İŞLETMEDE İŞGÜCÜ İHTİYAÇLARININ ÖNGÖRÜLMESİ
Doç. Dr. inal Cem AŞKUN *
İşletmede
si
konusu
ğunu
nel
se,
çeşitli a l a n l a r d a İ h t i y a ç
herşeyden
b i r işletme
o
vakit
hareket
yerde,
işletmede
ustalıkları
işletmelerin
verilerle,
l a m a
işletmede
aslında
yerleştirme
rasında
işletme
ile ilgili
nusu
yöneticileri
işgücü
olurlar.
kapsamına
şemaları,
amaçlarının
yıllık
u m u l a n
gücü
lilik
tici
satışlar
v e diğer
li
E.
Eskişehir
d a
iş­
bağlayabilecektir C l ) .
konularıyla
izleyerek,
ve
elde
bununla
sürekli
ilgili
v.b. k o n u l a r
Uygulamada
5-10
izlene­
yeniden
değil,
sayımı
finansal
kestirimler
işgören başarısına
çalışma
McFARLAND,
şimdiki
ustalık
gruplarının
İktisadi v e T i c a r i
söz
dönemlere
da­
İş­
ilişkin v e r i l e r i l e v e r i m ­
durumlarını,
Personnel Management,
88
ko­
amaç­
e l e alınabilmektedir.
işçi,
işe a l m m a l a r m d a k i
İlimler A k a d e m i s i
sı­
(envan­
genellikle
yıllık
plân­
öngörül­
Burada
geliştirme,
işgücü
uğra­
ettikleri
ihtiyaçlarının
olmaktadır.
öğretim
üyesi.
yöne­
gelişme­
The McMillan
a n y , T o r o n t o , 1968, s . 233,
*)
y a
noksan
işletme
plânlaması,
birlikte
gideri
veya
konuda,
yöneticiyi
ve
ve
sağlamaktır.
başlangıç noktası o l a r a k t e m e l kâr
işgörenlerin
meslekî
DALTON
örgüt
analizi
yerinde
z a m a n
İşte b u
alma
İşgücü
sadece
incelemelerle
ve
işe
ihtiyacı
biçimi
d a girecektir.
sayımları, geçmişteki
sonuçlarım,
veya
ge­
belirlenmesiyle,
b i r plâna
hareketlerini
b i r plânlama
yandırılmaktadır. B u k o n u d a
ları,
bunu
yardımcı
çalışmalar
Öngörü,
işgücüne
ilgili
düşünülür­
daha
bir maliyet
fazla
zorunlulu­
gereken
bulunmasını
etkenlerin
işgücü
yönetsel
işgören
olarak
işletmede
Önemli
öngörülen
b i r yaklaşımın
teri)
etkileyecek
genel
çalışmalarına
mesi
için
işletmede
gitme
öngörülmesinde
amaç,
öngörülme­
tümüyle
d e zararlı s o n u ç l a r a y o l açacaktır.
işgören
ekonomide
bir bölümü
işgörenlerin
değerleyebilip,
İşletmelerde
şanlar,
olan
çoğunluğu
ihtiyaçları
d u r u m u n u
işletmenin
ihtiyacının
B u n d a n
olduğundan,
y e r vermek
gelecekteki
kendi
işgücü
işgücünün
plânlamasına
plânlaması,
bütünleştirici
olacaktır.
üretim faktörü
gücüne
b i r işgücü
İşgücü
plânının
edilmiş
yeterli
İşgücü,
cek
önce
çıkarmaktadır.
duyulan
Comp­
işletmede işgücü ihtiyaçlar m m Öngörülmesi
39
Ieri ortaya koyabilmektedir. Yıllık işgören ihtiyacı kestirimleri bunlara
göre hazırlanıp, işgören bulmakla görevli gruplara verilebilir (2).
İşgören (personel) yöneticileri, işgücü analizinin başlıca yönleri
hakkında nüfus hareketleri, meslek dağılımları, yaş dağılımları, mes­
leklere göre işgücü arz ve talep kestirimleri, öğrenim düzeyleri, kadın,
çocuk işçiler gibi özel gruplarla ilgili araştırma sonuçlarından birta­
kım temel verileri sağlayabilirler. Söz konusu araştırmalar dünyanın
hemen bütün ülkelerinde devletin resmî kurumları, ticaret ve sanayi
oda yahut birlikleri gibi meslek kuruluşları ile uluslararası kurumlar
tarafından sürekli olarak yapılmaktadır. Öte yandan bu konuda i l ­
gili yönetici ya da uzmanların dikkatini özellikle üzerine çeken nok­
ta, işletmenin işgücü yapısındaki değişmelerdir. Bunun için ekonomi­
de işletmenin işgücü yapısını etkileyecek değişiklikler, yukarıda sözü
edilen verilere göre yakından izlenmelidir. Bu değişmeler bir yerde
işgücü arzmdaki değişikliklerin koşutunda (paralerinde) gitmekte,
başka deyişle işletmenin işgücü ihtiyacmdaki kaymalar işgücü arzı­
nın değişmelerine büyük çapta bağlı kalmaktadır. Ancak burada bir
analize gitme zorunluluğu çıkmaktadır. Bu yapılmazsa, o vakit işlet­
me kendi işgücü ihtiyacı Öngörüsünde, söz konusu değişmeleri yeterin­
ce dikkate alamayabilir (3).
İşletmenin işgücü ihtiyacı veya gereklerini Öngörmek için, şimdi­
k i durumun örgütün yapısına ve örgütte çalışanların yeterliğine göre
2) E R I C V E T T E R , «How to Forecast Y o u r Manpower N e e d s » , Nations Business,
V o l . 52, No. 2, F e b r u a r y 1964, s, 102-110. W A L T E R S. W I K S T E O M , « P l a n n i n g for
Manpower P l a n n i n g » , Business Management Record, V o l . 25, No. 8, A u g u s t 1963,
s. 30-33.
4
3) S ö z g e l i m i B i r l e ş i k A m e r i k a ' d a 1970'de u ç a k e n d ü s t r i s i n d e i ş e a l ı n a n k i m ­
selerin %22'sinin fen a d a m ı v e y a m ü h e n d i s o l a c a ğ ı d a h a ö n c e d e n k e s t i r i l m i ş t i r .
Ö t e y a n d a n s ı r a s ı n d a b ö y l e b i r e n d ü s t r i d e y a p ı l a n s ö z k o n u s u k e s t i r i m i n dayan­
d ı ğ ı i ş g ü c ü hareketleri tablosu ise a ş a ğ ı d a k i ş e k i l d e d ü z e n l e n m i ş t i r :
Endüstrideki
Yıllar
Toplam İşgücü
1943
90.000
1948
1953
22.000
53.000
1953
1963
54.000
103.000
Fen Adamı
Mühendis
3.000
2.800
Sayısı
ve
lam işgücüne
Endüstrinin
% 3,23
% 12,73
9.000
% 16,98
9.000
% 16,87
% 16,51
17.000
Oranı
Top-
Bkz.: F R A N K G . R I Z Z A R D I , « C o n t i n u i n g Education: A Means for Combatting
S k î l l s O b s o l e s c e n c e » , Meeting the Development Needs of Technicaî
Manpower,
A m e r i c a n Management Association, Bulletin No. 45, 1684, s, 9,
90
İ. C . A ş k u n
analizden geçirilmesi zorunluluğu çıkmaktadır. Bir örgüt şeması çıka­
rılarak, bu şemada örgütteki görevlilerin işyeri ya da orunları ile ara­
larındaki yükselme sınırlarının belirtilmesi yerinde olacaktır. Bundan
sonra gelecekteki işgören kadrosu değişiklikleri ile ihtiyaçlarına iliş­
kin bir kestirimde başlıca şu üç bilgi kaynağına başvurulacaktır 14) :
1. Şimdiki işgörenlerin yaş durumlarını ve emekliliklerini bilmek.
2. Normal işgücü kayıpları — Bunun için gerek işletmenin bağlı
bulunduğu endüstri dalındaki, gerek işletmenin kendisinin iş­
gören değişim çabukluğu oranlarının bilinmesi veya bunlarla
ilgili verilerin sağlanmış olması gerekmektedir.
3. İşletmenin eylemleri için Önerilen genişletme veya daraltma
kapasiteleri — Bu konuda pazarlama araştırması bulgularına,
teknolojide beklenen ilerleme verileri ile rakiplerin durumla­
rında görülen gelişmelere ilişkin bilgilere dayanılacaktır.
Aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi, işletmenin gelecekteki işgücü
ihtiyaçları ile şimdiki kaynakları arasında bir karşılaştırma yapıldık­
tan sonra, işgören yöneticisi artık işgören kadrosunun yükselmelerine
hazırlık olmak üzere, uzun dönemli bir eğitim ve geliştirme programı
yapma çabasına girişebilecektir. Ancak böyle bir çabaya girişirken işgörende aranan yetilere göre yapılmış bir işgören değerlemesi çalışmasınm sonuçları alınmış olmalıdır (5).
ŞİMDİKİ D U R U M
Örgüt seması
• —
İş t a n ı t ı m l a r ı veya gerekleri
işgören değerlemesi
İ Ş G Ö R E N YETERLİLİĞİNİN
BELİRLENMESİ
1) U z u n
GELECEKTEKİ İ Ş G Ü C Ü İHTİYAÇLARI
dönemli
e ğ i t i m ve g e l i ş -
Geîecekte örgüt şemasının alacağı durum
BELLİ BİR D Ö N E M İ N
( s ö z g e l i m i gelecek 5 y ı l ı n )
İ Ş G Ü C Ü AÇIKLARI
4)
M A U R I C E W . C U M I N S , The Theory a n d P r a ç t i c e of Personnel Management,
H e i n e m a n n , London, 1968, s. 15
5)
Ö z e l l i k l e ş e k i l i ç i n bkz,
;
A.g.k., s. 14,
İşletmede İşgücü- İhtiyaçlarının Öngörülmesi
91
Yine bu şekle göre, yükselme konusu dışında, işlerin değişen nite­
liğinin de böyle bir modelde yer alan eğitim plânının kapsamına alınabilmelidir. Son olarak, öngörülen işgücü açıkları dışarıdan buluna­
cak işgörenlerle doldurulacaktır. Ancak bunun elverişli bir uyarma
düzeni ile yapılması, işgören yöneticisinin umulmadık durumlarda
ortaya çıkan işgören açıklarını kendi kendine kapatma zorunda bıra­
kılmaması gerekir.
İşgücü ihtiyaçları, birçok durumlarda üretimdeki dalgalanmalara
bağlı olarak değişmektedir. Bu nedenle söz konusu dalgalanmalara
ilişkin kestirimler işgören ihtiyaçlarının öngörülmesinde temel daya­
nak noktası olmaktadır. Ayrıca üretim kestirimleri, satış tahminlerine
bağlı kalmakta, böylece dolayısiyle işgören ihtiyacının kestirilmesin­
de, satış tahminleri de önemli rol oynamaktadır. Sonuçta, bir işlet­
menin belli bir bölümünde ne kadar işgücüne ihtiyaç duyulacağı hu­
susu, sırasında satış tahminleri ve stok politikalarının yardımıyla çı­
karılan fabrika programlarına dayanmaktadır (6).
İşletmenin ihtiyaç duyduğu işgücü ihtiyacının kestirilmesinde ya­
rarlanılan en eski araçlardan birisi işgören değişim çabukluğu oranı
İle ilgili olarak yapılan hesaplâmalardır. İşletmeden ayrılan işgören
lerin yarattığı açıklar karşısında yapılacak en i y i iş, istatistiksel ola­
rak işletmeden ayrılacakların kestir ilmesidir, Bununla, doğrudan doğ­
ruya kimlerin işletmeden çıkacakları belirlenebilemezse de, boşalacak
işlerin sayısı hakkında bir fikir edinmek m ü m k ü n olabilecektir. Kuş­
kusuz böyle kestirimler, söz konusu oranın geçmişteki sonuçlarına
bakılarak, en i y i şekilde yapılabilir. İşgören değişim çabukluğu oram
. sonuçlarındaki gelişmeleri bilmek, gelecekte ortaya çıkması beklenen
işgücü açıklarının değerlemesinde yetkin (mükemmel) bir araç nite­
liği taşıyabilecektir. İşgören değişim çabukluğu, belli bir dönemde iş­
letmede çalışanların ortalama sayısı, o dönem içinde işletmeden ay­
rılanların veya işletmeye katılanların sayısına oranlanarak ölçülebilir.
Tutarlılığı ve karşılaştırmayı sağlaması bakımından ay, böyle bir dö­
neme uygun düşebilir.
İşletmede işgören ihtiyaçlarının etkinlikle öngörülebilmesi, herşeyden önce geçerli işgücü politikalarının saptanmış bulunmasına
bağlıdır. Bu politikaların aşağıdaki soruların cevaplarını vermesi dü­
şünülebilir :
6) MICHAEL J . JUCIUS, Personnel Management, Bichard D, Irwin,'Homewood,
111,, 1967, s. 103.
92
î, C. A ş k ı m
1 — İşletme şimdiki işgücü açıkları için mi, yoksa gelecekte uzun
dönemli işgören ihtiyacım gözönüne alarak mı bu boşlukları doldur­
ma yoluna gidecektir?
2 — Kendisinden artık gereği gibi yararlanılamayan
için ne yapılmalıdır?
işgörenler
3 — İşletme, iş için başvuranları sıkı bir seçimden mi, yoksa gev­
şek bir elemeden geçirmekle m i kazançlı çıkacaktır?
4 — İşletme ihtiyaç duyduğu işgücü için en i y i işgörenleri m i se­
çecek, yoksa birtakım risklere girmeyip, ortalama standartları daha
düşük bir yol mu izleyecektir?
5 — İşgücü ile ilgili olarak ne gibi özel sorunlar söz konusudur?
Sözgelimi, erkek ve kadın işgörenler arasında denge ne olacaktır? İş­
letme «fırsat eşitliğine» önem veren bir işveren olarak mı tanına­
caktır?
6 — İşletme, belli türde işgören arzı kıt olan işgücü açıklarına ne
dereceye kadar dayanabilecektir? İşgücünde ortaya çıkan noksanlık­
lar eğitim ile giderilebilecek midir?
7 — İşletme şimdiki işgücünün elverişli yeteneklerinden en i y i
şekilde nasıl yararlanabilir? İşletmede ortaya çıkan belli işgücü açık­
larım iç kaynaklardan mı, yoksa dışarıdan mı kapatmaya öncelik ve­
rilecektir?
8 — Kısa ve uzun dönemde ne t ü r ve sayıda işgörene ihtiyaç du­
yulacaktır?
İşletmede işgücü ihtiyacının öngörülmesine ilişkin çalışmaları yü­
rütmekle görevli bulunanlar birinci derecede yukarıda sözü edilen
politika düşünceleri üzerinde duracaklar, ikinci olarak da işletme içi
ve dışı koşulları inceleyeceklerdir.
S O N U Ç
Buraya kadar kısaca incelemeye çalıştığımız «işletmede işgücü
ihtiyaçlarının öngörülmesi» konusu aslında böyle bir çalışmanın sı­
nırlarının çok ötesinde ele alınması gereken bir konudur. Amaöımız
konuya bu türde bir giriş yaparak, bundan sonraki ayrıntılı çalışma­
ların yönlerinin ne olabileceği hususunda bir fikir verebilmektir. Ger*
İşletmede İşgücü İhtiyaçlarının Öngörülmesi
93
çekten işletmede bir işgücü plânlamasına gitmek ve böyle bir plânla
işgören ihtiyaçlarını Öngörmek gerçi günümüzün hızla değişen sosyal,
ekonomik ve özellikle teknolojik koşulları altında birtakım güçlükler
taşıyorsa da, aslında işletmelerin amaçlarına ulaşmaları, gelişip, bü­
yümeleri h a t t â yaşayışlarını sürdürmeleri için temel plânlama konu
Iarınm başında gelmektedir. Ancak daha önce de belirttiğimiz gibi,
işgücü plânlaması tek başına ele alınacak bir konu değil, işletmenin
öteki çalışma alanlarının planlarıyla birlikte düşünülüp, aralarında
bağıntı kurulması gereken bir nitelik taşımaktadır. Yalnız bu arada
Özellikle önem verilmesi gereken bir konu da, işgücü plânlamasını
başarıyla yürütebilmek için işletmelerin işgören işlerinin çağımızın
teknikleriyle düzenlenmiş bulunması, iş ve işgören alanlarında analiz,
değerleme çalışmalarının tamamlanmış olmasıdır.
Download

İŞLETMEDE İŞGÜCÜ İHTİYAÇLARININ