m
u
TÜRKİYE'DE YİRMİ YILLIK MİMARLIK DENEYİMİ
DOĞAN TEKELİ - SAMİ SİSA
PROJELER - UYGULAMALAR / ARCHITECTURAL WORKS 1954-19
İstanbul:
(özel
Yayın)
220 x 270 mm., Ciltli,
Apa Ofset
170 sayfa,
Basımevi,
181 çizim,
74,
1975.
187
Tanıtma/Eleştiri
fotoğraf.
Süha ÖZKAN
Yakın Çağ T ü r k m i m a r l ı ğ ı n ı a y r ı n t ı l ı
olarak inceleyen, T ü r k i y e ' n i n
ekonomik, politik, toplumsal ve
kültürel d e ğ i ş i m i içinde yapı
e y l e m l e r i n i d e ğ e r l e n d i r e n nitelikli,
bütüncül bir yayın yoktur. Değişimin
daha ö z ü m l e n i p a k t a r ı l a b i l e c e k b i r
a ş a m a y a g e l m e m i ş o l m a s ı , geçen
zamanın azlığı ve a l g ı l a r ı n tazeliği
güncel d e ğ e r l e n d i r m e l e r i n y a p ı l m a s ı n ı
önlemekte. A y r ı c a , s ü r ü p giden b i r
e y l e m i , s ü r e c i n b e l i r s i z b i r noktasında
d e ğ e r l e n d i r m e n i n sorumluluğu ile
k i ş i s e l i l i ş k i l e r i n k a r m a ş ı k l ı ğ ı da buna
eklenince, son 10-20 yılın e l e ş t i r i s i n d e ,
son 50-100 yılın e l e ş t i r i s i n d e
olabileceğimiz denli b a ğ ı m s ı z ve
nesnel d a v r a n a b i l m e n i n olanaksızlığı
apaçık o r t a d a .
Bir Banka Yapısı,
Galatasaray,
İstanbul,
1967-1972,
Yer Katı ve
Asma Katta Banka
Şubesinin
Aksonometrik
Görünüşü
10 000 lx
-ö/ I
N
3
5
6.
7
_S
ıq_ .İL. . J2 . _J3 _ j C . JS _ J6
/
"S,
.750 lx
•650 lx .
. 0.00 lx
Aks ve Dişli
Kutusu
İstanbul,
19 70, Doğal
Çizgesi
Fabrikası,
Aydınlanma
Aks ve Dişli
Kutusu
İstanbul,
1970, Uzay
Yerleştirilmiş
Fabrikası,
Kirişlerinin
Açıklaması
% 100
Kısaca b u n l a r ve b u n l a r a eklenebilecek
y ü z l e r c e b a ş k a nedenle son y ı l l a r ı n
y a y ı n l a r ı n d a y e r alan 1950-1970 a r a s ı
d e ğ e r l e n d i r m e l e r i n d e çoğunlukla
k u r u , yüzeyde, sjtlt b i ç i m e öncellik
tanıyan, biçimi kendi soyut o r t a m ı n d a
algılayan, s p e k ü l â s y o n l a r a dayanan
e l e ş t i r i l e r ve en kötüsü y e r y e r öznel
i l i ş k i l e r i n belirlediği b a ğ n a z l ı k l a r
oldukça ağırlık t a ş ı m a k t a .
7. 87
Mimarlık yazınında üçüncü kişiyi
ortadan çıkarmayı amaçlayan,
m i m a r l a r ı n kendi y a p ı t l a r ı n ı n
m o n o g r a f l a r ı n ı y a y ı n l a m a l a r ı batı
dünyasında yaygın b i r gelenek.
Bu, m i m a r ı n kendi tanıtımı a ç ı s ı n d a n
y a r a r ı , toplum içi işlevi yönünden de
görevi o l a r a k bilinmekte.
Seyfi A r k a n ' ı n (1903-1966) tümüyle
kendi yetenek ve b e c e r i l e r i n i
t a n ı t m a y a yönelik kitapçığı ( l )
T ü r k i y e ' d e bu t ü r y a y ı n l a r ı n öncüsü.
Yakında çıkan, Altuğ ve B e h r u z
Çinici'nin y a p ı t l a r ı n ı s e r g i l e y e n kitabı
da bu batı kökenli geleneğin ilk önemli
g i r i ş i m i ( 2 ) . Doğan Tekeli ile Sami
S i s a ' n ı n özel yayın o l a r a k s u n d u k l a r ı
" P r o j e l e r , U y g u l a m a l a r 1954-1974" adlı
y a p ı t l a r ı ise, h e r yönden bu t ü r
m o n o g r a f l a r ı n hem öncül, hem de t a m
a n l a m ı y l a u l u s l a r a r a s ı nitelikte ö r n e ğ i .
Türk m i m a r l ı k yazınında kitap
türündeki y a y ı n l a r d a T e k e l i - S i s a ' n ı n
ç a b a l a r ı n a pek y e r v e r i l m e m i ş .
E l i m i z d e k i , son y ı l l a r ı konu alan
üç k itap incelendiğinde: Birinde ( 3 )
A n k a r a Stad Oteli, İstanbul
M a n i f a t u r a c ı l a r Ç a r ş ı s ı ve Antalya
Bölge Müzesi'nin y o r u m s u z v e r i l e n
g ö r ü n ü m l e r i n i , diğerinde ( 4 ) h i ç b i r
y a p ı l a r ı n ı n i ç e r itmediğini,
üçüncüsünde ( 5 ) ise, Stad Otelinin
u s d ı ş ı ( i r r a t i o n a l ) b i r tutumla ele
alındığı d e ğ e r l e n d i r m e s i dışında b a ş k a
y a p ı l a r ı n ı n y e r almadığını g ö r ü r ü z .
Oysa 1956'dan 1972'ye dek gelen
süreli yayınlarda Tekeli-Sisa'nın
ü r ü n l e r i n e v e r i l e n y e r ve önem,
ikilinin bu s ü r e içinde yapı ü r e t i m i
konusunda ne denli etkin olduklarının
kesin belgesi o l a r a k b i z l e r i
uyarmaktadır (6).
Otomobil
Fabrikası,
Bursa,
1971,
Çatkı
Otomobil
Fabrikası,
Bursa,
1971,
Montaj
Dizgesi
Çalışma
Örneği
Birinci elden y a p ı t l a r ı n s e r g i l e n m e s i ,
deney ve d e n e y i m l e r i n ç a r p ı t ı l m a d a n
a k t a r ı l m a s ı n ı n y a n ı s ı r a özgün
b e l g e l e r i n topluma i l e t i l m e s i n i de
s a ğ l a m a k t a . İkinci elden yapılan
değerlendirmeler belirli bir
sosyo-ekonomik b i r ç e r ç e v e y e
o t u r t u l m a y ı p , kesin b e l g e l e r l e
k a n ı t l a n m a y ı n c a bütünüyle b i r e y s e l
söyleşiden öteye, ne yazık ki
gidememekte. (7)
1929 doğumlu Doğan Tekeli o r t a
ö ğ r e n i m i n i İ z m i r ' d e yapıp, İTÜ'de
m i m a r l ı k eğitimi g ö r m ü ş . Bu okulu
I952'de b i t i r e n Tekeli herhangi b i r dış
ülkede ö ğ r e n i m veya b ü r o ç a l ı ş m a s ı
y a p m a m ı ş . Öğrencilik y ı l l a r ı n d a
birçok y a r ı ş m a y a g i r i p d e r e c e l e r
k a z a n m a s ı özellikle, üçüncü yılda
iken, E r g u n U n a r a n ' l a b i r l i k t e ( 8 )
birincilik k a z a n d ı k l a r ı İ z m i r Merkez
Bankası y a r ı ş m a s ı bu y ı l l a r ı n önemli
a ş a m a l a r ı n d a n . A s k e r l i k görevinin
bitimini izleyen y ı l l a r d a başladığı
Sami Sisa ile p r o j e e y l e m l e r i n i n
y a n ı s ı r a , 10 yıl s ü r e ile İTÜ Teknik
Okul Mimarlık Bölümünde ö ğ r e t i m
üyeliği de yapan T e k e l i , ç e ş i t l i
d ö n e m l e r d e M i m a r l a r Odası yönetim
k u r u l l a r ı n d a da y e r a l m ı ş . Üçüncü
dönemde de Odanın başkanlık görevi
ile m e s l e k politikasına etkin k a t k ı l a r ı
olmuş.
1928 yılında doğan Sami Sisa, o r t a
ö ğ r e n i m i n i İstanbul St. J o s c p h
Lisesinde bitirmiş. Mimarlık
eğitimini de Tekeli ile aynı dönemde
İTÜ de g ö r m ü ş . Mezuniyeti izleyen
y ı l l a r d a , k ı s a s ü r e l e r l e dış ü l k e l e r d e
büro pratiği yapan Sisa bu a r a d a
İ s r a i l ' d e A r i c h Sharon ve Z ü r i h ' d e
Roland Rohn ile ç a l ı ş m ı ş .
1954
yılından
bu
yana,
Bir Sigorta
İlişkilerini
Şirketi
Yönetim
Gösteren
Kesit
Alanı
Yapısı,
İstanbul,
ve Görünüş
Yapılırken
1971,
Yakın
Çevre
kitapta sunulan 44 yapı ve yapı grubu
oluşturan uygulamalarına paralel
sürdürdükleri y a r ı ş m a çalışmalarının
64'ünde, 45 ödül ve 19 mansiyon
d e r e c e s i ile o n u r l a n d ı r ı l m ı ş l a r . Bu
y a r ı ş m a l a r d a n 54'ü ulusal 10'u sınırlı
y a r ı ş m a l a r . Yirmi yıllık meslek
e y l e m l e r i boyunca bürolarında hep
8-10 kişi gibi denetimi olanaklı bir
t a s a r ı m c ı ve çizgen grubu çalışmış.
Bu, ikilinin proje denetimi konusundaki
titizliğinin kesin kanıtı. Oysa değişen
iş hacmine göre zaman zaman şişen
bir kadro ile çalışmak daha kârlı.
Ama bunun, iş denetimi ve niteliği
sürecindeki olumsuz etkisinden olacak,
bu ç a l ı ş t ı r m a yöntemini hiç
y e ğ l e m e m i ş l e r , Tarihi çevre
düzenlenmesinden otomobil fabrikasına,
m e z a r d a n t i c a r e t dokularına değin
yayılan bir uğraşı yelpazesi içinde
proje eylemlerini s ü r d ü r m ü ş l e r .
Yalnız, bu yelpazenin bir ucundan
öbür ucuna uzun yılların verildiği
bir gelişimin varlığı, Tekeli-Sisa'nın
uğraşılarındaki evrimin bir belgesi
olarak yorumlanmalıdır. Tekeli-Sisa
nın dönem a r k a d a ş l a r ı m i m a r l a r ı n ,
özellikle meslek yönünden b a ş a r ı l ı
olanlar bile, yapsatçılık, a r s a
spekülasyonu, işletmecilik,
müteahhitlik, v. b.g. m i m a r l ı ğ a teğet
birtakım konularda k a r a r kıldıklarını,
yaşam s a v a ş l a r ı n ı ve topluma
katkılarını (! ) hep bu yönde
verdiklerini görmekteyiz. İkilinin
bu yollara s a p m a m ı ş olması,
kutlanması gereken bir a ş a m a olarak
beliriyor. Çünkü sorun mesleğin
güncel ikilemleri çerçevesinde ele
alındığında, montaj veya tekelci
y e r l i s e r m a y e y e mimarlık hizmeti
verip v e r m e m e k değil, mimarlık
ü r e t i m i yapmak, ya da daha az
emekli, ama güvenceli üstelik düzenin
oluşturduğu ekonomik yapının
boşluklarından y a r a r l a n ı p p a r a
kazanmak. Yirmi yıllık geriye
bakışta ikilinin yalnız proje hizmeti
sunan bir büro olarak kesin bir
tutumu var. Bu s ü r e ç t e kendilerine
62 t a s a r ı m c ı katılmış. Bu doğal
olarak enaz 62 kişiye sunulmuş bir
uygulama eğitimi olarak
değerlendirilmelidir.
Kitapta y e r alan proje ve uygulamalar beş ana kümede d e r l e n m i ş . Her küme
içinde eş işlevli yapıların sunulmasında kronolojik bir s ı r a l a m a yapılmış.
Tekeli-Sisa'nın y i r m i yıllık sürede verdikleri 44 yapıtı kitaptaki düzende
özetlersek:
1. ÇEVRE DÜZENLEMELERİ,
EĞİTİM YAPILARI:
1. Yönetici Merkez Düzenlemesi,
1956, İzmir.
2. Rumeli Hisarı İç ve Çevre
Düzenlemesi, 1958, İstanbul.
3. Mimar Emin Onat Mezarı, 1966,
İstanbul.
4. Bölge Müzesi, 1964, Antalya.
5. Harbiye Binasının A s k e r i Müze
olarak düzenlenmesi ( ö n e r i ) . 1967,
İstanbul.
6. Çankaya İlkokul, Ortaokul ve Lise
Yapıları, ( ö n e r i ) , 1955, Ankara.
7. 2000 öğrencilik yurt, 1959, Ankara.
8. Yüksek Öğretmen Okulu, 1961,
Ankara.
9. Kadırgp'da öğrenci yurdu, 1963,
İstanbul.
10. Ege Üniversitesi Fen Fakültesi,
1963, İzmir.
11. KTÜ Makine ve Elektrik
Fakülteleri, 1965, Trabzon.
12. KTÜ Akademik Merkezi, 1968,
Trabzon.
2. YÖNETİM YAPILARI:
13.
14.
15.
16.
Belediye Sarayı, 1956, Konya.
Hükümet Konağı, 1958, Adıyaman.
Hükümet Konağı, 1958, K ı r ş e h i r .
T. C. Büyükelçiliği, 1962, Yeni
Delhi.
17. Danıştay, 1966, Ankara.
3. TİCARET VE TURİZM YAPILARI:
1954-1974 a r a s ı ç a l ı ş m a l a r ı n ı
sergileyen kitabın g i r i ş yazısını
Bülent Ö z e r , gömlek içi tanıtma
yazısını D e m i r t a ş Ceyhun ü s t l e n m i ş l e r .
Tekeli-Sisa'nın k ı s a önsözünde İTÜ'de
gördükleri "çağdaş akımların kapalı
eğitim" den bir yakınma var. Bu daha
çok ikilinin ürünlerinde sergiledikleri
becerinin, kendi kendilerine
kazandıkları uygulama içi eğitimin
ürünü olduğunu b e l i r t s e gerek.
18. Manifaturacılar Ç a r ş ı s ı , 1959,
İstanbul.
19. Çok Katlı Ç a r ş ı , 1960, İstanbul.
20. Ç a r ş ı , Antrepo ve Büro Bütünü,
İstanbul.
21. Banka Şubesi, 1971, Kilis.
22. Banka Merkezi, 1967, İstanbul.
23. Otel, 1974, Ankara.
4. SANAYİ YA P i l ARI:
24. Kamyon Montaj F a b r i k a s ı , 1963,
İstanbul.
25. Etimesgut Şeker A r a ş t ı r m a
Enstitüsü, 1961, Ankara.
26. Örgü ve Giyim F a b r i k a s ı , 1963,
İstanbul.
27. Basımevi, 1966, İstanbul.
28. İlaç F a b r i k a s ı , 1967, İstanbul.
29. Uziletişim A r a ç l a r ı F a b r i k a s ı ,
1966, İstanbul.
30. Oluklu Mukavva F a b r i k a s ı , 1968,
Gebze.
31. Kompesör Montaj F a b r i k a s ı ,
1970, İstanbul.
32. Aks ve Dişliluıtusu F a b r i k a s ı , 1970,
İstanbul.
33. Tül F a b r i k a s ı , 1972, İstanbul.
34. Otomobil F a b r i k a s ı , 1971, Bursa.
5. YENİ ÇALIŞMALAR:
35. Bir Sigorta Şirketi Yönetim
Yapısı, 1971, İstanbul.
36. İşhanı, 1975, İstanbul.
37. Bebek'te Ev, İstanbul.
38. Üsküdar'da Banka Şubesi, İstanbul.
39. Nişaııtaş'ında Apartman, İstanbul.
40. Bayramoğlunda Dinlenme T e s i s i
( ö n e r i ) , İstanbul.
41. A k s a r a y ' d a Büyük Mağaza, İstanbul.
42. Gübre F a b r i k a s ı , 1973, Bandırma.
43. Deri F a b r i k a s ı , İzmit.
44. Pamuk İpliği F a b r i k a s ı , Kütahya.
45. Yapay Elyaf ve İplik F a b r i k a s ı ,
Edirne.
46. Yapay Elyaf ve İplik F a b r i k a s ı ,
Yalova.
oluk, t e r a s , i l h . . gibi k ı s ı t l a m a l a r ı y l a ,
" T ü r k i y e g e r ç e k l e r i " altında
a n l a m s ı z l a ş t ı r d ı ğ ı , hatta hiçe
indirgediği bir o r t a m d a , kuşkusuz,
T e k e l i - S i s a ' n ı n uzay k a f e s l e r i
y a ş a m a k t a olduğumuz çağın özgül
ürünleri olarak belirecektir.
NOTLAR :
1. S.ARKAN, Seyfi Arkan
1933-1956,
İstanbul:
1957.
ve
(özel
Eserleri:
Yayın),
2. A ve B.ÇİNİCİ,
Mimarlık
Çalışmaları
Architectural
Works,
1961-1970,
Ankara: (Özel Yayın)
Ajanstürk
Basımevi,
1970, 105
sayfa.
Bir Sigorta
Aksonometrik
Şirketi
Yönetim
Görünüşü
Yapısı,
" P r o j e l e r , U y g u l a m a l a r 1954-1974"ü
batılı ö r n e k l e r i ile i ç e r i k yönünden
k a r ş ı l a ş t ı r d ı ğ ı m ı z d a , çok asal bir
f a r k l ı l ı ğ ı var. Yapıların o l u ş m a s ı n d a
izlenen k u r a m s a l y a k l a ş ı m ve t a s a r ı m
f e l s e f e s i ile biçim ve beğeni düzeninin
ö ğ e l e r i konusunda b e l i r l e y i c i b i r tutum
yok. Oysa bu t ü r m o n o g r a f l a r ı n önemli
a m a ç l a r ı n d a n b i r i de b e c e r i l e r i n
ötesinde, "ecole"ün, öğretinin sergisi.
Tüm y a p ı l a r d a y a k l a ş ı m başlığı altında
v e r i l e n k a v r a m s a l t e m e l hep v e r i l e n
p r o g r a m ı n nasıl ve nice sağlandığının
açıklaması. Türkiye ortamında yirmi
yılın kılgısı ile bilinçlenen b i r yapı
s ü r e c i n i n , hele belki de en çok yapı
u y g u l a m ı ş b i r grubun ürünü olduğunda,
s a n ı r ı z çok yoğun ve k e s i n b i r
ö ğ r e t i s i n i n o l m a s ı ve bunun s u n u l m a s ı
g e r e k i r . Uygulamaya k u r a m s a l
p a r a l e l l e r i n ç e k i l m e m i ş o l m a s ı , ya
e d i n i l e m e m i ş b i r bilinçin sonulgusıı,
ya da ihmal, a m a h e r d u r u m d a ,
kesinkes, ilerde doldurulması gereken
b i r eksiklik.
Ürün v e r e n m i m a r l a r ı n k a ç ı n ı l m a z
y a z g ı s ı , çoğunlukla en çok ü z e r i n d e
t a r t ı ş ı l a n yapıtı ile s i m g e l e n m e k o l s a
g e r e k . T e k e l i - S i s a yoğun e l e ş t i r i l e r e ,
h e r k e s i n duyarlı oldukları b i r konudan
(Antalya Bölge Müzesinden)
u ğ r a d ı k l a r ı , bazı ç e v r e l e r d e a d l a r ı n ı n
İstanbul,
19 71,
Yapının
3. M.SÖZEN, M. TAPAN, 50 Yılın
Türk
Mimarisi,
İstanbul:
T.İş
Bankası
Kültür Yayını,
No;122, 19 73,
s.334,
345, 363, 364, 373.
bu yapı ile b i r l i k t e ç a ğ r ı ş t ı ğ ı g e r ç e ğ i ,
4. E.KORTAN, Türkiye'de
Mimarlık
o r t a m ı n y a r a t t ı ğ ı bir haksızlık. Oysa,
Hareketleri
ve
Eleştirisi
Rumeli H i s a r ı n d a 1958'de uyguladıkları
1950-1960,
Ankara: ODTÜ Mimarlık
Fakültesi
Yayını,
No:18,
1971.
ç e v r e y e tepkide bulunmayan toprakaltı
y a p ı s ı , 1970'de ünlü A r c h i g r a m
5. E.KORTAN, Türkiye'de
Mimarlık
grubuna Monte C a r l o ' d a k i y a r ı ş m a y ı
Hareketleri
ve
Eleştirisi
k a z a n d ı r a n f i k r i n soyut düzeyde de
1960-1970,
Ankara: ODTÜ Mimarlık
Fakültesi
Yayını,
No:23,
1974,
o l s a tıpkısı. 1960'larda Türk
s.132-134.
m i m a r l a r ı n ı n düşsel t a s a r ı m ö ğ e l e r i
o l a r a k a l g ı l a d ı k l a r ı , önceden dökülmüş 6. Arkitekt,
No:284, 1956;
Arkitekt,
beton yapı ö ğ e l e r i ile geçen y ı l l a r d a
No:287, 1957; Arkitekt,
No:291,
1958) Arkitekt,
No:299, 300,
301,
Kütahya'da Yalova'da ve İ z m i t ' t e
19601 Arkitekt,
No:302,
1961)
uygulanan sanayi y a p ı l a r ı k e s i n k e s ,
Arkitekt,
No:309, 1962)
Arkitekt,
ancak i l e r i teknolojik düzeydeki
No:314, No:316, 1964)
Mimarlık,
g e l i ş m i ş ü l k e l e r d e yapımına olanak
1964/3; Mimarlık
1965/1)
Mimarlık,
sağlanabilecek m i m a r i ü r ü n l e r .
1966/12)
Arkitekt,
No:332)
Mimarlık
T e k e l i - S i s a m i m a r i s i , 1960'ların
1968/2)
Türkiye
Mühendislik
b a ş l a r ı n d a İTÜ ç e v r e l e r i n d e salgın
Haberleri,
No:167, 1969;
Arkitekt,
No:334,335,336,337,
1969)
Arkitekt,
( h a s t a l ı k ) olan A r k i t e k t u r Wcttbewcrbe
No:338, 1970) Mimarlık,
1970/6)
e s t e t i ğ i biçim k u r a l l a r ı n d a n , tüm yapay
Mimarlık
197Ş/5) The
Indian
ve y a k ı ş t ı r m a ö ğ e l e r i n d e n a r ı n m ı ş bir
Architect,
1963/August)
Deutsche
büyük yapı m i m a r l ı ğ ı n a olan e r i ş i m i n
Bauzeitung,
1967/12,
L'arehiteeture
öyküsü. Bu öyküde, T ü r k i y e ' d e
D'aujourd'hui,
1968/140/
g e l i ş m e k t e olan yapı g e r e ç l e r i ve
L'arehiteeture
Francaise,
1970/12.
yapı teknolojisinin e r i ş e b i l e c e ğ i uç
7. Yapıyı salt fiziksel
bir
üründen
noktaların z o r l a n m a s ı , b u r a d a ü r ü n e
öte toplumun
sosyal-ekonomisi
d ö n ü ş t ü r ü l m e s i de var. Toplam yapı
çerçevesinde
ve tarih
sürecinde
ü r e t i m i n i n büyük k e s i m i n i n b i r uçta
inceleyen:
S.URAL,
"Türkiye'nin
gecekondu olgusu gibi en az teknoloji,
Sosyal Ekonomisi
ve
Mimarlık",
ö b ü r u ç t a y a p - s a t ç ı l ı k gibi m i m a r l ı k
Mimarlık,
Sayı
-.123-124,
1974/11,
güldürüsü o l a r a k kutuplaştığı,
s.5-53,
bu tutumun öncül ve özgün
örneklerinden.
m i m a r l ı k t a devinim, d e ğ i ş i m ve
g e l i ş i m i s a ğ l a m a k l a görevli k u r u m u n
8. Bu yarışmaya
Orhan Bolak
imzası
m i m a r i ürünün değerini eğim, s a ç a k ,
ile
girmişler.
Download

Tanıtma/Eleştiri - Mimarlar Odası Arkitekt Veritabanı