Özet
MSÜ’nin geçirdi¤i son mekânsal de¤ifliklikler, Kurum’un inflai ve sosyal tarihine ait
an›lar›n, düflüncelerin tekrar gündeme
gelmesine sebep olmufltur. Bugün MSÜ’nin
merkez binalar› olarak kullan›lan Cemile ve
Zekiye Sultan Saraylar›’ndan (1860)
Kabatafl ‹skelesi yönündeki Cemile Sultan
Saray› 1926’da Akademi’ye verilmifl ve
1948’deki yang›na kadar orijinal haliyle
kullan›lm›flt›r. Zekiye Sultan Saray› ise,
1970 y›l›nda Akademi’ye verilmifltir.
Cemile Sultan Saray›, 1948’deki yang›ndan
sonra Sn. Sedad Hakk› Eldem ve
Sn. Mehmet Ali Handan Hocalar taraf›ndan
haz›rlanan proje do¤rultusunda yeniden infla
edilmifltir. Zekiye Sultan Saray› da
1970’lerde yine ayn› ekip taraf›ndan restore
edilmifltir. Bu renovasyonlardan sonra her
iki bina da eski hallerine göre daha renksiz
ve ç›plak olmalar›na ra¤men yap› boyunca
derinli¤i alg›lamaya olanak veren boflluklar,
ferah, ayd›nl›k, nefes ve ›fl›k alan iç
mekânlar oluflturuyorlard›. Her iki bina da
mimarî özelliklerini, yap›daki mekân
yetersizli¤i sebebiyle, bina içindeki
boflluklar›n, avlular›n kapat›larak, yap›n›n
karakterinde zedeleyici düzenlemeler
yap›lana kadar korudular. Üniversitemiz’e
yeni binalar verilmesi ve her y›l
Üniversite’ye kat›lan ö¤renci say›s›n›n
makul bir ölçüde tutulmas›, varolan mekân
yetersizli¤i probleminin çözümünde bir
ilerleme sa¤layacakt›r.
Summary
The latest spatial renovations in Mimar Sinan
University bring forth some thoughts and
reminiscences about the social and
architectural history of the institution. The
Cemile and Zekiye Sultan Palaces today
constituting the main buildings of the
University were built in 1860. The former
building which was used in its original form
until the fire in 1948 was given to the Academy
of Fine Arts in 1926. Professors Sedad Hakk›
Eldem and Mehmet Ali Handan prepared new
renovation projects modernizing the original
architectural concept for the Cemile Sultan
Palace after the fire and for the Zekiye Sultan
Palace after it was given to the Academy in
1970. Although they were plain and colorless
compared to their original states, the buildings
now had spacious, luminous interiors, which
allowed light and air to flow in. The buildings
preserved their original spatial configurations
until the voids and courtyards were built over
in order to provide space for new studios and
offices.
The current problem of space that the
University needs may be resolved by the
allocation of new buildings and by limiting the
number of students accepted each year.
Anahtar Kelimeler
Devlet Güzel Sanatlar Akademisi,
Mimar Sinan Üniversitesi, E¤itim Yap›lar›.
Keywords:
Istanbul State Academy of Fine Arts, Mimar
Sinan University, Educational Buildings.
Tasar›m ve kenarda kalan
düflünceler
Prof. Muhlis Türkmen
MSÜ Mimarl›k Fakültesi,
Mekân Organizasyonu ve Donat›m› Bilim Dal›
*Yaz›n›n kaleme al›n›fl tarihi 1.5 1999’dir
Mimarl›k mesle¤inde tasar›m ve uygulamalar› izleyen dönemlerde mekanlarda
bafl gösteren gereksinimler, yap›larda
kaç›n›lmaz de¤iflikliklere neden olmufl
ve olmakta devam etmektedir. Hakl›
olarak ve aç›kça kendini belli eden bu
gibi istekler sonuçta planlarda yüklenme
ve zorlamalar yaratmaktad›r.
Üniversitemizin merkez yap›lar› olarak
tan›nan F›nd›kl›’daki ana yerleflim mekanlar›m›z da bu yüklenmenin s›k›nt›s›n›
çekmektedir. Üniversitemiz yetkililerinin
uzun bir zaman dilimi içinde yapm›fl
olduklar› baflvurular doyurucu bir biçimde
yan›tlanmam›flt›r. Gereksinme ve
s›k›fl›kl›k her zamanki gibi devam
etmektedir.
Bu yersizlik ve yetersizliklerin bir an
evvel sonuçlanmas› baflvurular›n karfl›lanmas› ile mümkün olacakt›r. Zaten yaz›n›n
bafll›¤›nda geçen “Kenarda kalan
düflünceler” anlat›m› da k›smen bu
olmaktad›r.
Bahse konu bu yap›lar içinde ö¤rencilik
günlerim hariç yar›m yüzy›l› geçen bir
yaflant›n›n sahibiyim. Bugün Mimar Sinan
Üniversitesi’nin merkez binalar› olarak
kullan›lan Cemile Sultan ve Zekiye Sultan
ad› ile an›lan Çifte Saraylar gerek
1
Say› 1, May›s 1999
1
Mühlis Türkmen
Tarihleri (1860) ve gerekse mimari
de¤erleri ile birinci derece mimari
miras›m›z olan yap›lard›r. Bununla ilgili
olarak ufak bir tarihsel gezi yaparsak konu
hakk›nda olaylar› genifl bir aç›dan görmüfl
olaca¤›z. Üniversitemizin Kabatafl ‹skelesi
yönündeki merkez binalar›ndan ilki olan
ve Akademi’ye 1926 y›l›nda Atatürk’ün
emirleri ile verilen ve daha evvelce de
“Meclisi Mebusan Binas›” olarak kullan›lm›fl olan Cemile Sultan Saraylar›d›r. Bu
yap› 1948’de bir elektrik konta¤› sonucu
yanm›flt›r. Tophane yönündeki di¤er bina
ise Zekiye Sultan Saray› olup 1970 y›l›nda
Akademiye verilmifl ve ancak onar›lmay›p
yeni bir proje uygulamas› sonucunda
e¤itime aç›lm›flt›r (Resim 1, Resim 1 a).
Devlet Güzel Sanatlar Akademisi (Cemile
Sultan Saray›), 1 Nisan 1948’de yand›ktan
sonra ( Resim 2 a) yerine bugünkü
Üniversi-te’nin Rektörlük, Genel
Sekreterlik ve Güzel Sanatlar
Akademisinin büyük bir bölümünü içine
alan merkez binas› yeniden yap›ld›.
Yang›ndan bugüne sadece ve sadece
eskiyi hat›rlatan cepheler kalm›fl, ana
tafl›y›c› duvarlardan bir k›sm› hariç, girifl
saça¤›, kesintiler, ayd›nl›klar, merdivenler
tamamen de¤ifltirilmek suretiyle ve ana
düflünce kaybolmamak üzere yeni bir
planlamaya göre infla
edilmifltir (Resim 3-4).
Akademi idaresince proje iflleri, atölye
hocalar› Kuruluna verilmiflti. Yap›lan
toplant›da Kurul üyelerinden birer öneri
proje istendi; sonuçta Say›n Sedad Hakk›
Eldem ve Mehmet Ali Handan hocalar›n
ortaklafla haz›rlam›fl olduklar› proje
ekseriyetle kabul edildi. Ad› geçen projede
tüm d›fl duvarlar korunmak suretiyle
yap›n›n içi betonarme kolanlarla hafifletilerek genifl avlulara yerverilmifl olup,
ferah ve ayd›nl›k mekanlar elde edilmiflti.
Bugün gibi hat›rl›yorum, tasar›m Yanan
yap›n›n rölövesinin bir ozalit kopyas›
üzerine elle ve bir dolma kalemle çizilmifl
olup tümüyle güzel bir biçimde proje
anlat›l›yordu. Tekrar ediyorum Sedad
Hakk› Eldem hocan›n bu eskiz niteli¤indeki çizgilerini o günlerden bugüne önemle
2 Say› 1, May›s 1999
1-a
hat›rlar›m. Bu çizgiler berrak, temiz ve
ne oldu¤unu, neler yapmak istedi¤ini bilen
bir çizgi türü idi. Ölçülü ve inflai bir
karakteri vard›. Tek kelime ile Say›n
Sedad Hakk› Eldem hocam›z›n kiflili¤inin
ve mimarisinin iflareti say›labilirdi.
Hayran kald›¤›m bu çizimleri sonradan
hiçbir neflriyatta göremedim, keflke bu
krokiler korunarak Mimar Sinan Holünün
uygun bir yerinde devaml› sergilenebilseydi derim. O tarihlerde muhterem
hocam Prof. Arif Hikmet Holtay’›n Bina
Bilgisi kürsüsü ve proje Atölyesinde
asistan olarak görevliydim. Kendilerine
çok fleyler borçlu oldu¤um hocam› her
zaman rahmetle anar›m. Kendilerinin
düflüncelerini aksettiren ve eskinin
tamam›na yak›n tekrar› olan proje
tekliflerini yukar›da bahsi geçen kurula
Resim: 1
Her iki yap›y› do¤al ayd›nlatma ve
havaya kavuflturan ayd›nl›klar (avlu)
Resim: 1-a
Mimar Sinan Holü’nden
avluya bak›flta do¤al ayd›nlatma ve
mekân derinli¤i
Tasar›m ve kenarda kalan düflünceler
verilmek üzere çizmifl idim (Resim 5) .
Bu tarihsel bilgiyi de bir an›m olarak
belirtmeyi uygun buldum. Bu asistanl›k
görevim sebebiyle, gene asistan olan say›n
Veysi Selimo¤lu ve Muhteflem Giray ile
beraber idarece uygulama projelerinin çizimleri için görevlendirildik.
Bu projeleri Akademinin yanmas›ndan
sonra yerlefltirildi¤imiz ve bugün Y›ld›z
Üniversitesinin kulland›¤› eski Mülkiye
Mektebi binas›nda büyük bir zevkle
çizdik.
Bugün dahi Sedat Hakk› Eldem ve
Mehmet Ali Handan hocalar›m›z›n projeyi
takiplerini ve bu ifle gösterdikleri ilgiyi
hat›rlad›kça mesle¤imizin önemini
anl›yorum. Bu nedenle meslek hayat›mda
bu konudaki atölye çal›flmalar›n› unutamam. Daha sonra uygulamaya geçildi ve
yap› 23 Nisan 1954 tarihinde tamamlanarak e¤itime aç›ld›.
Akademi, yang›ndan evvelki haliyle, iç
mimarisiyle saray halini daha do¤rusu bir
Güzel Sanatlar Akademisi görüntüsünü
Resim: 2
(1.kat Plan›) Cemile ve Zekiye Sultan
saraylar› kat röleve planlar›
“Akademi Binas›’na çevrilmeden evvel Çifte
Saraylar olarak 1860’larda yap›lm›fl olan
Bo¤aziçi’nin ilk kagir yal›lar›ndan olan binan›n
üç kat›na ait rölöve. Orta k›sm›n›n ve ahflap
döflemelerinin y›k›lmalar› zorunlu idi. ‹lk tamiri
yap›lan bina, daha evvelden yanm›fl (1948) ve
harabe halinde idi.”
2
Say› 1, May›s 1999
3
Mühlis Türkmen
sergiliyordu. Avizeleri, özel olarak
Hereke’de dokunmufl yekpare hal›lar›,
Goya, Velasquez, Ingress’in
orijinal tablolar›n›n kopyalar› ve vitrayl›
pencereleri ile özgün bir bina idi ve en
önemlisi hoca ve ö¤rencilerinin tümünün
beyaz önlükleri bulunuyordu.
Yeni binan›n mekanlar›nda ise bariz bir
ç›plakl›k ve renksizlik hakimdi. Göze
batan bir hal de beyaz çal›flma önlüklerinin yoklu¤u idi. Bu görünüflü bugün
bile silemedik. Buna karfl›l›k üstün olan
taraf› ferahl›¤›, ayd›nl›¤› ve bir bak›flta
yap› boyunca derinli¤i alg›layabilmekti
(Resim 6). Bizler binan›n bu havas›n›
avlular› ile yüksek tavanl› mekanlar› ile
y›llarca soluduk.
K›saca verilen bu tarihi bilgi ›fl›¤›nda
yap›lan ilavelerin nedeni ne idi?
Yan›t yukar›daki sat›rlarda da iflaret
etti¤im gibi mekanlardaki kullan›m
yetersizli¤idir.
Tekrar geçmifle döndü¤ümüzde ele al›nan
ikinci yap› da (Zekiye Sultan Saray›) ayn›
plana sahipti. Bir müddet s›ras›yla ‹stanbul
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Birinci
Ordu Komutanl›¤› ve Atatürk K›z Lisesi
olarak kullan›ld›ktan sonra 1970 y›l›nda
Güzel Sanatlar Akademisi’ne devredildi.
Ahflap tavanlar› ve merdivenleri ile göz
dolduran bu yap› afl›r› derecede harabiyeti
dolay›s› ile tamire muhtaçt›. ‹kizinin bir
yang›n sonunda tamamen yok olmas›
yan›nda böylesine bir tehlike tekrar göze
al›namazd›.
Prensip olarak d›fl duvarlar› ile tafl›y›c›
iç ana duvarlar› b›rak›lmak suretiyle
tamamen y›k›larak bugünkü haline
dönüfltürüldü. 1. Merkez binada uygulanm›fl olan düflünce Say›n Sedad Hakk›
Eldem ve Mehmet Ali Handan hocalar
taraf›ndan bu yap›da da aynen uyguland›.
Ekte sunulan eski ve yeni planlar›n
tetkikinden aç›kça görülüyor ki, birinin
yanmas› ve di¤erinin ise afl›r› derecede
onar›ma gerek duyulmas› gibi zorunluluk
dolay›s›yla planlar›n ilk tasar›m esaslar›na
dayan›larak korunmas› hususunda bir
4 Say› 1, May›s 1999
3
gayretin sarfedilmifl oldu¤u görülür;
fiöyle ki, her iki yap›n›n betonarmeye
dönüfltürülmesinde eskinin karakteristiklerini korumak gaye edinilmifl ve bu
düflüncelerle sonuçta elde edilen yap›lar
bizlere kalan birer mimari miras niteli¤ini
kaybetmemifllerdir. Planlar incelendi¤inde
ileri derecede bir de¤iflime u¤rat›lmadan
binalar tekrar yeni ve yaflan›r bir hale
getirilmifltir. Bahse konu bu mimari
düflünce ve uygulama saray kal›nt›s›ndan
tamamen s›yr›l›p, genç dinamik ve onurlu
bir mimariye gidiflin bir anlat›m› olarak da
kabul edilebilir.
Resim: 3
Girifl Kat Plan›
Akademi birinci k›s›m yenilenmesine ait
planlar (1945-50). Y›k›lan orta k›s›m
tamam›yla boflalt›larak betonarmeden
yeniden infla edilmifl, bu arada zemin
kat› biraz yükseltilerek daha kullan›fll›
bir hale sokulmufltur. Ayd›nl›klar ve
cam duvarlar sayesinde binan›n içi
tamam›yla fleffaf ve ayd›nl›k olmufltur.
Tasar›m ve kenarda kalan düflünceler
Zemin Kat Plan›
‹kinci Kat Plan›
4
Resim: 4
Cemile Sultan Saray›
Akademi’nin Restorasyon Projesi
(Prof. Sedad Hakk› Erdem,
Prof. Mehmet Ali Handan)
Birinci Kat Plan›
Sonuç itibariyle, bu tasar›mlar›yla her iki
yap› da bizlere kalan birer mimari miras
idiler ve öyle say›lmalar› da bence
normaldir. Her iki yap›da yap›lan en
büyük ve en güzel de¤iflim kesitlerde
olmufl, rutubet ve di¤er baz› nedenlerle
k›smen kullan›lan bodrum kat zemin
katla birlefltirilerek faydal› bir duruma
getirilmifl ve bu de¤ifliklikle iç mekanlar
ve bilhassa sa¤ ve solundaki avlularla
Mimar Sinan ve Osman Hamdi Bey girifli
holleri ola¤anüstü bir ayd›nl›¤a ve ferahl›¤a kavuflmufltur(Resim 7-8-9).
Bu hava her iki binan›n ikinci derecedeki
merdiven hollerinde ve koridorlar›nda da
devam ettirilmifltir. ‹nce, zarif, betonarme
kolonlar ve luxferlerden s›zan gün›fl›¤›
nervürlü tavanlar› da ayd›nlat›yor. Deniz
ile bahçe aras›nda içiçe boydan boya
Say› 1, May›s 1999
5
Mühlis Türkmen
uzanan mekanlar birbirlerini takip ediyordu. Mekanlarda eskinin zihinlerde kalan
lofllu¤u ve bas›kl›¤› art›k hissedilmiyordu.
Eksik olan, özel suretle Hereke’de dokunmufl yekpare hal›, avizeler ve holleri
süsleyen Goya, Velasquez ve Ingress gibi
ustalar›n kopyalar› ve holün ortas›ndaki
muhteflem avizenin alt›nda yer alan
mermer masa ve vazo içinde günlük
çiçeklerdi.
Yaz›m›n bafl›nda bu yana s›k s›k geçen
kelime olan “yersizlik” bu ikinci yap›da
da kendini göstermifltir. Bu zorlama ister
istemez planlarda de¤iflmelere, ilavelere
neden oldu. Bu çal›flmalar bazen esas
bazen de ikinci derecede yer alan
perspektivlerin (Resim 10) hafiften
de¤iflmesi sonucunu yaratt›.
5
Gösteriflsiz (mütevazi) bir iç görünüfl
veren ve mimar› bir miras olarak
kalmalar›n› diledi¤im her iki yap›n›n
evvelce de iflaret etti¤im gibi fazlaca yüklendi¤i ve zorland›¤› hakikat›n› tekrarlamakta fayda görüyorum.
Bu konuda her toplant›da, aç›l›fllarda y›llar
boyu devam edegelen masum, hakl› bir
iste¤imizdi. Baflta Reisicumhur Say›n
Süleyman Demirel olmak üzere bakanlar
ve milletvekilleri birçok vaatlerde bulundular. Çok ümitlendik ama sonunda tüm
bu u¤rafllar›m›z›n bofluna oldu¤unu
anlad›k. Üniversite binalar›n›n yan›bafl›nda
bulunan ve bir ucu Nusretiye Camii’ne
dayanan mevcut antrepolar›n yap›sal
durumlar› yeni kullan›mlar› mümkün
5a
Resim: 5
Akademi idaresince uygulanmas›
önerilen proje (Prof. Arif Hikmet
Holtay)
Resim: 5 a
Akademi Röleve projesi
Resim: 6
Bu planda her iki binada da
varolan mekânlar›n
ba¤lant›lar›n›n devam edifli
görülmektedir.
k›labilecek nitelikte de olduklar›ndan bu
yap›lar korunmak süretiyle zemin
katlar›nda arkadlar›n oluflabilece¤i
biçimde planlan›p ticaret, sergi, kahve ve
lokantalar üst katlar›n ise Mimar Sinan
Üniversitesi’nin atölye, kütüphane, müze,
sergi bilimsel çal›flmalar›na aç›lmas›
6
6 Say› 1, May›s 1999
Tasar›m ve kenarda kalan düflünceler
Resim: 7
Kaybolan görünüfllerden biri:
ayd›nl›¤a bakan merdiven caml›¤›
Resim: 8
Her iki binan›n A-A aks›nda
mevcut mekânlar zinciri
ayd›nl›k ve avlular
Resim: 9
Zemin kat plan›
7
düflüncemizi istek üzerine “Tophane,
Sal›pazar› Kültür E¤itim Ticaret Turizm
Merkezi Mimari Fikir Projesi” olarak
Üniversite Rektörlü¤üne sunduk.
(Mimarlar: Tuncer Çakmakl›, R›dvan
Kutlutan ile birlikte). Tahmin ediyorum
bu anlamda birkaç proje daha verilmiflti.
Bu konuda temaslar hangi noktadad›r
bilmiyorum. Bas›ndan Sal›pazar›
bölgesinin bir turizm Merkezi olarak
projelendirilmesinin düflünüldü¤ü haberini
ald›k. Üniversitemizin bu bölgede olmas›
icap eden haklar›n›n hangi ölçüde kabulü
hakk›nda henüz bir bilgimiz yok. Hakl›
taraflar›m›zdan biri de 1950’lerde Meclisi
Mebusan Caddesinin geniflletilmesiyle
Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nin
bugünkü ad›yla Mimar Sinan Üniversitesinin kaybetmifl oldu¤u arsa ve yap›lar›n bir
hayli fazla olufludur(Resim 11).
Net bir biçimde yersizlik s›k›nt›s› çekilmektedir. Bu durumu hiç bilmeyen ilgili
8
9
Say› 1, May›s 1999
7
Mühlis Türkmen
ve yetkili bir kiflinin binalar›m›z›
bafltanafla¤› bir defa gezmesi o kifliye çok
fley anlatabilir. Dile¤imizi yer s›k›nt›m›z›n
bir an önce giderilmesidir. Aksi halde
Üniversitede e¤itim hol ve koridorlara
sirayet edecek ve belki de kifayetsiz olan
bahçede çad›r kuraca¤›z. E¤er bu tablo
seyredilmek istenmiyorsa ricam›z yeni
binalar tahsisi yan›nda her y›l üniversiteye
kat›lan ö¤renci say›s›n›n makul bir adete
indirilmesinin en do¤ru hareket olaca¤›n›n
düflünülmesidir.
Sonuçta görülüyorki yap›lm›fl ve yap›lacak
olan tasar›mlarda özelefltirinin gerekli ve
faydal› olaca¤› kan›s› ortaya gelmektedir
ve gelmelidir.
Evet, bu yaz›da adlar› geçmekte olan
Say›n profesörler Sedad Hakk› Eldem,
Arif Hikmet Holtay, Mehmet Ali Handan
hocalar›m›z art›k aram›zda bulunmuyorlar,
Kendilerinin Güzel Sanatlar Akademisi’ne
ve Mimar Sinan Üniversitesi’ne vermifl
olduklar› hizmetin de¤eri çok büyüktür.
10/1
10/2
KAYNAKÇA:
Arkitekt
(1954) Cilt 22, no 1-2, Nisan .
Eldem, S.H. (1973) “Meslekte 50 Y›l”, M.S.Ü. /
‹.D.G.S.A.’ n›n 90. Kurulufl Y›l› Broflürü
De¤erli ustalar› sayg›yla anar›m l
10/3
11
KAYBOLAN PERSPEKT‹FLER
Resim: 10/1
Yandaki merdivenin ve holün ›fl›k ve hava
ald›¤› ayd›nl›k.
Resim: 10/2
Osman Hamdi Bey Holünün bulundu¤u
binada (1.k›s›m inflaat) yeralan ana
merdivenin bu görünüflü tüm güzelli¤ini,
aras›ndaki avlunun kat›l›m› ile
almaktayd›. Zaten fotograf bu tad› tam
anlam›yla ortaya koymaktad›r.
Resim: 10/3
Mimar Sinan Holü’nün bulundu¤u binan›n
ikinci kat›ndaki merdiven mekân› ›fl›k ve
hava ald›¤› ayd›nl›¤›k (avlunun) de¤iflik
bir fonksiyona dönüfltürülmesi sonucu
yukar›daki perspektifi kaybetmiflti.
Resim: 11
Güzel Sanatlar Akademisi’nin bahçesinin
kamulaflt›r›lmas›ndan evvel vaziyet plan›
(1957 y›l›ndan evvel)
8 Say› 1, May›s 1999
Download

Tasar›m ve kenarda kalan düflünceler