The Views of Preservice Social Studies Teachers on Teaching of Central Asian
Turkish History: Sakarya University Sample
Orta Asya Türk Tarihinin Öğretimine İlişkin Sosyal Bilgiler Öğretmen
Adaylarının Görüşleri: Sakarya Üniversitesi Örneği
Yrd. Doç. Dr. Hülya ÇELİK
Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi
İlköğretim Bölümü, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği
E-posta: [email protected]
göre, 2013-2014 öğretim yılında Sakarya Üniversitesi
Sosyal Bilgiler öğretmenliği programına devam eden her
sınıf düzeyinden 8 kişi olmak üzere toplam 32 öğrenci
(sosyal bilgiler öğretmen adayı), araştırmanın katılımcıları
olarak belirlenmiştir. Katılımcılara uzman görüşlerinden
faydalanılarak hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme
formu uygulanmış ve şu sonuçlara ulaşılmıştır: Sosyal
Bilgiler öğretmen adayları Orta Asya Türk tarihini daha
çok İslam öncesi Türk tarihi ile ilişkilendirmekte,
İslamiyet’in kabulü sonrası bölgede kurulan Türk
devletlerini göz ardı etmektedirler. Orta Asya Türk tarihi
konularını öğrenmenin en büyük zorluğu olarak ayrıntıların
çok fazla olduğunu belirtmektedirler. Ortaokul
programındaki Orta Asya Türk tarihine ilişkin konuları
yeterli görmekte, kültür ve uygarlık konularının ön plana
çıkmasını önermektedirler. Belgesel, harita ve animasyon
gibi görselliğin ön planda olduğu dersleri tercih
etmektedirler. Bu konuları öğretirken en çok öğrencilerin
konuları anlamlandırma ve ilişkilendirmelerinde zorluk
yaşayacaklarını belirtmektedirler.
Abstract
In this study, it is aimed at determining the views of
preservice social studies teachers on teaching of Central
Asian Turkish history. The participants of this study, which
had been carried out according to qualitative research
method, have been determined according to the purposive
sampling method. In this context, being from each class, 8
participants have been going on the Social Studies teaching
program at Sakarya University. Correspondingly, totally 32
students (preservice Social Studies teachers) have been
defined as the participants of the study. Semi structured
interview forms prepared by using the expert opinions have
been applied to the participants and the following
conclusions have been gained: the preservice Social
Studies teachers are relating the Central Asian Turkish
history with rather pre-Islamic Turkish history and
disregarding the Turkish states established after the
acceptance of Islam. For them, the biggest handicap for
learning the subjects of the Central Asian Turkish history
is that there are many details. They regard the subjects on
the Central Asian Turkish history at the Secondary Schools
as sufficient and offer that the subjects on culture and
civilization should come to the front. They prefer the
classes at which visuals like documentary, maps and
animation are in the forefront. They define that while
teaching these subjects, students will have problems in
explaining and identifying them.
Anahtar Kelimeler: Orta Asya Türk Tarihi, Tarih
Öğretimi, Sosyal Bilgiler Öğretmen Adayları
1. Giriş
Sınırları üzerinde tam anlamıyla bir görüş birliği olmayan
Orta Asya, tarihte Türkistan olarak geçen coğrafi alana
Batılıların verdiği bir isimdir. Buna göre güneyde Alp
sistemine dâhil dünyanın en yüksek dağ sıraları ve Baykal
gölü etrafındaki dağlar, batıda Hazar denizi ile doğuda
Büyük Kingan dağları arasında kalan geniş sahanın Orta
Asya’yı meydana getirdiği söylenmektedir (Ardel, 2001:
11). En genel şekliyle de günümüz sınırları Kazakistan,
Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ile Özbekistan’ın
yanı sıra Afganistan, Moğolistan, Çin eyaletleri olan Tibet
ve Sincan-Uygur Özerk Bölgesi’ni de içerir. Söz konusu
coğrafya tarihte göçebe kültür ve İpek Yolu’yla
Keywords: Central Asian Turkish History, History
Teaching, Preservice Social Studies Teacher
Özet
Bu araştırmada Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının Orta
Asya Türk tarihi konularının öğretimine ilişkin
görüşlerinin belirlenmesi amaçlanmaktadır. Nitel araştırma
modeline göre düzenlenen bu araştırmanın katılımcıları
amaçlı örnekleme yöntemine göre tespit edilmiştir. Buna
43
ilişkilendirilmiş, yalnızca insanların ve ticari malların değil
fikirlerin de Avrupa, Batı Asya, Güney Asya’ya
yayılmasında etkili olmuştur. Türklerin ortaya çıkışı,
bozkır ve atlı göçebe kültürü kadar Türk-İslam kültürü de
Orta Asya’da şekillenmiştir.
programlarında da etkisini hissettirmiş, Türk dünyası ile
entegrasyona yönelik olarak programlar tekrar gözden
geçirilmiştir (Safran, 2009: 16). 2000’li yıllardan itibaren
ilk ve orta öğretimde kademeli olarak uygulamaya konulan
öğretim programlarında tarih konuları milliyetçi bir bakış
açısıyla aktarılmak yerine çok kültürlülüğün esas alındığı
ve öğrencinin merkezde olduğu etkinlikler aracılığıyla
verilmeye çalışılmaktadır.
Orta Asya Türk Tarihi, Orta Asya Türklerinin kadar, hem
Türkiye, hem de İdil-Ural ve Kafkasya Türklerinin ortak
belleği olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla bu kadar
geniş alan, uzun zaman dilimi ve büyük insan
topluluklarının ortak tarihinin doğru ve etkin bir biçimde
yeni nesillere aktarılması büyük önem taşımaktadır. Bu
durum doğrudan Türk tarihinin nasıl öğretileceği
konusuyla ilgilidir. Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren
tarih öğretim programlarında önemli değişikler yapılmıştır.
1924 programına göre tarih dersi ilkokulların üçüncü
sınıflarında daha ziyade bir kıraat ve muhasebe şeklinde
verilirken dördüncü ve beşinci sınıflarda Genel Tarih ve
Türk Tarihi okutulmaktaydı. 1926’da yapılan değişiklikle
yeni eğitim esaslarının gerektirdiği toplu eğitim metodu
uygulamaya konularak ilk üç sınıfta Hayat Bilgisi dersine,
önceki gibi yine dördüncü ve beşinci sınıflarda asıl tarih
derslerine yer verildi(Tuncay, 1977: 277-278). Türk Tarih
Tezi ilk kez 1936’da öğretim programına yansımıştır. Bu
programda “Tarih derslerinde, Türk Tarih Kurumunun
tezine istinat edilecektir” denilmektedir (İlkokul
Programı,1936: 78). Bu programın tarih dersi ile ilgili
bölümünde şöyle denmektedir:
2. Araştırmanın Amacı
Günümüzde Orta Asya Türk Tarihi konuları ortaokul
düzeyinde Sosyal Bilgiler dersinde kültür-miras öğrenme
alanı içinde “İpek Yolunda Türkler” ünitesinde
verilmektedir. Sosyal Bilgiler öğretmenleri kadar öğretmen
adaylarının da konuya yaklaşımları büyük önem
taşımaktadır. Çünkü öğretmen adaylarının tarih alan
bilgisinin yanı sıra tarih konularının öğretimiyle ilgili
görüşleri öğretim yaklaşımlarını etkileyecektir. Bu
çalışmada da Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının Orta
Asya Türk tarihi konularının öğretimine ilişkin
görüşlerinin belirlenmesi amaçlanmaktadır. Bu genel amaç
kapsamında aşağıdaki soruların cevapları aranmaktadır:


Türk ırkının Orta Asya’da kültürü nasıl kurduğunu,
dünyaya bu kültür ve dilinin nasıl yayıldığını
çocuklara kavratarak Türk milletinin dünya tarihinde
yaptığı rolü belirtmek, onlara millî benliklerini
hissettirmek. . . . Öğretmen, Türk ırkının bilhassa
tarihte yaptığı büyük rolü tebarüz ettirecektir.
Türklerin Orta Asya’da nasıl medeniyet kurdukları…
Türk ırkının dünyanın her tarafında nasıl muhtelif
adlar alarak kültürlerini yaydıklarını göstererek tarihte
Sümer, Eti gibi adlarla anılan milletlerinin nasıl Türk
ırkından olduklarını, Türk milletinin dünyanın dört
bucağında yüksek kültürler tahakkuk ettirmek için
hem kendisine, hem insanlık camiasına ne kadar
hizmet ettiğini, kahramanlık, yurtseverlikleri, medenî
ve yüksek karakteri ile nasıl insanlığa şeref
verdiklerini talebenin kavrayacağı canlı misallerle
çocuklara tebarüz ettirerek kendilerinde millî şuur ve
millî benliği yaşatacak…” (İlkokul Programı,1936:
77-80).





Sosyal Bilgiler öğretmen adayları Orta Asya Türk
tarihini nasıl tanımlamaktadırlar?
Sosyal Bilgiler öğretmen adayları ilkokuldan
üniversiteye gelinceye kadar Orta Asya Türk tarihine
ilişkin olarak hangi konuları ağırlıklı olarak
öğrenmişlerdir?
Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarına göre Orta Asya
Türk tarihini öğrenmenin zorlukları nelerdir?
Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının ortaokul Sosyal
Bilgiler programında Orta Asya Türk tarihi ile ilgili
konuları
yeterli
olarak
değerlendirip
değerlendirmeme nedenleri nelerdir?
Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarına göre ortaokul
öğrencilerine Orta Asya Türk tarihine ilişkin hangi
konular öğretilmelidir?
Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarına göre ortaokul
öğrencilerine Orta Asya Türk tarihine ilişkin konular
öğretilirken hangi yöntemler uygulanmalıdır?
Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarına göre Orta Asya
Türk tarihini öğretmenin zorlukları neler olabilir?
3. Yöntem
1936 programında Türk çocuklarına millî kimliğini
tanıtılması açısından, Türk milletinin özelliklerinin
vurgulanmasına büyük önem verilir. Türk insanının
cesareti, yiğitliği, misafirperverliği ve hoşgörüsü ön plâna
çıkarılır. Atatürk’ten sonra İnönü döneminde milliyetçilik
ve Türk Tarih Tezi yerine eski Yunan ve Latin(Hümanist)
kültürü ikame edilmeye çalışılmıştır (Karatepe, 1993: 87).
1970’lerde Türklerin İslam tarihindeki yerine de vurgu
yapılmaya başlanmıştır (Copeaux, 1998). 1980’lerden
sonra SSCB’nin dağılmasına bağlı olarak Türk
Cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını kazanması tarih
Bu araştırma nitel araştırma deseninde gerçekleştirilmiştir.
Bu desenin tercih edilmesinin nedeni araştırmada
odaklanılan Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının Orta
Asya Türk tarihi konularının öğretimine ilişkin
görüşlerinin
araştırma
amaçları
doğrultusunda
derinlemesine incelenmek istenmesi ve buna nitel
desenlemenin imkân vermesidir (Çepni, 2007; Neuman,
2008; Yıldırım ve Şimşek, 2006).
Araştırmanın katılımcıları, zengin bilgiye sahip olduğu
düşünülen durumların derinlemesine incelenmesine imkân
tanıyan amaçlı örnekleme (Neuman, 2008; Yıldırım ve
44
Şimşek, 2006) göre tespit edilmiştir. Bu örneklemede
seçim için önemli olduğu düşünülen örnekler belirlenir.
Seçilen örneklemin araştırma evrenini bütün nitelikleri ile
temsil ettiği düşünülür (Tavşancıl ve Aslan, 2001). Bu
araştırma
Sakarya Üniversitesi
Sosyal Bilgiler
öğretmenliği programına devam eden öğretmen adayları ile
gerçekleştirilmiştir. Söz konusu öğretmen adayları
ilköğretim yaşantılarında öğrenci olarak da yeni müfredata
göre eğitim almışlardır. Dolayısıyla yeni programa göre
yetişmişler ve konuya ilişkin düşüncelerinde bunun
etkilerinin olduğu varsayılmaktadır. Buna göre 2013-2014
öğretim yılında Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilgiler
öğretmenliği programına devam eden her sınıf düzeyinden
8 kişi olmak üzere toplam 32 sosyal bilgiler öğretmen adayı
araştırmanın
katılımcıları
olarak
belirlenmiştir.
Katılımcıların belirlenmesinde öğretmen adaylarının
araştırma konusuna ilgisi, istekliliği ve ders başarıları göz
önünde bulundurulmuştur.
Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının Orta Asya Türk
tarihini ne şekilde tanımladıklarını tespit etmek amacıyla
yapılan analiz sonucunda elde edilen bulgular Tablo 1’de
verilmiştir. Buna göre sosyal bilgiler öğretmenleri
görüşlerini 4 kategori kapsamında ifade etmişlerdir. Bu
ifadelerde en çok vurgulanan görüş Orta Asya Türk tarihini
“İslamiyet öncesi Türk devletlerinin tarihidir. ”şeklinde
tanımlayan görüştür. Katılımcılardan K2’nin açıklamaları
bu görüşü örneklendirmesi açısından verilebilir:
Araştırma verileri, nitel araştırma veri toplama
araçlarından olan yarı yapılandırılmış görüşme formu
kullanılarak elde edilmiştir. Bu formun geliştirilme
aşamasında uzman görüşünden faydalanılmıştır. Yarı
yapılandırılmış görüşme formu ile elde edilen veriler
betimsel analize tabi tutulmuştur. Bu veriler üzerinde
anahtar kelime öbekleri ve cümleler seçmek suretiyle
kodlama işlemi gerçekleştirilmiştir. Daha sonra kodlar
arasındaki ilişkiye dikkat edilerek kategorilere ve bu
kategorilerden de temalara ulaşılmıştır. Kategori ve
temaların oluşmasında geçerliği sağlamak için katılımcı
görüşleri ile desteklenmesi gerektiği ilgili literatürde
vurgulandığı (Patton, 1987) için katılımcı görüşleri
doğrudan alıntılarla verilmiştir. Öğretmen adaylarının
görüşlerine ilişkin örnekler kızlar için K1,K2. erkekler için
E1, E2. şeklinde belirtilerek alıntı yapılmıştır.
Türk tarihinin doğuşundan başlayan atalarımızın
yaptığı çeşitli savaşların göçlerin anlatıldığı, Türk
tarihinin temellerinin atıldığı dönemdir.
Orta Asya Türk tarihi bu bölgede kurulan ilk Türk
devletlerinin siyasi, sosyal ve kültürel
özelliklerinin anlatıldığı alandır.
Tablo 1’de görüldüğü gibi katılımcılar Orta Asya Türk
tarihini, “Türk tarihinin başlangıcı” ve “var olan Türk
topluluklarının ortak tarihi” olarak eşit oranda
tanımlamışlardır. Türk tarihinin başlangıcı olarak verilen
tanıma K5’in açıklamaları verilebilir:
K1’in açıklamaları“var olan Türk topluluklarının ortak
tarihi” şeklindeki tanımı örneklendirmektedir:
Geniş bir coğrafyada geçmişten günümüze
Türklerin ortak kültürünü barındıran dönem
olarak tanımlarım.
Sosyal bilgiler öğretmen adayları Orta Asya Türk
tarihi tanımlarında İslamiyet’ten sonraki Türk devletlerini
en az vurgulamışlardır. E2’nin açıklamaları bu tanımı
örneklendirmek için verilebilir:
Orta Asya’da kurulan İslamiyet öncesi devletlerde
daha çok milli siyasetin uygulandığı, milli görüş
ve düşünce ile fetih ve savaş yapıldığı
görülmektedir. İslamiyet’in kabulüyle birlikte
dinin etkisiyle fetihler yapıldığı söylenebilir. Orta
Asya Türk tarihi bunları kapsar.
4. Bulgular
Araştırma sürecinde toplanan verilerin çözümlenmesiyle
elde edilen bulgular aşağıda detaylandırılarak verilmiştir:
Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının Orta Asya Türk tarihi
tanımları genel olarak değerlendirildiğinde daha çok İslam
öncesi Türk tarihine vurgu yapıldığı, İslamiyet’ten sonra
Türklerin bölgede kurdukları devletlerin tarihinin göz ardı
edildiği söylenebilir. Burada dikkati çeken özellikle zaman
ve mekânı kavrama ile ilgili sorun Gökçe ve Işık’ın (2011)
çalışmalarında belirttiği “bugün Türklerin ata yurdu,
öğrenciler için soyut bir kavram olmaktan öteye
gidememektedir” şeklindeki açıklamalarla da kısmen
örtüşmektedir.
Tablo 1
Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Orta Asya Türk
Tarihi Tanımları
Görüşler
İslamiyet öncesi Türk devletlerinin tarihidir.
Türk tarihinin başlangıcıdır.
Var olan Türk topluluklarının ortak tarihidir.
Türklerin İslamiyet öncesi Orta Asya’da
kurduğu devletlerin yanı sıra İlk Türk İslam
devletlerini de içine alan dönemdir.
Toplam
F
20
5
5
2
32
45
Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının öğrenim hayatları
süresince Orta Asya Türk Tarihine ilişkin en çok İslam
öncesi Türk tarihini öğrenmiş olmaları bir önceki alt
problemde tanıma ilişkin vurguyu da açıklamaktadır.
Tablo 2
Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Öğrenim Hayatları
Süresince Orta Asya Türk Tarihine İlişkin En Çok
Öğrendikleri Konular
Görüşler
İslam öncesi Türk devletleri
İlk Türk devletlerinde kültür ve uygarlık
Türklerde ordu sistemi
Türklerde göçebe yaşam
İlk Türk İslam devletleri
Türklerde devlet ve yönetim anlayışı
Türk adı, anlamı, Türklerin genel özellikleri
Türk-Çin mücadeleleri
Toplam
Tablo 3
F
18
9
5
5
5
4
2
2
50
Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Orta Asya Türk
Tarihini Öğrenmenin Zorluklarına İlişkin Görüşleri
Görüşler
Ayrıntıların çok olması
Konularla ilgili kaynakların dilinin ağır olması
Geniş bir coğrafyada hareketli bir yaşamdan söz
edilmesi
Yabancı (bilinmedik, duyulmadık) isimlerin
çokluğu
Döneme ilişkin bazı bilgilerin net olmaması
(değişkenliği)
Uzun bir zaman dilimini içermesi
Birçok devlet ve topluluğun eş zamanlı ortaya
çıkışı
Harita ve görsellerle yeterince desteklenmemesi
Destanların anlaşılması
Toplam
Tablo 2’de Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının öğrenim
hayatları süresince Orta Asya Türk tarihine ilişkin en çok
öğrendikleri konulara yönelik bulgular verilmiştir. Buna
göre katılımcıların toplam 50 ifadede söz konusu konulara
değindiği ve bu konuların 8 tema altında
sınıflandırılabileceği saptanmıştır. Sosyal Bilgiler
öğretmen adayları Orta Asya Türk tarihine ilişkin en çok
İslam öncesi Türk devletleri konusunu öğrendiklerini
belirtmişlerdir.
F
10
7
6
5
4
4
3
2
1
42
Tablo 3 Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının Orta Asya
Türk tarihini öğrenmenin zorluklarına ilişkin görüşlerini
sunmaktadır. Buna göre öğretmen adayları en önemli
zorluğun ayrıntıların çokluğu olarak belirtmişlerdir.
Konularla ilgili kaynakların dilinin ağır olması, geniş bir
coğrafyada hareketli bir yaşamdan söz edilmesi konunun
anlaşılmasını zorlaştırmaktadır. Yabancı (bilinmedik,
duyulmadık) isimlerin çokluğu da önemli zorluklar
arasındadır. Orta Asya Türk tarihinin uzun bir zaman
dilimini içermesi ve döneme ilişkin bazı bilgilerin
değişkenliği de alanı zorlaştırmaktadır. Birçok devlet ve
topluluğun eş zamanlı ortaya çıkması nispeten daha az
zorluk olarak görülmüş, konuların harita ve görsellerle
yeterince desteklenmemesi ve destanları anlamanın
zorluğu en az sorun olarak gösterilmiştir. Bu zorlukları şu
açıklamalarla örneklendirebiliriz:
E11’in açıklamaları bu temaya örnek olarak verilebilir.
Orta Asya’da kurulan ilk Türk devletlerini, bu
devletlerin kuruluşunu ve yapısını öğrendim.
Bunu İlk Türk devletlerinde kültür ve uygarlık konusu
izlemiştir. E7’nin konuya ilişkin görüşleri şu şekildedir:
Yüksek öğrenime kadar ilk Türk devletlerinin
kültürel değerleri (din, sosyal yaşam, ekonomi vs)
ikinci plana atıldı. Üniversitede ise konunun siyasi
ve kültürel boyutunun ayrıntılarıyla işlendiğini
düşünüyorum.
Türklerde ordu sistemi ve göçebe yaşam ile İlk Türk İslam
devletleri de eşit oranda vurgulandığı görülmektedir.
Türklerde devlet ve yönetim anlayışı da Sosyal Bilgiler
derslerinde öğrendikleri konular arasındadır. Türk-Çin
mücadeleleri ve Türk adının anlamı ile Türklerin
özelliklerine daha az vurgu yapılmıştır. E1’in açıklamaları
bu kategorileri örneklendirmektedir:
K4: Birçok devlet ve boyların olması, çeşitli alan
ve coğrafyaya yayılmış olmaları, birçok kültürün
birbiriyle sentez haline girmesi, öğrenmeyi
zorlaştırıyor.
… kurulan ilk Türk devletleri ve Türklerin genel
özellikleri hakkında genel bilgi sahibi olduk.
Onluk sistemi kullanmaları, giyim kuşam vb.
Çinin entrikaları ve bölücü faaliyetlerine şahit
olduk. Lisede, ortaokulda Orta Asya Türk tarihi
hakkında muhteşem eksiklerin farkına vardım.
Osmanlı tarihini çok ağırlıkta olduğunu
düşünüyorum. Türk tarihi çok önemsenmiyor.
Mesela Hohanye ve Çiçi’nin mücadelesini yeni
gördüm. Daha önce isimlerini bile duymamıştım.
Afrasyab’tan ve Hunların atası olan Türklerden
bihaberdim.
K11: Başlangıçtaki bilgileri Çin kaynaklarından
öğrendiğimiz için yeterince her şeyi biliyor muyuz
emin değilim. Bazı destanları anlamak da küçük
yaşlarda zor olabiliyor.
E10: Bazı isimlerin yabancı olması, yani
Türkiye’de
kullanımda
olmaması
ve
telaffuzlarının zor olmasından dolayı akılda
tutmak zorlaşıyor.
K3: Türk devletlerinin ayrıntılı bir şekilde ele
alınması, çok ezber gerektiriyor.
Açıklamalardan da anlaşıldığı gibi Sosyal Bilgiler
öğretmen adayları Orta Asya Türk tarihini çok detaylı
46
bulmuş ve öğrenmekte zorlanmışlardır. Türk tarihine
ilişkin net olmayan bilgilerin varlığı, kaynakların dilinin
ağır olması ve yabancı isimler adeta onları konudan
uzaklaştırmıştır. Öğretmen adaylarının belirttiği bu
zorluklar Ahmetbeyoğlu’nun (2011)araştırmasında sözünü
ettiği İslam öncesi Türk tarihçiliğinin problemleriyle
örtüşmektedir.
Dolayısıyla
Türk
tarihçiliğindeki
problemlerin doğrudan konuya ilişkin tarih öğrenimine de
yansıdığı söylenebilir.
Tablo 5’te Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarına göre
ortaokul öğrencilerine Orta Asya Türk tarihi ile ilgili
öğretilmesi gereken konular dört ayrı kategoride
değerlendirilebilecek
toplam
35
ifade
ile
detaylandırılmıştır. Buna göre katılımcılar en çok Türk
devletlerinde kültür ve uygarlık konularının öğretilmesi
gerektiğini belirtmişlerdir. K11’in ““Orta Asya Türk
tarihinde kültür ve uygarlık konuları da siyasi tarih kadar
işlenmeli.
”şeklindeki
açıklaması
bu
görüşü
desteklemektedir. Bunu Orta Asya’da kurulan Türk
devletlerinin siyasi tarihi konusu izlemiştir. Türklerin
ortaya çıkışı, özellikleri ile tarihî İpek Yolu katılımcıların
daha az gerekli gördükleri konulardır. K17 ve E10’nun
açıklamaları bu görüşleri örneklendirmek için verilebilir:
Tablo 4
Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Ortaokul Sosyal
Bilgiler Programında Orta Asya Türk Tarihi İle İlgili
Konuların Yeterliliğine İlişkin Görüşleri
Görüşler
Orta Asya Türk tarihi ile ilgili konular
yeterlidir.
Orta Asya Türk tarihi ile ilgili konular yeterli
değildir.
Toplam
K17: Türklerin ortaya çıkışı, Orta Asya’da
kurdukları devletler, yaşayış biçimleri, kültürleri,
sosyo ekonomik durumları, savaşları vs. her
yönden öğrenciye ayrıntıya inmeden ancak
anlamlı olacak şekilde anlatılmalıdır.
F
19
13
32
E10: Geçmişten günümüze tarihî İpek yolu,
oradaki etkileşim anlatılmalıdır.
Verilerin çözümlenmesiyle Sosyal Bilgiler öğretmen
adaylarının ortaokul Sosyal Bilgiler programında Orta
Asya Türk tarihine ilişkin konuları yeterli bulup
bulmadıkları da tespit edilmiştir. Tablo 4’te görüldüğü gibi
Sosyal Bilgiler öğretmen adayları programda yer alan Orta
Asya Türk tarihine ilişkin konuları büyük oranda yeterli
olarak değerlendirmektedirler. Bu kapsamda programı
yeterli bulan öğretmen adayları “lisede ayrıntıya girilir”,
“temel konular yeterli”, “çok ayrıntı olursa anlamada
zorluk yaşanır”, “önemli olan konudan çok veriliş biçimi”,
“detaylı bilgi öğrenciler için anlaşılmaz ve soyut kalır”
ifadeleri ile nedenlerini açıklamışlardır. Öte yandan Sosyal
Bilgiler programında Orta Asya Türk tarihine ilişkin
konuları yeterli bulmayan katılımcılar gerekçelerini şu
ifadelerle sunmuşlardır: “Yalnızca siyasi boyut değil,
kültür de vurgulanmalı”, “bugünkü Orta Asya Türkleriyle
bağlardan söz edilmiyor”, “İslamiyet’in kabulünden sonra
bölgede kurulan devletlere de değinilmeli. ”,“Orta Asya
Türk tarihi yalnızca göçebe yaşamdan ibaret değil”
Tablo 6
Ortaokul Öğrencilerine Orta Asya Türk Tarihi Konularının
Öğretilmesinde Hangi Yöntem Ve Tekniklerin
Uygulanacağına İlişkin Sosyal Bilgiler Öğretmen
Adaylarının Görüşleri
Görüşler
Görselliğin ön planda olduğu (belgesel, harita,
animasyon)
Anlatım, soru-cevap
Drama
Tartışma
Araştırma
Problem çözme
Toplam
8
6
3
1
1
33
Tablo 6’daki verilerin çözümlenmesi sonucunda Sosyal
Bilgiler öğretmen adaylarının ortaokul öğrencilerine Orta
Asya Türk tarihi konularının öğretilmesinde hangi yöntem
ve tekniklerin uygulanacağına ilişkin görüşleri tespit
edilmiştir. Buna göre Sosyal Bilgiler öğretmen adayları en
çok görselliğin ön planda olduğu belgesel, harita ve
animasyon kullanımına dayalı öğretim yöntem ve
tekniklerini önermişlerdir. Bunu klasik yöntem olan
anlatım, soru-cevap yöntemi izlemiştir. Drama da
öğretmen adaylarının Orta Asya Türk tarihi konularının
öğretiminde önerdiği yöntemlerdendir. Tartışmayı
önerenler de bulunmuştur. En az araştırma ve problem
çözme yöntemi vurgulanmıştır.
Öğretmen
adaylarının
cevapları
genel
olarak
değerlendirildiğinde öğrenci seviyesine uygun bilgi
aktarımına önem verdikleri, göz ardı edildiği düşünülen
kültür ve Türk İslam devletlerine de değindikleri
söylenebilir.
Tablo 5
Ortaokul Öğrencilerine Orta Asya Türk Tarihi İle İlgili
Hangi Konuların Öğretilmesine İlişkin Sosyal Bilgiler
Öğretmen Adaylarının Görüşleri
Görüşler
Türk devletlerinde Kültür ve Uygarlık
Orta Asya’da kurulan Türk devletlerinin siyasi
tarihi
Türklerin ortaya çıkışı, özellikleri
Tarihî İpek yolu
Toplam
F
14
F
13
11
7
4
35
47
çevre kültürlerin ihmal edilmesinden kaynaklanan sorunlar
vurgulanmıştır.
Tablo 7
Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Orta Asya Türk
Tarihini Öğretmenin Zorluklarına İlişkin Görüşleri
Görüşler
Öğrencilerin ilişkilendirme ve anlamlandırma
güçlüğü
Öğrencilerin zaman ve mekân algısı güçlüğü
İçeriğin yoğun olması
Net olmayan (değişken) bilgilerin varlığı
Öğrenci seviyesine uyarlanabilecek kaynak
bulma sıkıntısı
Toplam
5. Sonuç
Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının Orta Asya Türk tarihi
konularının öğretimine ilişkin görüşlerini tespit etmek
amacıyla yapılan bu çalışmada öğretmen adaylarının Orta
Asya Türk tarihini daha çok İslam öncesi Türk tarihi ile
ilişkilendirdikleri, İslamiyet’in kabulü sonrası bölgede
kurulan Türk devletlerini göz ardı ettikleri görülmüştür.
Oysa 6. Sınıf İpek Yolu’nda Türkler ünitesinde Büyük Hun
Devleti’nden Büyük Selçuklu Devleti’ne kadar olan olaylar
ve kişiler incelenmektedir. Öğretmen adaylarının öğrenim
hayatları süresince en çok öğrendikleri konular da yine ilk
Türk devletleridir. İslamiyet’in kabulü sonrası ve kültür
tarihi siyasi tarih kadar vurgulanmamaktadır. Bu konuları
öğrenmenin en büyük zorluğu olarak ayrıntıların çok fazla
olduğu belirtilmektedir. Sosyal Bilgiler öğretmen adayları
ortaokul programındaki Orta Asya Türk tarihine ilişkin
konuları yeterli görmektedirler. Programda kültür ve
uygarlık konularının ön plana çıkmasını önermektedirler.
Belgesel, harita ve animasyon gibi görselliğin ön planda
olduğu dersleri tercih etmektedirler. Bu konuları öğretirken
en çok öğrencilerin konuları anlamlandırma ve
ilişkilendirmelerinde
zorluk
yaşayacaklarını
belirtmektedirler.
F
10
8
6
4
4
32
Tablo 7’de görüldüğü gibi Sosyal Bilgiler öğretmen
adayları Orta Asya Türk tarihini öğretmenin zorluğuna
ilişkin şu tahminlerde bulunmuşlardır. Öğretmen adayları
bu hususta en çok öğrencilerin ilişkilendirme ve
anlamlandırma güçlüğü yaşayacağını öngörmüşlerdir.
Bunu zaman ve mekân algısı güçlüğü takip etmiştir.
K14’ün açıklamaları bu ifadeleri örneklendirebilir:
Öğrenciler bu konuları anlamlandırmada zorluklar
çekebilir. Çünkü zaman ve mekânı algılamada
sıkıntı yaşanabilir. Öğrencilere bu konuları daha
çekici hale getirmek gerekir. Çünkü bu konular ne
işimize yarayacak şeklinde ya da bu konular artık
gereksiz diye düşünmelerine sebep olabilir.
Araştırma sonuçlarından
bulunulabilir:
İçeriğin yoğunluğu da Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarına
göre Orta Asya Türk tarihini öğretmenin zorluklarından
biri olarak değerlendirilmiştir. E8’in açıklamaları durumu
örneklendirmek için verilebilir.

Orta Asya Türk tarihinin en büyük zorluğu çok
uzun bir zaman diliminde pek çok olayın
yaşanması, çok fazla içeriğin olmasıdır. Savaşlar,
antlaşmalar, devletlerin kuruluş ve yıkılışları vs.
öğrencinin hepsini öğrenmesi zor olacaktır.

Net olmayan (değişken) bilgilerin varlığı ve öğrenci
seviyesine uyarlanabilecek kaynak bulma sıkıntısı da
öğretmen adayları açısından çıkabilecek zorluklar arasında
değerlendirilmiştir.

K6’nın açıklamaları bu iki temayı örneklendirebilir:
…Kesinliği
kanıtlanmış
belgeler
bulma
konusunda sıkıntıya düşülebilir. Kaynakların
sadeleştirilmemiş olması günümüz diliyle
uyuşamamasından anlamakta zorluk çıkabilir.
Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının belirttiği Orta Asya
Türk tarihinin öğretimine ilişkin zorluklar Tezcan ‘ın
(2011) Türk tarihi ve medeniyeti yazımında kaynakların ve
bilgilerin kullanımına ilişkin çalışmasında söz ettiği
sorunların büyük bir kısmıyla örtüşmektedir. Söz konusu
araştırmada Türk tarihiyle ilgili kaynaklardan, resmî ve
şahsi ideolojilerden, forma sokma çabalarından,
profesyonel tarihçilerin kaynaklardaki bilgileri kendi
inisiyatiflerine göre değiştirme ve yorumlamalarından ve
48
hareketle
şu
önerilerde
Tıpkı coğrafi bölge olarak Orta Asya’nın
sınırlarının kesin olmayışı gibi Orta Asya Türk
tarihinin sınırları da değişkendir. Ancak Türklerin
bölgede ortaya çıkışı bozkır göçebe kültürü kadar
Türk İslam kültürü de vurgulanmalıdır. Günümüz
Orta Asya Türkleriyle bağlantıdan söz edilmelidir.
Türkiye’de Türk Dünyası araştırmalarının yaklaşık
yüz yıllık geçmişi bulunmaktadır. Özellikle bu
araştırmaların
sonuçları
da
göz
önünde
bulundurularak öğretim materyali olarak öğrenci
seviyesine uygun kaynaklar kullanılabilir.
Orta Asya Türk tarihine ilişkin yerli ve yabancı pek
çok belgesel de öğretimde kullanılarak öğrenci ilgisi
arttırılabilir.
Neuman,W. L. ( 2008). Toplumsal Araştırma Yöntemleri,
Nitel ve Nicel Yaklaşımlar I-II (S. Özge çev. ) İstanbul:
Yayınodası.
Kaynakça
Ahmetbeyoğlu, A. (2011). İslamiyet Öncesi Türk
Tarihçiliğinin Problemleri, Cumhuriyet Döneminde
Türkiye’de Tarihçilik ve Tarih Yayıncılığı Sempozyumu
Bildiriler Öz, M. (Ed). Ankara: TTK basımevi. ss. 293-300.
Patton, M. Q. (1987). How to Use Qualitative Methods in
Evaluation. USA: Sage.
Ardel, A. (2001) Türk Ülkelerinin Tabi Coğrafyası, Türk
dünyası el kitabı. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü .
(Yayınlayan). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Safran, M. (2009). Türkiye’de Tarih Öğretimi ve
Meseleleri. Tarih Öğretim Yöntemleri. Demirel,M., Turan,
İ. (Ed). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım. ss. 8-21.
Çepni, S. (2007). Araştırma ve Proje Çalışmalarına Giriş
(3. baskı). Trabzon: Celepler matbaacılık.
Tavşancıl, E., Aslan, E. (2001). İçerik Analizi ve Uygulama
Örnekleri. İstanbul: Epsilon Yayıncılık.
Copeaux, E. (1998). Türk Tarih Tezinden Türk İslam
Sentezine. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tezcan, M. (2011). Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de
İslamiyet’ten Önceki Türk Tarihi ve Medeniyetinin
Yazımında Kaynakların ve Bilgilerin Kullanılması
Üzerine. Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Tarihçilik ve
Tarih Yayıncılığı Sempozyumu Bildiriler Öz, M. (Ed).
Ankara: TTK Basımevi. ss. 75-88.
Gökçe, M., Işık, H. (2011) Orta Asya Türk tarihi
konularının öğretiminde karşılaşılan sorunlar üzerine bir
değerlendirme, TurkishStudies- International Periodical
ForTheLanguages, Literature and History of Turkish
orTurkic, Volume 6/4 Fall 2011, p. 563-592.
Tuncay, M. (1977). İlk ve Orta Öğretimde Tarih, Felsefe
Kurumu Semineri Bildirileri. Ankara: TTK Basımevi.
İlkokul Programı (1936), İstanbul: Devlet Basımevi.
Yıldırım, A.,Şimşek, H. (2006). Sosyal Bilimlerde Nitel
Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Karatepe, Ş. (1993). Tek Parti Dönemi. İstanbul: Agaç
Yayıncılık.
49
Download

Orta Asya Türk Tarihinin Öğretimine İlişkin Sosyal Bilgiler Öğretmen