RADYASYON VE
RADYASYONDAN
KORUNMA
HAZIRLAYAN
SAĞ. FİZ. SİBEL KARACA
RADYASYON
Radyasyon dalga,
parçacık veya fotonlar
şeklinde yayılan enerjidir.
1895 yılında Wilhelm
Conrad Röntgen
tarafından X-ışınlarının
keşfi ile radyasyondan
ilmi, tıbbi ve endüstri gibi
geniş perspektifte
yararlanılmış ve
yaşamımızın doğal bir
parçası haline gelmiştir.
RADYASYON
İnsanlar günlük yaşantılarının her
anında radyasyona maruz kalmaktadır.
RADYASYON ÇEŞİTLERİ
RADYASYON
İYONLAŞTIRICI RADYASYON
PARÇACIK TİPİ
DALGA TİPİ
Hızlı elektronlar
X-Işınları
Beta parçacıkları
Gama ışınları
Alfa parçacıkları
İYONLAŞTIRICI OLMAYANRADYASYON
DALGA TİPİ
Radyo dalgaları
Mikrodalgalar
Kızılötesi dalgalar
Görülebilir ışık
Dolaylı iyonlaştırıcı
Nötron parçacıkları
ENERJİ SPEKTRUMU
RADYASYON
MADDE İLE
ETKİLEŞMESİNE GÖRE
İYONLAŞTIRICI
RADYASYON
İYONLAŞTIRICI OLMAYAN
RADYASYON
İyonlaştırıcı Radyasyon
– Alfa parçacıkları
– Beta parçacıkları
– Gama ışınları
– Nötron parçacıkları
– X-Işınları
X-Işınları dışındaki radyasyonlar, atom
çekirdeğinden çıkmakta ve bundan dolayı
bunlara nükleer radyasyonlar da denilmektedir.
İyonlaştırıcı Radyasyon
Alfa Işınları
İnce kağıt tabakası
Beta Işınları
Bir kaç cm kalınlığında tahta
parçası veya alüminyum
X ve Gama Işınları
Kurşun
Nötronlar çok daha delicidir.
X ışınları
X- ışınları yüksek enerjili
elektronların
yavaşlatılması veya
atomların iç
yörüngelerindeki
elektron geçişleri ile
meydana gelen,
günümüz görüntüleme
yöntemlerinin temelini
oluşturan
elektromanyetik
dalgalardır.
İyonlaştırıcı Olmayan Radyasyon
Günlük yaşantımızda sıklıkla
maruz kaldığımız radyasyon
türüdür. Mikrodalga fırınlar,
infared ısıtıcılar, cep
telefonları,televizyonlar,
bilgisayar, radyoaktif madde
içeren duman detektörleri,
fosforlu saatler, paratonerler
ve lüks lambası fitilleri gibi
bazı tüketici ürünleri, düşük
dozdaki iyonize olmayan
radyasyona örnektir.
İyonlaştırıcı Olmayan Radyasyon
Radyasyon Kaynakları
Doğal Radyasyon Kaynakları
 Uzayda
(Kozmik ışınlar)
 Güneşte (UV Işınlar)
 Doğal Radyoaktif Elementlerde (U238,
K40...)
Yapay Radyasyon Kaynakları
yüksek enerjili elektronlar
 Yapay Radyoaktif Elementler
 X-ışınları,
Radyasyon Kaynakları
Doğal
88%
Yapay
12%
DOĞAL RADYASYON
KAYNAKLARI
Kozmik
%16
Gama
19%
Radon
%55
Dahili
%10
Radyasyon Kaynakları

Doğal ve yapay
radyasyon kaynaklarından maruz
kalınan ortalama küresel radyasyon dozu 2.7 mSv/yıl dır.
Bu dozun, radyasyon kaynaklarına göre dağılımı ise
aşağıdaki gibidir:
Kozmik
. Dahili
. Tıbbi
. Mesleki
•
: 0.39 mSv/yıl . Gama ışını : 0.46 mSv/yıl
: 0.23 mSv/yıl . Radon
: 1.30 mSv/yıl
: 0.30 mSv/yıl . Serpinti
: 0.007 mSv/yıl
: 0.002 mSv/yıl
BAZI BÖLGELERİN DOĞAL
RADYASYON SEVİYELERİ
Akkuyu
Ankara
Erzurum
Uludağ
Ağrıdağı
Karaormanlar (Almanya)
Hindistan
Atlantik kıyıları (Brezilya)
0.040 mSv / yıl
0.068 mSv / yıl
01.04 mSv / yıl
01.23 mSv / yıl
02.00 mSv / yıl
18.00 mSv / yıl
26.00 mSv / yıl
87.00 mSv / yıl
RADON GAZI
Radon, renksiz, kokusuz, 86 atom numarası ile
periyodik
cetvelin soy gazlar sınıfında yer alan bir
kimyasal elementtir.
Radon gazından dolayı dünya genelinde maruz
kalınan ortalama yıllık doz 1.3 mSv dir.
RADON GAZI NERELERDE BULUNABİLİR?
- Zemindeki çatlaklar
- Yapı bağlantı noktaları
- Duvar çatlakları
- Asma kat boşlukları
- Tesisat boru boşlukları
- Duvar arası boşlukları
- İçme suyu
KOZMİK RADYASYON
Yaşantımızda,
kozmik
ışınlar
nedeniyle maruz
kaldığımız
ortalama
radyasyon dozu
yaklaşık
0.3mSv/yıl dır.
YAPAY RADYASYON
KAYNAKLARI
Tıbbi
Uy.
%96
Nükleer
Sant.
%1
Tüketici
Ürün.
Mesleki
%1
Işın.
%1
Rad.
Serpinti
%1
Riskleri bilinmesine karşın
radyasyondan vazgeçemeyiz
Hastalıkların teşhisinde
Bazı kanser türlerinin tedavisinde
Endüstriyel uygulamalarda
Tıbbi malzemelerinin sterilizasyonunda
Kalite kontrol amacıyla
Güvenlik amaçlı uygulamalarda
Tüketici ürünlerinde
TIBBİ UYGULAMALAR
Tıbbi alandaki radyasyon uygulamaları,
radyasyonla görüntü elde edebilme ve
radyasyonun hücre veya tümörleri yok edebilme
yeteneğine sahip olması temeline dayanır.
X ışınları iyonlaştırıcı karakter taşırlar.
Organizmayı delip geçebilecek yeteneğe
sahiptirler. Tıp alanında x ışınları tanı ve tedavi
amacıyla kullanılır.
Gama ışınları da tıpta tedavi amacıyla
kullanılır.
Radyasyon Hastanelerde
Nükleer Tıp
 Radyoloji
 Radyasyon Onkolojisi
 Skopi yapılan her yerde
kullanılmaktadır.

Nükleer Tıp


Teşhis:Kalp,karaciğer, böbrek, kemik
v.b. fonksiyon testleri
,Tc-99m, Tl-201, Mo99, P-32, In-111, I125,I-131, F-18,..
Tedavi:(Iyot-131
tedavisi),Hipertiroid(
5-15 mCi),Tiroid(200
mCi)
Radyoloji
Teşhis Amaçlı
RADYOTERAPİ
Radyasyonun tıp
alanındaki bir diğer
kullanım uygulama
alanı, kanserli
hücrelerin tedavi
edilmesidir. Tıpta bu
uygulamalar
Radyoterapi olarak
adlandırılırlar
Floroskopik Uygulamalarda
RADYASYON DOZU VE
BİRİMLERİ
Radyasyon dozu; hedef kütle tarafından,
belli bir sürede soğurulan veya alınan
radyasyon enerjisi miktarıdır.
Radyasyon
dozunun
hedef
kütlede
meydana
getireceği
etki;
radyasyonun
çeşidine, doz hızına ve bu doza maruz kalış
süresine bağlıdır.
RADYASYON BİRİMLERİ
Aktivite Birimi
 Işınlama Birimi
 Soğurulma Doz Birimi
 Doz Eşdeğer Birimi

RADYASYON DOZU VE
BİRİMLERİ
Terim
Birimi
Eski
Yeni
Becquerel,Bq
Dönüşüm
1 Ci=3.7x1010
1 Ci=37GBq
Işınlama Dozu Röntgen/saat, R/s
Coulomb/kilogram,C/kg 1 C/kg=3876 R
1 R=2.58x10-4
Soğurulmuş Dozradiation absorbed dose,rad Gray,Gy
1 Gy= 100 rad
1 rad= 0.01 Gy
Doz Eşdeğeri röntgen equivalent man, rem Sievert,Sv
1 Sv=100 rem
Aktivite
Curie,Ci
RADYASYON DOZU VE
BİRİMLERİ
MÜSAADE EDİLEN MAKSİMUM
DOZ
Görevli
Halk
20 mSv
1 mSv
Göz
150 mSv
15 mSv
Cilt
500 mSv
50 mSv
KolBacak
500 mSv
50 mSv
Yıllık Etkin Doz
Yıllık
Eşdeğer
Doz
Kamu Hastaneler Birliğinde Yer Alan
Son Yönetmelik
Radyasyon kaynağı ile çalışan personelin
maruz kalacağı etkin doz limiti; göz merceği
ve tüm vücut için ardışık beş yıl toplamında
100 mSv, herhangi bir tek yılda 50 mSv olarak
belirlenmiş
RADYASYONUN İNSAN SAĞLIĞI
ÜZERİNE ETKİLERİ
Biyolojik Etkiler
Biyolojik Etkiler
Som atik (Bedensel) Etkiler
Erken Etkiler
(Akut Işınlam a Etkileri)
Akut Radyasyon Sendrom ları
Kalıtım sal Etkiler
G ecikm iş Etkiler
(Kronik Işınlam a Etkileri)
Bölgesel Radyasyon Hasarı
Deterministik Etkiler
Stokastik Etkiler
Biyolojik Etkiler


Deterministik Etki:
* Eşik doz vardır
* Etkinin ciddiyeti doz ile artar
* Katarakt, kısırlık
Stokastik Etki:
* Eşik dozu yoktur
* Etkinin sıklığı doz ile artar
* Kanser gelişimi, kalıtımsal hastalıklar
Biyolojik Etkiler

20-30 Gy arasında doz alan bir işçinin ellerinde 15-25
gün sonra meydana gelen eritem (yanık) ve su
kabarcıkları.
Deterministik etkiler
Radyasyona Karşı Doku ve Organ
Duyarlılığı


Karaciğer, böbrek, kas, kemik, kıkırdak ve bağ
dokuları yetişkin canlılarda farklılaşmış ve
bölünmediği için radyasyona karşı dirençlidirler.
Kemik iliği, ovaryum ve testislerin (üreme organları)
bölünen hücreleri, mide-bağırsak ve derideki epitel
hücreler,göz merceği ise duyarlıdırlar.
RADYASYONDAN KORUNMA
RADYASYONDAN KORUNMANIN
AMACI
Radyasyondan korunmanın hedefi,
radyasyona maruz kalmaya neden
olabilecek faydalı uygulamaları
aksatmadan, kişilerin ve toplum
üyelerinin maruz kalacağı radyasyon
dozunu mümkün olabildiği kadar düşük
düzeye indirerek kişilerin ve toplumun
korunmasını sağlamaktır.
RADYASYONDAN KORUNMA
YÖNTEMLERİ
 Dış
 İç
Radyasyondan Korunmak
Radyasyondan Korunmak
DIŞ RADYASYONDAN
KORUNMA
Dış radyasyon tehlikelerine
karşı korunmada,
Uzaklık,
Zaman,
Zırhlama,
olmak üzere üç fiziksel
korunma yönteminden
yararlanılır.
RADYASYONDAN KORUNMA
Radyoaktif madde veya
radyasyon üreten
cihazlarla çalışırken
mümkün olduğunca
uzakta durmak
gerekmektedir
Dr= D0 (r0/r)2
RADYASYONDAN KORUNMA
Radyoaktif madde veya
radyasyon üreten
cihazların yanında,
çalışma esnasında
gerekenden fazla
sürede kalmamak
Doz= (Doz Şiddeti)x(Zaman)
.
ZIRHLAMA
Radyoaktif madde veya
radyasyon yayınlayan
cihazlar ile çalışırken
radyasyon kaynağı ile
çalışılacak yer arasına
radyasyonun tamamen
yutacak veya şiddetini
azaltacak nitelikte bir
engelin konmasıdır.
ZIRHLAMA

Yüksek yoğunluklu
maddelerden yapılmış
malzemeler özellikle X
ve gama ışınlarına karşı
etkili bir korunma
sağlarlar.

Uranyum metali, X ve
gama ışınları için en
etkili zırh malzemesidir.
Zırhlamada kullanılan bazı malzemelerin
yaklaşık yarıdeğer tabaka kalınlıkları.
İÇ RADYASYONDAN KORUNMA

İç ışınlanma, radyoaktif partiküllerin
gıda yolu ile, solunum yada yara ve
kesiklerden vücut içerisindeki belirli
doku ve organlar yerleşerek
etrafına ışıma yapmasıdır.

İç ışınlanmanın oluşumunu
engellemek için açık radyoaktif
maddelerle çalışılırken çok dikkat
etmek gerekmektedir. Koruyucu
eldiven, maske ve elbiseler
kullanılmalıdır.
Floroskopik
Uygulamalarda
Floroskopik Uygulamalarda
Radyasyon Maruziyeti

Hekimin ve diğer
yardımcı personelin
radyasyon maruziyeti
floroskopi işlem
süresi ve durdukları
yer ile ilişkilidir.

Floroskopi odasında
bulunan personelin
radyasyon maruziyet
hızı 2 mGy/saat veya
daha fazla olabilir.
Floroskopik Uygulamalarda
Radyasyon Maruziyeti
Mesela, Kardiyologlar için
ortalama yıllık tüm vücut efektif
doz 0.4 mSv,
Bu oran iyi zırhlanma olmayan
durumlarda da 1 mSv’dan daha
fazla olabilir.
Radyasyonla uğraşan personelin ortalama yıllık tüm
vücut efektif doz değerleri (Council Directive 97/43 )
Radyasyona Maruz Kalan
Radyografi teknisyenleri
Ortalama yıllık
efektif doz (mSv)
0,05-0,07
Radiologlar
0,18
Nükleer tıp
1,4
Radyoterapist
1,3
Kaplı kaynak teknisyeni
0,12
Radyoterapi hemşiresi
0,28
Brakiterapi hemşiresi
0,10
Radyasyona Maruz Kalan
Ortalama yıllık
efektif doz (mSv)
Kardiyologlar
0,44
Spinal cerrahlar
13,49
Diğer klinisyenler
0,09
Hemşireler
0,08-0,24
Teknisyenler
0,06-0,08
Diğer
0,06
Personelin Korunması

Floroskopik
görüntüleme
anında, özellikle
yüksek doz hızı
modlarında,
yardımcı personel
masadan
uzaklaştırılmalıdır
Personelin Korunması



Çalışanlar primer ışının
yolunda durmamalıdır
Koruyucu bariyer arkasında
değilse
kurşun
gömlek
giymelidir
Devamlı
dozimetre
kullanmalı ve bunu kurşun
gömleğin dışında tutmalıdır
Personelin Korunması

Çekim
esnasında
hastayı
tutmamalı,
mümkünse
sabitleyiciler
kullanılmalıdır.
Hastanın tutulması gerekli ise bunu
yakınlarına yapmalıdır. Rutin olarak hasta
tutma için hiç kimseyi görevlendirilmemelidir.

Hastayı tutan kişiye kurşun gömlek ve
mümkünse kurşun eldiven giydirilmelidir.
Personelin Korunması
Radyasyon ile uğraşan
elemanların radyasyon
güvenliği eğitimi alması
radyasyondan korunmada
en önemli konudur.
Personelin Korunması





Yüksek zayıflatma katsayısına sahip olan
kurşun etkin bir koruyucudur.
Tanısal radyolojide kullanılan kurşun
gömlekler 0.25mm veya 0.50mm kurşun
eşdeğeridir.
0.50mm kurşun gömlek radyasyon
dozunu 10 kat düşürür.
Lens ve tiroid gibi organlar floroskopide
yüksek doz alabilirler.
Girişimsel radyolojik işlemlerde kurşun
camlı gözlükler mutlaka kullanılmalı ve
boyun kurşunlu bir boyunlukla
korunmalıdır.
Personelin Korunması
Çalışma saatleri
maruziyeti
azaltacak doğrultuda
azaltılmalı
Personelin Korunması
Kurşun boyunluk
kullanılması tiroidin
radyasyon maruziyetini
azaltır.
Kurşun gözlük kullanımı da
yine lens maruziyetine
azaltmakta önemli rol oynar.
Personelin Korunması
Kurşun önlüklerin
çalışma sonrası
saklanma şekli
önemlidir. Önlük
içindeki kurşun
tabakalarının
kırılmasını önlemek için
ya katlanmadan
düzgün bir şekilde ya
da özel tasarlanmış
askılarda muhafaza
altına alınmalıdır.
Çalışma ortamı
X-IŞINI ODASININ
DÜZENLENMESİ


Röntgen ünitelerini kurarken yer seçiminde mümkün
olduğunca zemin kat ve dış mekanlara komşu kesimler
tercih edilmelidir.
Duvar dolgularına özen gösterilmeli, Duvarların
radyasyon geçirgenliğinin hesaplanması, uzman bir
radyasyon fizikçisi tarafından yapılmalıdır.

Duvarlar 0,5-1
kaplanabilir.
ya
da
2
mm
kurşun
plakalarla

Teknisyen koruyucu bariyerinin de 2 mm’lik kurşun
plakalarla kaplanması gerekir
X-IŞINI ODASININ
DÜZENLENMESİ
Radyasyon Ünitelerinde
Havalandırma Sistemleri




Havada azot (0.755) ve oksijen (0.232) gazları
vardır.
Radyasyonun hava ile etkileşimi sonucu bu
gazlar uyarılır ve iyonlaşma meydana gelir
Ozon ve azot oksit gibi insan sağlığına zararlı
gazlar oluşur
Oluşan gazların oranları iyonlaştırıcı
radyasyonun enerjisine bağlı olarak değişir
Radyasyon Ünitelerinde
Havalandırma Sistemleri



Radyasyon kullanılan ünitelerde iyi bir
havalandırma sistemi olması gerekliliğidir.
Bu zararlı gazlar havadan ağır olduğundan
zemine yakın birikir.
Bu nedenle, x-ışını odalarının, zemine yakın
kesimde emici, tavana yakın kesimde ise üfleyici
sistemlerle havalandırılması gerekir.
Kişisel korunmada
diğer önemli yöntem
DOZİMETRE
PERSONEL DOZİMETRE
HİZMETİNİN AMAÇLARI
1- Personelin maruz kaldığı kişisel radyasyon dozlarının
maksimum müsaade edilen seviyenin altında
tutulabilmesi için, alınan dozları ölçmek ve kayıtlarını
tutmak,
2- Personele, radyasyon bakımından sağlığının
korunduğu güvencesini vermek,
3- Kuruluş ve personel arasındaki fazla doz alma
anlaşmazlıklarında kanuni koruma olanağı
sağlamak.
Radyasyonu ölçmek için geliştirilmiş
cihazlara dozimetre adı verilir.
 Film
 TLD
Dozimetreler
Termolüminesan
Dozimetreler
DOZİMETRELER



Dozimetreler çalışma önlüğünün üst
cebine, yakaya veya kemere
takılmalıdır
Kullanım sırasında dozimetrenin
vücuda temas eden yüzü arka yüz
olmalı ve dozimetrenin önüne
herhangi bir cisim (kalem, isimlik
vb.) gelmemelidir
Üstünde ismi yazılı olan kişi
dışında kimse kullanmamalıdır
DOZİMETRELER
Direk radyasyon ışınına
maruz bırakılmamalı,
Nem ve sıcaktan korunmalı,
Yıkanmamalı,
Çalışma sırasında kurşun
önlük giyiliyorsa, tüm vücut
dozunun ölçülebilmesi için
dozimetre kurşun önlüğün
altına takılmalıdır.
.
LÜTFEN DİKKAT
Nükleer tıp, radyoloji,radyoterapi vb. gibi
birimlerde; radyasyon ve radyasyondan
korunma konusunda yeterli eğitim
almayan kişilerin bilinçsiz şekilde
radyasyon kullanması; bütün çalışanların
yanısıra hastaların da büyük risk altında
olmasına neden olmaktadır.
LÜTFEN DİKKAT

Gereksiz istenen tetkikler, gerek
radyasyonla çalışan personelin
gerekse hastaların gereksiz doz
maruziyetine kalmasına yol açar.
BAZI UYGULAMALAR SONUCU ALINAN
RADYASYON DOZLARI
TETKİK
Radyoloji
Etkin Doz
Eşdeğeri (mSv)
TETKİK
Nükleer Tıp
Etkin Doz
Eşdeğeri
(mSv)
Akciğer
Grafisi
0.14 - 0.04
Kemik
1.1 – 6.8
Akciğer
Skopisi
0.98 – 0.29
Beyin
0.6 – 11.3
Karın
1.1 – 0.22
Kalp
3.0 – 11.7
Karaciğer/Dalak
0.9 – 2.2
Barsak
4.1 – 5
Anjiyografi
6.8
Akciğer
1.1 – 1.4
Mamografi
1
Böbrek
0.01 – 2.1
Troid Uptake
1.5 – 3.1
BT
4.3
TEMEL PRENSİPLER
a)Gereklilik (Justification)
Net fayda sağlamayan hiçbir
radyasyon uygulamasına
izin
verilmemelidir.
b)Etkinlik (OptimizasyonALARA)
Maruz kalınacak dozlar
mümkün
oldukça düşük tutulmalıdır.
c) Kişisel Doz-Risk Sınırları:
Alınmasına izin verilen
dozla sınırlandırılmalıdır.
ALARA (As Low As Reasonably
Achievable)

Radyasyondan korunmada amaç
radyasyon dozunu makul düzeyde
olabildiğince azaltmaktır..
ALARA
Radyasyon maruziyetini kaldırmaz.
Hasarı minimalize etmek için rehber
bilgiler sunar.
UNUTMAYALIM
RİSK HER ZAMAN VAR
Riskin Kabul Edilebilir Seviyelerinin
Belirlenmesi
Kabul Edilemez Seviye
Tolare Edilebilir Seviye
Optimizasyon Sonrası
Kabul Edilebilir Seviye
ÖNEMLİ OLAN DİKKATLİ
DAVRANMAK
Dikkatli Çalışırsak…
SONUÇTA
Profesyonel Radyasyon Çalışanları
 Kendilerini
 Hastalarını
 Birlikte çalıştıkları ekibi
 Radyasyon alanındaki herkesi
Radyasyondan Korumalıdır
Unutmayalım

Radyasyonun eşik dozu yoktur

Radyasyon çalışanları
çalışmayanlara göre daha dayanıklı
değildir

Kurumsal Radyasyon Güvenliği
kültürü oluşmalı, yerleşmeli ve
uygulanmalıdır
KAYNAKLAR
1-YÜLEK, Doç. Dr. Gürcü Gürcan. Radyasyon Fiziği ve
Radyasyondan Korunma
2- Türkiye Atom Enerji Kurumu. Radyasyon Güvenliği
Yönetmeliği
3- KUMAŞ, Ahmet. Radyasyon Sağlığı ve Güvenliğ
4- Dr. Doğan Yaşar, RADYASYONDAN KORUNMA VE
RADYASYONGÜVENLİĞİ, TAEK, ÇEKMECE NÜKLEER
ARAŞTIRMA ve EĞİTİM MERKEZİ
5- RADIATION PROTECTION AT LOW ENERGY PROTON
ACCELERATORS, L. E. Moritz, Radiation Protection Dosimetry
Vol. 96, No 4, pp. 297–309 (2001) Nuclear Technology Publishing
TEŞEKKÜRLER…
Download

radyasyon ve radyasyondan korunma