GÜNÜMÜZDE TARİHÎ
ÇEVRE KORUMASI
KONUSUNDA GÖRÜŞLER
Ç
Necva AKÇURA
evre ölçeğinde koruma çalışmalarının yoğunlaşmasının toplumsal gelişme açısından belki sınır
lı, ancak olumlu bir gösterge olarak kabul ediyoruz.
Ancak, günümüzde çevre ölçeğinde koruma tartışmalarının iki
ayrı niteliği var; bu tartışmalar bir
yandan kültürel bir çerçeve içinde
yer alıyor ve toplumsal grupların
tarihe, geleneklere dolayısı ile değişmeye ve özellikle de fiziksel
çevrenin değişmesine ilişkin görüşlerini yansıtıyor ve değer yargılarına bağlanıyor.
Ote yandan, koruma etkinlikleri,
bilimsel-mesleki bir hareket noktasına dayanıyor; çünkü tarihi yapılar ve çevreler bize geçmiş hakkında bilgi aktaran belgelerdir ve
korunmaları gerekiyor. Ancak tarihi çevrelerin aynı zamanda yaşayan, değişen, dinamik kent bütününün parçaları olmaları, onların
salt "belge koruma" etkinlikleri
çerçevesinde ele alınmasına olanak vermiyor. Zira bu taktirde müze-kentler oluşturmaktan ileri gidemeyiz.
Dolayısı ile koruma gerekliliğini
savunurken, eski kent kesimlerinin kent bütünü içinde üstlenebilecekleri işlevleri ve bunun koşullarını tartışıyoruz. Araştırma ve
deneyimler, eski kent parçalarının
dönemlerinin mimarisi, sosyalekonomik yapısı konusunda bilgi
aktarmak ötesinde, güncel bir işlevsellik boyutunu da içerdiğini,
onarılarak ve sağlıklaştırarak kent
yaşamına katılabileceklerini kanıtlıyor. Aynı birikim, bu çevrelerin günümüz mimari ve sanat anlayışına tümüyle aykırı olmadıklarını, sağladıkları geçmişle bağlantı olgusunun sosyal bir gereksinime cevap verdiğini, kentsel çevrelerde gerekli olduğu belirtilen referans sağlama, imge oluşturma,
çeşitlilik, faklılık yaratma gibi boyutları içerdiğini göstermiş bulunuyor.
Öte yandan, yüzyılımızın "modern" kent ve yapı anlayışı ve uygulamalarının farkı neden ve ölçütlere dayanan yoğun eleştirileri,
kentlerimizde tarihi süreç içinde
oluşmuş birbirinden farklı özellikler taşıyan çevrelerin birlikte var
olmasının öğretici yanlarına işaret
ediyor. Ancak bu çevreler de çözümü gerekli, farklı sorunlar içeriyorlar. Yakın geçmişte "vernacular" olgusu üzerinde durularak,
bir çok yörede mimari geleneklerdeki sürekliliğe dikkat çekildi.Bu
gelişme, "koruma"nın tarihsel boyut ötesinde devam eden yapım
gelenekleri ile karşı karşıya gelmesi demekti ve uluslararası düzeyde, konudaki tartışmaları etkiledi. Son yıllarda genellikle çevremize dönük yeni kaygılar ve duyarlılık içerisinde "koruma çalışmaları" da giderek genişleyen ilgi
alanı ile kendine özgü yerini aldı.
Dolayısı ile koruma tartışmaları,
çevremize, mekansal yapıdaki devamlılık ve değişme konusuna,
bunları yaratan sosyal, ekonomik
olgulara, kültürel çerçeveye bakış
açılarının da gündeme geldiği geniş katılımlı platformlarda süregelecektir. Ancak, ülkemizde, bu
aşamada özellikle son 20 yıl içinde yoğunlaşmış olan koruma çalışmalarının değerlendirilmesinde, mesleki-bilimsel ölçütler, gerekli yöntem ve teknikler konusunda öneriler geliştirilmesinde
yarar görüyoruz.
TARİHİ ÇEVRELERİMİZE VE
KORUMALARINA DÖNÜK BAZI
GÖZLEMLER
Günümüzde, koruma çalışmalarının konusunu oluşturan, tarihi,
belgesel değer taşıyan tüm yapı
ve alanları kapsayacak bir bilgi birikiminden söz edemiyoruz. Ancak gerek yapı gerekse doku ölçeğinde korunacak değerlerimizin,
nitelik, durum ve ölçek açısından
sunduğu çeşitlilik gözlemlenebilmektedir. Bu çeşitlilik koruma konusunda ortak yöntemler tanımlanmasını bir ölçüde güçleştirmektedir. Öte yandan, sit alanları
kendi içlerinde farklı yapı türlerini
barındırmakta, koruma kapsamı
içinde farklı önlem türlerinin birlikte düşünülmesi zorunlu olmaktadır. Bu çevreler, yaşayan kentlerin bir parçası olarak sürekli değişim içindedirler. Hatta durağan
nitelikli veya koruma kararlarına
konu olan alanlarımızda da koruma kadar değişimden söz etmek
olanaklıdır. Gerçekte, koruma karar ve uygulamalarının, farklı alanlarda mevcut değişim süreçlerine etkileri de çeşitlilik sunmaktadır. Kent ve alan ölçeğinde ge-
lişmeyi konu alan planlama sü- yirmi yıl içinde, konuda disiplinreçleri konumuz dışındadır. An- ler, ilgi alanları ve kuruluşlar aracak planlama çalışmalarının sit sındaki iletişim gerekliliği sürekli
alanlarındaki somut koruma so- vurguladı. Genellikle çevre ve
runlarına etkilerini tanımlayabil- özellikle de yapılaşmış çevrenin
mek için bu konuda edinilmiş de- yoğun ilgi konusu olduğu gününeyim ve gelişmelerin değerlendi- müzde, koruma çalışmalarının
rilmesinde yarar görüyoruz.
gündeme getirdiği bazı konularda
Koruma'nın kent ölçeğinden baş- görüş alış verişini sağlanabilecelayarak, tarihi yapı ve öge ölçeği- ğini düşünüyoruz. Bu konulardan
ne uzanan, faklı karar ve uygula- bazıları şöyle sıralanabilir:
malarla olanaklı olduğu söylene- (1) Farklı ölçeklerdeki koruma
gelmektedir.
planlaması kararlarının temel olaOte yandan sit alanlarının farklı cak araştırma ve tespitler
yapı türlerini barındırıyor olması (a) Belgeleme ve koruma kararla(arkeolojik alan, anıt, tarihi, mi- rına veri toplama niteliğinde, yermari değer taşıyan yapılar; yeni leşme ölçeğinde tespitler,
yapılar; sağlıklı-sağlıksız yapılar; (b) Koruma planlamasına temel
vb.) farklı karar türlerini gerekli olacak nitelikte, günümüzdeki dukılmaktadır. Farklı konularda (iş- rum ve sorunları saptamaya dölevlendirme, sağlıklaştırma, yeni- nük tespitler, (sosyal, ekonomik
leme, onarım, yeni yapılaşma; yapı araştırmaları, doku ve yapılaulaşım; alt yapı; sokak mobilyası; ra dönük tesbitler, işlev kullanım
vb.) getirilecek kararların, doku- sorunları, vb.),
nun barındırdığı yapı çeşitliliği (c) Yapı ve yapı gurubu projelerigöz önüne alındığında, nasıl fark- ne temel olacak tespitler (rölöve,
lılaşacağı, içerik ve kapsamları yapısal durum ve malzeme tespittartışma gündemindedir.
leri, vb.),
Öte yandan, farklı ölçeklerde ve (d) Bu tespitlerde mevcut birikim,
konulardaki karar ve uygulama- yeni yöntemler, teknikler, gereklarda koruma amaçları açısından sinimler.
bütünlük ve süreklilik amaçlanı- (2) Farklı ölçeklerde (1/1000,
yor ise, bunu sağlayacak koruma- 1/500,1/200, v.d., veya alan, yapı
planlama süreçlerinin tanımlan- adası, yapı grubu, yapı) getirileması gerekmektedir.
cek koruma (çevre düzenleme,
Koruma çalışmalarının hareket onarım, sağlıklaştırma, yeni yapı)
noktasını oluşturan, tarihi-mima- kararlarının niteliği, kapsamı, türri değerleri koruma amacı, bu de- leri; bu kararlar arasındaki bağğerleri konu alan, çok yönlü, kap- lantının kurulmasını ve geri-bessamlı ve ayrıntılı bilgi birikimini lenmeyi sağlayacak süreçler.
bu sürecin her aşamasında gerekli kılmaktadır. Deneyim, uygula- (3) Farklı ölçekler ve konularda
ma aşamasında da, korunacak getirilmiş olan kararların denetim
yapı stoğu ve dokunun, kendine ve uygulama süreçleri; sorumluözgü niteliği ve sorunları nedeniy- lukların dağılımı.
le farklı uygulama süreçleri, ve ye- (4) Koruma alanlarında getirilmiş
ni örgütlenme modelleri gereklili- farkllı koruma kararlarının uyguğini göstermiş bulunuyor. Koru- lamasına olanak verecek yeni örnacak yapı stoğunun kendine öz- gütlenme modelleri; yasal, örgütgü yapım sistemi ve malzeme kul- sel araçlar.
lanım özelliklerinin gerekli kıldığı (5) Mevcut stoğu konu alan koruuygulama yöntem ve tekniklerinin ma kararlarını kendine özgü nitegeliştirilmesi ve yaygınlaştırılma- likleri, çeşitleri; tanımlar, terimler,
sı ise yararlı olacaktır. İçinde tarihi ölçütler.
yapıları barındıran, tarihi özellik- (6) Onarım ve sağlıklaştırma etler taşıyan bir doku veya kent par- kinliklerinde uygulama süreçleri;
çasını, değişirken ve gelişirken uygulamada yeni yöntem ve tekkorunabilmesi ise eski ve yeni niklerin geliştirilmesi, yaygınlaşarasında salt yapı ölçeğinde değil, tırılması. Son yirmi yıl içinde kokullanım şemaları, standartları, ruma sorunlarının sıraladığımız
malzeme, donanım, teknoloji, vb. her boyutunda bir çok öneri geliştüm konularda da doğru ilişkilerin tirildi, çalışma yapıldı, deneyim
aranmasını gerekli kılmaktadır. edinildi. Uygulama çalışmalarıBu ise her alanda "eski" olanın çok nın, henüz çok sınırlı olmakla beiyi araştırılması, bilinmesi "yeni" raber, birçok başka yeni konuyu
olanın ise geliştirilmesi ile olanak- tartışma gündemine getirdiğini izlıdır. Bu doğrultuda koruma salt ledik. Bu birikim ve deneyimin deuzmanlarının değil, planlama ve ğerlendirilmesini hala tümüyle ve
mimarlık başta olmak üzere, pek etkin bir şekilde koruyamadığımız
çok disiplinin ilgi alanı kapsamı tarihi yapı ve çevrelerimizde yeni
içindedir. Koruma uzmanları, son çalışmalar için zorunlu olduğunu
düşünüyoruz.
Download

günümüzde tarihî çevre koruması konusunda görüşler