve m .
t r i c e p s br a c h i i ) h e m o m u z ve he m d e d i r s e k e k l e m i n d e e t k i n o l a n ö ne m l i k a s l a d ı r . B u n e d e n l e ü s t e k s t r e m it e k a s l a r ı i n c e l e n i r k e n, bu i k i k a s d i r s e k e k l e m i n e e t k i e d e n k a s l a r g r u bu i ç i n d e e l e a l ı n m ı ş t ı r .
Ö n k o l K a s l a rı : D ir s e k e k l e m i ( a r t . c u b i t i ) ü z e r i n e e t k i e d e n v e k o l
ü z e r i n d e lo k a l i z e o l a n ü ç a d e t b ü k ü c ü ( f l e xo r ) ve b i r t a ne d e a ç ı c ı ( e xt e n s o r )
k a s b u l u nu r . A yr ı c a , d i r s e k e k l e m i n d e , f l e x io n v e e xt e nt io n ha r e k e t l e r i n i n
ya n ı s ı r a , ö nk o l u n d ı ş a r ı ya d o ğ r u d ö n m e s i ( s u p i n a s yo n) v e i ç e d ö n m e s i ( p r o n a s yo n) ha r e k e t l e r i d e o r t a ya ç ı k a r . E l i n s u p i n a s yo n v e p r o n a s yo n h a r e k e t le r i n d e i s e m . s u p i n a t o r ve m . p r o na t o r t e r e s a d ı i l e t a r i f e d i l e n k a s l a r v e b i r
m i k t a r d a m. p r o na t o r q u a d r a t u s e t k i l i o l u r . D i r s e k e k l e m i n e g ö r e ya p ı l a b i l e n
ö ne m l i h a r e k e t l e r i l e , bu ha r e k e t l e r i n o l u ş m a s ı n d a g ö r e v l i k a s l a r ö z e t o la r a k
şu nla rd ır:
M . b i c e p s br a c h i i f l e x io n h a r e k e t i
M . br a c h i a l i s
f l e x io n h a r e k e t i
M . br a c h io r a d i a l i s
f l e x io n h a r e k e t i
M . t r ic e p s br a c h i i
e xt e nt io n h a r e k e t i
E l k a s l a r ı : E l i n ha r e k e t l e r i i l e i l g i l i k a s l a r fo n k s i yo n l a r ı n a g ö r e f l e xo r
v e e xt e n s o r k a s l a r o l m a k ü z e r e a yr ı l ı r l a r . E l ha r e k e t l e r i i l e i l g i l i k a s l a r ı n
h e p s i u z u n, i n c e v e k u v v e t l i k ir i ş l e r e s a h i p t ir l e r .
B u i n c e k i r i ş l e r e l b i l e ğ i n d e n g e ç i p i l g i l i ye r l e r e u z a n ı r l a r k e n, ö z e l k i r i ş ya p ı l ı ( a p o ne vr o t ik ) k ı l ı f l a r i ç i n d e bu l u nu r l a r . E l i n f l e x io n u i l e i l g i l i
k a s l a r ı n b a ş l a ng ı ç ye r l e r i , hu m e r u s ' u n d i s t a l u c u n d a g ö r ü l e n
i ç t e k i ç ı k ı n t ı ( e p i c o nd y l u s m e d i a l i s ) ü z e r i n d e d i r . E k s t e n s o r k a s l a r i s e
d ı ş t a k i bü yü k ç ı k ı nt ı d a n ( e p i c o nd y l u s l a t e r a l i s ) b a ş l a r . B u a nt e g o n i s t k a s l a r ı n ç a l ı ş m a l a r ı i l e e l i n p a l m a r v e ya d o r s a l f l e k s i yo nu ya p ı l a b i l i r . A n c a k , r a d i u s t a r a f ı n d a k i f l e k s o r ve e k s t e n s o r k a s l a r ı n a y n ı a nd a ç a l ı ş m a l a r ı i l e e l i n
r a d i u s yö nü n d e o l m a k ü z e r e ( d ı ş a d o ğ r u ) u z a k l a ş t ı r ı l m a s ı m ü m k ü n o l u r . U l n a
t a r a f ı n d a k i l e r i s e , i ç e d o ğ r u ha r e k e t i m e yd a na g e t ir i r l e r ( u l n a r a b d u c t io n) .
55
E l i n f l e k s io n v e e k s t e n s i o nu n d a e t k i l i o l a n ö n e m l i k a s l a r ş u n l a r d ır :
Fle kso r K asla r :
M . f l e xo r c a r p i r a d i a l i s
M . f l e xo r c a r p i u l n a r i s
M . p a l m a r i s l o ng u s
M . f l e xo r d i g it o r u m p r o fo nd u s
E kst enso r K asla r :
M . e xt e n s o r c a r p i r a d i a l i s lo n g u s
M . e xt e n s o r c a r p i r a d i a l i s br e v î s
M . e xt e n s o r c a r p i u l n a r i s
E l p a r m a k l a r ı n ı n h a r e k e t le r i, u z u n v e k ı s a k a s l a r t a r a f ı n d a n m e y d a n a
g e t ir i l i r . K i r i ş l e r i p a r m a k l a r a k a d a r u z a na n u z u n k a s l a r ı n g r u p o la r a k bu l u n d u k l a r ı ye r e s a s it i b a r i y l e ö nk o l d u r . U z u n k a s l a r ç e ş it l i k e m i k v e k e m i k l e r a r a s ı s a ğ l a m a p o ne v r o t ik ya p ı l a r a t u t u n a r a k ba ş l a y ı p , b i l e k e k l e m i n e d o ğ r u
u z a n ır l a r . Aş a ğ ı l a r d a o r t a ya ç ı k a n i n c e s o nu ç k i r i ş l e r i , e l b i l e ğ i n d e n g e ç e r e k
i l g i l i p a r m a k l a r a k a d a r g e l i r . K ı s a k a s l a r i s e a vu ç i ç i n d e , k ü ç ü k k e m i k l e r
a r a s ı n d a lo k a l i z e o l m u ş l a r d ır . P a r m a k l a r a k a d a r k i r i ş l e r i d e v a m e d e n ö n e m l i
kas lar bir grup o larak şu şek ild e ver ile bilir :
M . f l e xo r d i g it o r u m s u p e r f i c i a l i s
M . e xt e n s o r d ig it i m i n i m i
M . f l e xo r d i g it o r u m p r o f u nd u s
M . a b d u c t o r p o l l i c i s br e v i s
M . e xt e ns o r d i g it o r u m
M . fe xo r p o l l i c i s b e r e v i s
M . e xt e ns o r i n d i c i s
M. adduct o r po llic is
P a r m a k l a r a r a s ı n d a ye r a l a n d ö r t a d e t k ı s a k a s i l e ( M m. l u m b r i c a l e s ) ,
k e m i k l e r a r a s ı n d a lo k a l i z e o l m u ş ye d i a d e t k a s ( M m . i nt e r o s s e i ) e l p a r m a k l a r ı n ı n k ı s a k a s l a r ı n ı m e yd a n a g e t i r i r l e r . B u n l a r a e k o l a r a k , i n s a n e l i n i n b a ş p a r m a ğ ı n d a ö z e l h a r e k e t l e r i n i ya p a b i l m e s i i ç i n , s a d e c e b u p a r m a ğ a a i t o la n
m . o p p o ne n s p o l l i c i s i s i m l i b i r k a s d a h a v a r d ı r . E l i n k o m b i n e v e k o mp l i k e
h a r e k e t le r i g ö z ö n ü ne a l ı n d ı ğ ı n d a , p a r m a k l a r d a n b i r i s i n i n k a yb ı n d a fo nk s i yo n e l o l a r a k b ü yü k bo yu t l a r d a b ir a k s a m a g ö r ü l m e m e s i n e r a ğ m e n , b a ş p a r m a ğ ı n k a y b ı n d a d u r u m d e ğ i ş i r . Z i r a b u d u r u m d a e l i n k u l l a n ı l m a k a b i l i ye t i b ü yü k ö lç ü l e r d e k a y b e d i l m i ş o l u r .
A l t E k s t r e m i t e K a s l a rı : B i r b i r l e r i i l e fo n k s i yo n e l i l i ş k i i ç i n d e b u l u n a n a lt e k s t r e m it e k e m i k l e r i , b i r bü t ü n ha l i n d e k a l ç a e k l e m i ( a r t . c o xa e ) a r a c ı l ı ğ ı i l e p e l v i s e a s ı l m ı ş d u r u m d a d ır l a r . D e ğ i ş i k e k l e m l e r i n ye r a l d ı ğ ı bu b ü t ü n l ü k i ç i n d e , k a l ç a e k l e m i ö n e m l i b i r ye r t u t a r . P e l v i s k e m i k l e r i n i n d e ğ i ş i k
ye r l e r i n d e n b a ş l a ya n s a ğ l a m ve k u v ve t l i k a s l a r , k a l ç a e k l e m i e k s e n l e r i n i d e ğ i ş i k yö n l e r d e ç a p r a z l a ya r a k u y l u k v e y a b a c a k k e m i k l e r i n e k a d a r u z a n ı r l a r .
K a l ç a e k l e m i fo nk s i yo nu ü z e r i n d e , be l bö l ü m ü n ü n o mu r l a r ı n d a n ba ş l a ya r a k a ş a ğ ı l a r a k a d a r u z a na n k a s l a r ı n ö ne m l i e t k i s i va r d ır . E s a s it i b a r i y l e ,
yü r ü m e v e bo ş l u k i ç i n d e d u r u m u k o r u m a g i b i ö n e m l i g ö r e v l e r y ü k l e n m i ş b u 56
l u n a n a lt e k s t r e m it e k a s l a r ı , ya p ı o l a r a k ü s t e k s t r e m it e k a s l a r ı n d a n d a h a f a z la ge liş miş o larak gö rü lür ler.
K a l ç a e k l e m i , mo r fo lo j i s i b a k ı m ı n d a n o m u z e k l e m i n e be n z e r . A n c a k ,
a yr ı v e ö n e m l i b i r fo n k s i yo n o l a r a k , y ü r ü m e ve v ü c u d u n s t a b i l i t e s i n i d e yü k l e n d i ğ i u nu t u l m a m a l ı d ı r . B i l i n d i ğ i g i b i k a l ç a e k l e m i n d e , ü ç a n a e k s e n d e t e m e l h a r e k e t l e r ve bu h a r e k e t l e r i n k o m b i n e ş e k i l l e r i d e s a ğ l a n ı r . K a l ç a e k l e m i n d e h a r e k e t le r i n o l u ş u m u n u s a ğ l a ya n v e d o ğ r u d a n bu e k l e m e h it a be d e n
k a s l a r k ı s a v e k u v v e t l i ya p ı ya s a h i p t ir l e r . B a ş l a n g ı ç v e b it i ş ye r l e r i n e g ö r e
s a d e c e t e k b i r e k l e m e a it k a s l a r d ı r . H a l b u k i y i n e bu bö l g e d e n ba ş l a y ı p ( p e l v i s ' d e n) o l d u k ç a u z u n b i r yo l g e ç e r e k d e va m e d e n v e i k i e k l e m e b i r d e n e t k i
e d e n k a s l a r d a v a r d ı r . B ö y l e c e , he m k a l ç a e k l e m i v e he m d e d i z e k l e m i n d e
e t k i n o l u r l a r . Ka l ç a e k l e m i ü z e r i n d e e t k i l i o l a n k a s l a r ö z e t o l a r a k ş u ş e k i l d e
ver ile b ilir.
M. ilio p so as:
K a l ç a e k l e m i n e e t k i e d e n v e be l bö l ü m ü o m u r l a r ı
i l e p e l v i s bö l ü m ü n d e n b a ş l a ya n k u v v e t l i k a s
M. g lut aeu s ma ximu s
M . g l u t a e u s m e d i u s K a l ç a e k l e m i n i d ı ş t a n k a p a t a n, b i r b i r l e r i
M . g l u t a e u s m i n i m u s ü z e r i n e k o n u ş l a n a r a k t a nz i m e d i l m i ş k a s g r u b u
M . a d d u c t o r lo n g u s
M . a d d u c t o r br e v i s
M . a d d u c t o r ma g nu s
M. grac ilis
M . p ir i fo r m i s
M . o bt u r a t o r iu s ( e xt e r n i - i nt e r n i)
M . q u a d r a t u s f e mo r i s
M m . g e m e l l i ( s u p e r i o r - i n f e r io r )
M. rect us fe mo r is
M . t e n s o r fa s c i a e l a t a e
M . s a r t o r iu s
M . b i c e p s f e mo r i s
M . s e m i m e m br a no s u s
M . s e m i t e n d i no s u s
A l t e k s t r e m it e l e r a r a s ı n d a o lu ş a n ö ne m l i e k l e m l e r d e n b i r i s i d e d i z e k l e m i d i r ( a r t . g e nu ) . B u e k l e m d e t e m e l o l a r a k f l e k s io n v e e k s t e ns i o n ha r e k e t l e r i ya p ı l a b i l i r . A n c a k bu ha r e k e t l e r i n ya n ı s ı r a , d i z e k l e m i n d e ha f i f b i r f l e k s io n d u r u m u v a r k e n, b a c a k b i r m i k t a r d ı ş a r ı ya d o ğ r u d a d ö nd ü r ü l e b i l i r ( d ı ş r o t a s yo n) . İ ç e d ö n m e h a r e k e t i i s e , ç a p r a z ba ğ l a r d a n d o l a y ı o l d u k ç a a z d ı r . D i z
e k l e m i fo n k s i yo n l a r ı n ı n m u a ye n e s i n d e bu r o t a s yo n h a r e k e t i n e ö z e l l i k l e ba k ı l ı r . Ç ü nk i , e k s t e n s io n d u r u m u nd a bu l u n a n b i r ba c a k t a , no r m a l o l a r a k bö yl e
57
b i r h a r e k e t ya p ı l a m a z . D i z e k l e m i n e g ö r e b a c a k t a e k s t e n s i o n, f l e k s io n , d ı ş
r o t a s yo n v e i ç r o t a s yo n ha r e k e t l e r i e s a s it i b a r i y l e a ş a ğ ı d a k i k a s g r u b u t a r a fınd a n sağ la n ır.
M. quadr ic e ps fe mo r is
M . s a r t o r iu s
M . b i c e p s f e mo r i s
M . s e m i m e m br a no s u s
M . s e m i t e n d i no s u s
M. grac ilis
A ya k b i l e ğ i e k l e m i ( a r t . t a lo c r u r a l i s ) v e a ya k k e m i k l e r i a r a s ı n d a o l u ş a n
e k l e m l e r ü z e r i n d e e t k i l i o l a n k a s l a r d a u z u n ve ya k ı s a ya p ı d a o lu ş m u ş l a r d a r .
E ld e k i d u r u m a be n z e r l e r . Ö z e l l i k l e u z u n k a s l a r , b i r d e n f a z l a e k l e m e e t k i l i
o l a r a k , d e ğ i ş i k fo nk s i yo n l a r ı n o r t a ya ç ı k m a s ı n ı s a ğ l a r l a r . B u k a s l a r d a n b a z ı l a r ı n ı n s o nu ç k i r i ş l e r i , a ya k k u b b e s i n i n d e s t e k l e n m e s i n d e d e ö ne m l i r o l o ynar lar.
A ya k b i l e ğ i e k l e m i n d e , f l e k s io n v e e k s t e n s io n o l m a k ü z e r e i k i e s a s h a r e k e t e l d e e d i l i r . B u e k l e m i n a n a t o m i k ya p ı s ı a n c a k bu h a r e k e t l e r i n ya p ı l a b i l m e s i n i m ü m k ü n k ı l a r . B u h a r e k e t le r a ya k s ö z k o nu s u o ld u ğ u n d a , d o r s a l
f l e k s io n ve ya p l a nt a r f l e k s io n a d ı i l e b e l i r t i l i r . A ya k i s k e l e t i n i o l u ş t u r a n b ü yü k k e m i k l e r d e n t a l u s , c a l c a n e u s ve o s na v i c u l a r e a r a s ı n d a ö ne m l i b i r e k l e m
( a r t . t a lo c a l c a ne o na v i c u l a r i s ) d a h a va r d ır . A ya k t a p r o na s yo n v e s u p i n a s yo n
h a r e k e t le r i a nc a k bu e k l e m d e ya p ı l a b i l i r .
A ya k b i l e ğ i e k l e m i n e g ö r e a n a ha r e k e t l e r i o l u ş t u r a n ö ne m l i k a s l a r g r u p
o larak şu nla rd ır:
M . t i b i a l i s a nt e r i o r
M . e xt e ns o r d i g it o r u m lo ng u s
M . e xt e ns o r ha l l u c i s lo ng u s
M . p e r o n a e u s ( f i b u l a r i s ) l o ng u s
M . p e r o n a e u s ( f i b u l a r i s ) br e v i s
M. t ricep s sura e
M . t i b i a l i s p o s t e r io r
M . f l e xo r d i g it o r u m lo n g u s
M . f l e xo r ha l l u c i s lo n g u s
B u k a s l a r d a n b ir bö l ü m ü s a d e c e a ya k e k l e m i n d e e t k i l i o lu r k e n b a z ı l a r ı
i s e , u z u n ve k u v v e t l i k i r i ş l e r i i l e a ya k p a r m a k l a r ı n a k a d a r u z a n ı r l a r . Y i n e bu
k a s l a r d a n ba z ı l a r ı d o ğ r u d a n ba c a k k e m i k l e r i n d e n b a ş l a r k e n, b ir k ı s m ı d a b a c a k k e m i k l e r i a r a s ı n d a k i s a ğ l a m a p o n e vr o t ik ya p ı d a n ( m e m b r a na i n t e r o s s e a )
b a ş l a r . U y l u k i s k e l e t i n d e n ba ş l a n g ı ç a l a n k a s d a v a r d ı r ( M . t r ic e p s s u r a e )
G e ne l b i r t a r i f i l e b a c a k l a r ı n ö n t a r a f ı nd a lo k a l i z e o la n k a s l a r a ya ğ a
d o r s a l f l e k s io n, a r k a t a r a f ı n d a bu l u n a n l a r i s e p l a nt e r f l e k s io n ya p t ır ır l a r .
58
B a c a ğ ı n d ı ş ya n t a r a f ı n d a bu l u n a n l a r p r o na s yo n h a r e k e t i n d e e t k i n o lu r l a r . B u
k a s l a r ı n h e m e n h e p s i a ya k b i l e ğ i n e d o ğ r u ya k l a ş ı r k e n k i r i ş l e ş ir l e r . A ya k b ö l ü m ü nd e , k a s l a r ı n s a d e c e k u v v e t l i v e o l d u k ç a i n c e k i r i ş l e r i ye r a l ı r . H a r e k e t l e r i n k o l a yc a ya p ı l a b i l m e s i v e k u v v e t l e r i n n a k l i bö y l e c e e n ü s t d ü z e yd e s a ğ l a n m ı ş o lu r . İ ns a n a ya ğ ı n d a no r m a l o l a r a k g ö r ü l e n ve fo n k s i yo n b a k ı m ı n d a n
f e v k a l a d e ö ne m l i o l a n k u b b e m s i ş e k l i n i n k o r u n m a s ı h e r d u r u m d a ş a r t t ır . Y u k a r ı d a b a c a k bö l ü m ü nd e n b a ş l a ya r a k b u r a ya k a d a r d e va m e d e n b a z ı k a s k i r i ş l e r i n i n , a ya k k u b b e s i n i n d e s t e k l e n m e s i nd e ö n e m l i r o l l e r i v a r d ı r . B u k i r i ş y a p ı l a r he r i k i ya n d a n, a ya ğ ı s a r a r a k s a n k i b ir ö z e n g i g i b i a s k ı ya a l m ı ş l a r d ır .
B u ş e k i l d e a ya k k u b b e s i n i n a ş a ğ ı ya ç ö k m e s i ö n l e n i r . Ka s l a r ı n fo n k s i yo n d ı ş ı
k a l m a d u r u m l a r ı n d a p e s p l a n u s ( d ü z t a b a n l ı k ) o r t a ya ç ı k a r .
A ya k i s k e l e t i n i ya p a n k ı s a k e m i k l e r i l e a ya k p a r m a k l a r ı a r a s ı n d a ye r
bu l a n k ü ç ü k v e k ı s a k a s l a r i s e bu r a d a d e ğ i ş i k g ö r e v l e r yü k l e n m i ş l e r d ir . B u
k a s l a r ı n h e m ba ş l a n g ı ç v e he m d e s o n l a n m a ye r l e r i , a ya k i s k e l e t i n i m e yd a na
g e t ir e n k ü ç ü k k e m i k l e r ü z e r i n d e d i r . A ya k t a b a n ı n d a bu l u n a n k a s l a r , a ya k s ı r t ı n a g ö r e s a y ı o la r a k d a h a f a z l a d ır . S a d e c e bu r a d a , ba z ı bo ş l u k l a r ı d o ld u r u r l a r v e ha r e k e t b a k ı m ı n d a n ö ne m l i d e ğ i l d ir l e r . F a k a t , k e m i k l e r a r a s ı i l i ş k i l e r i
i l e , a ya k k u b b e s i n i n d e s t e k l e n m e s i n d e ö ne m l i g ö r e v l e r i va r d ı r . Y ü r ü yü ş s ı r a s ı n d a , a ya k p a r m a k l a r ı n ı n bü k ü l m e s i n e ya r d ı m e d e r e k , a ya ğ ı n ye r e t e m a s ı n ı
d a ha ç o k s a ğ l a ya n b u k a s l a r ı n fo nk s i y o n l a r ı ö n e m l i d ir .
59
Download

1 İNSAN ANATOMİSi Vatan KAVAK(Doç.Dr.) Ders Notları Anatomi