Dersin Planı
(Bu ders sunumunun hazırlanmasında büyük ölçüde Nevzat Güran ve Sadık Acar’ın ders notu ve
kitaplarından yararlanılmıştır)
„
Bir Bilim Dalı Olarak Uluslararası İktisat
…
Uluslararası İktisadın Konusu ve Kapsamı
„
„
Uluslararası İktisadın Temel İnceleme Konusu Olarak Uluslararası
Ekonomik İşlemler
Uluslararası Ekonomik İşlemlerin İncelenme Yöntemi ve Uluslararası
İktisadın Kapsamı
Uluslararası İktisadın İktisat Bilimi İçindeki Yeri ve Önemi
… Uluslararası İktisadın Ayrı Bir Bilim Dalı Olmasının Nedenleri
…
„
Dış Ticaret Teorisi
Dış Ticaret Teorisinin Genel Gelişimi
… Arz Koşullarına Ağırlık Veren Yaklaşımlar
…
„
„
Uluslararası İktisat
Mutlak Üstünlükler Teorisi
Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi
1
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Bir Bilim Dalı Olarak Uluslararası
İktisat
„
Uluslararası İktisadın Temel İnceleme Konusu Olarak
Uluslararası Ekonomik İşlemler
…
Uluslararası Ekonomik İşlemlerin Özellikleri
„
„
…
Uluslararası Olma
Ekonomik Olma
Uluslararası Ekonomik İşlemlerin Türleri
„
„
„
„
Uluslararası İktisat
Uluslararası Mal Ticareti
Uluslararası Hizmet Ticareti
Uluslararası Tek Yanlı Transferler
Uluslararası Üretim Faktörü Hareketleri
2
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Uluslararası Ekonomik İşlemlerin İncelenme
Yöntemi ve Uluslararası İktisadın Kapsamı
Uluslararası İktisat, farklı türlerde ve görünüşlerde ortaya
çıkan uluslararası ekonomik işlemleri;
nitelikleri,
… etki ve sonuçları,
… doğurduğu sorunlar,
… bu sorunlara karşı ulusal ve uluslarüstü düzlemlerde alınan
önlemler ve izlenen politikalar vb.
…
yönleriyle inceleme konusu yapacaktır.
Uluslararası İktisat
3
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Uluslararası Ekonomik İşlemlerin İncelenme
Yöntemi ve Uluslararası İktisadın Kapsamı
Bu bağlamda uluslararası iktisat, dış ticaret ile ilgili şu (ve
benzeri) sorulara cevap arayacaktır:
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
Ülkeler neden dış ticaret yaparlar?,
Hangi mallar ithal, hangi mallar ihraç edilir?
Dış ticaret hangi hacimde ortaya çıkar?
Hangi değişim oranlarında (ticaret hadlerinde) dış ticaret dengeye gelir?
Ülkelerin dış ticaret kazançları ne kadardır?
Dış ticaret ulusal ekonomiyi nasıl etkiler?
Dış ticaret ile kalkınma arasında nasıl bir ilişki vardır?
Dış ticaret ilişkilerinin doğurduğu ulusal ve uluslararası sorunlar nelerdir?
Hükümetlerin dış ticarete müdahale politikaları ve bu politikaların çeşitli
etkileri nelerdir?
Farklı döviz kuru sistemleri dış ticaret dengesini (ithalat-ihracat) ne yönde
etkiler?
Uluslararası İktisat
4
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Uluslararası İktisadın Ayrı Bir Bilim Dalı
Olmasının Nedenleri
„
„
„
„
„
Ulusal toplum ile, dünya toplumunun, devletin müdahalesi
ve rolü açısından oldukça farklı olması,
Üretim faktörlerinin uluslararasında ulus içinde olduğu
kadar hareketli olmaması,
Ulusal toplumda tek bir para geçerliyken, dünya
toplumunda bir çok paranın mevcut olması,
Uluslararası iktisadi sorunların, genellikle ulusal ekonomik
sorunlardan daha önemli ve acil olması,
Dünya toplumunda piyasaların uzak olması ve piyasalar
arasında bazı farklılıklar bulunması.
Uluslararası İktisat
5
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Dış Ticaret Teorisi
„
Dış Ticaret Hakkında İlk Görüşler
Merkantilizm
… Fizyokrasi
…
„
Klasik Dış Ticaret Teorisi
Mutlak Üstünlükler Teorisi (Smith)
… Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi (Ricardo)
… Karşılıklı Talep Kanunu ya da Uluslararası Değerler Teorisi
(J.S. Mill)
…
„
„
Neoklasik Dış Ticaret Teorisi
Yeni Dış Ticaret Teorileri
Uluslararası İktisat
6
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Arz Koşullarına Ağırlık Veren
Yaklaşımlar
„
„
Mutlak Üstünlükler Teorisi
Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi
Ricardo’nun Yaklaşımı
… Alternatif Maliyetler Yaklaşımı
… İkiden Çok Ülke ve Mal Durumunda Karşılaştırmalı
Üstünlükler Teorisi
… Heckscher-Ohlin Modeli
…
Uluslararası İktisat
7
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Klasik İktisatçıların Varsayımları
Klasik iktisatçılar dış ticaret olayını açıklarken ortak bazı
varsayımlar yapmışlardır:
…
…
…
…
…
…
…
…
…
Dünyada yalnız iki ülke vardır, bu ülkelerde iki mal üretilir ve her ülke
iki maldan her birini üretebilmektedir. Mallar homojendir.
Uluslararası ticarette para kullanılmaz, dış mübadeleler malın malla
değişimi şeklinde gerçekleştirilir.
Gerek mal gerekse faktör piyasasında tam rekabet koşulları
geçerlidir.
İç ve dış ekonomide devlet müdahalesi yoktur.
Fiyatlar parasal değil, reel fiyatlardır. Yani bir malın fiyatı ya diğer bir
mal cinsinden ya da üretimde kullanılan faktör miktarlarıyla ifade
olunur.
Ekonomi tam istihdam düzeyindedir ve ödemeler bilançosu
dengededir (iç ve dış denge).
Ticarete katılan her ülkede üretim faktörleri miktarı sabittir (faktör arzı
inelastik) ve faktörler ülke içinde tam hareketli, uluslararası alanda
tam hareketsizdir.
Gelir dağılımı, zevk ve tercihler veridir.
Haberleşme, nakliye ve sigorta masrafları yoktur.
Uluslararası İktisat
8
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Mutlak Üstünlükler Teorisi
Smith’in ortaya attığı bu yaklaşıma göre; “her ülke, diğer
ülkelerden daha ucuza ürettiği mallarda uzmanlaşıp bunları
ihraç edecek; buna karşılık, diğer ülkelerde daha ucuza
üretilen malların üretiminden vazgeçip bunları ithalat
yoluyla sağlayacaktır. Böylece ortaya çıkacak uluslararası
işbölümü
ve
uzmanlaşmadan
bütün
ülkeler
yararlanacaktır”.
Bu yaklaşıma göre;
Dünyada A ve B olmak üzere 2 ülke bulunmaktadır.
… Bu ülkeler X ve Y olmak üzere 2 mal üretip tüketmektedir.
…
Uluslararası İktisat
9
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Tablo 1: A ve B Ülkelerindeki Üretim Maliyetleri
1 birim X malının
maliyeti
1 birim Y malının
maliyeti
A Ülkesi
100 saatlik emek
120 saatlik emek
B Ülkesi
120 saatlik emek
100 saatlik emek
Tabloya göre A ülkesi B ülkesine göre X malını daha ucuza
üretmekte; B ülkesi de Y malını A ülkesinden daha ucuza
üretmektedir (emek-değer teorisi). A ülkesi X malında, B ülkesi Y
malında mutlak üstünlüğe sahiptir.
(CXA/CXB)<1<(CYA/CYB) → koşulu gerçekleştiğinde A ülkesi X malında, B ülkesi de
Y malında mutlak üstünlüğe sahip demektir.
CXA 1 birim X malının A ülkesindeki maliyeti
CXB 1 birim X malının B ülkesindeki maliyeti
CYA 1 birim Y malının A ülkesindeki maliyeti
CYB 1 birim Y malının B ülkesindeki maliyeti
Tablo 2: A ve B Ülkelerinde Üretilebilen Mal Miktarları
(300 Saatlik Emekle)
X malı
Y malı
A Ülkesi
3 birim
2.5 birim
B Ülkesi
2.5 birim
3 birim
Tabloya göre 300 saatlik emek harcayarak A ülkesi 3 birim, B ülkesi
ise 2.5 birim X malı üretebilmektedir. A ülkesindeki emek B
ülkesindeki emeğe göre X malı üretiminde, B ülkesindeki emek de
A ülkesindeki emeğe göre y malı üretiminde daha etkindir. O
halde A ülkesi X malında B ülkesi de Y malında mutlak üstünlüğe
sahip durumdadır.
(QXA/QXB)>1>(QYA/QYB) → koşulu gerçekleştiğinde A ülkesi X malında, B ülkesi de
Y malında mutlak üstünlüğe sahip demektir.
QXA Belirli bir sürelik emekle A ülkesinde gerçekleştirilebilen toplam X malı üretimi
QXB Belirli bir sürelik emekle B ülkesinde gerçekleştirilebilen toplam X malı üretimi
QYA Belirli bir sürelik emekle A ülkesinde gerçekleştirilebilen toplam Y malı üretimi
QYB Belirli bir sürelik emekle B ülkesinde gerçekleştirilebilen toplam Y malı üretimi
Tablo 3: A ve B Ülkelerinde Malların Nispi Fiyatları
X’in Y cinsinden fiyatı
Y’nin X cinsinden fiyatı
A Ülkesi
1X=0.833Y
1Y=1.2X
B Ülkesi
1X=1.2Y
1Y=0.833X
Emek değer teorisi gereği 100 saatlik emekle üretilen mal, 120 saatlik emekle
üretilen maldan daha ucuz olacaktır. İhtiva ettikleri emek miktarları belirli
olan iki mal arasında şöyle bir nisbi fiyat ilişkisi söz konusu olacaktır.
CX/CY→ X’in Y cinsinden fiyatı
CY/CX→ Y’nin X cinsinden fiyatı
CX/CY → 100/120=0.833 → Bir birim X malı 0.833 Y malına eşittir.
CY/CX→ 120/100=1.2 → Bir Y malı 1.2 X malına eşittir.
1X=0.833Y ve 1Y=1.2X fiyatları, aynı ilişkinin değişik açılardan görünüşünden başka bir şey değildir.
Yani (1X=0.833Y)≡(1Y=1.2X)’dir (tanım gereği).
Emek değer teorisi gereği 300 saatlik emekle X malından 3 birim Y malından
2.5 birim üretiliyorsa; Y malı biriminin daha çok emek ihtiva ettiği ve daha
pahalı (değerli) olacağı açıktır.
QY/QX→ X’in Y cinsinden fiyatı
QX/QY→ Y’nin X cinsinden fiyatı
QY/QX → 2.5/3=0.833 → Bir birim X malı 0.833 Y malına eşittir.
QX/QY → 3/2.5=1.2 → Bir Y malı 1.2 X malına eşittir.
1X=0.833Y ve 1Y=1.2X fiyatları, aynı ilişkinin değişik açılardan görünüşünden başka bir şey değildir.
Yani (1X=0.833Y)≡(1Y=1.2X)’dir (tanım gereği).
İşte 1X=0.833Y ile 1X=1.2Y iç nispi fiyatları arasında (ya da
aynı şey demek olan 1Y=1.2X ile 1Y=0.833X iç nispi
fiyatları arasında) bir fiyattan (örneğin 1X=1Y) dış ticarete
girişirlerse; her iki ülke de bu ticaretten kazançlı çıkacaktır.
A ülkesinin kazancı, ihraç ettiği her birim X malı başına,
0.833 Y yerine 1 Y elde etmesi olacaktır. Başka bir deyişle
bu ülke 100 saatlik emekle ürettiği malı 120 saatlik emekle
üretebileceği malla mübadele ederek kazançlı çıkacaktır.
B ülkesinin kazancı ise, ihraç ettiği her birim Y malı başına
0.833 X yerine 1 X elde etmesi olacaktır. Kısaca bu ülke
100 saatlik emekle ürettiği malı 120 saatlik emekle
üretebileceği malla mübadele ederek kazançlı çıkacaktır.
Böylece dış ticaretle her iki ülkenin toplam tüketimi ve refahı
artmış olacaktır.
Uluslararası İktisat
13
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Bu yaklaşıma yöneltilen eleştiriler Ricardo’nun yaklaşımına da
yöneltildiğinden o zaman değinilecektir. Fakat bu
yaklaşımın esas eleştirilmesi gereken yönü bizi şu yanlış
sonuca götürmesidir:
“Ülkelerden birisi her iki malın üretiminde de mutlak üstünlüğe
sahip olduğunda dış ticaret ortaya çıkmayacaktır”.
Bu günkü dünya ticaretine bakılırsa durumun Smith’in
açıklamasından farklı olduğu görülür. Örneğin, gelişmekte
olan ülkeler pek çok malı gelişmiş ülkelerden daha pahalı
ürettikleri halde bu ülkeler ile ticaret yapılabilmektedir.
Gelişmiş ülkelerin sanayi malları kadar tarım ürünlerinin de
pek çoğunda mutlak üstünlüğe sahip olması dünya
ticaretini pek etkilememektedir.
Ricardo, böyle bir durumda da dış ticaretin kârlı olabileceğini
ortaya koymuştur.
Uluslararası İktisat
14
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi
Ricardo Yaklaşımı
Ricardo, hangi malların ihraç hangilerinin ithal edileceği
sorusuna yeni bir ölçüt geliştirerek cevap vermeye
çalışmıştır. Bu ölçüt “karşılaştırmalı maliyet üstünlüğü” ya
da kısaca “karşılaştırmalı üstünlük” denilen ölçüttür.
Buna göre “ülkeler karşılaştırmalı üstünlüğe sahip oldukları
mallarda uzmanlaşıp bunları ihraç edecekler, diğer
malları ise ithalat yoluyla sağlayacaklardır. Böyle bir
uzmanlaşma ve dış ticaretten bütün ülkeler kazançlı
çıkacaklardır”.
Bu yaklaşıma göre;
…
…
Dünyada A ve B olmak üzere 2 ülke bulunmaktadır.
Bu ülkeler X ve Y olmak üzere 2 mal üretip tüketmektedir.
Uluslararası İktisat
15
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Tablo 4: A ve B Ülkelerinde Üretim Maliyetleri
1 birim X malının
maliyeti
1 birim Y malının
maliyeti
A Ülkesi
80 saatlik emek
90 saatlik emek
B Ülkesi
120 saatlik emek
100 saatlik emek
Tabloya göre A ülkesi her iki malı da B ülkesine göre daha az emek kullanarak
üretmektedir. Her iki malda da A ülkesi mutlak üstünlüğe B ülkesi ise mutlak
dezavantaja sahiptir. Acaba A ülkesinin bu üstünlüğü hangi malda daha
fazladır? Bu sorunun cevabı bizi karşılaştırmalı üstünlük kavramına
götürecektir. Şöyle ki, A ülkesi üstünlüğünün en fazla olduğu malda, B ülkesi
de dezavantajının en az olduğu malda karşılaştırmalı üstünlüğe sahip
olacaklardır.
A ülkesinin üstünlüğünün en fazla olduğu mal X malıdır. Çünkü bu ülke Y malı
üretiminde B ülkesinin harcadığı emeğin %90’ını (90/100=%90) harcarken; X
malı üretiminde B ülkesinin harcadığı emeğin %67’sini (80/120=%67)
harcamaktadır. Dolayısıyla A ülkesinin B ülkesine üstünlüğü X malında Y
malındakine göre daha büyük olmaktadır.
(CXA/CXB)<(CYA/CYB) → koşulu gerçekleştiğinde A ülkesi X malında karşılaştırmalı
üstünlüğe sahip demektir. Örnekte (80/120)<(90/100).
B ülkesinin dezavantajının en az olduğu mal ise Y malıdır.
Şöyle ki bu ülke Y malını A ülkesinin harcadığı emeğin
%111’ini (100/90=%111) harcayarak üretebilirken; X
malı üretiminde A ülkesinin harcadığı emeğin %150’sini
(120/80=%150) harcamaktadır. Bu durumda B ülkesinin
dezavantajı, X malında çok daha fazladır. O halde B
ülkesi, dezavantajının en az olduğu mal olan Y malında
karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir.
(CYB/CYA)<(CXB/CXA) → koşulu gerçekleştiğinde B ülkesi Y malında
karşılaştırmalı üstünlüğe sahip demektir. Örnekte
(100/90)<(120/80).
Uluslararası İktisat
17
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Tablo 5: A ve B Ülkelerinde Üretilebilen Mal Miktarları
(300 Saatlik Emekle)
X malı
Y malı
A Ülkesi
3.75 birim
3.33 birim
B Ülkesi
2.5 birim
3 birim
Görülüyor ki, aynı sürelik (300 saatlik) emekle A ülkesi hem X malını
hem Y malını B ülkesinden daha fazla üretebilmektedir. Yani her
iki malda da A ülkesi mutlak üstünlüğe B ülkesi ise mutlak
dezavantaja sahiptir.
Ancak, A ülkesinin B ülkesine üstünlüğü, X malında Y malındakine
göre daha fazladır. Gerçekten A ülkesi aynı sürelik emekle B
ülkesinin ürettiğinden %50 ((3.75-2.5)/2.5=%50) daha fazla X malı
üretebilirken Y malını B ülkesine göre ancak %11 ((3.333)/3=%11) daha fazla üretebilmektedir. Dolayısıyla A ülkesi X malı
üretiminde karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir.
(QXA/QXB)>(QYA/QYB) → koşulu gerçekleştiğinde A ülkesi X malında karşılaştırmalı
üstünlüğe sahip demektir. Örnekte (3.75/2.5)>(3.33/3).
B ülkesinin dezavantajının en az olduğu mal ise Y malıdır.
Şöyle ki bu ülke A ülkesine göre, Y malını %10
dolayında ((3-3.33)/3.33 ≈ -%10) daha az üretebilirken;
X malını %33 dolayında ((2.5-3.75)/3.75 ≈ -%33) daha
az üretmektedir. Bu durumda B ülkesinin dezavantajı, X
malında çok daha fazladır. O halde B ülkesi,
dezavantajının en az olduğu mal olan Y malında
karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir.
(QYB/QYA)>(QXB/QXA) → koşulu gerçekleştiğinde B ülkesi Y
malında karşılaştırmalı üstünlüğe sahip demektir.
Örnekte (3/3.33)>(2.5/3.75).
Özetle, ülkelerden birinin her iki malda da mutlak üstünlüğe
sahip olması halinde, mutlak üstünlüğe sahip olan ülke,
üstünlüğünün en fazla olduğu malda; mutlak
dezavantaja sahip olan ülke ise, dezavantajının en az
olduğu malda karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir.
Uluslararası İktisat
19
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
A ülkesi X malında B ülkesi de Y malında karşılaştırmalı üstünlüğe
sahip olduğundan şu sonuçlar ortaya çıkacaktır:
…
…
…
…
…
A ülkesi Y malı üretiminden vazgeçip X malı üretiminde
uzmanlaşacaktır.
B ülkesi X malı üretiminden vazgeçip Y malı üretiminde
uzmanlaşacaktır.
A ülkesi B ülkesine X malı ihraç edip Y malı ithal edecektir.
B ülkesi A ülkesine Y malı ihraç edip X malı ithal edecektir.
Böyle bir uluslararası işbölümü ve uzmanlaşma (dolayısıyla dış ticaret)
her iki ülke için de yararlı olacaktır.
Ricardo’nun yaklaşımı da, Smith’inki gibi dış ticaretten ülkelerin ne
kazanacaklarını gösterememektedir. Bu yaklaşım sınırları
içinde sadece dış ticaretin gerçekleşebileceği kârlı değişim
(mübadele) oranlarını belirleyebiliriz. Bu oranlardan birini
geçerli kabul ederek de, dış ticaretin her iki ülke için de
kazançlı olabileceğini gösterebiliriz.
Dış ticaret, daha önce de ifade edildiği gibi, iki ülkenin iç fiyatları
arasında kalan bir fiyattan gerçekleşecektir. Ülkelerin iç
fiyatlarını bir Tablo ile gösterelim.
Uluslararası İktisat
20
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Tablo 6: A ve B Ülkelerinde Malların Nispi Fiyatları
X’in Y cinsinden fiyatı
Y’nin X cinsinden fiyatı
A Ülkesi
1X=0.88Y
1Y=1.125X
B Ülkesi
1X=1.2Y
1Y=0.833X
Buna göre, dış ticaretten her iki ülkenin de kârlı çıkması için, dış ticaret hadlerinin,
1X=0.88Y ile 1X=1.2Y arasında (ya da aynı şey demek olan 1Y=1.125X ile
1Y=0.833X arasında) bir fiyat olması (1X=1Y) gerekecektir. Çünkü 1X için 0.88Y’den
daha düşük (0.85 gibi) bir fiyata A ülkesi; 1.2’den daha fazla (1.3 gibi) bir fiyata da B
ülkesi razı olmayacaktır.
A ülkesinin kazancı, kendi ülkesinde 0.88 birim Y alabilecekken, ihraç ettiği 1 birim X
malı karşılığında 1 birim Y malı elde eder duruma gelmesidir. Yani A ülkesi 80 saatlik
emekle ürettiği malı 90 saatlik emekle üretebileceği malla değiştirmiş olmaktadır.
B ülkesinin kazancı da kendi ülkesinde 0.833 birim X ile mübadele edebileceği 1 birim Y
malını, A ülkesine ihraç etmekle 1 birim X malı ile mübadele etmiş olmasıdır.
Dolayısıyla B ülkesi, ülkesinde 120 saatlik emekle üretebileceği malı, 100 saatlik
emekle ürettiği malı ihraç ederek satın almış olmaktadır.
Sonuç olarak her iki ülkenin toplam tüketimi ve toplum refahı (toplam dış ticaret hacmine
de bağlı olarak) artmış olacaktır.
Ricardo’nun Yaklaşımının
Eleştirisi
„
Değerin tek kaynağının emek olması varsayımı
„
Emeğin homojen olması varsayımı
„
Emeği ülke içinde tam hareketli, ülkeler arasında tam
hareketsiz kabul etmesi
„
Ülkeler arasındaki emek verimliliği farklarının neden ileri
geldiğini açıklamaması
„
Ulaştırma masraflarının yok varsayılması
„
İki ülke-iki mal varsayımına dayanması
„
Talep koşullarını dikkate almaması
Uluslararası İktisat
22
Dr. Nevzat ŞİMŞEK
Download

Uluslararası İktisat 1 Hafta