S A N A Y İ D E T O P L A N M A N I N (TEMERKÜZ) A L T E R N A T İ F ÖLÇÜLERİ
Dr. Mehmet Ş. Ersoy
î. Ü. İşletme Fakültesi
İstatistik,. Demografi, ve
İktisadi Analizler Kürsüsü
Altemative Measures of Industrial Concentration
Industrial concentration, which refers to the number and size
distribution of firms producing a particular type of output, have been
started to be investigated since the Great Grisis of 1930's.
To investigate the existence of monopoly i n industries and the
economy as a whole, several measures of concentration are frequently used. These measures are also a useful starting point i n any
analysis of the structure of industries, which gives a necessary i n formation about the potentialities of the market situation.
Six alternative meausures of Industrial concentration are briefly
discussed i n this article. These first are; Concentration Ratio, Hirschman-Herfindahl Index, Entropy Cofficient, Linda Index, Coefficient
of Variation and Gini Index.
Any measure of concentration has two dimensions: the number
of firms and the relative size of these firms. Thus, i n any study concerning industrial concentration the choice of size variable is very important as well as the choice of an index between alternatives indexes of concentration.
GİRİŞ:
Sanayide toplanma (Temerküz) ilk defa 1930 larm büyük eko­
nomik krizi sırasında incelenmeye başlanan bir konudur. Toplan­
mayı ilk defa inceleyenler arasında özellikle Berle, Means, Robinson,
Chamberlin ve Shumpeter sayılabilirler. Bu araştırmacüar başlıca
M. Ş. Ersoy
140
ü ç t o p l a n m a görüşünün e k o n o m i k araştırmalarda önemli b i r y e r
tuttuğunu v u r g u l a m ı ş l a r d ı r :
{ 1 )
B i r i n c i s i , «sahipliğin t o p l a n m a s ı » dır. E k o n o m i b i r b ü t ü n o l a r a k
ele a l ı n d ı ğ ı n d a «sahipliğin t o p l a n m a s ı » ü r e t i m a r a ç l a r m m d â ğ ü ı m ı
v e r e f a h ı n b i r e y l e r v e y a a ü e l e r a r a s ı n d a dağılımı g i b i i k i ö n e m l i so­
r u n o r t a y a çıkarmaktadır.
t
İkincisi, « k a r a r v e r m e g ü c ü n ü n t o p l a n m a s ı » dır. S a h i p l i k v e k o n t ­
r o l a r a s ı n d a k i a y r ı l m a ö l ç ü s ü n d e , e k o n o m i d e sahipliğin t o p l a n m a ­
sından farklı olacak olan, e k o n o m i k k a y n a k l a r üzerinde k a r a r v e r ­
m e g ü c ü n ü n t o p l a n m a s ı i n c e l e n e b i l i r . Böyle b i r i n c e l e m e de b ü y ü k
işletmelerin o l d u ğ u k a d a r f i n a n s a l k u r u l u ş v e / v e y a g r u p l a r ı n d a
tüm ekonomide oynadıkları rolün belirlenmesini gerektirecektir.
Üçüncüsü, s a n a y i e k o n o m i s i n i n e n önemli k o n u s u olan sanayide
toplanmadır.
S a n a y i d e t o p l a n m a b i r s a n a y i n i n t o p l a m çıktısının az s a y ı d a
b ü y ü k işletme e l i n d e t o p l a n m a s ı olayı o l a r a k tanımlanabilir. A n c a k ,
g e n e l o l a r a k , b e l i r l i b i r çıktıyı ü r e t e n işletmelerin sayı ve b ü y ü k l ü k
dağmmı
o l a r a k düşünülmelidir.
( 1 )
S a n a y i d e t o p l a n m a s a n a y i n i n i n ö n e m l i b i r özelliğini o r t a y a k o ­
y a r . Ö r n e ğ i n , e ğ e r b i r s a n a y i d a l ı n d a t o p l a m üretimin n i s b i o l a r a k
b ü y ü k b i r k ı s m ı az s a y ı d a ( ö r n e ğ i n 3 v e y a 4 ) işletme t a r a f m d a n
g e r ç e k l e ş t i r ü i y o r s a b u d u r u m s ö z k o n u s u s a n a y i dalındaki y a p ı n ı n
özelliği h a k k ı n d a b i r f i k i r v e r e b i l i r . S a n a y i d e t o p i a n m a n m ö l ç ü l m e ­
s i v e i n c e l e n m e s i işletme politikalarına y ö n v e r e n e t k e n l e r i n k a v ­
ranmasında anlamlı b i r kolaylık sağlayacaktır.
E k o n o m i n i n b i r b ü t ü n o l a r a k i n c e l e n m e s i ve s a n a y i l e r d e m o n o ­
p o l ü n v a r l ı ğ ı n ı n araştırılması için t o p l a n m a ölçüleri y a y g ı n b i r b i ç i m ­
de kullanılmaktadır.
T o p l a n m a , şüphesiz h e r h a n g i b i r s a n a y i d e k i m o n o p o l d e r e c e s i ­
n i n t e k açıklayıcı değildir. T o p l a n m a ü e ilgüi b i r ç a l ı ş m a sadece m o ( 1 ) Alexis P. Jacquemin and Hemy W . de Jong; «European Industrial Organization», TUıe Mc Millan Press L t d , 1977, s. 28
Sanayide Toplanmanın (Temerküz) Alternatif Ölçüleri
141
n o p o l v e r e k a b e t i n öğelerini a ç ı k l a m a y a y a r a y a c a k b i r y a k l a ş ı m d a
i l k a d ı m ı oluşturacaktır.
T o p l a n m a ölçüleri h e m b i r b ü t ü n o l a r a k e k o n o m i l e r i n h e m de
s a n a y i d a l l a r ı n ı n uluslararası k a r ş ü a ş t ı r m a l a r ı n d a kullanılabüir. B u
k a r ş ı l a ş t ı r m a l a r b i r e k o n o m i n i n diğerine o r a n l a n e ö l ç ü d e r e k a b e t
e d i p e d e m e d i ğ i n i o l d u ğ u k a d a r farklı ü l k e l e r d e k i s a n a y i l e r d e t o p ­
lanmanın aynı seviyede o l u p olmadığının ve yüksek t o p l a n m a y a ne­
d e n o l a n f a k t ö r l e r i n b ü t ü n ülkelerde aynı kalıp k a l m a d ı ğ ı n ı n d a
araştırılmasını a m a ç l a r .
T o p l a n m a ölçüleri u l u s a l s e v i y e d e o l d u ğ u k a d a r b ö l g e s e l v e y a
m a h a l l i s e v i y e d e de h e s a p l a n a b i l i r v e b ö l g e s e l v e y a m a h a l l i k a r ş ı ­
laştırmalarda kullanüabüirler.
B i r ü l k e d e z a m a n içinde t o p l a n m a d a m e y d a n a g e l e b ü e c e k d e ­
ğ i ş m e l e r i n i n c e l e n m e s i n d e de t o p l a n m a ö l ç ü l e r i n d e n f a y d a l a n ü a b i l i r . Z a m a n i ç i n d e k i karşılaştırmalarda b i r b ü t ü n o l a n s a n a y i sek­
t ö r ü n e a i t t o p l a n m a t r e n d l e r i n e o l d u ğ u k a d a r s a n a y i dallarına a i t
trendlere
de g e r e k s i n m e d u y u l a c a k t ı r .
t 2 )
T O P L A N M A ÖLÇÜLERİ
B e l i r l i b i r s a n a y i d e k i t o p l a n m a n ı n derecesi, f a a l i y e t g ö s t e r e n iş­
l e t m e l e r i n sayısı v e b ü y ü k l e r i n e g ö r e d e ğ i ş i m gösterecektir. B u a n ­
l a m d a işletme sayısındaki b i r artış r e k a b e t i artıracak, t e r s i n e o l a r a k
p a z a r p a y ı n ı n b ü y ü k işletmeler l e h i n e y e n i d e n d a ğ ı l ı m ı b u işletmele­
r i n p a z a r d a k i g ü ç l e r i n i artıracaktır. D e m e k ö l ü y o r k i t o p l a n m a de­
r e c e s i n i ö l ç m e k t e kuUanılacak h e r h a n g i b i r ö l ç ü i k i d e ğ i ş k e n e g ö r e
belirlenebüecektir. Değişkenlerden b i r i s i söz k o n u s u sanayide f a a l i ­
y e t g ö s t e r e n i ş l e t m e l e r i n sayısı, d i ğ e r i ise işletmelerin n i s b i b ü y ü k ­
lükleridir. İşletme b ü y ü k l ü k l e r i e l d e k i v e r ü e r e ve ç a l ı ş m a n ı n a m a c ı n a
( 1 ) Douglas Needham; Economie Analysis and Industrial Ştructure», Holt, R i nehart and Winston, Inc, Ü.S.A., 1969, s. 83
( 2 ) Bu konuda daha fazla bilgi için, Bakınız: Willard F. Mueller and Larry G.
Hamm; «Trends i n Industrial Market Concentration, 1947 to 1970», The
Revİew of Economics and Statistics, VoL L V I , Number 4 (November 1974)
M. Ş. Krsoy
142
g ö r e çeşitli k r i t e r l e r e g ö r e b e l i r l e n e b i l i r
Çalışanlar sayısı, ö z ser­
m a y e , s a b i t s e r m a y e , ü r e t i m d e ğ e r i v e y a miktarı, k a t m a değer, p a ­
z a r payı, yıllık c i r o , n e t k â r ve n a k i t akışı işletme b ü y ü k l ü k l e r i n i n
b e l i r l e n m e s i n d e kullanılan k r i t e r l e r a r a s ı n d a s a y ı l a b i l i r . A n c a k ,
t e m e l s o r u n s a n a y i dalları a r a s ı n d a karşılaştırmalar y a p a b i l m e k
için e n u y g u n k r i t e r i n seçilmesidir.
tz>
İşletme sayısı v e işletmelerin n i s b i b ü y ü k l ü k l e r i değişkenleri, b i r ­
l i k t e , g e r ç e k t e n t o p l a n m a d e r e c e s i n d e o r t a y a ç ı k a c a k d e ğ i ş m e n i n zo­
r u n l u o l a r a k m o n o p o l gücünde o r a n s a l b i r değişmeyi ifade edeceği
k e s i n l i k l e ispatlanamamıştır.
Bazı a r a ş t ı r m a c ı l a r b i r t o p l a n m a ö l ç ü s ü n ü n t e o r i k d a y a n a ğ ı o l a n
çeşitli koşulları b i r l i k t e i ç e r m e s i g e r e k t i ğ i n i < v u r g u l a m ı ş l a r d ı r . G e ­
n e l l i k l e ö n e s ü r ü l e n t e m e l koşullar
a ş a ğ ı d a k i g i b i özetlenebüir:
3>
<4>
1 '•— Kullanılan; ö l ç ü s a n a y i l e r i n t o p l a n m a b a k ı m ı n d a n sıralan­
m a s ı n d a t e r e d d ü t l e r e m e y d a n v e r m e y e c e k derecede a ç ı k v e k o l a y ­
lıkla kullanılabilir olmalıdır.
2 — Ö l ç ü p a z a r v e y a s a n a y i dalının m u t l a k b ü y ü k l ü ğ ü n e b a ğ ­
lı o l m a m a l ı , a n c a k o p a z a r v e y a s a n a y i d a l ı n d a k i işletmelerin k o m ­
b i n e edilmiş n i s b i b ü y ü k l ü k l e r i n b i r f o n k s i y o n u olmalıdır. B u n e d e n ­
l e ö l ç ü , tartıların b ü y ü k l ü k l e r e g ö r e belirlendiği, n i s b i b ü y ü k l ü k l e ­
r i n tartılı b i r t o p l a m ı o l a r a k d ü ş ü n ü l e b ü i r v e a ş a ğ ı d a k i g i b i f o r m ü ­
le edüebilir -.
C = S w { P i ) Pi
( 1 ) İşletme büyüldüğünün ölçülmesi konusunda bakınız: Neyran Orhunbilge,
«Türk İmalat Sanayiinde Ortalama İşletme Büyüklüğü, Değişmeleri, Sebeb
ve Sonuçları,» (Yayımlanmamış Doktora Tezi) İ.Ü. İşletme Fakültesi, İs­
tanbul 1980, s. 43-57
( 2 ) İbid.
( 3 ) Örneğin; M . Hail and H . Tideman, «Measures of Concentration», American
Statisrical Association Journal, No. 62 (March 1967; C. Marfels, «Absolute
and Relatİve Measures of Concentration Reconsİdered>>, Kyklas, vol X X I V
(1971)^
(4) Aİexis P. Jacquemin and Henry "W. De Jong, op. cit, P. 42
Sanayide Toplanmanın (Temerküz) Alternatif Ölçüleri
143
B u formüldeki unsurların anlamı şöyledir :
C = T o p l a n m a ölçüsü
Pi = i , işletmenin n i s b i b ü y ü k l ü ğ ü (Pi > O, Pi = 1)
W
(Pi) = i . işletmenin n i s b i b ü y ü k l ü ğ ü n e v e r i l e n tartı.
3 — Eğer b ü y ü k l ü k ö l ç e ğ i n d e d a h a a ş a ğ ı d a b u l u n a n b i r işlet­
m e n i n p a z a r payında daha yukarıda b u l u n a n b i r f i r m a lehine, b i r
a z a l m a s ö z k o n u s u o l u r s a , t o p l a n m a ö l ç ü s ü n d a b i r artış k a y d e d i l e c e k ­
tir.
4 — «Firma sayısındaki artış r e k a b e t i artıracaktır» e k o n o m i k
d ü ş ü n c e s i n e u y g u n o l a r a k , t o p l a n m a ö l ç ü s ü işletme sayısının a z a l a n
b i r f o n k s i y o n u olmalıdır.
5 — Eğer, k e y f i b i r f a k t ö r ,
firmaların n i s b i büyüklüklerinde
l a n m a ö l ç ü s ü n d e de aynı o r a n d a
k o ş u l ö l ç ü y e k a r d i n a l b i r özellik
s ö z k o n u s u s a n a y i dalındaki b ü t ü n
b i r a z a l m a y a n e d e n olmuşsa t o p ­
b i r a z a l m a s ö z k o n u s u olacaktır. B u
vermektedir.
Y u k a r ı d a sayılan koşulların ö n e m i h a k k ı n d a g e n e l b i r f i k i r b i r ­
liğinin b u l u n m a d ı ğ ı g ö r ü l m e k t e d i r . G e r ç e k t e b u koşulların h e p s i n e
s a h i p o l m a y a n b i r t o p l a n m a ö l ç ü s ü n ü n e k o n o m i k a n l a m d a ilginç o l ­
mayacağı söylenemez.
U y g u l a m a d a kullanılan b a ş l ı c a t e m e r k ü z ölçüleri T o p l a n m a İn­
d e k s i , H i r s c h m a n - H e r f i n d a h l İndeksi, E n t r o p y Katsayısı, L i n d a İn­
d e k s i , D e ğ i ş i m Katsayısı v e G i n i İndeksidir. Ş i m d i b u ölçüleri v e özel­
l i k l e r i n i kısaca inceleyelim.
— T O P L A N M A İNDEKSİ
T o p l a n m a i n d e k s i 1 s a y ı d a (1 = 1, 2, 3,4,..., 8
20...) e n b ü y ü k
i ş l e t m e n i n n i s b i b ü y ü k l ü k l e r i n i n t o p l a m m m a eşittir v e a ş a ğ ı d a k i g i ­
b i ifade edilebilir;
C
--=
1=1
(i = ,...',1, l + l , . . . n )
M, Ş. E r s o j
144
B u formülde :
C, 1 e n b ü y ü k işletmenin n i s b i b ü y ü k l ü k l e r i toplamını,
Pi, i . işletmenin n i s b i b ü y ü k l ü ğ ü n ü i f a d e e t m e k t e d i r .
G ö r ü l d ü ğ ü g i b i t o p l a n m a i n d e k s i sadece 1 sayıda e n b ü y ü k f i r m a ­
yı d i k k a t e almaktadır, o şeküde k i , i n d e k s dağılımın b e l i r l i b i r n o k ­
tasındaki d u r u m u göstermekte ve indekse dahü o l a n bütün işletme­
l e r a y n ı derecede ö n e m l i o l m a k t a d ı r l a r .
T o p l a n m a i n d e k s i s a n a y i dalları a r a s ı n d a k i karşılaştırmalarda
y a y g ı n b i r b i ç i m d e k u l l a n ü m a k t a d ı r . Ö r n e ğ i n 40, 25 v e 20 işletmeyi
i ç e r e n A , B v e C g i b i ü ç s a n a y i dalını t o p l a n m a b a k ı m ı n d a n k a r ş ı ­
l a ş t ı r m a k istediğimizi v e h e r s a n a y i d a l ı n d a sırasıyla 4, 8, 12 v e 20
e n b ü y ü k işletmenin b e l i r l i b i r k r i t e r e g ö r e (örneğin n i s b i p a z a r p a y ­
ları) n i s b i işletme b ü y ü k l ü k l e r i n i n t a b l o 1. d e k i g i b i h e s a p l a n m ı ş o l ­
d u ğ u n u v a r s a y a l ı m . T a b l o 1. d e k i v e r i l e r d e n f a y d a l a n ı l a r a k k a r ş ı l a ş ­
t ı r m a b i r g r a f i k ü z e r i n d e de yapılabilecektir (Bakınız Şekil 1).
NİSBİ
•
A
SANAYİİ
BÜYÜKLÜKLER
B
SANAYİİ
C
SANAYİİ
4 en büyük işletme
60
50
65
8 en büyük işletme
80
70
85
12 en büyük işletme
84
84
90
20 en büyük işletme
90
95
99
Toplam işletme sayısı
40
25
20
Tablo 1
B u karşüaştırmada h a n g i sanayi d a l m d a toplanmanın d a h a faz­
l a o l d u ğ u s o r u s u n u n c e v a b ı s e ç ü e n işletme sayısına b a ğ l ı o l a c a k v e
g r a f i k 1 d e k i k e s i k l i k ü m ü l a t i f t o p l a n m a eğrilerinin i n c e l e n m e s i y l e
belirlenebilecektir.
Sanayide Toplanmanın (Temerküz) Alternatif Ölçüleri
4
8
-f2
145
20
Şekil 1
E ğ e r t o p l a n m a e ğ r i l e r i n d e n b i r i s i t a m a m e n diğerinin ü z e r i n d e
kalıyorsa, üstteki e ğ r i n i n t e m s i l ettiği s a n a y i d a l ı n d a t o p l a n m a d a ­
h a f a z l a d e m e k t i r . Şekil l ' e d i k k a t e d i l e c e k o l u r s a C s a n a y i d a l ı n ­
d a k i t o p l a n m a , A v e B s a n a y i d a U a r m d a n fazladır. Z i r a C y i t e m s ü
e d e n k ü m ü l a t i f e ğ r i , işletme sayısı n e k a d a r o l u r s a o l s u n , h e m A
h e m de B s a n a y i dallarını t e m s i l e d e n eğrilerin d a i m a ü z e r i n d e k a l ­
m a k t a d ı r . A n c a k A v e B s a n a y i dalları a r a s m d a karşılaştırma y a p ü m a k istendiğinde g e n e l b i r y o r u m y a p m a k olanaksızdır. Z i r a A v e B
e ğ r i l e r i n d e n b i r i s i d i ğ e r i n i n t a m a m i y l e altında v e y a ü s t ü n d e k a l m a ­
m a k t a , ö n c e B , A ' n m altında s e y r e t m e k t e , e ğ r i l e r b i r n o k t a d a k e s i ş ­
t i k t e n s o n r a , B eğrisi A eğrisinin ü z e r i n d e d e v a m e t m e k t e d i r . D o l a ­
yısıyla, i n d e k s e n b ü y ü k 4 v e 8 işletme d i k k a t e alınarak h e s a p l a n ­
d ı ğ ı n d a A s a n a y i d a l ı n d a k i t o p l a n m a n ı n B d e n f a z l a o l d u ğ u , 12 i ş ­
l e t m e d i k k a t e a l ı n a r a k h e s a p l a n d ı ğ ı n d a h e r i k i s a n a y i dalındaki
t o p l a n m a d e r e c e s i n i n a y n ı k a l d ı ğ ı v e 20 işletme s ö z k o n u s u o l d u ğ u n ­
d a ise B s a n a y i d a l ı n d a k i t o p l a n m a n ı n A y a o r a n l a d a h a f a z l a o l d u ­
ğ u söylenebilir.
— H I R S C H M A N - H E R F I N D A H L İNDEKSİ
H i r s c h m a n - H e r f i n d a h l i n d e k s i incelenen s a n a y i dalındaki b ü ­
t ü n işletmelerin n i s b i - b ü y ü k l ü k l e r i n i n k a r e l e r i t o p l a m ı n a eşittir:
M. Ş. Ersoy
140
H
-
X P>
2
B u i n d e k s , t o p l a n m a i n d e k s i n d e o l d u ğ u g i b i sadece 1 s a y ı d a e n
b ü y ü k işletmeyi değil, i n c e l e n e n d a l d a k i b ü t ü n işletmeleri, n i s b i b ü y ü k l ü k l e r i y l e b e l i r l e n e n ağırlıklara g ö r e , d i k k a t e a l m a k t a d ı r . D o l a ­
yısıyla işletme n e k a d a r k ü ç ü k ise i n d e k s t e k i ağırlığı o ö l ç ü d e k ü ç ü k ,
v e y a t a m t e r s i , olacaktır.
î n d e k s i n a l a b ü e c e ğ i e n b ü y ü k d e ğ e r 1 v e e n k ü ç ü k d e ğ e r ise l / n
olacaktır. Z i r a m o n o p o l ü n varlığı h a l i n d e i n c e l e n e n d a l d a t e k b i r f i r ­
m a b u l u n a c a k , b u f i r m a t o p l a m b ü y ü k l ü ğ ü n % 100 ü n e s a h i p o l a c a k
v e H = 1 olacaktır. E ğ e r s a n a y i dalındaki t o p l a m b ü y ü k l ü ğ ü n işlet­
m e l e r a r a s ı n d a eşit dağıldığı d ü ş ü n ü l ü r s e h e r işletmenin n i s b i b ü ­
yüklüğü l / n ve H — l / n
olacaktır.
( , )
İndeks, o işletme b ü y ü k l ü k l e r i n i n v a r y a n s m ı t e m s i l e t m e s i h a ­
l i n d e , a ş a ğ ı d a k i g i b i de i f a d e e d i l e b i l i r :
3
( 2 )
H = na
a
+
~
n
İşletme b ü y ü k l ü k l e r i n i n eşit o l m a s ı d u r u m u n d a b ü y ü k l ü k l e r i n
d e ğ i ş i m i sıfır (cr = 0) v e H e r f i n d h l i n d e k s i de l / n e eşit olacaktır. B i r
b a ş k a deyişle b ü t ü n işletmelerin b ü y ü k l ü k l e r i b i r b i r i n e eşitse, i n d e k s
f i r m a sayısının, t e r s i n e eşit olacaktır. B u n e d e n l e i n d e k s işlet­
m e sayısının t e r s i n i n b i r f o n k s i y o n u d u r .
2
H i r s c h m a n - H e r f i n d a h l i n d e k s i f i r m a büyüklüklerinin v e y a nis­
b i t o p l a n m a n ı n b i r ö l ç ü s ü d ü r . İ n d e k s d e ğ e r i üst l i m i t i o l a n 1 e y a k -
(D
"
H -iâı
H
H
=
n .
1
V
ı
1
n
( 2 ) Donald A . Hay and Derek J . Morris, «Industrial Economics, Tîıeory and
Evİdence,» Oxford University Press, 1979, s. 107-105
Sanayide Toplanmanın (Temerküz) Alternatif Ölçüleri
147
laştıkça işletme b ü y ü k l e r i n d e k i eşitsizlik v e y a t o p l a n m a a r t a c a k d e ­
mektir.
— ENTROPY KATSAYISI
E n t r o p y katsayısı b e l i r l i b i r s a n a y i dalındaki işletmelerin b ü y ü k ­
lüklerinin p a z a r d a k i karmaşıklık v e y a b e l i r s i z l i k d e r e c e s i n i ö l ç m e y e
y a r a y a n b i r t o p l a n m a ölçüsüdür.
fi =
S Pi.log —
Pi
Katsayı n e k a d a r b ü y ü k o l u r s a işletmelerin b ü y ü k l ü k l e r i arasın­
d a k a r m a ş ı k l ı k v e y a b e l i r s i z l i k de o ö l ç ü d e b ü y ü k olacaktır. B u n e ­
denle b u katsayı için t o p l a n m a derecesinin t e r s i n i n b i r ölçüsüdür denilebüir.
M o n o p o l d u r u m u n d a belirsizlik e n k ü ç ü k değerini alacaktır
(0). Z i r a b u d u r u m d a P i = 1 o l d u ğ u n d a n k a t s a y ı sıfıra eşit o l a c a k ­
tır.
E ğ e r b ü t ü n b ü t ü n firmaların b ü y ü k l ü k l e r i b i r b i r i n e eşitse
Pi = l / n o l a c a ğ ı n d a n katsayı u l a ş a b ü e c e ğ i e n b ü y ü k d e ğ e r o l a n l o g
n
d e ğ e r i n i alacaktır.
( 1 )
K o l a y l ı k l a a n l a ş ı l a b ü e c e ğ i g i b i işletme s a y ı s ı n d a v e işletme b ü ­
y ü k l ü k l e r i n i n eşitliğinde b i r l i k t e b i r artış söz k o n u s u o l d u ğ u n d a , b u
artışlar k a t s a y ı n ı n d e ğ e r i n i d e ğ i ş t i r m e y e c e k , a n c a k l o g a r i t m i k d e ­
(D E = |
i
1
1
"
E =
n
log
1
l/n
1
— logn + — l o g n
n
n
"
—
— logn
** n
148
M. Ş. Ersoy
ğ e r l e r i n kullanılması n e d e n i y l e işletme sayısı f a k t ö r ü azaltıcı b i r r o l
oynayacaktır.
i ş l e t m e sayısının e n t r o p y katsayısını e t k ü e m e s i n e d e n i y l e n i s b i
bir ölçü
geliştirümiştir. B u n i s b i ö l ç ü e n t r o p y katsayısının, l o g n
{ k a t s a y n ı m alabileceği e n b ü y ü k d e ğ e r ) e b ö l ü n m e s i y l e elde e d i l i r ;
( 1 )
logn
B u f o r m ü l b e l i r l i s a y ı d a işletme i ç i n m e v c u t b ü y ü k l ü k d a ğ ü ı m ı
derecesinin m ü m k ü n m a x i m u m dağılımla nasü kıyaslanabileceğini
göstermektedir.
E n t r o p y katsayısının d i ğ e r t o p l a n m a ö l ç ü l e r i n d e n a y r ı b i r ö z e l ­
liği v a r d ı r . E ğ e r n i c e l e n e n ö r n e k çeşitli g r u p l a r a ayrıştırüabiliyorsa
(örneğin, farklı s a n a y i dallarına, ülkelere, b ö l g e l e r e , b ü y ü k l ü k sı­
n ı f l a r ı n a g i r e n işletmeler g i b i ) , k a t s a y ı n ı n t a m a m ı n ı k e n d i s i n i o l u ş ­
t u r a n tartüı e l e m a n l a r ı n a ayrıştırarak, h e r g u r u b u n
t o p l a m için­
d e k i . p a y ı n ı b e l i r l e m e k olasıdır >. B ö y l e c e g u r u b u n a t o p l a m i ç i n d e
ve g r u p l a r arasında b e l i r s i z l i k t e n söz edilebilir ve elemanların t o p ­
l a n m a s ı y l a y i n e e n t r o p y katsayısına ulaşılabilir. Böyle b i r ayrıştır­
m a d i ğ e r ö l ç ü l e r için söz k o n u s u değildir.
(2
— L İ N D A İNDEKSİ
İstatistik ç a l ı ş m a l a r d a y a y g ı n b i r b i ç i m d e k u l l a n ü a n d i ğ e r b i r
t o p l a n m a ölçüsü L i n d a indeksidir.
L i n d a i n d e k s i n i elde e d e b ü m e k için ö n c e a ş a ğ ı d a k i f o r m ü l ü n v e ­
rilmesi gerekmektedir :
T
1 — i
( 1 ) Alexis P. Jacquemin and Henry W . de Jong, on. cit, s. 47
( 2 ) İfaid.
,
ı
Sanayide Toplanmanın (Temerküz) Alternatif Ölçüleri
149
B u formülde,
lam
Ti, 1 b ü y ü k işletme a r a s ı n d a y e r a l a n e n b ü y ü k i işletmenin t o p ­
büyüklüğünü,
T2 d e n n'e k a d a r d e ğ i ş e b ü e n f i r m a sayısını b e l i r t i r l e r .
Q i , ü k i işletmenin o r t a l a m a b ü y ü k l ü ğ ü ü e g e r i y e k a l a n
işletmenin o r t a l a m a b ü y ü k l ü k l e r i a r a s ı n d a k i o r a n d ı r .
1— i
B u formülden y a r a r l a n a r a k L i n d a i n d e k s i aşağıdaki g i b i formüle
e d ü e b ü i r <*>:
Y a n i . L i n d a i n d e k s i Qi l e r i n ortalamasının =
Üe ç a r p ı m ı n d a n
1
ibarettir.
B u , indeksle 1 b i r i n d i k b i r örneğe dahü o l a n değişkenin değerle­
r i a r a s ı n d a k i eşitsizliğin d e r e c e s i n i ö l ç m e k a m a ç l a n m a k t a d ı r v e i n ­
deks t o p l a n m a i n d e k s i n i n eksik b i r yönünü tamamlamaktadır <\ D i ­
ğ e r t a r a f t a n b u i n d e k s b i r s a n a y i d e k i o l i g o p o l i s t işletmelerle d i ğ e r
işletmelerin sınırını b e l i r l e m e k için de kullanüabilir. B u a m a ç için
b ü y ü k l ü k sırasına g ö r e ö n c e ü k i k i işletme (l — 2), s o n r a i l k ü ç işlet­
m e (1 — 3), d a h a s o n r a i l k d ö r t işletme (1 — 4) ... vs., için L i n d a i n ­
d e k s l e r i h e s a p l a n ı r . H e s a p l a m a m a x i m u m b i r d e ğ e r elde e d i l i n c e y e
k a d a r d e v a m e d e r ( b u 1 + 1 işletme için h e s a p l a n a c a k i n d e k s i n 1 i ş ­
l e t m e için h e s a p l a n a c a k i n d e k s t e n b ü y ü k o l m a s ı d e m e k t i r ) . B u n o k ­
t a d a «oligopolistik a r e n a »
belirlenmiş o l u r .
2
( 3 )
,
— DEĞİŞİM K A T S A Y I S I
Bilindiği g i b i s t a n d a r d s a p m a n ı n (a) a r i t m e t i k o r t a l a m a y a (P)
oranı o l a n değişim katsayısı önemli b i r değişim ölçüsüdür: T o p l a n m a
k o n u s u n d a farklı s a n a y i dallarındaki işletmeler a r a s ı n d a k i b ü y ü k ( 1 ) İbid. s. 48
( 2 ) Daha önce görüldüğü gibi temerküz indeksi, 1 en büyük işletmenin büyüklük
farklarım ihmal etmektedir. Buna karşılık Linda indeksi büyüklük farkla­
rını da dikkate almaktadır.
( 3 ) İbid, s. 48
M. Ş. Ersoy
150
lük değişmelerinin belirlenmesinde
lir.
ve karşılaştırılmasında kullanı-,
Değişim katsayısı aşağıdaki gibi formüle edilebilir :
D.K = —
P
Bü formülde P, o r t a l a m a işletme büyüklüğünü ifade
n
etmektedir
<|.>
p
ve P =
n
formülü yardımıyla hesaplanabüir,
—
1
. ^ P i = 1 olacağı için, P = — değerini alacaktır,
Böylece,
_____
.
j
V
l/n
v e değişim katsayısı.
D.K. _ / J l - Î
D.K =
n
7ij
v n
(
i
=
1
P
l
-
_ l )
n
formülüyle h e s a p l a n a b i l e c e k t i r .
B u katsayının değeri 0 ile n — 1 a r a s m d a değişecektir. Katsayı­
nın değeri n e k a d a r büyükse büyüklükler arasındaki eşitsizlik de o
k a d a r büyük olacaktır.
GİNÎ İNDEKSİ
G i n i katsayısı L o r e n z eğrisi yardımıyla açıklanabilen istatistik
b i r ölçüdür. F a r a z i b i r p a z a r için L o r e n z eğrisi şekil 2 de gösterümiştir.
{1)
( 1 ) Bakınız: Kenan Gürtan «İstatistik ve Araştırma Metodları, İktisat ve İş İda­
resine Tatbikatı», Fatih Yayınevi Matbaası, İstanbul, 1977 s. 132-134
Sanayide Toplanmanın (Temerküz) Alternatif Ölçüleri
181
Şeklin a n l a m ı n ı k a v r a y a b i l m e k için ö n c e t o p l a n m a olayının sı­
n ı r l a r ı m v e şekil ü z e r i n d e b u sınırlara k a r ş ı g e l e n i k i e k s t r e m d u ­
r u m u belirtmek gerekecektir.
D i ğ e r t o p l a n m a ö l ç ü l e r i n d e de sözü edildiği g i b i , t o p l a n m a o l a ­
yının sınırlarım i k i e k s t r e m d u r u m belirleyecektir:
(1) T o p l a m b ü y ü k l ü ğ ü n işletmeler a r a s ı n d a eşit o l a r a k d a ğ ı l m a ­
sı v e y a eşit d a ğ ü m a d u r u m u .
(2) T o p l a m b ü y ü k l ü ğ ü n t e k b i r işletmede t o p l a n m a s ı v e y a t a m
(mutlak) toplanma d u r u m u .
Şekil 2
L o r e n z eğrisi ş e k ü d e g ö r ü l d ü ğ ü g i b i , h e r i k i e k s e n i de y ü z d e esa­
sına g ö r e b ö l ü m l e n d i r i l m i ş k a r t e z y e n k o o r d i n a t
sistemi üzerinde,
M; g. Ersoy
152
büyüklük değişkeninin kümülatif n i s b i kıymetleri o r d i n a t , kümüla­
t i f n s i b i işletme sayısı absis e k s e n i ü z e r i n d e gösterilerek çizümiştir.
M u t l a k eşitlik s ö z k o n u s u ise, b i r b a ş k a deyişle i n c e l e n e n s a n a ­
y i d e k i t o p l a m b ü y ü k l ü k işletmeler a r a s ı n d a eşit o l a r a k d a ğ ü m ı ş s a ,
t o p l a m b ü y ü k l ü ğ ü n ö r n e ğ i n % 5'i işletmelerin % 5'ine, b ü y ü k l ü ğ ü n
% 10'u işletmelerin % 10'una, b ü y ü k l ü ğ ü n % 20'si işletmelerin %
20'sine .... b ü y ü k l ü ğ ü n % İOO'Ü işletmelerin % 100'üne a i t o l a c a k v e
b ü t ü n g ö z l e m l e r absis. ü e 45° l i k a ç ı y a p a n d o ğ r u ( d i a g o n a l ) ü z e r i n ­
de b u l u n a c a k v e L o r e z eğrisi O B d o ğ r u s u şeklinde b e l i r e c e k t i r . O B
d o ğ r u s u n a « m u t l a k eşitlik d o ğ r u s u » v e y a «eşit d a ğ ı l m a d o ğ r u s u
a d l a r ı v e r i l i r . B ü t ü n işletmelerin eşit b ü y ü k l ü ğ e s a h i p o l m a l a r ı h a ­
l i n d e G i n i katsayısı Ö'a eşit o l a c a k t ı r k i b u d a t o p l a n m a n ı n söz k o ­
n u s u olmadığını belirtecektir.
D i ğ e r t a r a f t a n , t ü m b ü y ü k l ü k t e k b i r işletme e l i n d e t o p l a n m ı ş
ise, b u işletme h e m b ü y ü k l ü ğ ü n v e h e m de işletme sayısının % 100'ü n ü t e m s i l e d e c e ğ i i ç i n L o r e n z eğrisi O A B k ı r ı k d o ğ r u s u şeklinde o l a ­
caktır. B u d u r u m d a G i n i i n d e k s i n i n değeri 1 olacak ve b u d a m u t ­
l a k toplanmayı ifade edecektir.
U y g u l a m a d a b ü i k i e k s t r e m d u r u m l a o l d u k ç a e n d e r kârşılaşüır.
B u nedenle u y g u l a m a d a k i örneklerde genellikle b u i k i e k s t r e m a r a ­
s ı n d a k i d e ğ i ş i k d u r u m l a r söz k o n u s u d u r v e b u n l a r m L o r e n z eğrileri
O B d o ğ r u s u i l e O A B kırık d o ğ r u s u a r a s m d a b u l u n u r . L o r e n z eğrisi
O B d o ğ r u s u n a y a k l a ş t ı k ç a t o p l a n m a n ı n azaldığı, a k s i h a l d e , e ğ r i O A B
k ı r ı k d o ğ r u s u n a yaklaştıkça, t o p l a n m a n ı n k u v v e t l e n d i ğ i anlaşılacak­
tır ( >.
2
S O N U Ç
G ö r ü l d ü ğ ü g i b i , s a n a y i d e t o p l a n m a n ı n ö l ç ü l m e s i a m a c ı y l a çeşitli
a l t e r n a t i f ö l ç ü l e r kullanüabilir.
T o p l a n m a ölçüleri s a n a y i d a l l a r ı n d a k i y a p ı n ı n
kuUanüabÜecek e n önemli araçlardandırlar.
( 1 ) îbid. s/133
( 2 ) :İbid. p. 134
incelenmesinde
Sanayide Toplanmanın (Temerküz) Alternatif Ölçüleri
153
B i r t o p l a n m a ölçüsünün değeri b e l i r l i b i r sanayideki m o n o p o l
g ü c ü n ü n m i k t a r ı n a g ö r e d e ğ i ş i m gösterecektir. İşletme sayısındaki
artış r e k a b e t i artıracak, b u n a k a r ş ü ı k b ü y ü k l ü k l e r i n b ü y ü k işletme­
l e r l e h i n e y e n i d e n d a ğ ı l ı m ı b u işletmelerin p a z a r d a k i güçlerini a r ­
tıracaktır. B ö y l e c e h e r h a n g i b i r t o p l a n m a ö l ç ü s ü n ü n işletme sayısı
v e b u işletmelerin n i s b i b ü y ü k l ü k l e r i g i b i i k i b o y u t u olacaktır.
S a n a y i d e t o p l a n m a k o n u s u n d a y a p ı l a c a k h e r h a n g i b i r araştır­
mada, h a n g i t o p l a n m a ölçüsünün kullanümasmın u y g u n olacağına
k a r a r v e r m e d e n önce h a n g i büyüklük k r i t e r i n i n büyüklük ölçüsü ola­
r a k seçilebileceğini d ü ş ü n m e k g e r e k i r . E ğ e r farklı b ü y ü k l ü k d e ğ i ş ­
k e n l e r i n e g ö r e h e s a p l a n a n t o p l a n m a ölçüleri a y n ı n e t i c e l e r i v e r i ­
y o r s a z a t e n b ü y ü k l ü k k r i t e r i n i n seçimi d i y e b i r s o r u n o r t a y a ç ı k m a ­
yacaktır. A n c a k t e o r i k y o r u m l a r b u n u n böyle olmadığını s a v u n m a k ­
t a v e u y g u l a m a d a k i g e r ç e k l e r b ü y ü k l ü k d e ğ i ş k e n i n i n seçiminin, sa­
n a y i l e r i n büyük b i r kısmında, t o p l a n m a ölçüsünü etküeyeceğini v u r ­
gulamaktadır.
Çeşitli t o p l a n m a ölçülerini b i r b i r l e r i y l e k a r ş ü a ş t ı r m a k söz k o ­
n u s u o l d u ğ u n d a , b u ö l ç ü l e r farklı b i l g i l e r i g e r e k t i r e c e k l e r d i r . T o p ­
l a n m a y ı ö l ç e b i l e c e k t e k b i r ö l ç ü ise gehştirilememiştir. B u k o n u d a k i
ç a b a l a r , s ö z k o n u s u s a n a y i d e k i e n b ü y ü k f i r m a l a r ı n ağırlıkları i l e
d a ğ ı l ı m l a r ı n ı k o m b i n e e d e n b i r m o d e l i n oluşturulması ü z e r i n d e y o ­
ğunlaşmıştır. A n c a k elde e d i l e n s o n u ç l a r i l g i n ç o l m a m ı ş ve ölçüle­
r i n f a r k h biçimlerde hesaplanmasının dezavantajlarını o r t a d a n k a l ­
dıracak y e n i l i k l e r getirüememiştir.
B u n u n l a b i r l i k t e , u y g u l a m a d a ölçüler b i r o r t a k n o k t a d a birleş­
me eğüimindedirler
ve a l t e r n a t i f ölçüler arasında b i r seçim söz
k o n u s u olduğunda bazı istatistik metodların b u amaçla kullanüabilm e s i olanaklıdır. Ö r n e ğ i n P. J a c q u e m i n v e H e n r i W . de G o n g , A v r u p a
E k o n o m i k Topluluğuna üye ülkelerdeki i m a l a t s a n a y i l e r i n i içeren
b i r a r a ş t ı r m a l a r ı n d a , h e r s a n a y i dalı için, ö n c e a y r ı ayrı, t o p l a n m a
i n d e k s i (en b ü y ü k 4 v e 8 işletme için), H e r f i n d a h l i n d e k s i , E n t r o p y
katsayısı, L i n d e i n d e k s i (4 işletme için) v e G i n i İndeksi h e s a p l a m ı ş ­
l a r , d a h a s o n r a b u ö l ç ü l e r a r a s ı n d a k i sıra k o r e l a s y o n u katsayılarını
araştırmışlardır. Elde e t t i k l e r i s o n u ç l a r d a d ö r t v e s e k i z e n b ü y ü k i ş ­
l e t m e i ç i n h e s a p l a n a n t o p l a n m a i n d e k s l e r i n i n (C4 v e Cs) k e n d i a r a l a (1)
( 1 ) Bkz: P. Jacquemin and Henri W . de Jong, op. cit, s. 49-50.
154
M, Ş. Ersoy
r ı n d a k i sıra k o r e l a s y o n u katsayısının o l d u ğ u k a d a r , C v e C i n a y r ı
a y r ı H e r f i n d a h l (H) i n d e k s i ve E n t r o p y katsayı (E) a r a s ı n d a k i sıra
k o r e l a s y o n u k a t s a y ı l a r ı n ı n d a 0,90 v e ü z e r i n d e çıkması, t o p l a n m a i n ­
d e k s l e r i (C4 v e C ) , H e r f i n d a h l i n d e k s i v e E n t r o p y katsayısı arasın­
d a k i ilişkinin y ü k s e k o l d u ğ u n u o r t a y a k o y m u ş t u r . L i n d a v e G i n i i n ­
d e k s l e r i n i n d i ğ e r i n d e k s l e r l e üişkisinin ise z a y ı f o l d u ğ u g ö r ü l m ü ş t ü r .
S o n u ç o l a r a k P. J a c q u e m i n v e H . W . de J o n g t o p l a n m a i n d e k s i , H e r ­
f i n d a h l i n d e k s i v e E n t r o p y katsayısının u y g u l a m a l ı ç a l ı ş m a l a r d a özel­
l i k l e kullanılabilecek e n u y g u n ö l ç ü l e r olduklarını ö n e sürmüşlerdir.
A n c a k kanımızca b u k o n u d a yapılacak araştırmalarda b u f i k r i n d i ­
r e k t o l a r a k b e n i m s e n e r e k C, H v e E ' n i n u y g u n ölçüler o l a r a k k a b u l
e d ü m e s i d i ğ e r l e r i n i n d i k k a t e a l ı n m a m a s ı sakıncalı o l a b i l i r . Y u k a r ı ­
d a s ö z ettiğimiz a r a ş t ı r m a d a o l d u ğ u g i b i , i n c e l e n e n o l a y i ç i n b ü t ü n
a l t e r n a t i f ölçüleri h e s a p l a y a r a k ö l ç ü l e r a r a s ı n d a sıra k o r e l a s y o n u
a r a ş t ı r m a k ve d i ğ e r ölçülerle k u v v e t l i ilişki v e r e n ölçüleri diğerlerine
t e r c i h e t m e k y e r i n d e olacaktır.
4
8
e
K A Y N A K L A R
1. BOCK, Betty and FARKAS, Jack; «Concentration i n Manufacturing», Re­
search Raport from the Conference Board, The Conferenee Board, Studies
i n Business Economics, Number 99, 1966.
2. BÖYLE, E. Stanley: «The Average Concentration Ratio: A n Approprİate
Measure of Industry Structure», Journal of Politİcal Economy, V o l . 8 1 , No.
• 2. Part I {March-April 1973).
3. G A S T W I R T H , L . Joseph: «The Estimation of The Lorenz CurVe and Gini
Index» The Review of Economics and Statistİcs, V o l . L L X , No. 3 (August
1972).
4.. GÜRTAN Kenan; «İstatistik ve Araştırma Metodlan, İktisat ve İş İdare­
sine Tatbikatı», Fatih Yayınevi Matbaası, İstanbul 1977.
5. HAGERBAURNER, B. James; «The G i n i Concentration Ratio and the Minör
Concentration Ratio: A two parameter Index of Inecmality», The Review of
Economics and Statistics, V o l . L I X , No. 3 (August 1977).
6. H A Y , A . Donald and MORRIS J . Derek, «Industrial Economics, Theory
and Evİdence», Oxford Universİty Press, 1979-
Sanayide Toplanmanın (Temerküz) Alternatif Ölçüleri
155
7. J A C Q U E M I N , P. Alexİs and D E JONG, W . Henry; «European Industrial
Organisation», The Macmillan Press L t d , 1977.
8. M U E L L E R , F. W i l l a r d and H A M M G. Larry; «Trends i n Industrial Market
Concentration, 1947 to 1970», The Review of Economics and Statistics, V o l .
L V I , No. 4 (November 1974).
9. N E E D H A M Douglas; «Economie Analysis and Industrial Structure», Holr,
Rinehart and Winston, Inc, USA, 1969.
10.
ORHUNBİLGE Neyran; «Türk İmalat Sanayiinde Ortalama İşletme Büyük­
lüğü, Değişmeleri, Sefoeb ve Sonuçları», (Yaymlanmamış doktora tezi, İ. Ü.
İşletme Fakültesi, İstanbul 1980).
Download

Altemative Measures of Industrial Concentration