.
•
.
-
~.
ISTANBUL TICARET
.I~.' ,.
\,'
J'
,. ;
ODASı
' YAYıNLARı
[ 1..1e1fJt;~:"!_,
' ~~. -
i
~
11a =an
!:J
' - - . -- ..~ Dr. Reinhard StewlE
CO,9rafHa dahıoru
iSTAnBuıun BÜnYESi
U09ulu Osmanlı bünyeden Rvrupah
koı~opolit bünyeye geçi~
kiel
1964
Ruhi Ttirfan-m.ş.Y~man
İSTANBUL
1 965
Dr. it. Stewig
Kle! 'Oruversitesi Coğrafya Enstitüsünde
196 4:
İSrANBUL'UN
BVNYESt
DOGULU OSMANLı nONYEnEN
AVRUPALı KOZMOPOLlr BVNYEYE GEÇış
Buhi Turfan - M.
Şevkl
lstaı).bul 1965.
Ya.zman
Baskı
ve Dizgi
A~kın Basımev.f
':':. TeL. 44 Sl Sl -
İstanbul
ÖN SÖZ
Alman Coğrafyacılarından de~erli ilim adamı Dr. R. Stewig'in BizansKonstantinopel . - İstanbul: «Dünya §ehri bakımından bir ara§tırma~ konulu eserin1 daha' önce Türkçeye çevirerek kıymetli okuyucularıniızın istifadelerine arzetm1§tik.
ilim adamı Sayın Dr. Stewigtin «İstanbulun bünyesi»
DOjİulu Osmanlı bünyeden batılı kozmopolit bünyeye geçiş adlı §u küçük
kitabımızı da aziz Türk okuyucularına sunmakla bahtiyarız. Tamamen bii'
araştırma ve değ'erlendirme mahstilü olan eseri. Türkçeye çevirmekle h1z..
met etti~imize kaniiz. Genç mm adamını gönüld~n tebrik ederiz.
Bu defa yine
aynı
,
İstanbul
Ruhi Turfan M.
-3-
1965
Şevki Y~
ISTANBUL'UN Bt)'NYESI
DO()ULU OSMANLı Btl'NYEDEN
AVRUPALı
ııttli
KOZMOPOLiT B'VNYEYE GEQıŞ
Karadeniz bog-azının gUney
adlar almı§tu-.
a~ındaki
§ehir, ireli§lllesl süresince
İsa'nın doğıımundan
Grekler
tarafından
evvel yedinci yüz yılda Atinadaki
kurulurken «:a1zans~ adını almı§tır.
çe~
«Meiraralı:.
İmparatar
Konstantin tarafından İsa'nın doğıımunun 330 inci yılında
Do~u Roma'nın baş §ehrl bUraya taı.;,ınınca Konstantinapolis (Constanti;
napel) adı verilmi§tir. Duvarlan içinden, gelişen hayat tarzına i"öre ise.
yerleien halk Bizanslı olarak adlandınlabi1irdi.
Şehir,
1453 senesinde Türkler tarafından fethedUince, ıstanbul adım
aldı. Orta ve batı Avrupada bu ad .kendisini çok yava§ tanıttırdı. ConstanUnopel adı bu gün dahi bir kısım yabancı çevrelerde kısmen kullanıımak~
tadır. İskan sahası boğazın güney ucundaki, iki çekirdekten başllyarak
etrafa yayılmaya ba§ladı; Bunlardan birisi, İstanbul tarafıpda, ötekisi
Kadıköydedır. (KalChedon) Kadıköy ve Haydarpaşa tarafı bu gündahi,
Anadolu lle irtibatı sağlayan sahalar olarak gelişmekle beraber, asıl şeb,­
.nn irelilması ve yayılması ıstanbul tarafından Trakyaya dO~ru devam
etti.
Haliç l1e .Marmara denizi
araaındakl
yanm ada da Sarayburnundan
ba§lıyarak batıya dotru dört safhB.da. geni§ledi.
Bu safhalar §ehirdekl Kal'e duvarlan ile belli olur. Birinci duvar,
1 numaralı tepenin, yani ıskAn mıntakasının etrafını Qevirlr, ve yapılma
tarihi de kesin olarak olarak bilinmez.
İkinci
senesinde
duvar, «Septimus Severus:. zama.nında ve mUa.ddan sonra 19$
bu da ikinci tepeyi ve etrafındaki dereleri çevirir.
yapılmıatırki,
t)'çüncü duvar, imparatar Konstantin zamanında ve miHlddansonra
330 senesinde yapılmış olup ,ehre önemlice bir genişleme getirmi§tlr: V~
1 UA. 4 üncü tepeleri içine aldıktan baJjka, 5 ve 7 inci tepeleride keser.
Bütün 7 tepeyilçine alan ve §ehrl genl§leten 4 üncü duvar ise, 1mparator Theodoslus II zamanında (408-450) yapılmıatır. Bundan sonra an-
-5-
eak 13 üncü yüz yılda Cenevizıuer tarafından HaUç'in Kuzey
meydana getirilen İskan sahası ile genişler.
o
tarihten bu zamana kadar, bu saha, boA'az
kuzeye dotru ilerlemete devam etmektedir.
kıyılarını
kıyısında
takip ederek
Trakya istikametinde ise Theodosius'un surları dışında Marmara denizi ve HaUç kıyılarında meydana gelen Varoşlardan başka şehir ıskan
ıa~ası mahdut miktarda. büyümüştür.
Şimdi, İstanbul'un bu ana. bünyesi nazari itibare alınırsa,
İstanbul
H,a.1iç . ile ::Marmara Denizi, Karadeniz botazı ile Theodosius surları arasındaki «Eskişehir» mAnAsına gelirki, idari bakımdan §imdiki Fatih ve
Eminö:~ı:n ilçelerini ihtiva eder. Bünyenin tetkiki için elimizde iki· kaynak
var :
Biri, 1453 den evvelki durumu belirten arkeolojik plAn.
Ikincisi' ise; Şimdiki §ehir plAnıdır. Bunların her biri aşaA'ıda tetkik
edilecektir.
arkeolojik plAnlar, birbiriyle mukayese edilditl vakit, bunlardan §ehrin esas bünyesi hakkında sonuçlar çıkarmak mümkün değildir.
Theodoslus surlarının, ::Marmara ve Haliç surlarının, dotrultuları, yönleri
bugün kesin olarak görünüyor. Çünkü, duvarların büyük kısmı bu günde
oldu tu gibi duruyor.
Çeşitli
Buna karşılık Konstantin duvarı ile,. Septimus Severus duvarlarının
gidişi, yönü kesin olarak bilinmiyor. Bu hususta (1960) Atostini'nin pıa.nı
ile, «1950) R. Jantn'tn, (1909) Dr. Essad, ve (1891) A. D. Mordtmann'ın,
plAnları birbirinden farklıdır. Bu üç surdaki, kapı yerlerinin tayini caddelerin gidiş yönü hakkında kesin fikir verecektir. Kesin olarak bilinen,
İstanbul limanının iskele yerleri, ki bunların hemen hepsi bu gün dolmuı­
tur. Yine yeri kesin olarak bilinen esas bünye parçalarından üç büyük.
sarnıç ne (Motius, Aetlus ve Aspar), büyük kUseler, Manastıdar ve.~
rayların yerleridir.
İstanbul'un
dört büyük meydanı yani, Hipodrom, Forum Canstantini
Forum Bovis, ve Forum Arcadi'nin yerleri (1950) J'anin,
(1936) A.M. Schneider, ve (1891) Mordtman'ın, eserlerinde yerleri b1rblri~
ne tetabuk etmektedir. Fakat geni§likleri birbinne uym~maktadır.
Forum
Theodası,
Bünyeyi gösterecek en büyük elemanlardan olan caddeler ve do~rul·
tulan. en az belli olan bir keyf1yettlr. Theodosius duvarındaki kapıların
~6-
\
.
'sTJUiSUL : 8Eııa,'N .:sKl K1S:\U
'
AKAZı
IjEKlLL.JC,KI.
GOLDENES
l'ükı;eklik' çb.•dleri
'.
l'Ietre
t;ı;ki
devirdea beri kıyı.,.
(bgilerinin değişmetii
C'elenekııel olarak e\lerin
aldıkları numaralar
:HORN
~ehrin
',
ABKEOLOJl
'(d4;nilı 1959. A,e"Uni 1960)
...
ilk,
_
•
IılI,m,lV',
,
ı;uru
Se\'eroıı
Sep.
20 30 40
!'Iuro
----....:....-
(L1/3 - 211)
Kmıtantin
!luro
«306 - 337)
u)
:::>
II.
Ti'udoıduı;
ı,;uru
(.l08 - -159)
KonittanUn ,.,rumu
cr
Tetıdultl
LO
o
Bovlli
LI'
a..
Arkadi
LI>
u)
o
Motins
Sarnıcı
Aetiııs
ii>
;Aıpar
LI>
CD
r}
Bizans devrinde ana
yollar
MARMARA -ME:ER
"
~.
.~
':';
o.
1000
. m
Resim 1
Lik.ı;lal
-===
a
i;.ı
c
d
/i(
P
r
L
yerleri ana. caddelerin inııasındansonra ha.yH del1gBu sebeplede Janinı Schneider, Mordtmann'ın haritalannda
birbirlerine uyanlar ve inhiraf edenler görülmektedir. Yan yollanıi gidi,i
belli değ"ildir.
yeri ve
meydanların
tlrilmiştir.
Westerman'ın dünya tarihi atlasındaki, İstanbul
§teminin bünyesi
(Sabife 45) sag;lam bir esasa. da.yanma.maktadır.
Zamanımizdaki, gebir pıanıarı birbirile
kaJ'§il8.3tırılırsa. en' ziyade
dikkati çeken nokta. çOk geşltU ölçekler kullanılmış olduğu ve bu sebepten
pıa.n mUhteviyatında önemIl farklar meydana geldig;ldir. lık modern ııehir
planlan (1876-1821) F. Kauffer'in plam ile Moltken'in (1836-1837) plAnı­
dır. Fischerin' (1817) plA.nında Olduğu gibi onlarda' 1/25000 1/30000 mik·
yasında yapılm13lardır.
Bu mlkyas doğ"u şehirlerinin bünyesinde kullanılan başlıca elemanlarçok defa deg;işen genişliklerdeki caddeleri, çıkmaz yolları ve bunlarda yan sokakları umumileştirilince ortadan kalkıverirler. Bu esnada
1956 senesinde. E.H. Ayverdinin ne§1'ettlğ"l ortalama 1/4500 mikyasındaki
şehir pıa.nı 'büyük bit noksam doldurdu. Ve;Istanbul şehrinin 19 uncu yüz
yılın ikinci yarısındakibünyesln1 meydana koydu.
dırki,
C. Stolpe'nin (1855-82) 1/15000 mikyasındaki şehir plam bir çok
şeyleri umumileştiriyor. Fakat dotuıu bünyenin bir çok
huıusiyetlerini
de meydana kOYUYOr. 'Istanbul şehrinin bünyesindeki özellikleri gösterme
bakımından şehir pıa.nlarında asgari olarak 1/15000 mikyası kabul edUmelidir.
Bu günkü plAnlardan Agostlnin ki 1/13500, Türk pıa.nları ise 1/10000
dir. Metodik olarak, şunu kabul etmeliki, 19 uncu yüzyılda, İstanbul'un
bünyesinin tarifi ve açıklanması esas teşkil etmektedir. Buna nazaran
hangi usulde ve neden dolayı o zamandan beri değ"lşlklikler vukubulduğu
gösterilmelidir.
19 uncu yüz yııın son
Stolpenin plAnlarına göre,
§Unlardır :.
A)
B)
C)
D)
ve bilhassa E.H•. Ayverdl ve
bünyesinde dikkati çeken noktalar
şehir pıa.nlarında
İstanbul'un
Caddelerin doğ"rultularında munta.zam bir sistem yoktur.
Uzun düz caddeler yoktur.
Az meydan vardır.
Caddelelin dotruItusunda. sık ve gayri munta.zam' detit1klikler var..
dır.
-8-
E.)
F)
Cadde genişliklerindesık ve gayri muntazam de~şikllkler vardır.
Müteaddit çıkmaz sokaklar, kısa, uzun dallı budaklıçıkmaz sokakları.
içine yöneıtilmiş çıkmaz sokaklar.
H) Şehir içinde dar örgülü yol şebekesi, §ehir kenarında
'eaddeler.
G)
İn3a. bloklarımn
geniş
örKillü
Arkeolojik şehir pıa.m 19 uncu yüz yllm şehir pıa.nları ile mukayese edil':'
, ,dig1. takd1ı,'de, !stanbul bünyesinin 19 uncu yüz yıldaki tarihi mirasını
gösterir.
, '19, uncu yüz yılda. bu günde olduğugibi, Theodoslus surları. eski şeh­
rin batı smırlarını gösterir. Marmara denizi sahilinde ve Boğ'azda 19 uncu
yılda Bizans surları, deniz sahnıerine paralelolarak smırlandırılmııı­
Ha1iç tarafmda is~ Bizans. deniz surları geniş tutulan sahil yolu dolayısı 1le,kıyı çizgisine
paralellikten inhiraf eder. Eyüp hizalarından
dış Umanlara ve iç çarşılata gitmek üzere bir tramvay yolu m!)&. ed1lmigtir.
yüz
tır.
Bu üçgen §eklindeki sur ve cad.de halkasmm içmde bulunan mabetIer, veyabut önemli meydanlar Bizans zamanındaki durumun devanum
te~n etmişlerdir.
Bu
aynı
meydanlarda, büyük miktarda Bizans kltsesi ve
manastın
da vardırki; bunlar fetihten sonra. camilere çevrilmişlerdir. Bu' güne ka.-
dar korunanlardan bir' kısmı aşağ'ıda zikredllmiştlr: Ayasofya camiaİt İ
inci tepe üzerinde '537 de inga edllmlı, ve 1453 te camiye çevrilmiş, hlUen
müze olarak kullanılmaktadır.
lrene KItlesi, Kostailtin zamanmdan evvel i mci tepedeinşa edilmiş, fetihten sonra, silah anbarı olarak kUllanılmış. sonra müzeye çevrilmiş. bu
günde askeri mUzedlr. (Burası 1940 dan beri askeri müze değ'ildir. Askerı
müze şimdi Harbtyede Spor ve Sergi Sarayının yanmdadır. Mtlterclmler)
Akataleptos manastın : 850 de 3 ve 4 üncü tepeler arasmda inşa. edilmiş
ve 1453 ten sonra kalender camii admı almıştır.
Apostel KIlsesi: Justinian tarafından 4 üncü tepede mşa edllmiı. sonra
bunun yerine 1463-69 tarihinde Fatih Camii yapılmıştır.
Mukaddeıı Pantepoptes KUsesl: 1081-1118 tarihinde 4 üncü tepenin dotu yamacında inşa edilmi" 1453 tarihinden sonra, eski lmaret camii adını
a1mıatır.
Mukaddes' Pantokrator k1llsesl : 10 - 11 inCi yüz
yıllarda.
4. 'üncU Tepenin
Dogu yamacında in§a
sesi, - OrunU olmuştur.
edi1m1.ş
ve 15. inci ,YÜ2<,
yUın
sonunda, Zeyrek kili-
Mukaddes bakire Panakaristos : 12 ve 14 üncü yüz yıllarda 5 inci tepede
inşa"e.dllmi§ kilise 1591 de Fethiye camii olmuştur.
Chora manastın : 5 inciyüz yılda 6 ıncı tepede inşa eClllmi§, 15 inci yüz
yılın sonunda Kariye Camline çevrilmiştir. Halen müze olar3.k kullanıl­
maktadır.
Mukaddes Andreas Kilisesi : 767 tarihinde ve 7 inci tepede inşa edilmiş,
1489 senesinde «Koca Mustafa Paşa» camii adım almıştır. Bu suretle yekün olarak (40) ın üzerinde çevrilmeler yapılmıştır. Devamlılıgı temin
edilen dini meydanlann yanında, dinle ilgisi olmıyan meydanlarda vardır.
Bunların içinde üç büyük Bizans Sarnıcı vardır. (Motius, Aetlus, ve Aspar s&l'Illçlan. gibi.)
\
,
Bunlar. 19 uncu yüz yılda ve Fatih ilçesi içinde 5-6-7 inci tepelerde,
bazı önemli degişikliklerden sonra bu güne kadar kalmışlardır. Bunlara
ilaveten 1 inci tepe ÜZerindeki Hipodrom meydanı, bu güne kadar bütün genişligi ile muhafaza edilı;niştir. Diger büyük Bizans meydanlanna
karşı davram§ ise muhtelıftir.
7 inci tepenin güney yamacında olan Arcadii forumunun, İstanbul
tepesinde yerini bulmak mümkün degildir. Keza Lykos deresindeki Bovls
forumunun da yerini 19 uncu yüz yılda, meydan olarak Qulmaya imka.n
yoktur. Fakat birbirine paralelolarak giden iki cadde vasıtası ile yerini
bUlınak mümkündür., Çünkü, Bizans ~manında
da burası iki caddeniıl
" , ' ,
arasında idi.
,
Tavri yahut Theodosü forumunun yeri
yade yok edilen olanıdır.
İstanbul
bünyesinden en zi-
Burası, 19 uncu yüz yılda taUm meydanı olarak kullanılırdı. Sonra,
Harbiye nezareti buraya yapıldı. Halende İstanbul ÜniversiteSi buradadır. Aynca 19 uncu yüz yılda ve halende burada iki ana cadde birleşir.
Konstantin forumunun ise 19 uncu yüz yıl planında yeri belli olmaz. Eski
sur halkalanmn içinde daha ziyade nokta' şeklinde görünen bu bünye
elemanları; ana caddelerde de hatlarhalinde görünürler. Bizans zamanın­
daki ana caddelerin arkeolojilç. planlar etrafında çeVrili Oldugu görülür.
Halbuki bu caddelerin bÜYÜk kısmı ile 19 uncu yüz yılda ana caddelerm
istikametinin birbirine uygun oldugu tesbit edilmi!!Jtir.
Mesele; Bizans .zamanında Ayasofya ile, Forum
••
'_ . . '
, , '
.
-10-
Tavrı.
;arasındaki,
LGL
..
"
,>.,
,L
q
bu günkü divan yolunun geçti~i istikamete mutabıktır. Forum Tavriile
Charisios (Edirne kapısı) arasındaki Bizans' yolu gayri muntazam bir istikamet üzerinden Edirne kapıya giden ana caddeye uygundur. Ve 19
uncu yüz yılda bu cadde üzerinde bir tramvay hattı yapılmıştır. Yine
forum BovİSten Top Kapıya, Forum Bovisten Yedkuleye giden yollarda
eskilerine uygundur. Yalnız -19 uncu yüz yıl phlnlarında Haliçle, kapalı
çarşı arasında ~zun çarşı yolu olarak görünen cadde Bizansbların «Makros EmbOlos» dedikleri yolun istikametine uygunmudur? Burası meçhul
kalıyor. Yan ve irtibat yollarında. evvelcede beyan olundug-u üzere tarihi
bir tevarus yoktur.
bu kaba tetkikinden anlaşılıyorki; nokta ve çizgi şek­
lindeki bünye elemanlarının bir kısmı 19 uncu. yüz yıldaki tarihi bir tevarüse sahip olmaları muhtemeldir. Yalnız bu husus do~u sistemli çıkmaz
sokakların bünye elemanları için varid değildir. Yine bu hususu tesbit
etmelidirki; Reliefler (Heykeller, süsler ve saire) halkın strukturu ve
fonkslonlu mahalleierin strüktüru bu doğu biçimU çıkmaz sokakların
genişlemesinde ve yayılmasında ne dereceye kadar tesirli olmuştur.
§ehirplanmın
Theodosius surunun içindeki yükseklikler 7 inci tepede 60 metre 5
inci tepede 72 metre 6 ıncı tepede 78 metreye ulaşır. En yakın kıyıya
uzaklığı ise sırası ile 1250~ 880, ve 1110 metredir. İki yer müstesna olmak
üzere yedi tepelere do~ru eğimin yavaş yavaş arttığı görülür. Bu iki· nok~
ta ki, 3 ve 5 inci tepelerin kuzeyinde ve Haliç kıyılarına doğru dik bir
eğim vardır. Beyoğlundaki yüksek kaldırım gibi merdivenU caddeler İs­
tanbul'da yoktur. Bu relief 3 üncü ve 4 üncü tepeler arasında Valens
seddinin yapılmasına sebep olmuştur. Uzun çarşı caddesile Haliçt.eki LL ..
manlar ve 2 inci 3 üncü tepeler arasındaki deredeki çarşı 19 uncu yüz
yılda yapılan
tramvay caddelerine ve tepelerin
yamaçlarına
bir paralellik
gösterir.
biçimU çıkmaz sokakların gidişinde ne Lykos yamaçlarında ne
Marmara denizi yamaçlarında ne de Bağaza dOğru olan yamaçlarda
ReUef'in tesiri görunmez. Haliç yamaçlarının iki dik yerinde dog-u biçimU
çıkmaz sokakların kesiti yine devam eder. Yalnız 5 inci tepenin kuzey
do~usu ve 3· üncü tepenin kuzeyinde sokak do~rultuları yükseklik paralellerine uygun şekilde gider. 3 üncü tepenin kuzeyindeki sokak şebekesi
geniş örgülüdür. Diğer yamaçlarda ise sokak §ebekesi relief ile bir ilgi
göstermez.
Doğu
İstanbul'un
nufus strüktüru 19 uncu yüz yılın ortasında aşa~daki
;....11-
şekilde
görünür :
Es~i §ehri, 1 inci tepeden 6 ıncı tepeye kadar bir çizgi ile ayırıp bir
kuzey bölgesi, .1 ile 3. ve 7. inci tepelere çekilen çizgi ile bir orta, ve bir
güney bölgesi diye parçalara aynldımı, kuzey bölgesinin % 19 ahalisi
Rum, % 11 Ermeni Orta bölgede % 5-8 Rum, % 11 Ermeni. ve güney
bölgesinde % 16,2 Rum, % 39 Ermenidir. Diğ"er nufusumumiyetle müslüman Tüktür. O halde Eski §ehirin nufus kesafet! Türkler, Rumlar ve
Ermeniler arasında ve muhtelif bölgelerde hayli değişik bir durun;ı. arzeder. Bilhassa deniz sahiline yakın yerlerde Rumlar ve Ermeniler, fazla
kesafette bulunmaktadiğ"er bölgelerde ise Türkler çog-unlu~u te3ki1 etmektedir.
hüviyete ba~lı bünyesini nufus kesafetlne göre geni§lettikmi, sonuç olarak dogıııu biçimdeki bünyesinin Rum ve Ermeni
nufuslu bölgelerde dahi Türklerin oturdugıı yerlerdeki 3ekilde geni§lemiıı
oldu~nu görürüz.
Şehrin do~ulu
İstanbul'un
19 uncu yüz yılda fankston mahallelerinin strüktürünü
bünyesi ile mukayese etti~imiz de ise, karşımıza ba§ka
genişleten dogıııu
bir lJIekil
çıkar.
1 inci tepenin kuzey kısmındaki, parça hükümdarlann oturdugıı saraylardır. Bir duvarla §ehrin öteki
kısımlarından
ayrılmıştır. Etrafı
parktır. Ve Içerde saraylar bulunur. Burada doguıu bünye yoktur. Saray
guruplan dört köşe olarak bir biri yanında guruplanmışlardır. Bunun batısında pazar, kapalı çarşı mıntakası gelir. Bu çarşı mıntakası dört köşe
bir kesit gösterir, ve muhtelif iş guruplarının yerlerini birbirinden ayı.;.
nr. Büyük çarşının kuzey kısmında hanlar mıntakası yer alır. Eski Kervansaraylann dört köşe kesitleri dikkati çeker. Ve caddelerin kesitleri
de muntazam bir şekil taşır, aynı şekilde ve Haliç sahillerine kadar uza..
yan ve Mısır Çarşısı ile balık pazannı da içine alan çarşı mıntakasmd.a·
da yine muntazam caddeler vardır.
Pazann ve çarşı mıntakasının batısında Süleymaniye Camii ve İstan­
bul üniversitesi mevcuttur. Buralarda doğ"ulu örnekte cadde kesitleri yoktur. Şimdiye kadar tarif ettigimiz bölgenin batı ve güneyinde Marmara
denizi ve Theodosius surlarına kadar yerle§D\e mahalleleri vardır. Buralarda 19 uncu yüz yılda do~ örnekli cadde kesitleri bazı mıntakal8.rda
vardır.
Büyük camilerin etrafı, az In§a edilmi§
clV'annda bu durum görünmez.
-12-
bölgesı
olan Lykos deresinin
-
ı:ı:ı:ı:ı:
i
2
3
Q<».
iiii1
M
s
u
ltn
't'Y'ı".
iu.L.ı.ımonla.1"
ıt;'-",ı;ti""I!l.ar(ıtı.ıIı,Erlıııııi)
MuscvıL.",
i.$'!'=!Ş!!!'! S:ıhı!J.aa
.~Ç""fl
HA", -t1ılI\alLc.
lta1ıç.k1 I ca,.d J'l)a~l8
.Lo\
.&eLt'cliye ma..... WI
ıStdSytın.
,LilW\ a".ı
j. KÜUü,.5.ıhd.ın
tı>uyı,ıl( c.....acr ve
•
oıowLı..r{IM.,...s~Lc ..)
~~~~~sorayL4")
UNıv. ",sıi~ı.b'"
Tamamlanmaml!t Büyük
Bahçe ve parklar alınma­
mıştIl'.
MARMARA
b
o
_
...
c"
Resim Z
İstanbul'da do~lu
bünyenin doğuŞlInadair sebeplerin açıklanması,
bünye hakkındaki fikirler gibi temamen açık­
lanamamıştır. R. MAj"ER İstanbul'dakl cadde şebekesinin genişlikleri
ve şehir kenarlarından inşaat bloklarına, kadar çıkmaz sokakların tarzı
hakkında İstanbul lle Macar «Halduek» şehirleri arasında bazı benzerlikler bulundu~nu tesbit eder.
genel olarak
do~lu görüşlü
Hayduk şehirlerinde, cadde örgülerinin
birile kesişmesi ile ilgilidir.
genişliği
İnşa blokları
sellerde
ise;
değil,
içindeki çıkmaz sokaklar ana
iç parsellerde sona erer.
R. MA):"ER'e göre aynı hal İstanbul'da da
İstanbuldaki doğulu bünyenin teşekkülünü
ana caddelerin bir-
caddelere bakan par-
görülebilir. A. AKGtiN
izah eder :
şöyle
Türk tarzına göre, eyler, boşlukta kurulan çadırlar gibi serbest
yerler arar. Binaların birbirine sırlanması caddenin hareketli olmasını
icabettirir.
Halbuki, Türklerce mahremlik
sin geçebileceği bir yer değildir.
Türk ve islam
vari
esastır.
Ve
çıkmaz
olmıyan diğer doğ'Ulu şehirlerde
yerleşmeleri çıkmaz sokakların izahına
sebep
ise,
sokak
iiıe
herke-
kabile
etmektedir.
arapların
teşkil
Aslında,
Grek ve Roma esaslarına göre inşa edilmiş İstanbul'da
doğu biçimli şehir bünyesinin teşekkül sebebi olarak R. MAYER'in ileri
sürdüğü fikir; yani muhtelif sahalarda, muhtelif zamanlarda parsel taksimabnın sertle§mesi kabul edilebilir.
F; KAUFFER ve MOLTKE'nin
planlarında
görüldü~
üzere, 19
uncu yüz yılın ba§larında Topkapı Sarayı ve civarı hariç diğer. mınta­
kalarda çok genişlemiş olan doğulu bünye 19 uncu yüz yılın devamınca.
ve muhtelif tesirlerle değişmeye ba§ıamıştır. 1871/72 yııı~nda in§3.
edilen demir yolu buhususta pek az tesir yapmıştır. Demir yolu eğimden
sakınmak için, eski şehrin güney kenarını takip ederek Haliç kenarında­
kiSirkeciye kadar gelmlş, surlarda bazı ufak tefek değişiklikler olmuş­
tur.
Doğulu
inki§afı
bünyeyi değiştiren, amlller;
ve yeni pıantama1ar olmuştur.
-. 14-
yangınlar,
zelzeleler.
nufusun
i tSTANIRI. : 19 uncu yüzyılda. Şehır Yoli...
rınan gelişmesi ve Ana. Planı
II Stol!lf) 1880 Schneider 1936 l\lamboury 1930,
Ayvcrdi 1958, Agostun 1960
ıP
O
'.
UAI.iC
Yüzyılın
19 uncu
19 uncu
20 inci
Yüzyılın
Yüzyılın
[...:'·11:
......)
.
.. 'O.
~
...
iii
:::ı
Q:
o
Q.
vi
o
CD
MARMARA-MEER
o
~--------------_I~~~
Resim S
ortasında.
(1960)
Plünsız yollarm yeraldığı salıalar.
-~}
rn
ortasanda.
sonunda
1783 büyük
yangını
Eski §ehrin yarJslm, bu günkü Fatih
slllp aüpUrdUkten sonra bu
mıntakalar
mıntakasmı
yine eski doguIu .§ekildeki stilde
yapılmıatır•
Bütün 19 uncu yüz yılda evler ekserlya ah6aptan inıa edilmekte 141.
Bu yüzden de yangınlar birbIrini tak1p etmlıtir. A6afıdak1 yangın .tarlhleri bu "husuta sarih bır fikir vermel'e kafidir:
1 -
Kaynak: E. MAMBOURY'nin 1930 tarihli eserinin 47 inci sabifesine göre:
1827 :
:Malımutp8.§a
mmtakası
1865 :
camii mmtakası 2. ve 3 üncü tepeler arasmdald dere
tahrip olunmu§tur.
Beyazıt Sarayı
mı
ve 3 üncü tepenin güneyindeki eski
tahrip edilm1§t1r.
1908 : Çirçlr
yangını
4: üncü tepenin gitney
yama.cı
sarayın bır kıs­
harap olmugtur.
mahallesi Aksaray'a kadar 3 ve 7 inci tepeler arumda
binlerce ev yanmııtır.
Yangın Balat'a kadar 6 meı tepenin dogu yamacına. kadar sirayet etmlrJtir.
1911 :
Beyazıt
1912118 : İshak paşa mahallesi ve Ayasofya 1 inci tepenin güney yamacı yanını,tır.
1917 : 4 üncü tepedeki :Fatih mahallesi binlerce ev
yandı.
1919 : Karagümrük mahallesi 5 inci tepenin gitney yamacı yanmı!1tır.
II. Kaynak : A.M. SCHNElDER'e göre 1941/ tarihli kitabın 400 üncU
sa.hifesinde;
1852 : 28 Temmuz Hallç'te 500 ma!taza
yandı.
Bu
meyaıida
tütiin, ll-
mon, tuz ve ya&, ça.rgılan yandı.
2 Atustoa 1 inci tepenin güney yamacında, 600 zengin Türkün
konaldan yandı. 4: AA'ustosta, 7 inci tepenin güney yamacmdald
Samatya.d.a 2000 ev yandı.
1865 : 5/6 Eylülde, 19 saat devam eden büyük yangın 2. ve 8 üncü tepelerde 7-8000 ev yandı; 14 cami, 4: han, 7 hamam, 20 konak ve
saraylar harap oldu.
1908 : 23 Atustos
Çırçır yangım
1911 : 23. Temmuz Aksaray
4 üncü tepenin gtlney
yangım.
yamacında.
8. ve 7 inci tepeler
-16-
arasında.
24. Temmuz Ayvansaray, 6 ıncı tepenin doğu yamacında, Vefa.da, 3. üncü tepenin kuzey doğu kenarında, topluca 2224 ev. 300
dükkan, 16 cami, Üniversite ve Kurmay başkanlığı binası yandı.
Balatta 800 ev harap oldu.
1912
3. Haziranda 1 inci tepenin güney yamacında Ishak Paşa yangım.
1918
Haliç sahillerinde ve 5 inci tepenin doğu yamaçla5. ve 4 üncü tepeler ile Lykos deresi ve 7 inci
tepeden Marmara sahiline kadar uzayan muazzam yangın.
29/30
Mayıs.
rından başlıyarak
III. Kaynak : E. A YVERDİ'nin 1958 senesinde çıkan kitabının 5 inci
saMfesinde;
1845
Aksaray mahallesinde
bina tahrip olundu.
3. ve 1 inci tepeler
1864
11 Eylül Marmara sahilindeki
keci arasında 2910 bina yandı.
1908
26 A~ustos 4 üncü tepenin
1500 ev yandı.
1910
23. Temmuz Aksaray ve Mercan mahallelerinde 3 ve 7 numaralı
tepeler arasında 4 üncü tepenin güneyinde 3573 bina yandı.
24 Temmuz 6 ıncı tepenin doğu, yamacında Balat'ta 343 bina
yangın
Kumkapı
güney
arasında
740
ile Haliç sahilinde Sir-
yamacında Çırçır yangım.
yandı.
1912
3 Haziran İshak Paşa yangını 1 inci tepenin güneyinde, 885 ev
yandı.
1918
13 Haziran Cibali, Cerrahpaşa ve şehir emininde 4 ve 5 inci tepelerden 1 inciye kadar 7500 bina yandı.
AAustosunda Vefada, 3 üncü tepenin kuzey batısında 5000 bina
yandı.
1919 : Karagümrük mahallesinde 5 inci tepenin güney
yamacında
510
bina yandı.
Her ne kadar bu üç kayna~ın tarih ve yangın yerleri hakkında arada
bir takım farklar varsada, 19 uncu yüz yılın sonunda ve 20 inci yüz yı­
lın başında İstanbulun büyük bir kısmının tahrip olunmuş bulunduğunu
gösterir. 18 inci yüz yılda İstanbul'da 88185 ev, 1935 de ise 51442 ev
vardı.
-17-
Bundan başka İstanbul'da binaları tahrip eden zeızelelerde önemlidir.
Fakat zelzelelerln verdiği zarar yangına nisbetle azdır.
MAMBOURY'nin bildirdiğine göre 11 Mayıs 1766 da vukua gelen bir
zelzele hemen bütün camiIerde tahribat yapmıştır. 10 Temmuz 1894 deki
zelzeleler ise daha büyük tahribata sebep olmu§tur.Bu zelzeleler' dola'yısi ile kapalı çarşı yıkılml§i, camiler
hamamlar ve meskenler tahrip
olunmuştur. Buna rağmen yangınlarda
harap olan evlerin yekünuna
nazaran, zelzele tahribatı daha azdır.
19 uncu yüz yılın devamınca, bunun gibi İstanbul'un bünyesini detıştir­
meği icabetUren tahribat vukua geldi. Fakat hemen hep!3inde arsa sahiplerinin mukavemeti esaslı bir değişiklik yapmaya ve şe11re yeni bir şekil
vermeye mani oldu. Umumi bir planlama ancak ikinci Dünya harbinden
evvel tahakkukettirilebildi. Ve İkinci Dünya Harbi sırasında tatbik
olundu.
Eski şehrin bazı mıntıkalarında: plAna uygun yeni caddeler yapıldı.
Tamamen dört köşe ve satranç tahtasını andırır caddeler yapılmasına
daha 19 uncu yüz yılda başlandı. Aksarayda yangın yerinde ve 7 inci
tepe ile 3 üncü tepe arasında 7 inci tepenin güney yamacında Sama1:ya~
da, Balat ile Fener arasında yani 5 ve 6 ıncı tepelerde 6ıneı' tepenin üzerinde ve ufak bir düzlükte Ayvansarayla Theodosius surlarının yanında
6 ıncı tepede ve Şimdi Atatürk' köprüsü adını alan yerin yanında 2 Inci
tepenin güney yamacında, Kumkapıda bir parça daha az muntazam şe­
kilde yapılarak, şehrin doğulu bünyeden Avrupalı bünyeye dönmesine
yardım etti.
yerlerinin dar bir sahasında yenIden inşaat yayangını ki; Haliç sahilinden Marmara denizine kadar
uzanmıŞtl. Yangın yeri 40 sene kadar öylece kaldı. Bu sahalar ve şehrin
merkezinin yanında böyle senelerce inşaat yapılmadan neden kaldı.?.
1911 ve 1912
pıldı. Ve 1918/19
yangın
19 uncu yüz yılda ve birinci Dünya harbinin çıkmasına kadar bütün
memleket gibi, İstanbul'da da nufus artı§ı devam etti. Ve birinci dünya
harbinin sonunda da bu mikdar azamiye vardı. 19 uncu yüz yıldaki yangmlar, bizde nufus artı§ı yüzünden mecburi olarak inşaat arttı. 1 inci
dünya harbinden sonra bütün memleket gibi, İstanbulıla da bu defa nufus mikdarı geriledi. Bu sebepten yangın yerlerinde inşaat zarureti du
w
yuımadı.
Bundan
başka, ı
inci Dünya harbinin sonunda genç TürkiyeninbA§
-18-
ESKi ST4,NBt.;LDA
BüTüN tST ANBUL VE
TüRKİYE
}. ~ O ,.,,.{
CUMHURIYETINDE NUFUS GELİşMESİ.
!C. 1\1. HALBWACHS. S. 23. 25. 29.
jt;tanbul Seh!r istatistikleri eilt. 13
T .C. ıstatistık yınığı.)
20,1
~;1.
ı.ı
.stanbu L
,
Re"im 4
If;l
§ehri Ankara'yli. taşınınca ve inşaatta orada başlayınca İstanbuıda. inşaat zarureti duyulmadı. Ikinci Dünya Harbinden itibaren İstanbul'da
nufus kesafeti artmaya başladı. Ve bununneticesinde de İstanbulun eski şehrinde yeniden inşaat başladı.
1930 ~enesinde evvela Fransız şehirelUk mutehass1Sı HENRY
PRQST şehrin yeni planını yaptı. Yalnız bu plan pek az. inkişaf gösterdi. İstanbul tarafında Atatürk Bulvanyapıldı ..3 ve 4 üncü tepeler arasından giden bu bulvar Theodosius surlanna hemen paraleldir..
İkinci Dünya Harblnin patlak vermesi Prost planının tatbikatına
imkan vermedi. İkinci Dünya Harbinden sonra ve 1956 da Alman şehir­
cisi HANS HÖGG bir plan yaptı. Bu yeni planlama İkinci' Dünya Harbinden sonra. şu hususiyetleri meydana getirdi.
1 -
Bir ring (halka) cadde sistemi. Högg buna (Tangenten sfrassen)
teget caddeleri diyor.
2 -
Kesici caddeler. Högg'e göre (Tangenten und Radiale) «SUchstra.ssen».
3 -
Satranç
tahtası tarzında yangın sahalarının
yeniden
inşası.
.
Högg'in kanaatına göre, en büyük vaZife !!lehre girerken ve eski !ilehirde ikinci Dünya harbinin sonunda henüz mevcut olmıyan büyük caddeleri açarak bunu zamanın motorlandırılması keyfiyetin~ uygun hale
getirmekti. Theodosius surunun dı§ında sur'a paralel geniş bir asfalt
cadde yapıldı. Haliçten Marmara Denizine kadar devam eden bu acdde
7 km. uzunluğ'unda idi. Marmara sahilinde deniz surlarına paralel yine
böyle geniş bir cadde daha yapıldı. Ve Topkapı saı;:ayının etrafında dolaştırıldı. Galata köprüsü ile Atatürk köprülerinin başlarında k~yıya paralel ve Galata ile Unkapanını bağlıyan caddeler açıldı:... Kıyı caddesi
Eyüp'e kadar uzatılmadı. Mamaf! Atatürk köprüsü ile Eyüp arasında
ötekiler kadar güzelolmamakla beraber yine bir Ring yapılmak üzere
Eyüp'ten karşı tarafa bir köprü inşası tasarlandı. Ring tarzındaki caddelerde kesen eaddeler yahut radialler vardır. Burada iki gurup cadde
birbirinden ayrılır. Birisi Trakyadan doğrudan doğruya büyük çarşı istikametinde gelen caddeler diğerleri Haliç üzerinden kuzeye giden caddeler. Birinçi gurupta üç büyük cadde. Millet caddesi, Vatan caddesi,
Fevzi Paşa caddesidir.
,
Millet caddesi, ve Fevzi Pa§a caddesi 19 uncu yüz yılın dönemeeli,
Tramvay caddeleri ile,' Topkapı, Edirnekapı caddelerinden tamamen ay-
-20-
İstanbul'wı
iki
mahaııesinde
görülen ana
(Agostinl 1960)
(Stolpe 1880)
19 uncu yüz
değişiklikler.
Bugüıi
yılda
ATIKALI
19 uncu yüz
yılda
Bugün
ALTIMERMER
D
o_t_ _ _ _ _ _ _ _
1000 m
----------------~~
Resim. 5
~_ _ _ _ _ _ _ _~.
1000 m
1
2
Ana yollar
Tramvaylı
ana yollar (1980 Stolpe)
ri/u'} ç,
NI1/U'''A1V~
İstanbul
19 uncu
yollar
.
.
PEN.IZI
yüzyılın ortasında
şebekesi
Reı-.im
6
ana "
MlllfHI1RI1
-.
0./:/'11 zl
_..ı,,-_'..
ı"'"
Oh'
İstanbul
: 20 inci yüz yılın
Şebekesi (1960
ortasında
Ağostini)
Resim 7
ana yollar
Resim 8
ve düzlüğü havidirler. Vatan caddesi ise, Lykos deresinde
yapılmı§ yepyeni bir caddeden sonra millet caddesL ile Bovis forumu eivannda bir cadde halinde devam eder. Galata köprüsünden geçen eaddeninde buna göre büyütülmesi planlanmı§ ve fakat henüz tahakkuk
ettirilememi§tir.
n bir
geni~lik
İkinci
Dünya harbinden sonra eski şehrin ikamet mahalleleri daha
ziyade 5.6.7 inci tepeler arasında ve eski yangın yerlerinde yapılmı§lar­
dır. Altı mermer semtinde satranç tahtası ortaya dü§en Motius Samıcı
etrafında düzenlenmi§tir. Atik Ali semtinde ise,
satranç tahtası için
mahallenin iki yanını kesen Vatan ve Fevzi Pa§a caddeleri esas alın­
Inl§tır.
Her iki semtte de ara şokaklar yan caddelerle kesecek §ekilde terBu esnada esas" caddelerle kesişen ara yollarından Akdeniz.
caddesi ve Kızıl elma caddesı o şekilde tertip olunmu§turki, ,Rıng halinde Haliçle Marmara denizi arasındaki caddelere paralelolsunlar. Ve dolayısı ile Theodosiu8 suru ile Atatürk Bulvanna da paralel düşsünler.
tiplenmiştir.
19 uncu yüz yıldan beri başlıyan satranç taht~sı !jeklindeki pıa.nıa­
ma son zamanlarda eski şehrin % 26 sını içerisine almış bulunmaktadır. % 52 sı çıkmazsokaklı· eski tarzdadır. Geri kalan % 22 de saraylar
ve .diğ'er açık sahalardır.
Bunlardan başka İstanbul şehri sathının % 26
ve :bunları kesen caddelerle tanzimi planlanmıştır.
sı
daha Ring sistemi
Bilhassa bu Radial (Kesen) caddeler, eski çıkmaz sokakları düzeltilerek . İstanbul'un eski dog,Jlu biçimdekibünyesini değ'iştiren ba§lıca
amiller olacaktır. Eski doğ'ulu sistemin Avrupalı satranç tahtası şekline
sokmak çabası böyle devam ettikçe, eski şehirdeki doğulu görü§e bağ'lı
bünyenin zamanla deg'İşecek bir kalıntı olarak mütalaa edilmesi mümkün olacaktır.
-26-
Konstantinopel'in arkeolojik ,ehir
A. M. SCHNEIDER
R. YAYER
pJAııJarı
: Byzans, Vörarbeiten zur Topographie und Archaoıo;ie derStadt; Berlin 1936, 'S. 51)
,
Byzantion..;Konstantinupolis-İstanbul. Eine genetische Stadtgeographie; Akademie der Wissen. ·sehaften '. In Wien, ·Philosopl1iscne·:"Wstorische
Klasse, Denksehriften, 71, Bd., 3. Abhandlu".
Wienund' LelpZig19(S" S. 390.
:
2. YILLIKLAR
'l873 P.A.:DETmER : Der Bosphor und Constantinopel; Wien
.
1892 :A.D. MORDTMANN : Esqulsse topographlque de
,
,
İST3.,.·'
Coİl$ta.ıitinople;
LUle 1892.
~898
MEY;IDRs Rw,.seha,ndbueh :, . TUrkei. und untere
und Wien, 5. Auflage. 1898.
DonauJand~r
Leipzl;
1899 PAULYs Rear"·' En'cyoloPidle der classischen'A1tertUmswissen~
schaft, 3 Bd., Stuttgart 1899. Artikel: Byzantion.
.)
1901 PAULYs Real
Encyclopidie der classischen Altertumsw1ssensshaft,4. B<t,Stuttgart1901. Artikel:'ConstanU:'
, nopona.
:
Constantınople,
de Byzanee
a
Stamboul;
Paris
1909.
~
. .'
.
!~14
,K.
:ıSl3O -ııı.
B~Ep~KER : Konstaı:ıtinope1, Balkanstaaten,
Kleinasien, Archipel, Cypern; Leipzig, 2. Auflage. .1914.
,MAMBOURY ,:Stambul (Reiseführer);, ~tambul 19S0.
1-9.16' ,:,A..K. SCHN'EIDER : Byzanz, Vorarbeiten zur TopograpMe und Ar,:' " ,
,,·chioıogie der Stadt; Berlin 1936.
"'''':'';27-
1950 R. JANIN
:Constantlnople byza.nttne; Paris 19150 (So11 19G'
neu erscheinen).
19156 WESTERMANNa Atlas zUr Weltgeschlchtej Braunschweig 19M.
:, Landschait, und Standort als bestirnmende Etnflüsse au! die Gesta1t der Stadt İstanbul j
Disa.Zürich 1959.
19159
H.W~H.ı\.USSIG
: Kulturgeschichtevon Byzanz; Stuttgart 1915g.
1963 J.E.N. HEARSEY,: Clty of Constantine, 324-1453, London 19G3.
3 -
İSTANBUL'UN ŞEHİR pLANLARı
R.
MAYEıt:
:
: Byzantion - K()nstantmupolls' - !stanbuL. Etne
genetische Stadtgeographie;
Akademle der
Wlssenschaften in Wien. Philosopbisch .. bistorische Klasse, Denkschriften,71. Bd., 3. Abhandlung, Wien und Leipzlg 1943, S. 381 ıt.
:'19~' Asırda' !stanbul
E.H.' AYVERDİ
Haritası;
!stanbul 1958.
S. 4 tf. '
Britisc.hes 1'4useum, London, Kartenkatalog unter : Consta.n,t1nople.,
GEORDNET - nach der zeit des abgebildeten zustandes der stadt.,
:ı 1'l~)j:l'l68/i82;ı ,
1836/37
,
:P18ıll
von Constantiı;ı.opel und seinen Vorstadten
diesselta und jenselta des Bosporus, geornetrisch
aufgenommen im Jahre 1776, berichtigt und vermehrt im Jahre. 1786 von F. KAUFFER,Ingenieur der französischen Gesandtscha:ft des Grateri
CHOISEUL - GOUFF!ER mit neuen Zusatzen
von J.D. BARBIE DU . BOCAGE; Pesth 1821.
Belgegeben zu J.' von HAMMER : Constantıno­
pel und der Bosporus; Pesth 1822.
: H .. Fretherr von MOLTKE:' Karle von Coİıstui.­
tmopel, den Voratadten, der Umgebung und dem
'BospOrus~'Mit dem MeptJ:sch tn 1:25000 aufte"!
,'nommen in den ,Jalıren 1836/S7; Berlin 1842.
<,
-28-
1848
: Dar
A Topographical pıan öfCön1:11143; Constanytinople 1848,
al-SUıtanah,
stantinopeı,
1850
: K. BAEDEKER: Konstantinopel, Balkanstaaten,
Kleinasien, Archipel, Oypern; Lelpzig, 2. AU!lage, 1914. Konstantinopel 1:20'000, Galata
1 :10 000, Skutari1 :20 000, Dolma Bagtsche
1:20000. Aja Sophia 1:10000.
1850
: J. MURAY's Handbopıt for Travellers in Constantinople, Brusa andt~e Troad; London 1893.
ı855/8~
: C. STOLPE : Plan von Constantinopel mit dEm
Vorstadten, dem Hafen und einem Teil des Bosporus. Auf Grund genereller geometrischer Originalquellen ,bearbeitet und du~ch Detailanı­
nahmen in den J ahren 1855-63 erweitert und
vermehrt; Constantinopel 1863. Verschldene
Neuauflagen mit Erganzungen, Ausgabe von 1882
beigegeben zu : Guide de constantinople, avec
une introduction historıque de A.D. Mordtmamı
Constantinople O.J.; 1:15000.
1873
.: Ministere des Travaux Publics, Ecole Nationale
desPorts et Chaussees" Service des Cartes et
plans : Atlas desP()rtş Etrangers; Cinquieme
Liv.raison, Paris MDCCCLXXXIX;
pl.XIl :
Constantinople, 1 :20 000.
1877
: J. FISCHER : PLan von Constantinopel und Umgebung, 1:30000. Beigegeben zu: Österreichische
Mona-tsschrift für den Orient, 3. Jahrgang, WieIi
1877.
1882
: H. H. Ayverdi : 19. Asırda İstanbul
İstanbul
Haritluıl';
1958. 20 Blatter, etwa 1:4 500.
: Plan d'ASsurance de Constantinople, Bel. l;·Sta.mbouI, Nr.Nr. 1- 20, London 1904.
19()9
: İstanbul
.1909.
haritası.
1:25000j
1 :5000.'tstanbul
1918/19
: Societe anonyme ottomane d'etudes et d'enıreprb
ses Ul'baines. : Plan de. Constaninople. 12 Blötter,
1:2000; Sta1bul 1918/19.
1922.
: Societe anoym~ ottomane d'etudes et d'entreprises urbaineS : P~an de la ville de Constantinople; 3 Blatter, 1:10000; Stamboul 1922.
. :.E. MAMBOUIıY: Stamboul (Reİseführer),
1:25000 (mit Brandstatten; Stambul 1930.
19S0
1957
: Instituto Geografico de.
1:13500; Novara 1957.
Agostini:
Istanbul.
1980
: Instituto Geografico de Agostlni: IstanbuL.
1 :13 500; Novara 1960..
1'960
; A.S. üLGEN, M.M. ESER: Tourist Plan ot Istanbul, 1:13500 (mit Eintragung der geplanten
Hauptstrassen): !stanbul O.J.
1geo
: Türkiseher Stadtplan in 3 Bıattenı. 1. Blatt:
İstanbul, 1:10000, 2. Blatt:
Beyog-ıu,
1:10000
3. Blatt: "(jaküdar, Kadiköy, 1 :15000 (mit Eintragung der geplanten Hauptstrassen); İstanbul
O.J.
, ., ,SEYAl;IATNAMELER :
,.:; i
J.MuRRAY's H&ruıbook for Travellers in Constantinople, Brusa and the
,
Troad; London 1893.
e.w.
WILSON
: Ha,ndbookfor Travellersin Constantinople; ..
London 1900.
MEYER,s ,Re1seführer : Türkei, Rumanien, Serbien, Bulgarien.
und Wien, 7. Auflage, 1908.
K.BAEDEKER
:Konstantınopeı,
chipel,
Cypenı;
Leip~g
Balkanstaaten, Kleina.sien,
Leipzlg,:2. Auf1age, 1914.
-30-
Ar":
E. MAMBOURY
V. HELL
: Stanbul; Stambul 1930.
: İstanbul, Ankara und die antiken Sti:itten an der
Westküste der Türkei; Tübingen 1959.
F.V. CAUCIG in K.
SCHaOEDERSs
Auflage, 1961.
Reiseführer: Türkei;
Bonn, 3.
HACHETTE World Guedes: İstanbul and Environs; Paris 1961.
MAIS Auslands-Taschenbücher Nr. 25 : Türkei. Mit Stadtführer İstan­
bul, Ankara und Reiserouten von Dr. Hans Edgar
JAHN; München O.J.
5 - ANSİKLOPEDİLER :
, t
PAULYs Real-Encyelopadie der classischen Altertumwissenschaft.
Herausgegeben von G. WISSOWA, 3. Bd., Stuttgart 1899; Artikel: Byzantion, 4. Bd.,Stutgart
1901; Artikel: Constantinopolls.
R.E. KOCU
: İstanbul Ansiplipedisi, 6 Bd,
noeh nieht abgesehlossen.·
İsıAm
; Türkisehe Ausgabe der Enzyklopadie des İslam;,
İstanbul, Türiyet Enstitüsü, 8 Bd. A-M, 19401960
Ansiklopedisi
İstanbul
1945-1963,
M.M. ESER
: Encyclopedic Gide to İstanbul; !stanbul 1958,
H. Lokrnanog-ıu
: Haritalı §ehir Rehberi,
.İstanbul; İstanbul
1955.
6 - İSTATİSTİKLER :
İstanbul 'Şehri
'1 -
: İstatistik
Yıllığ1,
Annuatre Statistiguede la Ville
d'İstanbul, Bd. 1-13, insbesondere
Bd. 10, 1949-53; Istanbul 1955,
Bd. 11, 1951-55; Istanbul 1956,
Bd. 12, 1953-57; İstanbul 1958,
Bd. 13, 1955-59; !stanbul 1961,
MAKALELER
;... AKGON
: Landschaft und Standort als bestirnmende, Ein~
flüsse auf die Gestalt der Stadt İstanbul; Dis!.
ZUrich 1959.
-31-
E.B. AYVERDİ
: 19. Asırds. İstanbul haritası; !stanbul i958.
R. BUSCB - ZANTNER Zur ~entnis der osmanischen Stadt; Geographische Zeitschrift, 38. Jahrgang, Leipzig und
Berlin 1932, S. 1-13.
A. CUDA
: Stadtaufbau in der Türkie. Die Welt des ıslam;
Deutsehe Gesellsehaft für Islamkunde, Berlin,
Bd. 21, Lelpzig 1939.
J.A. CUDDON
: Das Waehtlied der Eule. Ein
Buch; Mi}nehen, Wien 1963.
P.A. DETBIER
: Der Bosphor
ı.D'OCK
: Die Erdbeben von Konstantinopel; Laibaeh 1904,
Auszug aus: Die Erdbebenwarte, Nr. 6-12, Laibach 1903-04.
M. DULGARIAN,
: The Population of
E.
TÜMERTEKİN
D.
EGINlTİS
unq
Konstantinopel
Cons~antinopel;
İstanbul:
Wien 1873,
Patterns and Chan-
ges, 1955-60; Review of the- Geographical Institute of the University of Istanbul, Inter-national
Edition 1962, Nr. 8, İstanbul 1963.
: Le Tremblement de Constantinople de 10 Juillet
1894; Annales de Geographie, Bd. 4; Paris 1895,
S. 151:..165.
E. EGLI
: Geschlchte' des Stadtebaues, 2. Bd.
Erlenbach-Zürich, Stuttgart 1962.
D. ESSAD
: Constantinople, de Bayzanee
, 1909.
E.A. GROSYENOR
: Constantinople, 2. Bd; London 1895.
C~CURLITT
: Zur Topographie Konstantinopels im 16. Jahrhundert; Orientalisehes Archiv, 2. Jahrgang,
Leipzig; 1911/12. Beftı: S. L-9, Beft 2 : §. 15-65
':-82-
a
Mittelalter;
Stamboul; Paris
M;' HıN,L,BWACHS
: La Population d'Istanbul (Constantinople) depuis un aieele.; AnnaIes Sociologiques, Serie E,
FaseieuIes 8 et et 4, Paris 1942, S. 16-48.
J. von HAMMER
: Constantinopel und der Bosporusj Pesth 1822.
H. W. HAUSSIG
: Kulturgeschiehte von Byzanz; Stuttgart 1959,
..r~E.N. HE.ARSEY
: C1ty of Constant1ne, 324-1453; London 1963. '
H. HÖGG
: İstanbul, Ausschnitte, aua der Stadterneuerung;
Baumeister,58. Jahrgang, München 1961, S. 88-52.
R. JANIN
: Constanttnople byzantine. Developpement urbain
et repertoire topograhique Paris 1950, (Neuauflage für Frühsommer 1964 angekündigt) .
.A. Rltter von KRAL : Entwicklung und Stand des türkischen Elsenbahnbaues bis Frühjahr 1942; Mitteilungen der
Geographisehen GeselIsehaft Wien, 85. Bd. 1942.
S. 142-160.
G. KAAS
: Das Erdbeben von Konstantinopel 1894; Himmel und ,Erde, VII. Jahrgang, Berlin 1895, S.
409 - 426, S. 458 - 467.
R. MANTRAN
: İstanbul dans La seconde moltie du XVII e siecle;
essa! d'histoire tnstitutionelle, economique et
sociale; Paris 1962.
R. KAYER
: Byzant1on-Konstantinupolis - İstanbuL. Eine genetisehe Stadtgeoa-raphie; Akademie der Wissensehaften in Wien. Philosophlsch-historische
Klasse, Denksehriften,' 71. Bd. 3. Abhandlung,
Wien und Leipzig 1943.
.A.. van MILLINGEN
: Byzantine Constantinople; London 1899.
.&.D. MORTMANN
: Esquisse topographique de Constantinople; L1lle
1892.
-:. 33-
W. MüLLER-WIENER: Byza:ntion~Konstantintipolis..:tstaritiuı:eiiıe Stadt
in dreiJahrtauşenden; Atlantis, 34. Jahrgang,
Nr. 3, Freiburg Marz ,1962, S. 141-148.
Notes sur Ies incendies des Constantinople par I'Eremite d' Alem-Dagh;
Constantinople 1887•.
E.OBERHUMMER
. : Konstantinopel unter
Mllnchen 1902.
.Sulei:qıan.
dem
,
Grossen;
., c'
~,~
S. PASSAGRE (Herausgeber) : Stadtlaı'ldschaften der Erde; Hamburg
1930, darin: S. PASSARGE, Stadtlandschaften
im arabischen Orient; S. 71-83.
Th. PREGER
: Studien zur Topographie Konstantinopels; Byzantinische Zeitschrift, 14 Bd., Leipz1g 1905, S.
272-280.
O. RENDELMANN
: Le tremblement de terre
(juillet 1894); Paris 1894.
K. SCHARLAU
: Moderne .Umgestaıtung im Grundri,8 iranischer
SUidte; Erdkunde, Archiv für wissenschaftliche
Geographie, Bonn 1961, S. 180-191.
J. F. J. SCHMIDT
A.M. SCHNEIDER
: Studien über Erdbeben; 2. Auf1age, Leipz1g 1897.
: Byzanz, Vorarbeiten zur Topographie und Archiiologie der Stadt; Berlin 1936.
A.M. SCHNEIDER
: Brande in Konstantinopel; Byzantinisch
Behrift, 41. Bd., :ı.941,.s. 382-403.
A.M. SCHNEIDER
de
Constantinople
Zeit-
: Die Bevölkerung Konstantinopels im 15. Jahr'.. hundertt ~Na6hrichteJi; der" Altaderttie· der' msseİıschaften in Göttlngen. Philologlsch-historische
Klasse~ Jahrgang.1949. Nr.9.,
. ,.:_ ,.'_, i'"
...,-84-
A.M. SCHNEIDER
: Regionen und Quartiere in Konstantinopel; lstanbuler Forschungen Bd. 17. Kleinaeden und By":
zanz. Gesaınmelte Aufsatze zur A1tertumskunde
und Kunstgesch1chte, Berlin 1950, S. 149-1~8.
A.M. SCHNEIDER
: Konstantinopel. Gesicht und Gestalt einer Weltmetropole; Mainz und Berlin 1956.
G. SCHWARZ
: MIgemeine Siedlungsgeographie; Lehrbuch der
MIgemeinen Geographie Bd. VI, Berlin 1959.
Weiımıantel
: Die Erdbeben des vordertm Kleinasıens in geschichtlicher Zeit; Marburg 1891.
O.
-35-
Download

iSTAnBuıun BÜnYESi