ISTANBUL TIcARET ODASı
YAYıN
NO : 1992-32
•
TICARET
SISTEMLERI
VE•
••
,. TURKIYE
KARŞI~IKLI
_ o..OC
ISTANBUL TIcARET ODASı
YAYıN
NO : 1992-32
KARŞ~LIKLI Tic~RET
SISTEMLERI
VE •
••
TURKIVE
Erdoğdu
PEKCAN
PRIVE
KLODFARER CADDESI NÜZHET BEY APT. 18/1
SULTANAHMET -ISTANBUL
5162776-5162777 Fax: 5163334
ÖNSÖZ
Dünya ekonomisinde ortaya çıkan yeni gelişmeler, karşılıklı ticaret uygulamalarına uluslararası ticaret alanında yeni bir anlam ve önem kazandırmış bulunmaktadır.
Dış ticaretin bir fenomeni olan bağlı muamelelerin, birçok ülkelerde olduğu gibi Türkiye'de de yeterince gerçekleştirilebileceği ortaya çıkmaktadır. Ayrıca Türkiye'nin daralmaya yüz tutan dış pazarları; henüz önemli bir sorun olarak görülmemekle beraber ağırlığını hissettiren dış borç yükü başta olmak üzere, mevcut pek
çok olumsuzluğa rağmen belirli bir ekonomik kalkınmaya ulaşma mecburiyeti, bu
konuyu ilerki yıllarda daha büyük boyutta tartışmaya aday göstermektp1,ir.
Dış ticaret alanında karşılıklı ticaret uygulamalarının devreye sokulmasıyla, en
uygun şartlarla en uygun pazarlara mal sevki sağlanabilecek ve maksimum fayda
temin edilebilecektir.
Bu maksimum yararın temini açısından en uygun karışılıklı ticaret tekniği tayininin, geçmişte Türkiye'de ve dünyada karşılıklı ticaret uygulamaları ve sonuçları­
nın, mevcut kurumsal yapının, gereklifinansman ve riskfaktörlerinin, herbir tekniğin alternatif maliyetlerinin, sanayileşme stretejisinin ve Türkiye'nin taraf olduğu
veya olacağı iki veya çok taraflı anlaşmaların ve mevcut mevzuatın değerlendiril­
mesi gerekmektedir.
Böylece izlenecek karşılıklı ticaret politikası ve uygulanacak sistemin bünyeye
en uygun ve verimli şekliyle tayini mümkün olabilecektir.
Oda'mız bu yayınıyla sistemi ana kuralları ve örnekleriyle ele almakta,
itibariyle ülkemiz açısındanfayda ve mahzurlarını işaret etmektedir.
çeşitleri
Bu arada, çok geniş bir ekenomik potansiyel sergi/emekle beraber, döviz kaynayoksun eski Sovyetler Birliği Cumhuriyetıleri veya yeni adıyla Bağımsız
Devletler Topluluğunu'nu meydana getiren ülkelerin ve Doğu Avrupa'nın, karşılıklı
ticaretle değerlendirilmeleri konusunda öneriler verilmektedir.
ğından
Araştırmanın üyelerimize ve konuya ilgi duyanlara faydalı olmasını diler, Dış
Ticaret Müşaviri'miz ErdoğdU Pekean'a teşekkür ederiz.
Prof. Dr. İsmail Özaslan
Genel Sekreter
,
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
."
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
J
içiNDEKiLER
i - KARŞılıKlı TicARET SiSTEMiNiN TANıMı .....................................................................
1
A- KARŞılıKlı TicARET SiSTEMi KAVRAMı ...................................:.....................................
1. Tanım ........................................................................................................................................................
2. KT işlemlerinin Genel Özellikleri .............................................................................................
1
1
2
B - KARŞılıKlı TicARET TEKNiKLERi ......................................................................................
Takas...........................................................................................................................................................
Kliring .........................................................................................................................................................
Karşılıklı Satın Alma (Bağlı Muamele) ..................................................................................
Switch (Üçlü Ticaret) .......................................................................................................................
Swap (Değiş TOkuş) ........................................................................................................................
Bloke Hesapların Çözülmesi (Donmuş Alacakların Tahsili) ...................................
ikili Hesap ilişkisi .................................................................................................................................
8. Buy-Back (Geri Satın Alma) ........................................................................................................
9. Fason Imalat ..........................................................................................................................................
10. Yap-işlet-Devret (BOT) ve Yap-Sahip OL işlet (BOO) .............................................
11. Off-set ......................................................................................................................................................
12. Buy-Sell (Satın AI-Sat) ...............................................................................................................
13. Karşılıklı Ticaret Benzeri Muameleler ................................................................................
a) Re-export .......................................................................................................................................
b} SınırTicareti ..................................................................................................................................
c) ihracatçılara ithal Hakkı ........................................................................................................
d) ithalatçılara ihracat Şartı .......................................................................................................
e) Ters Karşılıklı Muamele .........................................................................................................
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
6
10
13
16
21
22
24
25
28
30
32
36
37
37
38
38
38
38
ii· KARŞılıKlı TicARET UYGULAMALARININ GELişiMi VE
38
SONUÇLARl ............................................................................................................................................
38
A· GENEL DURUM ...................................................................................................................................... 43
B • KT'E YOL AÇAN SEBEPLER ...................................................................................................... 43
1. Gelişmekte Olan Ülkelerin Dış Borç Sorunu .................................................................. 44
2. Temel Hammaddeler Fiyatlarındaki istikrarsızlıktan Etkilenme, ......................... 45
3. Döviz Kontrolu (Kısıtlamaları) Rejimini Aşma ................................................................. 46
4. Ülke Bazında Dış Ticaret Açıklarını Giderme .................................................................. 46
5.
6.
7.
Kalkınma Projelerinin Finansmanı ..........................................................................................
Uluslararası Finans Kurumlarından Kredi Sağlamada Pazarlık Gücünü
Arttırma ....................................................................................................................................................
Mal Stoklarını Eritme ........................................................................................................................
8. Dış Ticaret Hadlerini Düzeltme ..............................................................~.................................
9. Eski Sömürgeterin Yeni Ticaret Partnerleri Arayışı .....................................................
10. Uluslararası ihaleleri Kazanma ..............................................................................................
11 . D"unya Ekonomısının
. . . Resesyon Ş artları '.
lçıne G'ırmesı. ...........................................
12. Doğu-Batı Ticaretinin Artması .................................................................................................
46
47
47
47
48
48
49
13. Temel Girdilerin Sağlanmasını Güvence Altına Alma"'''M'''ft'''''Mft.~..... ".~."."... 49
14. Mal Stokların i Eritme. """,,,~,,,,,,,,,,,~,_,,"..., ..,,wv,,·..~w
. .• ...
,,·,,~ . .·.,,. . ,,w.~.,,,.., ..,,y ..·, ...... w . v . .· . .
15. Atıl Kapasiteleri Önleme .............................................................................................................
16. Yüksek Fiyatlı veya Lüks Malları Pazarlama ................................................................
17. KTS'ni Benimsemiş Ülkelerle Ticareti Geliştirme ......................................................
18. Uluslararası Ekonomik Kuruluşların Kısıtlayıcı Programlarını Aşma ...............
19. Siyasi Şartların Ticarete Getirdiği Engelleri Aşma .....................................................
20. Planlı ve Dengeli Kalkınma ilkelerine Uygun Bir Uluslararası Ticaret
Yöntemi Arayışlarl. ........................................................................................................................
21. Korumacı Tedbirleri Aşma ........................................................................................................
50
-50
50
51
51
51
52
52
C· KARŞılıKlı TiCARET SiSTEMLERi HAKKINDA GÖRÜŞLER .......................... 52
1. OECD ........................................................................................................................................................ 52
2. IMF .............................................................................................................................................................. 53
3. GATT ......................................................................................................................................................... 54
4. Resmi Çevreler .................................................................................................................................... 54
D· KARŞılıKlı TiCARETiN ETKiLERi .........................................................................................
1. Dış Borçlanmaya Alternatif Bir Uluslararası Finansman Yöntemi Olma, .......
2. Milli Paraların Konvertibilitesini Sağlama ...........................................................................
3. Sanayileşirken Ekonomiyi Dışa Açma .................................................................................
4. Kapasite Kullanım Oranlarını Yükseltme ...........................................................................
5. Döviz Kurunu Aşağıya Çekme .................................................................................................
6. Rasyonel Teknoloji Transferi Gerçekleştirme ................................................................
7. Etkin Bir Pazarlama Aleti Olma, ............................................................................................
8. Çok Uluslu Şirketlerin Pazarlama Kanallarından Yararlanma ..............................
9. ihracatta Çoklu Döviz Kuru Uygulamasını ikame Etme ............................................
10. Fon Ayırmadan ithalat Yapabilme ........................................................,..............................
11. Yeni Mallara ihraç Gücü Kazandırma ..................................,.............................................
12. Yeni Pazarlara ihracatı Artırma ............................................................................................
13. Diğer Olumlu Etkiler .......................................................................................................................
14. Olumsuz Etkiler .................................................................................................................................
KARŞılıKlı TiCARET SiSTEMiNiN DÜNYADAKi UyGULAMASi
55
55
58
59
59
60
61
61
62
64
64
65
65
65
66
........................................ 69
1- GELiş~EKTE OLAN ÜLKELERDE KTS UYGULAMASı ........................................... 71
75
75
77
78
79
80
81
81
82
A - AMERIKA ...................................................................................................................................................
1. Brezilya .......................................................................................................................................................
2. Meksika ......................................................................................................................................................
3. Arjantin ......................................................................................................................................................
4. Venezuella .............................................................................................................................................
5. Kolombiya ................................................................................................................................................
6. Ekvador ......................................................................................................................................................
7. Bolivya .........................................................................................................................................................
8. Uruguay ....................................................................................................................................................
B ~ AFRiKA
1. Mısır ....................................................................................................................................................
2. Cezayir ................................................................................................................................................
3. Tunus ..................................................................................................................................................
4 . N"Ijerya ...............................................................................................................................................'
5. Zaire ....................................................................................................................................................'
6. Sudan ..................................................................................................................................................
7. Libya ....................................................................................................................................................
C- ASYA ......................................................................................................................................................
82
82
83
84
84
85
85
85
86
86
1. Endonezya .....................................................................................................................................
2. Malezya ............................................................................................................................................
3. Hindistan
.................................................................................................................................
4. Güney Kore ..................................................................................................................................
5. iran .......................................................................................................................................................
6. Suudi Arabistan ..........................................................................................................................
7. Irak .......................................................................................................................................................
8. Tayland ,. ...........................................................................................................................................
9. Sri Lanka .........................................................................................................................................
10. Bangladeş .......................................................................................................................................
11. Pakistan ...........................................................................................................................................
12. Singapur ...........................................................................................................................................
13. Ürdün .................................................................................................................................................
14. Körfez Emirlikleri ........................................................................................................................
99
100
100
101
101
D- AVRUPA ..................................................................................................................................................
1. Yunanistan .......................................................................................................................................'
2. ispanya ................................................................................................................................................
3. Yugoslavya .......................................................................................................................................
ii - GElişMiş ULKELERDE KTS UYGULAMASı .............................................................
101
101
103
104
104
A· AMERiKA ............................................................................................................................................ .
105
105
108
109
109
110
111
112
113
113
114
115
116
117
117
118
1. ABD .........................................................................................................................................................
2. Kanada .................................................................................................................................................
B· ASYA ........................................................................................................................................................
1. Japonya ..............................................................................................................................................
2. Avustralya ...........................................................................................................................................,
3. Yeni Zelanda ....................................................................................................................................'
4. israil ........................................................................................................................................................
C-AVRUPA ..................................................................................................................................................,
1.isveç .........................................................................................................................................................
2.Fransa ...................................................................................................................................................
3.Armanya ................................................................................................................................................
4.Finlandiya .............................................................................................................................................
5.Avusturya ..............................................................................................................................................
6.ingiltere ..................................................................................................................................................
7.Danimarka .........~ .................................................................................................................................
87
90
93
94
95
97
98
99
11l- MERKEZi PLANlı EKONOMiLERDE KTS UyGULAMASi ..................................
A· ASYA ............................................................................................................................................................
1. Çin Halk Cumhuriyeti ......................................................................................................................
B·AVRUPA ......................................................................................................................................................
1.SSCB (Dağılmadan önce) .............................................................................................................
2. Romanya .............................................................................................................................................
3. Polonya ...................................................................................................................................................
4. Macaristan .............................................................................................................................................
5. Doğu Almanya (Birleşmeden Önce) ................................................:...................................
6. Bulgaristan .............................................................................................................................................
7. Çekoslovakya .......................................................................................................................................
8. Arnavutluk ..............................................................................................................................................
119
120
120
121
121
123
124
125
126
127
127
128
KARŞılıKlı TicARET SiSTEMiNiN TÜRKiYE'DEKi UyGULAMASi .................... 129
i ~ KT UYGULAMALARININ GELişiMi .........................................................................................
A ~ DOGUSU ....................................................................................................................................................
B • KULLANILAN KT TEKNiKLERi .................................................................................................
1. Merkez Bankaları Arası ikili Hesap ilişkisi .........................................................................
2. Dolaylı Buy-Back ...............................................................................................................................
3. Donmuş Alacak Tasfiyesi ............................................................................................................
4. KT Benzeri Muameleler .................................................................................................................
131
131
140
142
144
146
147
II. KTS'NIN TÜRKiYE'NiN DIŞ EKONOMiK iLişKiLERi ÜZERiNDEKi
POTANSiYEL ETKiLERi ......................................................................................................................... 148
A - TÜRKIYE'NiN DIŞ TiCARETiNDE YENi KT UyGULAMALARI ...................... 149
B - KTS'NIN TÜRKiYE'NiN DIŞ EKONOMiK iLiŞKilERLE iLGili GÜNCEL
SORUNLARıNA ÇÖZÜM ÖNERiLERi .......................................................................... 159
SONUÇ ................................................................................................................................................................ 168
BDT TÜRK CUMHURiYETLERiYLE ÜLKEMiziN TicARi VE EKONOMiK
ilişKiLERi ÜZERiNE GENEL BiR BAKıŞ VE ÖNERiLER ............................................
A- Kısa Vadeli Çalışmalar...................................................................................................................
B - Orta Vadeli Çalışmalar .................................................................................................................
C - Uzun Vadeli Çalışmalar ..............................................................................................................
169
170
170
171
EKONOMiK YAPILARI .............................................................................................................................
A - Para .........................................................................................................................................................
B - Sanayi ....................................................................................................................................................
C - Ziraat .......................................................................................................................................................
D - Ticaret ....................................................................................................................................................
E - Bağlı Muamele Talep Formu ..................................................................................................
F - ihracat 92/7 Tebliğ .........................................................................................................................
YARARLANıLAN KAYNAKLAR ................................................................................................
172
172
173
174
175
177
178
179
1. KARŞılıKlı TicARET SiSTEMiNiN TANıMı
A. KARŞILlKU TicARET SiSTEMi KAVRAMı
1. Tanım
Mal, hizmet veya teknoloji satışı karşılığında ödemenin nakit esasın­
dan başka şekillerde yapıldığı ticaret usullerine genelolarak Karşılıklı Ticaret (KT) denir. Nakitin yerine geçen başlıca ödeme şekilleri; malla, hizmetle,
teknoloji transferi ile ve alacakların devri ile ödemedir.
Uygulamada KT'te çeşitli teknikler kullanılır. Bunların bazısında sınai,
bazısında da ticari yön ağır basar. Sınai yönün ağır bastığı KT teknikleri:
Buy-back, fason imalat, yap-işlet-devret, yap-sahip ol - işlet, ofset ve buysell'dir.
Ticari yönün ağır bastığı KT teknikleri ise takas, kliring karşılıklı satın
alma, switch, swap, bloke hesapların çözülmesi ikili hesap ilişkisi ve bazı
KT benzeri muamelelerdir.
Bir bütün olarak KT teknikleri ve bunlar
Sistemi (KTS) çerçevesinde incelenir.
rıca,
arası ilişkiler Karşılıklı
Ticaret
KT kavramı çoğu zaman en dar şekli ile saf takas olarak algılanır. Aygenellikle KT terimi ile yalnız Doğu-Batı ticaretinin kastedildiği sanılır.
Günümüzde KT'de
asıl
çevrilmiştir.
çevrelerinde kullanlan muhtelif KT teknikleriTerimlerin karşılıklarının
standartlaşmamasının en önemli sebebi, saf takasın dünyanın en eski ticaret yöntemi olmasına rağmen günümüzdeki KT tekniklerinin son 10-20 yılda
geliştirilmiş olmasıdır. Örneğin switch ticareti 1950'Ierde, buy-back anlaşma­
ları ve offsetler 1960'11 yıllarda, KSA anlaşmaları 1970'Ierde ortaya çıkmıştır.
Çeşitli
nin
tanım
ve
kaynaklarda ve
yön Kuzey-Güney ticaretine
iş
kapsamları arasında farklılıklar vardır.
sebeplerinden birisi de bir KT tekniğinin içinde bazen diğerlerinden de unsurlar taşımasıdır. Örneğin KSA ile switch, offset ile fason imalat, kliring ile bloke hesap çözülmesi teknikleri aynı işlemde
birlikte kullanılabilirler.
Tanımlama farklılıklarının
Bir diğer sebep ise Doğu ve Batı ülkelerinin aynı yöntem için farklı
isimler kullanmasıdır. Örneğin Doğu Bloku ülkeleri planlamacıları takas sözcüğü basit mal değişimini akla getirdiği, compensation (denkleştirme) sözcüğü teknoloji transferi de dahil daha karmaşık bir alışveriş şeklini ifade ettiği içinulasal prestij açısından takas yerine compensation sözcüğünü tercih
etmektedir.
1
Literatürde KT yerine zaman zaman "parasız ticaret" terimi kullanıl­
maktadır. Bu terim ise yanlış anlamalara yol açabilmektedir. Gerçekte KT,
en az iki adet para karşılığı yapılan ticari işlemden meydana gelmektedir.
Ancak biri satış diğeri karşı satın almadan oluşan bu iki ticari işlemin
değerleri çoğu zaman birbirine eşit veya yakın olduğu için, sonuç ollarak
KT'e giren firmalardan çıkan net nakit miktarı sıfır olabilmektedir. Başka bir
deyişle, her bir firma X lira harcayıp X lira kazanmaktadır. Sonuçta herhangi
bir parasal kayıp (veya kazanç) oluşmamaktadır. Onun için konuya yalnız
harcanan net para miktarı açısından bakıldığında, "parasız ticaret" teriminin
kullanılması o kadar yanlış değildir.
Bununla birlikte uygulamada:
1) Satış ve karşı satın almanın eşitsizliği durumu ile sık sık karşılaşılması,
2) Komisyonlar, iskontolar vb. ödemelerin para
ile-yapılması,
3) Gerektiğinde kredi kullanımı ve sigortalamanın nakit karşılığı yapıl­
ması gibi sebeplerle, bu işlemleri içine almadan "parasız ticaret (trade without money)" yerine bunları da kapsayan genel bir terim olma özelliğine sahip "karşılıklı ticaret (countertrade)" tercih edilmektedir. KT, parasız ticaret
olmadığı gibi fiyatsız ticaret de değildir. Tüm KT türlerinde karşılıklı olarak
satışı yapılan mal ve hizmetlerin gerek birbirleri cinsinden gerekse de herhangi bir para birimi cinsinden tarafların mutabık kaldığı, belli fiyatları vardır.
ticaret" teriminde benzer gerekçelerle "dengeli ticaret" terimi
de literatürde fazla yerleşememiştir. KT işlemlerinde genellikle anlaşma ve
satılan değerler birbirine yakın olduğu için "dengeli ticaret" terimi ortaya atıl­
mış ise de, bazen satılanın dörtte biri veya iki misli gibi eşitlikten uzak karşı
değerde satın alma şartı taşıyan KT anlaşmalarının varlığı sebebiyle bu terim tüm KT türlerini kavramaktan uzaktır.
"Parasız
2. KT işlemlerinin Genel Özellikleri:
Bilahare ayrıntılı olarak incelenecek olan KT tekniklerinin
ile ilgili bazı ortak özellikler aşağıda kısaca ele alınmıştır:
uygulaması
1) .s.rım
KT işlemlerinin karşılıklı olarak gerçekleştirilmesi süresi birkaç günden
birkaç 10 yıla kadar değişebilir.
2) Ödeme Aracı
Ödemelerde mal, hizmet, teknolojinin yanısıra kısmen konvertibi döviz
veya milli para kullanılabilir.
3) KT'i Yapılan Mallar Arası ilişki
Bu mallar arasında bazen ilişki vardır. Buy-back, doğrudan offset, fason imalat re-export, BOT işlemlerinde satın alınan ve satılan mallar girdiçıktı ilişkisi içindedir. Swap'te malların homojen olması gereklidir. Diğer KT
tekniklerinde değişime konu mallar birbirleri ile ilişkisizdir.
4) Hukuki Düzenleme
KT işlemleri genellikle iki sözleşme ve bunları bağlayan bir protokol ile
yürütülür. Tek veya ikiden fazla sayıda sözleşmenin kullanıldığı uygulamalar
da vardır.
5) SatıŞ KSA Değerleri Arası ilişki
KSA
Oranları
ilk
satışın
küçük bir yüzdesinden (%1-2) %1 OO'e ve da-
ha yukarılara kadar değişebilir.
6) işlem Hacmi
Birkaç bin dolardan milyarlarca dolara kadar değişebilir.
7) Teknoloji Transferi
Buy-back, offset, KSA fason imalatı, BOT teknikleri ile ticarette, tekno'loji transferi anlaşmanın bir parçası olarak teklif edilebilir.
8) Mal Seçimi
Bir şirket KSA mallarını seçerken aşağıdaki öncelik sırasına göre hareket eder:
- Hammaddeler: Bunlar nispeten az riskle yerleşmiş kanallardan ve
uluslararası standart fiyatlardan pazarlanabilir. En çok tercih edilen mal türüdür.
- Şirketin kendi faaliyetlerinde kullanabileceği mallar: Şirket bünyesin"'
de eritilen bu tür mallar için ek pazarlama masrafı gerekmez.
- Şirketin kendi üretim konuları ile ilgili mallar: Bu tür mallar şirketin
pazarlama organizasyonu aracılığı ile ve ek bir harcama gerektirmeden pazarlanabilir.
faaliyetleri ile ilgisi olmayan ve hammaddeler haricindeki
mallar: Bu tür mallar genellikle en az tercih edilenlerdir. Bunları pazarlayabilmek için üçüncü taraf olarak aracı şirketlere komisyon ödemek, pazar
araştırmasına girmek gerekebilir.
Şirketin
9) Kredi
çoğu
zaman KT
işlemi
ile birlikte kredi de
kullanılır.
Bunun sebebi sa-
3
mallar için ödeme yapabilme kabiliyetini arttır­
maktır. Kredi anlaşmaları en çok buy-back, offset ve BOT'ta gereklidir. Çünkü bunlar büyük çaplı anlaşmaiardır ve ithalatçı satın aldığı ekipman la üretim yapıp bunları satana kadar uzun bir süre geçecektir.
tın
alan
tarafın satın aldığı
KSA anlaşması ile ihraç ve ithal edilen mallar için de kısa dönemli finansman ihtiyacı vardır. Ayrıca, KSA oranı genellikle %1 OO'den düşük olduğu için, satılan ve geri satın alınan (KSA'1 yapılan) malların değerleri arasın­
daki farkı karşılayabilmek için de alıcı tarafın kredi kullanması gerekebilir.
KT işlemlerinin saf takastan farklı olarak iki ayrı satış sözleşmesine
bölünmesi, herbir satışın peşin döviz karşılığı satışlar gibi her türlü kredi, sigorta ve diğer teşvik araçlardan yararlanmasını mümkün kılmaktadır.
10) KSA Mallarının
Pazarlanması
KT işlemi sonucunda karşı satın alımı yapılan mal ve hizmetleri paraya çevirmek için şu dört yoldan biri seçilebilir:
1) Bir KT uzmanı (danışmanı) işin başından sonuna kadar tüm işlem­
leri yürütmekle görevlendirilebilir.
2) Malların pazarlanması için bir ticaret şirketi ile anlaşılabilir. Bu şir­
ketlere verilecek komisyon ilk satışta satılan mal fiyatlarına ilave edilmelidir.
Batı'da başlıca ticaret merkezlerinde yerleşik çok sayıda uzman ticaret şir­
keti %0,5-20 arasında değişen indirim oranları (veya komisyon ücretleri) ile
çalışırlar.
3) Asıl amacı KT mallarını pazarlamak olan bir yan ticaret şirketi kurulabilir. Bu tür şirketler yalnız sık sık KT usulu ile satış yapan firmalar için fizibildir. Onun için yalnız çok uluslu şirketler ve bankaların bu tür şirketler kurdukları göz.lenmektedir.
4) Şirket içinde bir KT bölümü kurulabilir veya ticaret (veya pazarlama) bölümüne KT masası ilave edilebilir.
Bu arada, ihracatçı firma partneri olan azgelişmiş ülkenin karşı satın
alma anlaşmasına önerdiği (veya önermeye hazırlandığı) malları hakkında
önceden bilgi edinmelidir. Genel mamul listesi verildiği takdirde kabul etmemelidir. Çünkü bu durumda araya pazarlaması zor birçok mamul de karıştırı­
labilir. Bunun yerine az sayıda, kolay pazarlanabilir ürün talep etmelidir.
11) Temel Fonksiyonlar
KTS'de satılan mal, hizmet ve teknoloji karşılığında paradan başka
ödeme araçları kabul edilirken, iki temel fonksiyon da yerine getirilmiştir.
Bunlar; finasman ve pazarlama fonksyionlarıdır. KT'in etkileri başlığı altında
bu fonksiyonların çeşitli sonuçları inceleneceği için aşağıda yalnız son zamanlarda Batı'da leasing, forfaiting, factoring gibi finansman teknikleri ile
birlikte güncellik kazanan countertrading (KT'in finansman fonksiyonu)'in
unsurları hakkında özet bilgi verilecektir.
KT'nin fiansman fonksiyonu, hem satış hem de satın alma aşamala­
rında görülür. Satış açısında finanse edilen maliyetler, diğer bir ifade ile sağ­
lanan yeni finansman imkanları şunlardır:
- Mal/hizmeti stokta tutma maliyetleri,
- Mal/hizmeti pazarlama maliyetleri,
- Varolan stok mal/hizmetin eritilememesi sebebi ile üretimin
kapasitelerin yol açtığı ilave masraflar.
yavaşla-
tılmasından doğan atıl
ğı
- Bağlantı uzun süreli ise üretimin önceden planlanabilmesinin
maliyet aksilmeleri.
yarattı­
- Ödeme hemen mal (veya hizmet) le yapıldığı için çek, senet vb. gibi
vadeli ödemelerde karşılaşılan alacakların geç ödenmesinden veya hiç
ödenmemesinden doğan risklerle ilgili maliyetlerin ortadan kalkması.
- ihracat halinde çeşitli teşvik tedbirlerinden istifade sonucu sağlanan
menfaatler.
- Ayrıca maddi olarak ölçümlenemeyen ancak sağlanan önemli bir diğer avantaj ise firmanın pazar payını ve marka imajını diğer firma/arın ellerinde stok bulunduğu ve satışlarının durgun olduğu bir ortamda arttırmasıdır.
Satınalma aşamasında
finanse edilen maliyetler veya
finansman imkanlan ise şunlardır:
sağlanan
yeni
- Mal/hizmeti satın almak için kredi kullanma maliyetleri (faizkomisyon vb. Enflasyon oranlarının yüksek olduğu için ortamda bu maliyetlerden sağlanan tasarruflar büyük değerlere ulaşır).
- Mal/hizmeti satın amak için elde tutulan fonların alternatif maliyetleri
(Ödeme malla yapılacağı için fona ihtiyaç kalmayacaktır. Böylece bu fonlar
faiz geliri elde edebilecektir. Ödeme bu fonlarla yapılsa idi, böyle bir imkan
doğmayacaktı. Özellikle enflasyon oranlarının yüksek olduğu dönemlerde
bu kalemden sağ/anan tasarruf büyük boyut/ara ulaşır).
ları
- Özellikle sağlanması zor mal/hizmetler için ilave satın alma masraf(komisyon, ön ödeme vb.).
- Malla ve peşin ödeme yapılmasının sağlayabileceği finansman (ödeme malla ve hemen yapıldığı için elde edilen mal her an nakte çevrilebilir
yeni bir finansman imkanı demektir. Gereğinde rehin edilerek veya ipotek
edilerek çeşitli fon imkanları yaratılabilir).
- ithalat durumunda, dövizle yapılacak satın alma için ihtiyaç duyulacak döviz temini sırasında katlanılacak muhtemel ilave maliyetler (Karaborsadan veya bankalardan döviz sağlarken ödenen komisyonlar veya farklı
kurların yarattığı ek ödemeler dahil)
12 - Fiyatlama
KT anlaşmalarında fiyat belirlenirken tarafların karşılıklı mutabakatı
önemlidir. Baz olarak uluslararası piyasalarda kabul gören fiyatlar alınabile­
ceği gibi tarafların karşılıklı olarak anlaşması şartı ile bu fiyatların altında veya üstünde bir fiyat tespiti de yapılabilir. Bazen Kre konu olacak mallar önceden belli değildir. Dolayısıyla bunlar için fiyat tespiti de mümkün değildir.
Buy-back gibi gerçekleşmesi uzun süre alan KT uygulamalarında ise, ya 39 ayda bir yapılan toplantılarla malların değerleri yeniden gözden geçirilir,
ya da malların uluslararası piyasalardaki fiyatları önceden belirlenmiş alt ve
üst !imitlerin dışına çıktığı takdirde görüşmelerde bulunma yoluna gidilir.
13) Cezalar
Özellikle eski Doğu Bloku Dış Ticaret Kuruluşları (DTK) KT anlaşma­
larında ceza maddesinin yer almasına büyük önem vermişlerdir. Ceza maddeleri tarafların KT anlaşmalarındaki taahhütlerini yerine getirmemesi veya
geciktirmesi halinde uygulanacak yaptırımları düzenlemektedir.
B. KT TEKNiKLERi
1. Takas
Tarihin en eski ticaret yöntemi olan takas, yaklaşık eşit değerdeki mal,
hizmet veya teknolojinin para kullanılmaksızın mal, hizmet veya teknoloji ile
değişimidir. Bazen değişimi yapılan malların (veya hizmetlerin bölünmezliği
sebebiyle toplam tutarları birbirine eşit olmayabilir. Bu takdirde sınırlı ölçüde
para kullanılması gerekebilir. Örneğin 10 adet gemi ile 3 adet uçağın takası­
nın yapılması kararlaştırıldığında toplam tutarlar denkleşmemişse aradaki
fark sattığı malın değeri eksik kalan tarafça diğerine para ile ödenebilir. Yurtiçi ticarette olduğu gibi uluslararası ticarette de bir zamanlar en çok kullanı­
lan ödeme biçimi olan takas, ticarete giren firma sayısına bağlı olarak iki taraflı takas (saf takas), üç taraflı takas ve dört taraflı takas şeklinde
adlandırılır.
Günümüzde nadiren kullanılmasına rağmen, takas denilince genellikle
iki taraflı takas anlaşılmaktadır. Bu durum iki taraflı takasa yönelik haklı
takas türleri ve hatta ileride incelenecek olan tüm KTS teknikleri için de geçerli olduğu izlenimini yaratmaktadır.
eleştirilerin, ayırım yapılmaksızın diğer
iki taraflı takasta iki ülkede hem ihracatçı hem de ithalatçi olma özelliklerini bünyesinde toplamış ve karşılıklı istekleri çakışan iki firma vardır.
Şekil
1
iKi TARAFLI TAKAS
(SAF TAKAS)
Türk
ihracat- ithalat
Firması
i
kuru üzüm
makina
>
~---------=~~----~
"
Fransız
ihracat-ithalat
Firması
1'de görüldüğü gibi Fransa'dan makina ithal etmek isteyen Türk
ihracat-ithalat firmasının ödemeyi dövizle değil de Türk kuru üzümü ile yapmasını kabul edece~ir Fransız ihracat-ithalat firması bulması gerekmektedir. Böyle bir firma bir miktar maliyete katlanılarak araştırılıp bulunabilir veya
satılan kuru üzümün birim fiyatının altına inmeyecek şekilde bir miktar düşü­
rülerek daha önce böyle bir ödeme biçimini kabul etmeyen firmalar ikna edilebilir. Bu ikinci yol da sonuç olarak firmaya ek maliyet yüklemektedir. Ancak işin daha da sakınca!ı tarafı Türk firmasının dilediği firmadan değil de
kuru üzüm kabul edebilecek sınırlı sayıda firmadan makina almaya mecbur
kalmasıdır. Böylece serbestçe kaliteli velveya ucuz mal seçme imkanı da
ortadan kalkmaktadr. Bu durum ise yukarıdakilere ek bir diğer maliyet unsuru oluşturmaktadır.
Şekil
Alıcı talebinin kaliteli ve ucuz malı serbestçe seçmeye yönelememesi,
karşılaştırmalı üstünlükler teorisine uygun biçimde üretimde ihtisaslaşmaya
gidilmesine de engeldir. Bu teoriye göre bir ülke diğer ülkelere göre nispeten ucuza ürettiği malların üretiminde ihtisaslaşıp bu malları ihraç etmelidir.
Nispeten pahalıya ürettiklerini ise ithal etmelidir. Her ülkenin bu şekilde davranması, belli varsayımlar altında kıt kaynakların verimli bir biçimde kullanı­
mına yol açarak dış ticaretten sağlanan kazancı ve toplumsal refahı arttıra­
caktır. Fransa'da ucuz veya kaliteli makina üreten firma yerine pahalı üreten
ancak üzüm kabul eden firmaya talebin yönelmesi, bu ülkenin ucuza üretebileceği malların sanayilerini kurmasını teşvik etmeyecektir. (Aynı durum
Türkiye için de geçerlidir).
Günümüzde saf takas anlaşmalarında bağlantılar miktar veya toplam
tutar üzerinden yapılmaktadır. (Örneğin yılda 50.000 ton demir filizi ile 2.000
ton gübre takası anlaşması veya 10 milyon dolarlık kal ay - kamyon takası
anlaşması gibi.)
Takas ticareti yapan iki ülkeden birinde ihracatçı ve ithalatçının farklı
firmalar olması halinde üç taraflı takasla. her iki ülkede de ihracatçı ve ithalatçının farklı firmalar olması halinde ise dört taraflı takasla karşı karşıya bulunuyor demektir. Özellikle'kliring anlaşmaları çerçevesinde yapılan dört taraflı takasa uygulamada sıkça raslanır, bu konuya geçmeden önce kliring
anlaşması olmaksızın firmalar arası dörtlü takas işlemi kısaca ele alınmakta­
dır.
ŞEKIL 2
DÖRTTARAFLI TAKAS
Türk·
ithalat Firması
2
'i
herhangi bir mal
1
Fransız
ithalat Firması
4
TL
Türk
ithalat Firması
,..
<:
makina
3
Fransız
.ı Frankı
Fransız
ihracat Firması
Şekil 2'de dört taraflı takas örneği verilmektedir. Türk firması makina
ithal edeceği Fransız makina ihracatçısını serbetçe seçebilme imkanına sahiptir. Çünkü bu firmaya ödeme malla değil, Fransız Frankı ile yapılacaktır.
Ödemeyi yapan ise Türkiye'den Fransa'ya herhangi bir mal ihraç eden Türk
firmasına borçlu olan Fransız ithalat firmasıdır. Fransız ithalat firması satın
aldığı malın bedelini Türkiye'ye transfer edeceğine, Türkiye'ye makina ihraç
eden Fransız firmasına ödemektedir. Bu arada şüphesiz Türk ihracat Firması'nın alacağını Türk ithalat Firmasi'ndan TL. olarak almayı kabul etmesi
gerekir. Parası konvertibi olmakla beraber döviz kıt ve pahalı bir faktör olduğu için ithalatçı Türk Firması'nın ihracatçı Türk Firması'na bir miktar komisyon vermesi gerekebilir. Bunun dışında firmalararası sürekli iletişim kurma
ve ayrı ayrı anlaşmalar yapılması zorunluluğu, maliyet artırıcı bir diğer unsurdur. Ancak dörtlü takasta tür ve miktarca sınırlanmış mallar yerine her tür
ve miktarda mal kullanımı mümkün olabildiği için saf takasa kıyasla büyük
ölçüde esneklik sağlanmıştır.
Takas anlaşmalarında karşılaşılan en önemli sorunlardan biri özellikle
saf takasta iki ayrı teslimat için tek bir sözleşme kullanılmasıdır. Bankalar,
karşılığı para olmayan bu tür satış sözleşmelerine dayanarak kredi vermekten genellikle kaçınırlar. Çünkü geri ödeme akreditifle ödemede olduğu gibi
8
güvence
altında değildir. Tamamen karşı firmanın
sına bağlıdır ve riski yüksektir.
mal
sağlama
pertorman-
Takasta değişimi yapılan mallar genellikle birbirleriyle ilişkisizdir. iş­
lem süresi nispeten kısadır ve en fazla iki yıl civarındadır.
Bazen her yıl süresi yeniden uzatılan ve yıllarca devam eden, ancak
herbiri 1'er yıl süreli takas anlaşmalarına da rastlanır. Özellikle hububat,
bakliyat, maden cevheri gibi stratejik mallar bu tür anlaşmalara konu olur.
1980'Ii yıllarda yapılmış olan birkaç ilginç takas
mak üzere aşağıda verilmiştir.
anlaşması
örnek ol-
1) Bir Amerikan şirketi olan Control Data Corporation (CDC) yeni model bilgisayarlarını SSCB'de pazarlamak istediğinde SSCB yetkilileri dövizle
ödeme yapamayacaklarını bildirdiler. Bunun üzerine CDC Leningrad'taki
Hermitage sanat kolleksiyonunun Batı müzelerinde sergilenmesi ve geliriyle
ödeme yapılmasını teklif etti. Bu teklif kabul edildi. Böylece bir mal/hizmet
takası anlaşması gerçekleştirilmiş oldu.
2) isveç'li ünlü müzik topluluğu olan ABBA, Doğ~ Avrupa'nın da plak
ve kasetleri en çok satan müzik gruplarından biridir. Çünkü ABBA bu ülkelere ihraç ettiği müzik bantlarıı plaklar ve bunlarla ilgili telif hakları karşılığında
döviz değil mal almayı kabul etmiştir. Topluluk bu ülkelerden bazen kimyasal maddeler, bazen meyva, makina alıp bunları bir aracı iSVı;Ç firması (Beijerinvest Co.,) kanalıyla pazarlayıp paraya çevirmektedir.
3) Bir Amerikan Şirketi olan Occidental Petroleum Corporation 20 yıl
süre ile Florida'daki yataklarından yılda 1 milyon ton fosfat kayasını Polonya'ya satmak ve karşılığında bu ülkeden aynı sürede her yıl 500 bin ton kükürt ithal etmek üzere anlaşmıştır. Satılacak olan her iki malın da tutarı
670'er milyon dolar civarındadır.
Takas ticaretinde partnerler iki özel firma, iki kamu kurumu veya bir
özel firma ile bir kamu kurumu olabilir. iki özel firma arası takasa "özel takas" denir.
Takas ticaretinde karşılıklı mal teslimatlarının eş zamanlı olması şart
olmamakla birlikte tercih edilir. Taraflardan birinin mal teslimatını uzun süre
geciktirmesi, karşı tarafı mağdur edebilir. Çünkü önce mal teslim eden taraf,
karşı tarafa kredi açmış duruma düşmüş olacaktır.
Takas anlaşmalarında süre de önemli bir faktördür. Genellikle sözleş­
me süresi boyunca sabit fiyat uygulandığı için, fiyatları spekülatif dalgalanmalara uğrayan mallarda takas anlaşmaları sayesinde mal ihracat ve ithalatında fiyat istikrarı sağlanmış olur. Bununla birlikte, fiyatları sürekli düşen
veya artan mallarda önceden belirlenmiş sabit fiyatlar taraflardan birini zarara uğratırken diğerini kazançlı çıkarır, Bu durumu önlemek için iki yöntem kullanılabilir. Bunlardan biri takas anlaşmalarında sürenin fazla uzun tutulmaması, anlaşmaların kısa vadeli yapılmasıdır. Bir diğer yöntem ise son yıllarda
petrolde olduğu gibi esneklik kazandırılmış fiyat sisteminin (netback sistemi)
kabul edilmesidir. Böylece sabit fiyat yerine serbest piyasadaki gelişmelere
bağlı olarak değişkenlik kazandırılmış gerçekçi fiyat uygulanmış olur.
2. KUring
Dört taraflı takas işleminde devreye iki ülkenin Merkez Bankaları (veya başka yetkili bankaları ya da kliring ofisleri) girince, kliring tekniği ile ticaret uygulamasına geçilmiş olur.
de görüleceği gibi kliring uygulamasında dört taraflı takastaki aynı ülke ihracatçı ve ithalatçılarının birbirlerini ar.ayıp bulma ve tek tek
anlaşmaları prosedürünün yarattığı gereksiz zaman kaybı ve ek maliyetler
ortadan kalkmıştır. Çünkü araya Merkez Bankaları (veya diğer aracı kuruluşlar) girmektedir. Bu kuruluşlarda açılan kliring hesapalarına ithalatçılarca
ülke parası cinsinden yatınlan ithalat bedelleri, ihracatçıların alacaklarını
karşılamakta, diğer ülkeden döviz transferine gerek kalmamaktadır. Başka
bir deyişle, ülkelerin milli paraları konvertibi olmasalar da uluslararası ödeme aracı olarak kullanılabilmektedir. ABD doları, isviçre frangı gibi uluslararası likidite ise kliring anlaşmalarında yalnız hesaplama birimi olarak kullanıl­
maktadır. Bu konu literatürde genellikle yanlış anlaşılmakta ve iki ülke arası
ticaret hacmi söz gelimi 1 milyar dolara çıkarılacak denildiğinde kliring hesabına yapılan ödemelerin de gerçekten dövizle yapıldığı sanllabilmektediL
Şekil3'de
ŞEKiL 3
KLiRiNG YÖNTEMi iLE KT.
HiNDiSTAN
SSCB
ihracatçı
Hint firmaları
e itti Mallar
ithalatçı Rus Devlet
Dış
ruble
rupee
Hindistan
Merkez Bankası
Yetkili Banka
i rupee
AI..
ithalatçı
Hint Firmaları
10
Ticaret Şirketleri
ruble
Cesitli Mallar
ihracatçı Rus Devlet
_~_..;;:s;...;:=;";",;,,;,=;;;,;,;,,,,_ _-ı Dış
Ticaret Şirketleri
iki ülke firmalarının kliring usulü ile dış ticaret yapabilmeleri için özel
takastan farklı olarak, herşeyden önce ülkeler hükümetleri arasında bu ticaretin esaslarını ve süresini belirleyen bir ikili ticaret veya ödemeler anlaşma­
sı yapılmış olmalıdır. Böyle bir anlaşma yapmış ülkelerin ticaret heyetleri genellikle her yıl biraraya gelip ticaret protokolleri, müzakereleri yaparlar ve o
yıl değişime konu olabilecek malların isim, miktar ve/veya değerlerini belirlerler. Bunlardan ihraç edilecekler A, ithal edilecekler B başlıklı listelerde ticaret protokollerinin eki olarak yayınlanır. Bu listeler bazen yalnız tavsiye niteliğinde, bazen de bağlayıcıdır.
ithalat talebinin yetersizliği sebebiyle ithalatçıların MB'na yatırdıkları
meblağ, aynı ülke ihracatçılarının alacaklarını karşılayamadığında ithalatçıla­
rın ödemelerinin yeterli büyüklüğe erişmesi beklenebilir. Böylece ihracatçılar
alacaklarını gecikmeli olarak tahsil edebileceklerdir. Ortaya çıkan bu sakın­
cayı giderebilmek ve ihracatçıların zarara uğramasını önlemek için MB belli
bir limite kadar beklemeksizin ödeme yapabilir.
Kliring anlaşmaları ile ülkeler arasında dengeli ikili ticaret ilişkileri kurmak amaçlanır. Ancak zaman zaman kliring hesapları ülkelerden biri aleyhine açık (dolayısıyla diğeri leh.ine fazla) verebilir. Böyle durumlarda ticari iliş­
kilerin kesintiye uğramaması için uygulamada taraflar karşılıklı olarak kredi
limitleri tanırlar. Bu krediler zaman içinde bir hesaptan diğerine geçebileceği
için swing (salınım) kredileri şeklinde adlandırılır. Örneğin ülkel3Juan biri diğerine 50 milyon dolarlık swing kredisi açmışsa, bu ülke 50 milyon doları aş­
mamak kaydı ile kliring hesabından diğer ülkeye karşı açık verebilir demektir. Başka bir deyişle, bu ülkenin kliring anlaşması yaptığı ülke ile ticaretinin
kesintisiz sürmesi için, ihracatı ithalatının en fazla 50 milyon dolar gerisinde
kalabilir. 50 milyon doların aşılması halinde doğal borç, genellikle konvertibl
döviz veya altınla ödenir.
Kliring hesabındaki açığı süreklilik kazanan ülke diğer ülkece finanse
edilir duruma düşecektir. Çünkü karşılığında mal ihraç etmeden mal ithalatı
yapmaktadır. Örneğin geçmişte uzun yıllar boyunca Hindistan'ın SSCB ile
yaptığı kliring anlaşmalarında ticaret açığı vermiş olması, SSCB'nin Hindistan'a finansman yardımında bulunduğunu göstermektedir.
Kliring yöntemi ile ticarette firmaların herbir satış için ayrı ayrı karşı tarafla müzakerelere girmesine ve anlaşma yapmasına gerek kalmaması, dış
pazarlama faaliyetlerinin yükünü ve riskini büyük ölçüde azaltmaktadır. Genel ticaret hacmi ve mal bazında kabul edilebilir ihracat-ithalat değerleri önceden yaklaşık olarak hükümetlerarası ikili ticaret anlaşmaları ve protokolleri ile belirlendiği için. firmalara düşen yalnızca bu garanti edilmiş pazarlara
ihracat ve ithalatta bulunarak anlaşmanıniçini doldurmaktır.
11
Çok
ve firmaların ihracatçı ve ithalatçı olma
özelliği taşıdığı kUring yöntemi ile ticarette. oluşan fiyatlar, yalnız iki firma
arasında gerçekleştirilen ve tarafların hem ihracatçı hem de ithalatçı olmak
zorunda bulundukları iki taraflı takasa kıyasla daha fazla gerçekçidir ve
onun için serbest piyasa fiyatlarına daha yakındır.
sayıda firmanın katıldığı
Kliring anlaşmalarının serbest çok taraflı ticarete
hacimce ve karlılıkça azalmaya yol açtığı konusunda
birliği içindedir.
kıyasla dış
ticarette
çoğu iktisatçı görüş
Gerekçe olarak ise ihracatta en fazla kar getiren, ithalatta en düşük
maliyetle üretim yapan pazarlar yerine ikili anlaşmalar yapılmış ülkeler pazarlarına mecburen yönelinmesi gösterilmektedir. Bununla birlikte kliring anlaşmalarından serbest ticaret yapılarak girilemiyecek pazarlara girmede yararlanılması, genellikle normal karşılanmaktadır. Bu arada bu eleştirilerin dış
ticaretini tümüyle kliring anlaşmaları ile yürüten bir ülke göz önünde tutularak yapıldığını, kliring anlaşmalarını serbest dövizle ticaretle birlikte kullanan
ülkeler için konunun yeniden yorumlanmasının uygun olacağını belirtmekte
yarar vardır.
.
Kliring anlaşmalarının bir k1smında dönem sorunda hesaplarda oluşa­
bilecek dengesizliklerin üçüncü bir taraf devreye sokularak giderilmesi kabul edilmiştir. Bunlara "otomatik devredilebilir kliring anlaşmaları" denir.
Üçüncü bir tarafın devreye girmesi ile ortaya çıkan KT tekniği olan "üçlü iş­
lem" veya "switch hakkında daha ayrıntılı bilgi bilahare verilecektir.
ll
Switch işlemine konu edilen otomatik devredilebilir kliring anlaşmaları
aracılığı ile; ikili ticareti dengelemenin yanısıra iki ülke arasındaki ticarette
ödeme aracı olarak kullanıldığından kısmen konvertibi hale gelen ülke paralarının konvertibilitesini diğer ülkelere yaymak da amaçlanır. Örneğin 1958
sonunda ingiltere, sterlinin konvertibilitesini yaymak için dolar sahası dışın­
daki perçok ülke ile otomatik devredilebilir ticaret anlaşmaları yapmıştır.
Amaç, birbirlerine olan borçların tasfiyesinde sterlinin kullanılmasıdır. Avrupa Ödemeler Birliği de üye ülkelerle bu tür anlaşmalar yaparak birçok Avrupa ülkesenin parasının konvertibilitesini sağlamıştır.
Eski Doğu Bloku ülkelerinin kendi aralarındaki ikili ticaret anlaşmaları
ise otomatik devredilebilirlik şartı taşımamaktadır. Borçlu ülkenin borcunu
kendisinin malla ödemesi esastır. Böylece bu anlaşmalar switch yöntemi ile
çok taraflı laştı rı lamamış olur.
Dövize olan talep baskısını azaltarak döviz talebini arzına yaklaştıran,
böylece istikrarlı bir döviz kurunun· oluşabilmesine de katkıda bulunan kliring
anlaşmaları son 40 yılda sosyalist ülkeler arasındaki, gelişmekte olan ülkeler arasındaki ve sosyalist ülkelerle gelişmekte ol.an ülkeler arasındaki tica-
12
rette yaygın bir kullanım alanı bulmuştur.
ikinci Dünya Savaşı arasındaki dönemde ise bu anlaşmaları en çok
kullananlar gelişmiş ülkeler olmuştur. Bu anlaşmalar kanalıyla sömürgelerinin dış pazarını dünyadan izole edilmiş parçalara ayıran bazı Batı ülkeleri,
monopol veya monopson gücü kazanarak uluslararası ticaretten büyük yararlar elde etmiştir. Ayrıca, ikili ticaret yaptıkları ülkeler üzerinde kaçınılmaz
olarak siyasi etkinlikleri de artmıştır. Benzer bir politakayı Balkan ülkelerine
karşı uygulayan o zamanki Almanya, kazandığı tekel gücünü ikili anlaşma­
lar kanalıyla kullanarak ticarette yüksek mark kurunu partnerlerine kabul ettirmiştir. Böylece arz fazlası olan armonika, aspirin gibi mallar karşılığında
ihtiyacı olan pek çok malı bu ülkelerden ithal etmiştir. Kliring yöntemi ile ticaretin güçlü ekonomiye sahip ülkeleri güçsüzler karşısında avantajlı kılan
bir ortam yarattığını gösteren daha birçok örnek vermek mümkündür.
3.
Karşılıklı Satın
Alma (Bağlı Muamele)
Günümüzde KTin patlama yapmasına yol açan unsurların en önemlilerinden biri ilkel takasın iki ayrı işleme bölünmesi yeniliğidir. Bu işlemlerden
birincisi orijinal satış, ikincisi ise karşı satış (veya karşı satın alma) tır. iki iş­
lem için birbirinden bağımsız iki sözleşme yapılmaktadır. Daha sonra iki
sözleşme bir protokolle birbirine bağlanmaktadır. Böylece bir Karşılıklı Satın
Alma (KSA) Anlaşması oluşturulmaktadır. (Şekil 4)
ŞEKiL 4
TAKAS VE KSA'NIN
KARŞıLAŞTıRMASı
TAKAS
x
A malı
KSA
y
(ilk Satış)
B malı
x
Amalı
y
Döviz
2
3
(KSA)
x
B malı
y
döviz
KSA'yl oluşturan herbir satışta ödeme dövizledir. Döviz karşılığı ihracat ve ithalatta kullanılan tüm uluslararası ticaret yöntemleri KSA tekniği ile
ticarette de kullanılabilmektedir. Ayrıca sanki normal ihracat veya ithalat iş13
lemi gerçekleştiriyormuş gibi davranarak bankalardan kredi alabilmek, dış
ticaret sigortasından tam olarak istifade edebilmek mümkün olabilmektedir.
Şüphesiz bu sırada ihracat ve ithalat işlemini birbirine bağlayan protokolden
behsedilmemektedir. Kredi alma veya sigortalama için birbirinden bağımsız
olarak ihracatta veya ithalatta ayrı ayrı başvuruda bulunulmaktadır.
iki ödeme akımı birbirini kısmen veya tamamen dengelediği için net
döviz kaybı olmadan (veya asgari ölçüde bir kayıpla) ticaret yapıldığı görüntüsü ortaya çıkmaktadır. ithalat için harcanan söz gelimi 70 milyon dolar
karşılığında ithalat yapılan firmaya 70 milyon dolarlık ihracat yapılacağı konusunda anlaşılmışsa, ülkeden (firmadan) net döviz çıkışı 70-70= O olmaktadır.
KSA anlaşmalarında karşı satın alınan mal
nu mal değerine oranına KSA Oranı denir. KSA
orjinal satışa koformülle hesapla-
değerinin
oranı şu
nır:
KSA
Oranı
=
KSA'sl
Yapılan
Mal
Değeri
Orijinal Satışta ihraç Edilen Mal Değeri
x 100
verilen örnekte KSA oranı 70170 x 100 = % 100'dür. Diğer
bir ifade ile yapılan ihracat kadar ithalat yapılacağı taahhüt edilmiştir. Uygulamada KSA oranı daha çok % 15 - % 60 arasında değişir. Ancak bazı anlaşmalarda 0/01'Iere kadar düşen, bazen de %1 OO'ün üzerine çıkan KSA
oranlarına da rastlanılmaktadır.
Yukarıda
KSA oranının büyüklüğünü etkileyen başlıca iki faktör vardır. Birincisi
ihraç edilen malların ithalatçı ülke açısından öncelik derecesi, ikincisi ise
KSA'ya konu olan malların niteliğidir.
Birçok eski sosyalist ülkeye özellikle ülke açısından önceliği olmayan
malları ihraç edebilmenin çoğu zaman tek yolu KSA taahhüdünde bulunmaktır. Çünkü bu ülkeler böyle mallar (lüks mallar ve bazı tüketim maddeleri) ithal etmek için döviz tahsis etmemektedir. Malın ülke açısından öncelik
derecesi ne kadar düşükse, KSA oranı o kadar yüksektir. Tersine, öncelik
derecesi ne kadar yüksekse, KSA oranı da o kadar düşüktür.
KSA'ya konu malların niteliği de KSA oranını etkilemektedir. Kaliteli,
standart, döviz karşılığı satışı kolay ve satış sonrası servis verilen mallarda
KSA oranı yüksektir ve bazen % 100'leri aşar. Bunların tam tersi özelliklere
sahip mallarda ise KSA oranı düşüktür (genellikle %5-%30 arası).
ilk satış ve KSA'ya konu malların (hizmetlerin) birbirleri ile ilişkili olması şart değildir. KSA bu özelliği ile buy-back ve dolaysız offsetten farklılaşır.
ideal bir KSA işleminde ilk satışı yapan firma kendi ihtiyaçları için kullanabileceği veya alıcısı hazır malların KSA'sınl yapar. Eğer bu firma teklif ~dilen
KSA malları listesinde uygun mal bulamıyorsa, yükümlülüğünü bir başka ticaret şirketine fiyat indirimiyle veya komisyon vererek devreder, böylece
dövize ulaşır.
olan ülkelerce KSA'ya konu olacak mallar için yeni
pazarlara ihraç edilme ve yeni ihraç ürünleri olma gibi şartlar ileri sürülmektedir. Böylece KSA anlaşmalarından bir ihracat geliştirme aleti olarak yararlanmak amaçlanmaktadır.
Bazı gelişmekte
KSA anlaşmaları daha çok Doğu-Batı ticaretinin bir özelliği
iken, günümüzde Kuzey-Güney, Doğu-Güney ticaretinde de sık sık başvu­
rulan bir yöntem olmuştur. KSA mallarını da geçmişte daha çok Sosyalist
Blok'un kalitesiz sınai mamulleri oluştururken, günümüzde çoğu döviz sıkın­
tısı içinde bulunan gelişmekte olan ülkelere ait petrolden, kalaya, pirinçten,
kakaoya, keresteden palmoil'e kadar pekçok madensel ve tarımsal hammadde KSA anlaşmaları aracılığı ile pazarlanmaktadır.
Geçmişte
Örnek bir KSA işlemi Şekil 5'de gösterilmiştir. Bir gelişmekte olan ülke
kamu şirketinin makina alımı için, açmış olduğu 10 milyon dolarlık uluslararası ihaleye katılan bir sanayileşmiş ülkenin X şirketi, % 100 KSA teklifinde
bulunmuştur. ihalede KSA önermeyen (veya daha düşük oranda KSA teklifinde bulunan) diğer makina üreticilerine kıyasla X şirketi tercih edilmiş ve
ihale bu firmada kalmıştır. X şirketi keiıdisine sunulan KT'e elverişli mallar
listesinedn alıcısı hazır olan kakao ve kauçuğu seçmiş, 10 milyon dolar ödeyerek satın aldığı kakao ve kauçuğu 9,8 milyon dolara bu alacıya satmıştır.
Böylece 0,2 mHyon dolarlık bir zarara uğramış gibi görünse de, başlangıçta
makina için bu kaybı telafi edecek şekilde fiyat teklifinde bulunmuş olduğu
için gerçekte herhangi bir kaybı olmamıştır.
KSA yöntemi ile ticarette ilk satış ve KSA'nın eş zamanlı olması şart
değildir. KSA yükümlülüğünü yerine getirme süresi ise bir kaç aydan başlar
ve en fazla 3-4 yıla kadar uzayabilir. KSA yükümlülüğünün süresi içinde yerine getirilmemesi halinde, yerine getirilmeyen taahhüt değerinin genellikle
%
5'i ile % 50'si arasında değişen oranlarda ve dövizle ceza (tazminat)
ödenmesi şart koşulur.
15
ŞEKil5
KSA YÖNTEMi iLE KT
Gelişmekte Olan Ülke Kamu Şirketi
makina
1
t J.
10 milyon
kakao
ve
kauçuk
$
2
J. t
3
10 milyM $
4
Sanayileşmiş Ülke X Şirketi
kakao
ve
kauçuk
J.
t
5
9,8 milyon $
6
Nihai Alıcı
4. Switch (Üçlü Ticaret)
2. Dünya Savaşı'ndan sonra özellikle isviçre ve Avusturya'da yerleşik
Switch şirketlerince başlatılan ve geliştirilen Salt-switch işlemleri en çok Doğu-Batı ve Kuzey Güney ticaretinde görülür. Herhangi bir KSA anlaşması
uyarınca, Bir Batılı firmanın ihracatından sonra Doğu Avrupa Ülkesi'nin veya
bir gelişmekte olan ülkenin mallarının karşı satın alınması sırasında ortaya
çıkar. KSA mallarını teslim alan firma onları satamazsa, bir Batılı Switch Şir­
keti'ne belli bir fiyat indirimi yaparak devreder, karşılığında nakite (dövize)
kavuşur. Switch Şirketi ise geliştirdiği şirketler ağı ve şahıslar arası ilişkileri
sebebiyle fiyat indirimli KSA malları için hazır pazarlara sahiptir. Bu pazarlarda döviz karşılığı satış yapabilirse işlemler zinciri sona erer. Eğer potansiyel müşteri döviz le ödeme yapamayıp ülkesinde üretilen mallarla ödeme
teklifinde bulunursa, şirket bu yeni malları elindeki mallar karşılığında alıp bu
16
defa bu mallar için müşteri aramaya devam eder. Sonuçta nihai dövizle
ödeme ile orijinal malların maliyeti arasındaki fark Switch Şirketi'nin karını
oluşturur. Bu işlemler bazen 1 yılı aşan bir süreyi alabilir.
6'da 'daha önce KSA tekniği anlatılırken verilen örnek, Switch ticaretini d~ kapsayarak şekilde biraz daha geliştirilmiştir. Gelişmekte olan ülkedeki makina ihalesini alan X şirketi % 100 oranında KSA taahhütünde bulunmuş, ancak satın alacağı malları elden çıkarabileceği hazır bir alıcı
olmadığı için bir Switch Şirketi'nden yardım istemiştir. Switch Şirketi'nin şartı
ise % 2'Iik fiyat indirimi ve % 1 komisyondur. X şirketi her- iki şartı kabul etmiş ve KSA malları olan 10 milyon $'Iık kakao ve kauçuk için Switch Şirke­
ti'ne toplam 0,3 milyon dolarlık ödemede bulunmuştur. Bunun 0,2 milyon
doları Switch Şirketi'nin kakao ve kauçuğu 9,8 milyon dolara almaya hazır
bir müşteriye satabilmesi için yaptığı fiyat sübvansiyonunda uğradığı zararı
karşılamak için kullanılmakta, 0,1 milyon doları ise Switch Şirketi'ne komisyon ücreti olarak aktarılmaktadır. KSA konusunda da belirtildiği gibi X şirketi
başlangıçta makina için 10 miyon dolarlık fiyat teklifinde bulunurken kfmnı
ve yukarıda bilertilen türden bazı harcamalarını dikkate almış olmalıdır.
Şekil
ŞEKiL 6
KSA VE SWITCH YÖNTEMLERi iLE KT
Gelişmekte Olan Ülke Kamu Şirketi
makina
t J,
10 milyon $
2
1
Şanayileşm i Ş
Ulke X
Şirketi
5
O,2 milyon $
kakao
ve
kavçuk
3
(sübvansiyon)
0,1 milyon $
(Komisyon)
6
J,t 10 milyon $
4
SWITCH
Şirketi
t
kakao
ve
i
kavçuk ~
9,8 milyon $
8
7
Nihai Alıcı
17
Bir diğer Switch yöntemi aralarında ikili ticaret veya kliring anlaşması
bulunan iki ülkenin ticaretinde orataya çıkan dengesizliklerin bir üçüncü firma (Switch firması) aracılığı ile giderilmesidir. Bu konu aşağıda bir örnekle
açıklanmıştır.
Hindistan bazı ülkelerle dengeli ticareti hedefleyerek kliring anlaşmala­
rı yapmıştır ve eski SSCB de bu ülkelerden biridir. Ancak Hint-Rus ikili ticareti sürekli olarak Rusya'ya göre daha az ihracatta bulunan Hindistan'ın
aleyhine gelişmektedir. Öte yandan, büyük Sovyet pazarına fotokopi makinası satmak isteyen bir Batılı ÇUŞ olan Rank Xerox Firması, fotokopi makinasının önceliği olmayan bir malolması sebebi ile SSCB'ce doğrudan döviz
karşılığı ithal edilemeyeceğini öğrenmiştir. Bunun üzerine Xerox, HindistanRusya kliring hesabında Hindistan'ın ihracat eksiğinden istifade etmek için
bu ülkeye bir fotokopi makinası üretim tesisi kurmuş ve kliring parası olan
Hollanda Guldeni (döviz) karşılığında Hindistan'ın ihracatı olarak Rusya'ya
makina satışına başlamıştır. Bu örnekte Switch (üçlü ticaret) işlemini gerçekleştiren aracı bir switch firması değil, bizzat Rank Xerox Firması olmuştur.
Devreye bir Switch Firması'nın girdiği kliring
nılarak yapılan switch ticaretine ilişkin bir örnek de
yararlaTde verilmektedir.
anlaşmalarından
şekil
Polonya ile Yunanıstan arasındaki kliring anlaşmasında Polonya aleyhine 25 milyon dolarlık bir dengesizlik vardır. Bu dengesizliğin sebebi Polanya'nın Yunanistan'dan sattığı kadar mal satın almamış olmasıdır. Bir
Switch Firması Polonya'dan alacağı olan 25 milyon doları % 10 iskonto ile
22,5 milyon dolara satın alır. Polonya 2,5 milyon dolar zarara uğramıştır.
Ancak Yunanistan'dan ne zaman alacağı belli olmayan 25 milyon dolar yerine nakit 22,5 milyon dolar elde etmiştir. Onun için durumundan şikayetçi
değildir. Yunanistan ise artık Polonya'ya değil, onun yerine geçen Switch
Firması'na 25 milyon dolar borçludur. Switch Firması Yunanistan'ın bu borcunu Yunanistan'dan mal (örneğin üzüm) almak isteyen X Firması'na ihracatta bulunarak ödemesini ister. Böylece Yunanistan X Firması'na üzüm ihraç eder. X Firması ise üzümlerin bedelini Switch Firması'na öder. Ancak
Switch Firması sahip olduğu 2,5 milyon dolarlık iskonto marjından istifade
ederek, üzümlerın peşin döviz karşılığı kolayca satılması için 25 milyon dolarlık üzümlere 23,5 milyon dolar ister. Böylece X firması üzümleri cazip % 6
(1,5/25) iskontolu fiyattan ithal etmiş olur.
Sonuçta; Yunanistan-Polonya ikili ticaretinde Polonya aleyhine var
olan dengesizlik giderilmiş, Yunanistan'ın ihracatı artırılmış, Switch Firması
açısından kar edilmiş (Örnekte Swithc Firması 23,5 - 22,5 = 1 milyon dolar
kar etmiştir) nihai alıcı X Firması açısından ise indirimli fiyattan mal sağlan­
mıştır.
18
ŞEKiL.7
KLiRiNG ANLAŞMASıNDAN YARARLANARAK
SWITCH TicARETi
KI"ınno
i
~
Polonya
1
200 mil}:on $'Iık mal
225 milyon $'Iık mal
-i
Yunanistan
,.
(Polonya 25 milyon
dolar alacaklı)
22 ,5
milyon $
2
1
Aniaşması
3
Switch
Üzüm ithalatçısı
235 mivon $
Firması
.ı üzüm
4
X Firması
Switch ticaretini de kapsayan bir genel terim üçlü ticarettir. çoğu zaman switch sözcüğü ile aynı anlamda kullanılır. Bununla birlikte işlem sıra­
sında devreye bir Switch Firması girmişse "Switch", girmemişse "üçlü ticaret" deyimi daha çok tercih edilmektedir.
Üçlü ticareti ifade edebilmenin en iyi yolu iki taraflı takastan farkını or-
taya koymaktır.
ŞEKiL8
TAKAS VE ÜÇLÜ TicARET KARŞıLAŞTıRMASı
A
malı ~i
1<
X
"
Y malı
o
ÜÇLÜ TicARET
TAKAS
"
B
Z
1
xmalı>G
~aı~
i
y
~aıı
~
19
iki taraflı takasta A, B'ye X malı ihraç eder. Karşılığında B'den eşde­
ğerde Y malı ithal etmeyi kabul eder.
Üçlü ticarette A, B'ye X malı ihraç eder. Karşılığında B'den Y malı ithal
etmek istemez. Cünkü Y'e ihtiyacı yoktur. Buna karşılık öyle bir C ülkesi
(Veya Switch Firması) vardır ki hem B'nin Y malına ihtiyacı vardır, hem de
A' n1n talep edebileceği Z malını üretmektedir. Bu durumda B'den Y malı ithalatını C yapar. C, Y malının bedelini B'ye değil alacaklısı olan A'ya Z malı
ile öder.
Bir Danimarka Firması'nın eski SSCB ve Arjantin Firmaları ile gerçekbir üçlü işlem örneği Şekil gıda gösterilmiştir.
leştirdiği
ŞEKiL 9
DANiMARKA-SSCB-ARJANTiN'iN ÜÇLÜ TiCARETI
DANiMARKA
SSCB
DIŞ TiCARET
FiRMASı
ŞiRKETi
Buğday
ARJANTiN
FiRMASı
Danimarka Firması eski SSCB'de bir gravyer peynir fabrikası kurar.
Bedeli SSCB tarafından Arjantin'deki bir peynir alacısına gravyer peynir olarak ödenir. Arjantin Firması peynirin bedelini SSCB'e değil, SSCB'nin borçlu
olduğu Danimarka Firması'na buğdayla öder. Böylece Danimarka Firması
peynir ihracı karşılığında SSCB'den ihtiyacı olmayan veya zor pazarlayabileceği herhangi bir mal satın almak yerine Arjantin'den ihtiyacı olan buğdayı
ithal etmiş olur.
Üçlü ticaret yerine döviz karşılığı mal satışı yöntemi kullanılsa idi,
SSCB'nin Danimarka'dan döviz karşılığı peynir üretim tesisi, Arjantin'in
20
SSCB'den döviz karşılığı peynir ithal etmesi gerekirdi. Ancak bu alışverişIe­
rin gerçekleşmesi uzun bir ihtimaldir. Çünkü gerek SSCB gerekse Arjantin,
öncelikli ithalat kapsamına girmeyen bu satın almalar içindöviz tahsisinde
bulunamayacaktır.
5. Swap
(değiş tokuş)
Swap, ilave ulaştırma maliyetlerinden kaçınmak için uluslararası satışIara konu malların (veya hizmetlerin) satıcılarını değiş tokuş etme işlemidir.
.Swap sözcüğü Türkçe'de aynen kullanılmaktadır. Değiş tokuş terimini "satı­
cı değiş tokuşu" veya "mesafe değiş tokuşu" şeklinde kullanmak daha doğ­
ru olacaktır.
10'da 1983 yılında SSCB-Küba ve Venezuella-B. Almanya petrolünün swap'ı gösterilmiştir. Swap işlemi sonucunda ticaret SSCB ile Batı
Almanya Venezuella ile Küba arasında yapılmaya başlanmıştır. Bu örnekte
Swap'e konu olan mal ham petroldür. Daha önce bir taraftan Akdeniz ve Atlantik Okyanusu'nu aşarak SSCB'den Küba'ya, diğer taraftan Atlantik Okyanusu ve Baltık Denizi'ni aşarak Venezuella'dan Batı Almanya'daki bir rafineriye taşınan aynı kalitedeki ham petrolün swap'ı ile nakliye ve sigorta
masraflarında önemli ölçüde tasarruf sağlanmıştır.
Şekil
ŞEKiL 10
SSCB-KÜBA VE VENEZUELLA-B. ALMANYA
PETROL TiCARETiNiN SWAP'.
ham petrol
SSCB
B. ALMANYA
KÜBA
ÖNCE
VENEZUELLA
KÜBA!
Ham Petrol
VENEZUELLA
21
örnekte de görüldüğü gibi swap'e konu malların homojen olması veya biribirini tam olarak ikame etmesi gerekmektedir. Onun için maların kaliteleri arasındaki en küçük farklılıklar dahi swap sözleşmelerinde belirtilir. Birim yükü ağır birim değeri düşük mallar (madenier, bazı tarım ürünleri)
ile nakli pahalı veya riskli bazı mallar swap işlemine en uygun olanlardır.
Yukarıdaki
6. BLOKE HESAPLARıN ÇÖZÜLMESI (DONMUŞ ALACAK:LARIN
TAHSiLi)
Bir
şirketin
bir
ülkeden dışarıya transfer edemediği ve/veya likit
her türlü varlığına bloke hesap (blocked Currency)
başka
hale dönüştüremediği
denir.
En çok raslanan bloke hesap türü donmuş alacak şekline dönüşmüş
ihracat bedellerine ilişkin olandır. ithalatçı ülkenin döviz yetersizliği sebebi
ile döviz transferlerini kısıtlaması sonucunda yerli para ile ithalat bedelleri
ödendiği halde karşılığı kadar döviz tahsil edilememesi durumu ile sık sık
karşılaşılmaktadır. Ayrıca, kısa vadeli ticari dış kredilerin faizleri, yabancı
sermaye yatırımlarının karları ve teknoloji transferi bedelleri zamanında dövizle ödenemezse, donmuş olarak niteliği kazanırlar.
uzun süre !ikit hale gelmelerini beklemek yerine, donbir miktar iskonto ile üçüncü bir tarafa devredilmesini vf}
böylelikle nakte kavuşmayı tercih ederler. Örneğin 1 milyon dolarlık ihracat
bedeli alacağı olan bir firma nakit 600 bin dolar karşılığında bu alacağını bir
ticaret firmasına satabilir. Artık borçlu ülkelerin (veya şirketin) yeni alacaklısı
ticaret firmasıdır. Şüphesiz, alacak değişmemiştir ve yine 1 milyon dolardır.
Ticaret firması döviz sıkıntısı içindeki ülkeden alacağını dövizle tahsil etmek
için ısrar etmenin bir sonuç getirmeyeceğini bilmektedir. Onun için daha
farklı yollar kullanır. Bu yolların ortak yönü hepsinin yerli para ile bazı mal ve
hizmetlerin sağlanması ile sonuçlanmalarıdır.
Bazı şirketler
muş alacaklarının
Bloke
hesapları
çözme
yolları
Borçlu ülkeye giden turistlerin
ile ilgili bazı örnekler şunlardır:
harçamalarını karşılama
Ticaret firması borçlu ülkeye gidecek turistlerin yerli para ile yapacakları tüm harcamaları finanse edeblir. Çünkü bu ülkede hazır bloke fonlara
sahiptir. Buna karşılık yolculuk başlamadan önce turistler gezi ücretlerini ilgili firmaya doğrudan doğruya veya bir turizm acentası kanalı ile dolaylı olarak konvertibi dövizle öderler. Böylece firma alacağını (veya alacağının bir
kısmını) dövizle tahsil etmiş olur. Bloke fonları satın alırken sağladığı indiri-
22
min bir kısmından fedakarlık ederek cazip fiyatlarla tatil imkanları sunacağı
için turist gruplarını kolayca kendine çekebilecektir. Ticaret firması ilgili ülke
havayolları. otelleri ile anlaşmak sureti ile de yukarıda anlatılan prosedürü
yürütebilir. Bu yolla turist çeken ülkeler arasında Zaire, Kenya, Zambiya ve
Nijerya gibi Afrika ülkeleri önde gelmektedir.
Mal (hizmet) üretiminde bulunup ihraç etme
Örneğin Macaristan'da 1974'ten beri Pepsi Cola imal eden Pepcsico
ine., karlarını transfer etmekte güçlükle karşılaşmakta ve bunlar bloke hesapta tutulmaktadır. Bu duruma bir çözüm getirmek için yapım giderleri bloke fonlardan karşılanmak üzere bir film çevirmek için Macar Hükümeti ile
anlaşan Pepsico Ine., bu filmin ülke dışındaki gösterimden elde edilen döviz
gelirlerini alacağına mahsup etmektedir. "The Ninth Configuration" adlı film
bu yöntemle Macaristan'da çevrilmiştir.
Yunanistan Hükümti de bir kararname yayınlryarak ülkede bloke, paraları olan yabancı firmaların kendi paralarını ülke içinde film yapımında kullanabileceklerini duyurmuştur.
Matbaacılığın gelişmişliğine paralelolarak, basın maliyetlerinin düşük
olduğu Macaristan'da broşür, kitap bastırarak borç tasfiye eden firmalar da
vardır. Basılan matbuat bu firmalarca ya ihtiyaçları için kullanılmakta ya da
ihraç edilmektedir.
Borçlu ülkede doğrudan
yabancı
sermaye
yatırımında
bulunma
Bloke hesaptaki alacak borçlu ülkede yerli para ile yapılacak herhangi
bir yatırımda sermaye olarak kullanılabilmektedir. Ayrıca kurulmuş tesislerden hisse senedi alınarak portföy yatırımı şeklinde de değerlendirilebilmek­
tedir. Bu konular ilgili ülkenin yabancı sermaye mevzuatı çerçevesinde yürütülmektedir.
Borçlu Ülkede fason imalat
Borçlu Ülkede hammade ve/veya işgücünün ucuzluğundan yararlanarak bazı basit imalat faaliyetlerine girilmektedir. Üretim iç pazarda satılmak­
ta veya ihraç edilmekte, sağlanan gelir alacağa mahsup edilebilmektedir.
Hammadde ve/veya işgücüne ödemeler ise bloke hesaptaki fondan yerli
para ile karşılanabilmektedir.
23
BQrçlu ülkede yerli para ile Ödeme gerektiren her türlü
harcamanın
fi-
nansmanı
Borçlu ülkede faaliyette bulunan çok uluslu şirketlerin, bankaların veve personelinin yerli para ile karşılanması gereken
barınma, giyecek, yiyecek ve eğlence masrafları bloke hesaptaki fondan
ya
başka kuruluşların
karşılanabilir.
Bloke hesapların
swap'ı
veya satışı
firmalar (özellikle Çok Uluslu Şirketler) bloke hesapların değiş toyaparak riski azaltmaya çalışırlar. Bazısı da tahsil edilmemiş alacakzarar olarak gösterip daha az vergi ödemek isteyen firmalara pazarlarBazı
kuşunu
larını
ıar.
Merkezi istatistiki veri eksikliği sebebiyle dünyadaki bloke edilmiş alacaklar toplamı hakkında kesin bir rakam yoktur. Ancak yalnız kısa vadeli ticari dış borçlarla ilgili bloke fon miktarının 1991 yılında en az 7 milyar dolar
civarında olduğu tahmin edilmektedir.
Türkiye'de 24 Ocak 1980 Kararları'nı takiberı çıkarılan Garantisiz Ticaret Borçların Tasfiyesi ile ilgili kararlar da bloke fonların çözülmesine tipik bir
örnek oluşturur.
7) Ikili Hesap ilişkisi
çok sayıda ve sürekli karşılıklı satın almalar olan veya olacak olan iki ülkedeki iki şirketin Dış Ticaret Bankaları'nca açılan ve bu alış
verişlerin kaydedildiği hesaba "ikli hesap" denir. Bu hesap aracılığı ile satın
almalar cari veya gelecekteki yükümlülükler için yerli para cinsinden kredilendirilebilmektedir. ŞÖyle ki; aldığından çok satan tarafa karşı tarafın bankasınca karşı tarafın parası cinsinden kredi verilebilmektedir.
Aralarında
Çok Uluslu şirket'in ana firması ve herhangibir ülkedeki bağlı şirketi
arasındaki ticari ilişkiler genellikle ikili hesaba konu olur. Çünkü faliyette bulundukları ülkeler hükümetleri çoğu zaman, bu şirketlerin yaptıkları ithalatı
belli oranda ihracatla dengelemelerini şart koşar. Bunun sonucu olarak çok
sayıda ihracat-ithalat işlemi yapılır. ikili hesap ilişkisi aracılığı ile herbir işlem­
de veya her yıl değil ancak belli bir süre sonunda toplu olarak ihracat-ithalat
dengesinin sağlanması beklenir. Bu süre bazen Pepsico Şirketi - SSCB Hükümeti arası anlaşmadaki gibi 5 yıl kadar uzun da olabilir. Bunun yanısıra,
bazı ülkelerin yabancı sermaye mevzuatı gereğince yatırım sırasında ithal
edilen girdi değerinin belli bir yüzdesi için ihracat taahhütü verilir ve bu taahüt birkaç yıla bölünebilir.
24
ikili hesap ilişkisine eski Doğu Bloku ülkeleri ile ticaret yapan Batılı Şir­
ketler de, sık sık başvurmaktadır. Bu ülkelerin Dış Ticaret Kuruluşlarının bazen ileri sürdükleri ani ve yersiz iddialar (yeterince mal satılmadığı, alınma­
dığı gibi) karşısında durum ikili hesapta objektif bir şekilde izlenebilmektedir.
ikili hesapta firmaların partner ülkeleri fuar açma, reklamcılık, seyahat
gibi faaliyetleri ile ilgili harcamaları da sürekli olarak kaydedilmekte ve durum her istendiğinde kolayca denetlenebilmektedir.
ikili hesap ilişkisinin kliring yöntemi ile ticaretten dört önemli farkı vardır. Birincisi, iki ülkedeki çok sayıda firma arasında değil, iki firma arasındaki
ticarette kullanılmasıdır. ikincisi hükümetlerarası değil firmalararası anlaşma
ile oluşturulmas~dır. Üçüncüsü alıcı ve satıcı kredilendirmelerine imkan vermesidir. Dördüncüsü yalnız Doğu Bloku ile ticaretle değil yaygın şekilde hemen hemen tüm ülkelerle ticarette kullanılabilmesidir.
8. Buy-back (Geri
Satın
Alma)
Buy-back anlaşmaları aracılığı ile bir ülkedeki kamu veya özel sektör
firmasından bir diğer ülkedeki kamu veya özel sektör firmasına makina, teknolojik bilgi veya komple fabrika satılıp karşılığında bunların kullanımı sonucu üretilen mamuller satın alınır.
Türkçe'de yerleşmiş bir karşılğı yoktur. Geri satm alma şeklinde tercüme edilebilir. Literatürde Industrial compensation (sınai denkleştirme )'Ia geneHikle aynı anlamda kullanılmaktadır.
ŞEKiL 11
BUY-BACK YÖNTEMiYLE VE DövizLE SERMAYE MALI
iTHALATıNIN KARŞıLAŞTıRıLMASı
BUY-BACK
1
x_F_i_rm_a_s_I___
L - -______
~I(--m-a-k-in-a~~~:~~:-:~::~:~~-f_ab_r_ik_a )1LI____
__
Y_F_i_rm_a_s_I__
4 Döviz KARŞillGIITHALAT
makina, tek-
.--x-----F-jrm-a-sı---,I ;OIOji'df~brika ~i
ovız
3
~
1
çeşitli
Y
Firması 1<
ürünler
döviz
2
>1,-_Z_F_i_rm_a_s_l.....ı
-
25
Buy-back yöntemi hem herhangi bir döviz çıkışına yol açmadan teknoloji, makina ve fabrika ithalini hem de her hangi bir pazarlama masrafına yol
açmadan üretilen malların pazarlanmasını sağlar. Bunlar, buyback'in sıra ile
ithal ikamesi yaratıcı ve ihracatı geliştirici etkileridir.
Dövizle sermaye malı ithalatında ise ülkenin uluslararası pazarlama
maliyetlerine katlanarak gerçekleştirdiği çeşitli mallar ihracatı sonucunda elde eittiği döviz, tüketilmektedir.
Buy-back anlaşmaları ile KT'in
başlıca
özellikleri
şunlardır:
~
- Süre uzundur. Sınai tesislerin kurulması, üretime geçmesi ve ihracata başlaması için en az bir-iki sene geçmesi gerekir. Borcun geri ödenme
süresi ile birlikte anlaşmanın yürürlük süresi bazen 20-25 seneye kadar Çı­
kabilir.
- Tipik bir buy-back anlaşması, KSA anlaşmalarındaki gibi birbirinden
bağımsız iki ticaret sözleşmesinin bir protokolle birleştirilmesinden meydana
gelir. iki ayrı ticari işlemin bölünme özelliği. herbir işlem için riski azaltmakta
ve kredi bulabilme imkanını arttırmaktadır.
- KSA anlaşmalarından farklı olarak birinci sözleşme en önemlisidir.
çünkü satılan herhangibir mal değil, üretim tesisleri veya yöntemleridir. Satı­
cı firma muhtemel bir rakip üretici yaratmaktadır. Karşı tarafa hangi teknolojiyi ne ölçüde aktaracağı, kendi isminin (markasının) kullanılmasına izin verip vermeyeceği, üçüncü ülke pazarlarından bazısına girilmemesinin şart
koşulup koşulmayacağı gibi birçok önemli detayın müzakere edilip varılan
sonuçlarnı birinci sözleşmede belirtilmesi gereklidir.
- Rakip üretici yaratmak korkusu, tesisi satan firmanın bazen ortak girişim (joinst-venture) kurulmasını önermesine yol açmaktadır. Bu korkuya
yol açan iki faktörden biri teknolojik bilgi ve techizat satılan ülkeden yapıla­
cak geri satın almanın yurt içi pazarda ülkeden yapılacak geri satın almanın
yurt içi pazarda arz fazlasına yol açarak fiyat dUşmelerine sebep olmasıdır.
(Örneğin Doğu Bloku'ndan geri satın alınan petrokimya ürünleri Batılı Petrokimya üreticilerinin mallarına rakip olmuştur). Diğeri ise, üçüncü ülke pazarlarına damping yaratmasıdır. (Öreğin Doğu pazarları doyana kadar Batı'da
demode olacağı varsayılan ve SSCB'e verilen itlayan Fiat teknolojisi ile üretilen Lada'lar, beklenenden kısa sürede Fiat pazarlarında fiat otomobilleri ile
rekabete başlamışlardır). Joint-venture'da, kurulan fabrikanın hissedan
olunduğu için yönetimde ve dolayısıyla üretim ve pazarlamada daha fazla
söz sahibi olunabilmektedir.
Bununla birlikte, Doğu-Batı ticaretinde Batılı firmaların ortak girişim
teklifleri Doğu'lu partner Dış Ticaret Şirketeri'nce reddedilmektedir. Onun
26
için bu usul daha çok diğer ülke gruplar arası ticarette
kullanılmaktadır.
- Genellik~e geri satın alınan malın değeri satılan makina, teçhizat ve
teknoloji transferinin bedeli He geri satın alma tarihine kadar işleyen faizinin
toplamına eşittir. Bu durumda buy-back oranı °/0100 olmaktadır. Buy-back
oranının söz gelişi °/030 olması, satılan üretim araçlarının bedelinin
°/o30'unun nihai malla, °/070'inin ise dövizle ödeneceğini gösterir. Buna ksmi
denkleştirme (Partial compensation) denir. Bu arada bazı eski Doğu Avrupa
Ülkeleri °/01 OO'ün üzerinde oranlarda geri satın alma talebinde bulunabilmektedir. (Romanya, Bulgaristan vb.)
- Buy-back anlaşmaları sayesinde büyük çaplı (en az 5-10 milyon dolarlık) sermaye yatırımları döviz harcamadan gerçekleştirilebilmektedir. ihracatçı yabancı firma ise model yenilemeden önce makinalarını ve teknolojisini satabilecek bir pazar bulmuş olmaktadır. Ayrıca doğrudan buy-back
anlaşması ile ilgili olmayan dolaylı menfaatlerde elde etmektedir. Örneğin
proje sonucunda üretimi alınacak mamülü proje bitene kadar ilgili firmadan
ithal etmek sık raslanan bir durumdur. Bazen tesis kurulduktan sonra bile
yurtiçi tüketim karşılanamayabilmektedir. Bu durumda ilk akıa gelen bu projeyi satan firmadan ithalattır. Çünkü pazar bu mala alışkındır.
- Buy-back yötemi ile ticarette p.lış ve satış arasındaki süre diğer KT
tekniklerne göre çok daha fazla olduğu için, özellikle ilk satın almada krediye ihtiyaç vardır. tipik proje kredisi özelliği taşıyan buy-back kredileri ilk satı­
Şı yapan firmanın girişimi ile Batılı Bankalardan sağlanır.
- Buy-back yönetimini bazı ülkeler düzenli olarak temel girdileri (ene~i,
madensel ve tarımsal hammaddeler) sağlamanın bir aracı olarak kullanırlar.
Birçok Doğu Bloku Ülkesi Afrika Ülkeleri'nden düzenli olarak maden ve tarım ürünü ithal etmek için buy-back yöntemi ile ticaret yapmakta Batı Almanya, Fransa ve Japonya'nın gelişmekte olan ülkelerde özellikle madencilik
sektöründeki buy-back uygulamaları (madencilik ekipmanı ve maden araş­
tırma faaliyetlerin karşılığında üretilecek madenden payalma) yaygındır.
- Buy-back yönteminde, çıktı ile kendisine geri ödeme yapılacağını bilen yabancı teklifçi firma kendisinin iJıVf\iacl olmadığı için muhtemelen kullanamayacağı KSA mallarını kolayca l'fnarlayabilmek için baştan iyi bir üretim teknolojisi sunmak zorundadır. Yöntemin işleyişi gereği ortaya çıkan bu
zorunluluk, buy-back anlaşması aracılığı ile tesisin yapılacağı ülke için ise
bir avantaj olmaktadır.
- Buy-back uygulamasıyla en fazla karşılaşılan sektör madenciliktir.
Bu sektörde mal ve hizmet nihai ürün değiş tokuşuna son derece sık rastlanır. Birçok gelişmiş ülke ve Doğu Bloku ülkesi az gelişmiş ülkelerdeki madenleri çıkarmak için araştırma ve teçhizat bedelinin dövizle değil nihai ürün
27
(maden filizi) le ödenmesi politikasını izlemektedir. Örneğin petrol aramaları
ve üretimi gibi pahalı ve modern teknoloji kullanımı gerektiren bir faaliyette
bulunacak yabancı şirketlere yerli hükümetler genellikle hiçbir finansal katkı­
da bulunmamaktadır. Yalnız eğer petrol bulunursa, bir kısmının ilgili şirkete
verilmesi taahhüt edilmektedir. Petrol bulunamazsa harcama yapan firma
zarara bizzat katlanmak zorunda kalmaktadır.
9. Fason imalat
Genellikle gelişmiş ülkeler firmalarının kendi ülkelerinde veya üçüncü
ülklerde satışa arz etmek üzere az gelişmiş ülkelerde yaptırdıkları imalat,
"Uluslararası Fason imalat" olarak adlandırılır. Bu yöntem bir iki yöntemde
de girdi ihraç edilip mamul geri satın alınmaktadır. Ancak fason imalatta girdiler buy-back'deki gibi kuruluş değil işletme aşamasında ihraç edilir. Diğer
bir ifade ile uluslararası fason imalatta kurulu bir tesise girdi sağlanırken,
buy-back'te sağlanan girdi ile tesis kurulmaktadır.
fason imalatın bir diğer karakteristiği montaja elverişlilik­
tir. Bu da büyük ölçüde üretim sürecinin parçalara kolayca ayrılabilir olması­
na bağlıdır. Bu özelliği taşıyan sektörlerden başlıcaları şunlardır: Otomotiv,
otobüs, kamyon ve traktör parçaları), elektronik (radyo, televizyon, bilgisayar, video parçaları ve devreleri), mobilyacılık, konfeksiyon, dericilik, hediyelik eşya, işlenmiş gıda, makina, inşaat malzemeleri.
Uluslararası
fason imalata konu sanayilerin ortak özelliği genellikle
emek yoğun olmalarıdır. Bu durum gelişmiş ülke tirmalarının öncelikle ucuz
işgücündn yararlanmak için fason imalat yöntemine başvurduklarını gösterir. Aslında ucuz ve kalifiye işgücü üretimin uluslararası ulaştırılmasının sebeplerinden yalnızca birisidir. Diğer sebepler arasında ucuz hammaddeler,
düşük navlun ve serbest ticaret koşulları en önemlileridir. Böylece gelişmiş
ülke şirketleri (genellikle Çok Uluslu Şirketler) karşılaştırılmalı üstünlükler teorisine uygun olarak yukarıda başlıcaları sayılan unsurlardan dolayı birim
üretim maliyeti en düşük olan yerlerde üretimde bulunmaktadır. Bu unsurlardan serbest ticaret koşullarının bir ölçüde sağlandığı yerler arasında serbest ticaret koşullarının bir ölçüde sağlandığı yerler arasında serbest bölgeleri özellikle önemlidir.
Uluslararası
Serbest üretim Bölgesi (Free Production Zone), ihracat işlem Bölgesi
(Export Processing Zone) diye de adlandırılır. Tarife, kota, resim, harç, fon
gibi adlar altında ticari kazançtan yapılan muhtelif kesintilerin var olmaması
ve bürokratik formalitelerin azlığı, serbest üretim bölgelerinde ürtim maliyetini önemli ölçüde düşürmektedir.
28
Bir ABD Çok uıuslu Şirketi işlenmiş sebze-meyve üretimi için düşük
maliyetli iki ülkede tesis kurmuş ve bedelinin üretilecek ürünle tahsil edilmesi anlaşması yapmıştır. Böylece ABD iç pazarına ucuz mal sokarak kendi
kendisi ile rekabet edip etmediği sorulduğunda şirket yöneticileri: "Şayet biz
böyle bir yola başurmasaydık başkaları başvurup bizle rekabet edebilirdi.
Böylece hem buna fırsat vermedik, hem de ürün çeşitlerimizi arttırmış olduk" şeklinde cevap vermişlerdir. Çok Uluslu Şirket'lerin fason imalata yönlenmesine yol açan bir diğer motifin firmalar arası rekabet olduğu, bu örnekten anlaşılmaktadır.
fason imalatın en fazla geliştiği yerler Meksika, Hong
Kong, Taiwan, Güney Kore, Singapur ve bu ülkelerdeki serbest üretim bölgeleridir.
Uluslararası
Serbest üretim bölgelerinin dışında uluslarası fason imalatta bulunacak ülkeye giren girdi, işlendikten sonra yeniden ihraç edileceği için geçici
ithalat mevzuatına uymak zorundadır. Aynı amaçla başka ülkelere gönderilecek mallar da geçici ihracat kapsamında mütalaa edilir.
1970'li yıllarda Türkiye Tekel Kurumu'nun Türk tütününü Yugoslavya'ya geçici olarak ihraç edip, sigara olarak tekrar ithali, bu uygulamaya bir
örnek gösterilebilir.
Gelişmekte
olan ülkelerin
uluslararası
fason imalattan
sağladıkları
ya-
rarların başlıcaları şunlardır:
-
Kalıcı
ve uzun vadeli ihracat bağlantıları
kurulmasına
yol
açmaktadır.
- ithalat için harcanan döviz, yapılan ihracatla fazlası ile karşılanabilmektedir.
- Atıl kapasiteler giderilmekte,
stoğa çalışma zorunluluğu
ortadan kalk-
maktadır.
- Genellikle büyük
çekli firmalar birbirleri ile
cih ve
-
Dış alıcının
için küçük ölyoluna gidebilmektedir.
değerdeki siparişleri karşılayabilmek
işbirliğini geliştirme
standart, kalite, desen, teknoloji vb.
açılardan
zevk, ter-
alışkanlıkları öğrenilmektedir.
- Üretimin emek-yoğun olma özelliği, diğer üretim tekniklerinine göre
daha fazla istihdam artışına yol açmaktadır.
- Fason imalatçı firmalara verilen girdiler ve modeller aracılığı ile bazı
ünlü markaların malları taklit edilerek korumacı tedbirler alan gelişmiş ülkeler pazarlaı:ına veya pazarlama kanallarına girilebilmektedir.
29
10. Yap-işlet-Devret ve Yap-Sahip OL - işlet
Son yıllarda Türkiye'nin ortaya attığı Yap-işlet-Devret ve Yap-Sahip OL
- işlet teknikleri buy-back yöntemi ile dünyada yıllardır uygulanan KT'e benzerlik göstermektedir. Bununla birlikte bu tekniklerin buy-back'ten farklı birkaç önemli yönü vardır. Bu farklılıkların daha açık bir şekilde ortaya konulabilmesi için buy-back ve Yap işlet-Devret (Yap -Sahip OL - işlet) yöntemleri
arasına bir karşılaştırma Şekil 12'de yapılmıştır.
ŞEKIL 12
BUY-BACK VE YAP iŞLET - DEVRET YÖNTEMLERiNiN
KARŞıLAŞTıRMASı
BUY-BACK
1
A
~ ggg;içı ~
r----------,
i Uluslararası
i
i
i
A
41
;
ı/kredi
Finansman
i
i /
ı
i Kuruluşları
L
__________ .J(
i
L
Yatırım Safhası
uı~~;";r;p~ ,- - - ; ~rodi ge~i
Finansman
I,Jodemesl
1... (
Kuruluşları
i
ana para+
__________ .J faiz)
işletme Safhası
YAPişLET - DEVRET
2
A
r-
girdi (*)
_.. ------- ,
B
kar
i Uluslararası
i
: Finansman
:
L.
i Kuruluşları
__________ .Ji
I
nihai maı~
.< dÖviz _ B
~--~
5
~--~
B
/
4
8
A
(**)
3
nihai mal
(hizmet)
B
< döviz
6
feri
nihai
mal
(hizmet)
ödem si
7
(ana p ra +
faiz)
A
Ana
4
,--şi_rk_e_ti.....ı; UI~~a~;r;s7 - ;
: Finansman
:
i Kuruluşları
________ .Ji
çoksayıda
kişi ve
firma
ı..:.
Yatırım Safhası
n
işletme Safhası
Girdi sözcüğü mal, hizmet ve teknoloji transferini kapsamaktadır.
(**) A Şirketi konsorsiyumca tesisin işletmeciliğini üstlenmek üzere kurulan yeni bir şirkettir.
30
Buy-back yöntemi ile ticarette A Firması B Ülkesi'nde tesis kurarken
bedelini almak için tesisin üretime geçmesini genellikle beklemez, Doğru­
dan B'den aldığı dövizle veya B'nin kendi imkanları ile (veya A'nın katkısı ile)
uluslararası finansman kuruluşlarından elde ettiği kredi ile alacağını tahsil
eder.
Tesis yatırım safhasından işletme safhasına geçince, buy-back anlaş­
ması gereğince üretilen mal (veya hizmetin) tamamını (veya bir kısmını) döviz ödeyerek B'den satın alanır. B, eğer daha önce dış borçlanmışsa bu dövizi dış borç servisi ödemesinde kullanır. Böylelikle B'nin döviz kaybı
tamamen (veya kısmen) telafi edildiği için adeta girdi karşılığı nihai mal satın
alınıyormuş (malla mal değişimi) izlenimi doğar.
Yap işlet-Devret'te ise. A Firması B Ülkesi'nde tesis kurarken harcafinanse etmek için uluslararası finansman kuruluşları ile doğrudan
muhatap olur. Bu kuruluşlardan temin ettiği krediyi kullanarak tesisi kurar.
malarını
işletme safhasında A firması (veya A
+ diğer firmaların oluşturduğu bir
konsorsiyum) mülkiyetine ortak oldukları tesisi bir süre yönetirler. Bu süre
Yap, işlet-Devret modelinde önceden bellidir (10 yıl, 15 yıl gibi). Yap Sahip
Oı-işlet modelinde ise önceden süre sınırlaması yoktur. Yap işlet-Devret
modelinde belirlenen süre dolduğunda tesis B ülkesine devredilir. YapSahip Oı-işlet'de böyle bir zorunluluk yoktur.
Tesiste üretilen mal ve hizmeti satın alma ve karşılığını konvertibi dövizle ödeme garantisi veren B ülkesi'nin ilgili firmasının yaptığı ödeme, A tarafından kredi alınan finans kuruluşlarına ana para + faiz taksiti olarak transfer edilir. Ayrıca daha ilerki tarihlerde borç bittikten sonra A'yı oluşturan
firmanın (veya firmaların) yurt dışındaki ana firmasına (veya firmalarına) kar
transferleri başlar.
mal ve hizmeti iç piyasada satan B ülkesinin ilgili firması
(genellikle bir kamu şirketidir) alacağını yerli para ile tahsil eder, ancak anlaşma gereği yabancı firma (veya firmalar konsorsiyumuna) döviz le öder.
Bu sebeple izlenen döviz kuru politikası önem kazanır. Yerli paranın değeri
hızla düşüyorsa bu ödemelerin yerli para cinsinden miktarı da hızla yükselir.
Satın aldığı
Yap - işlet - Devret ve Yap- Sahip Ol - işlet modellerini buy-back'ten
farklılaştıran iki özellik buraya kadar yapılan açıklamalardan ortaya çıkmak­
tadır. Bunlardan birincisi sözkonusu modellerde dış borçlananın mal veya
hizmet üretecek tesisi kuracak olan teklif eden firma, buy-back'te ise teklif
yaplan firma olmasıdır. Diğer bir ifade ile, Yap - işlet - Devret ve (Yap- Sahip Ol - işlet) modelinde genellikle bir Çok Uluslu Şirket olan teklif alan firma uJuslararasl finans kuruluşları ile doğrudan muhataptır ve geri ödeme
yükümlülüğüne bizzat girmektedir. Buy-back'te ise genellikle bir gelişmekte
31
olan ülke veya eski Doğu Bloku Ülkesi'nin ilgili firması aynı yükümlülüğü
üstlenmektedir.
Yap - işlet - Devret ve (Yap- Sahip OL - işlet) modelinde gelişmekte
olan ülke, ilgili şirketi (genellikle kamu şirketidir),aracılığı ile yalnız üretilecek
olan malı (veya hizmeti) belli bir süre yerli para ile satın alıp karşılığını döviz
olarak transfer edeceğini teklif eden firmaya bildirmektedir. Bunun dışında
hiçbir taahhüt altına girmemektedir. Bu durum teklif eden firmanın (veya firmalar konsorsiyumunun) ilgili ülke için ayrıntılı risk analizleri yapmalarına
yol açmaktadır. Ayrıca üretilecek mal (veya hizmetin) fiyatlandırılmasında izlenecek yöntem de bir diğer belirsizlik unsurunu oluşturmaktadır. Bazen ka:mu yararı gözetilerek, üretilecek malda (veya hizmette) yeterli ölçüde fiyat
arttırımı gerçekleştirilemeyeceğinden endişe edilmektedir. Ayrıca bu konunun siyasi kararlara bağlı olması da hükümetlere göre farklı uygulamalar yol
açabileceği endişesi ile tereddütlere yol açmaktadır.
Bununla birlikte milyarlarca dolarlık, termik, hidroelektrik ve nükleer
santral, otoyol, otel, otopark vb. tesislerle ilgili ihaleler, yoğun uluslararası
rekabet ortamında sipariş almakta zorluk çeken gelişmiş ülkelerin üretici ve
ihracatçı firmalarını cezbetmektedir.
Yap - işlet - Devret ve (Yap- Sahip OL - işlet) ile buy-back arasında
gözlenen ikinci önemli fark, buy-back'te teklif eden firmanın tesisin işletme­
ciliğine karışmamasına karşılık, Yap - işlet - Devret ve (Yap- Sahip OL - iş­
let)'de işletme şirketinin doğrudan ortağı olarak yönetime girmesidir. Onun
için ortaya ayrıca yurt dışına kar transferi konusu da çıkmaktadır.
Ortaklığın süresiz devam ettiği Yap - işlet - Devret ve (Yap- Sahip OL işlet) modeli dikkate alınırsa, özel yabancı sermaye yatırımı ile arada pek az
fark kalmaktadır. Üstelik yabancı sermaye birkaç milyon dolar sermaye
transferi ile küçük işletmeler kurmak yerine büyük çaplı yatırım projelerini
gerçekleştirmek üzere gelmiş olmaktadır. Diğer bir ifade ile Yap - işlet Devret ve (Yap- Sahip OL - işlet) modeli devlet bütçesine yük olmadan kamuya ait büyük çaptaki altyapı yatırım porojelerine, yabancı sermayeyi çekmek için formüle edilmiş bir KT tekniği özelliği göstermektedir.
11.0ff-set
Askeri malzeme, uçak, nükleer santral, elektronik yüksek teknoloji ve
uzay sanayii ürünlerinin fiyatları çoğu alıcı ülkenin yeterince döviz ayırama­
yacağı veya kredi sağlayamayacağı kadar yüksektir. Elinde yeterli döviz
olan ülkeler dahi bunların alımından yüksek fiyatlarından dolayı vazgeçebilmektedir. Ayrıca bunların alımının ödemeler dengelerini olumsuz yönde etki32
lemesinden çekinmektedirler. Oftset programları öncelikle bu malzemelere
ödenen parayı alıcı ülkeler ekonomilerine kısmen veya tamamen geri getirerek döviz çıkışını dengelemek amacı ile düzenlemektedir. Alıcı ülkeler offseti
ekono:i'lilerine fazla yük olmadan savunma güçlerini arttırıcı, savunma sanayii ve diğer sanayi dalları ile bunların yan sanayilerinde başka türlü yapı­
lamıyacak olan yatırımların başlamasına yol açıcı ve yurt için istihdam ile
teknolojik bilgi birikimini yükseltici bir araç olarak görmekte ve ancak bu yolda pahalı alımlara razı olabilmektedir.
Offset'in kelime anlamı dengelemedir. Oftset anlaşmalarından kay·
naklanan ticaret için "dengeleyici ticaret" terimi kullanılmakla birlikte diğer
KT türleri de sonuç itibarı ile döviz dengesini sağlamayı amaçladığından
böyle bir özelliği yalnız offsete atfetmek yerinde olmayacaktır. Onun için anlatım esnasında "dengeleyici ticaret" yerine "offset" terimi tercih edilmiştir.
Oftset programları, malzeme satışı ile alıcı ülke açısından sebep oludöviz kaybını doğrudan veya dolaylı yollarla telafi ederken belli büyüklükte döviz getirisi sağlar. Bu getiri doğrudan döviz kazancı olabileceği gibi
döviz kaybından kazanç da olabilir. Sağlanan toplam döviz kazancının malzeme ithalatı ile kaybedilen toplam döviz toplam döviz miktarına oranına ottset taahhüt oranı denir. Bu oran daha önce açıklanan KSA oranına benzemektedir. Örneğin türkiye satın alma anlaşması yaptığı 160 adet F-16 savaş
uçağı için ilgili firmaya 4,2 milyar dolarlık ödemede bulunurken oftset programları aracılığı ile yaklaşık 1,27 milyar doları dolaylı, 0,15 milyar doları dolaysız olmak üzere toplam 1,4 milyar dolarlık döviz kazancı sağlayacaktır.
Dolayısıyla yapılan anlaşmada offset taahhüt oranı 1,4/4,2 veya yaklaşık
olarak 0/033'tür.
şann
Ofts et taahhüt oranı, sağlanan karşılık paketini değerlendirmenin tek
başına bir göstergesi değildir. Diğer bir ifade ile, offset taahhüt oranı yüksek
olan her karşılık paketi, düşük olandan, daha genelleme yapmak doğru değildir. Sağlanan imkanların neler olduğunun tek tek değerlendirilmesi ve yorumun daha sonra yapılması yerinde olur. Örneğin 1966 yılında Yugoslavya'nın açtığı bir uçak alım ihalesinde %100 (46 milyon ABD doları) oftset
taahhüt oranında bulunan bir ingiliz Uçak Şirketi, 0/020 oranında (9 milyon
ABD dolarlık) ofiset taahhütü veren Amerikan Şirketi karşısında ihaleyi kaybetmiştir. Bunun sebebi ingiliz Şirketi'nin ihaleyi kazanması halinde Yugoslav mallarını Avrupa gibi Yugoslavya için klasik bir pazarda satmayı önermesine karşılık Amerikan Şirketi'nin yeni bir pazar olan Amerika'ya girmeyi
sağlamayı teklif etmesiydi.
En çok offset anlaşması yapan ülkelerin başında gelen ABD'de karşı­
teklif eden firmalardan elde edilen bilgiye göre offset taahhüt
oranları 0/020 ile % 100 arasında değişmektedir. Bazen firmalar arası rekabet
lık programı
33
bu
oranı
%
1OO'ün de üzerine
Offset programları
çıkarabilmektedir.
dolaysız
ve dolaylı offset olmak üzere iki gruba ayrılır:
1) Dolaysız (Doğrudan) Offset
firma tarafından alıcı ülkede satın alınan mamulün üretimi ile
ilgili olarak yaratılan her türlü döviz kazandırıcı (veya kaybını telafi
edici) işlem, bu grapda yer alır. Bu işlemlerden başlıcaları; ortak üretim (coproduction), lisanslı üretim (Licensed Production), taşaron üretimi (subcontractor production) dir.
Satıcı
doğrudan
Ortak üretim, alıcı hükümet veya firmanın satın aldığı malzemenin tümünü veya bir kısmını satıcı firma yardımı ile üretebilmesini sağlayacak teknik bilgiyi elde etmesine imkan veren ve hükümetler arası ,anlaşmaya dayalı
olarak yapılan üretim faaliyetidir. Lisanslı üretimde aynı üretim faaliyeti bir lisans anlaşmasına dayalı olarak yapılır. Taşaron üretimi ise lisans veya teknoloji transferi unsurları taşımaz. Dolaysız offset programı ile ilgili her türlü
üretime girdi sağlayan alıcı ülkedeki hammedde, hizmet v<9ya mamül üreticisi firmaların üretimidir. Bunlarla yapılan ticari anlaşmalar kanalı ile ürettikleri
maldan satın alınır. Böylece ithal ikamesi ve dolayısıyla döviz tasarrufu sağ­
lanmış olur.
2)
Dolaylı
Offset
mamulle ilgili olmayan konularda
alıcı ülkede yaratılan her türlü döviz kazandırıcı veya döviz kaybını telafi edici işlem bu grupta yer alır. Bu işlemler alıcı ülkeden mal ithalatından turist
grupları göndermeye ve bazı konularda teknoloji transferine kadar pek çok
konuyu içine almaktadır. Dolaylı offsetin bir parçası olan mal, satış yapılan
ülkede ithalata yol açtığı için bir diğer KT tekniği olan KSA (Bağlı muamele)'ya benzemektedir.
Satıcı
firma
tarafından satın alınan
Offset uygulamaları 1960'Iarın başında ABD ile bazı avrupa ülkeleri ve
japonya arasında savunma sanayiinde ortak üretim projeleri ile başlamış
olup, bu ülkeler co-production anlaşmalarını kendi askeri ve sınai bilgi birikimlerini ve teknolojilerini geliştirmek için Avrupalı firmalar daha kompleks
mallar ithalatına başlamış, bu arada satıcı firmalar arasında rekabet iyice kı­
zışmış ve offset tekliflerinde hangi ülke daha çok taviz verirse, o tercih edilmiştir.
En önemli offset anlaşmalarından biri 1975'te ABD Savunma Bakanlı­
ğı ile Norveç, Hollanda, Danimarka ve Belçika arasında yapılmıştır. ABD fir-
34
bu ülkelere yapılacak toplam 348 uçak satışının değerinin 0/o58'i
offset taahhütü verilmiş, bu taahhüt genellikle co-production yolu
malarınca
oranında
ile yerine
getirilmiştir.
1975 yılında bir başka offset anlaşması ABD Northrop firması ile isviçre Hükümeti arasında imzalanmıştır. 450 milyon dolarlık 72 adet F-5 uçağı­
nın satışı ile ilgili olarak firmanın co-production yerine dolaylı offset paket
sunması, isviçre Hükümeti'nin ısrarı ile mümkün olmuştur. Northrop'un sunduğu dolaylı offset paketi, klasik ve ilk örneklerden biri olması bakımından
önemlidir. Northrop'un 80 ülkede seferber olan 150 elemanı isviçre'ye 209
milyon dolarlık döviz kazancı sağlamışlardır.
Daha önce isviçre mal ve hizmetlerini dolaylı offset programı aracılığı
ile başarılı bir şekilde dünyaya pazarlamış olması sebebiyle Northrop firmasıinın isviçre'nin 1981'de açtığı uçak ihalesini de kazanması zor olmamış,
böylece Firma ile isviçre hükümeti arasında 38 adet F-5 satışı karşılığında
ikinci bir offset anlaşması yapılmıştır. Görülüyor ki offset anlaşmaları bir çok
ulus lu şirket'in bir ülke pazarında rakip firmalara göre yalnız kısa vadeli değil uzun vadeli avantajlar kazanmasına da yardımcı olmaktadır.
Offset anlaşmalardan program teklifçisi ülkelerin de önemli kazançları vardır. Bunlar: ingili sektör ve yan sanayilerinde satışları, istihdamı ve geliri arttırmak, ilgili sektördeki yurt içi standartları dünyaya yaymak, savunma
sanayiinde lojistik destek sağlayacak ikinci derecede potansiyel güçler yaratmak, ilgili teknolojide alıcı firmayı uzun vadede kendine bağımlı kılmaktır.
Ancak kısa vadede sağlanan kazançlar, teknoloji transferinin ters etkisi ve
offset taahhütlerinin yerine getirilememesinden doğabilecek nakit kayıpları
ile ortadan kalkablHr.
Teknoloji transferinin ters etkisi ile bazı ülkelerin elde ettikleri teknolojik bilgiyi geliştirip ileride rakip üretici duruma gelmesi kastedilmektedir. Nitekim Japonya, ispanya, Brezilya ve bazı Avrupa Ülkeleri askeri üretici ve
ihracatçısı ülkeler durumuna büyük ölçüde ABD'den sağladıkları teknolojik
bilgiyi geliştirerek gelmişlerdir.
Onun için, satıcı şirketler dolaysız offsetten çok dolaylı offset anlaşma­
sı yapmayı tercih etmektedirler. Genelolarak son 10 yıldaki offset anlaşma­
larında dolaylı offset taahhütleri %80, dolaysızlar %20 oranındadır. Bununla
birlikte, satıcı şirketler dolaylı offsette de yabancısı oldukları mal ve hizmetlerin üretim ve pazarlaması ile uğraşma sorunu ile karışlaşmaktadırlar. Bu
engeli aşmanın yolları da temelde iki tanedir: KSA ve dolayı! karşılık taahhütlerini yerine getirmek için şirket içinde veya kurulacak ayrı bir şirkette örgütlenme veya bu işleri bir ticaret şirketine belli bir komisyon karşılığı devretme.
35
Offset yükümlülüğünü yerine getirmeyen firma, eksik kalan kısmın belli bir oranını ceza olarak dövizle ödemek durumunda kalır. Bu oran ülkeden
ülkeye değişiklik arz eder.
01fset teklifçisi başlıca ülkeler; ABD, Kanada, isveç, Fransa ve ingiltere'dir. Offset talepçisi başlıca ülkeler ise Kanada, isviçre, isveç, Norveç, Danimarka, ispanya, italya, Belkçika, Hollanda, Yugoslavya, Çin Halk Cumhuriyeti, Romanya, Türkiye, israil. Güney Kore, Japonya. Avustralya, yeni
Zelanda, Endonezya, Malezya, Suudi Arabistan ve Brezilya'dır. Bu ülkelere
sürekli yenileri eklenmektedir.
Offsete konu mallar arasında savaş ve nakliye uçakları, radar sistemleri, hava sahası kontrol cihazları, destroyerler, yolcu gemileri, denizaltılar,
uydular ve nükleer santrallar sayılabilir.
ŞEKiL 13
Döviz KARŞillGI SATIŞ iLE BUY·SEEL KARŞıLAŞTıRMASı
Döviz KARŞillGI SATIŞ
X
X
1
mal
Şirketi
Şirketi
X Şirketi
lE
i(
i(
döviz
2
)1
Y
Şirketi
BUY-SEEL
1
mal
döviz
2
)1
Y
Şirketi
i~
4
döviz
mal
3
)1
Y Şirketi
Özel
Hesap
~
12. BY:t:-Se ll (Satın AI-Sail
Pre-compensation veya vadeli satın alma diye de
tem, ödeme gücü yetersiz ülkelerle KT'te kullanılır.
36
adlandırılan
bu yön-
Döviz karşılığı satış döviz sıkıntısı içindeki bir ülkenin V Şirketinin baş­
ka bir ülkeden X Şirketi'nden mal ithal edebilmesi için yeterli miktarda döviz
bulması gerekmektedir. Bu durmda ithalatın yapılabilmesi şüphelidir.
Buy-Sell yönteminde ise X Şirketi önce V'den döviz karşılığı mal ithal
ederek V'e finansman sağlar, ithalatın bedelini özel bir hesaba yatırır. Bu
bedelle eş değer miktarda malı V'ye ihraç eder. Bedelini özel hesaptan tahsil eder, böylece kendisine kendi parası ile ödeme yapmış olur.
Buy-Sell yöntemi ödeme güçlüğü çeken ülkelerle ticaretle giderek daha fazla kullanım alanı bulmaktadır.
13. KT Benzeri Muameleler
ticarette kullanılan bazı yöntemler veya yasal düzenlemeler sonuçta kaybıdilen dövizi kazanılanla dengeleme amacı güttükleri için
KT tekniklerine benzerler. Bunlardan bir kısmına aşağıda yer verilmiştir.
Uluslararası
a. Re-export
Re-export, A ülkesindeki bir ticaret şirketinin bir B ülkesinden ithal ettiği herhangi bir malı bir C ülkesine ihraç etmesidir.
ŞEKiL 14
RE-EXPORT TiCARETi
B
i
mal
.
i
>
A
i
mal
i
>
' -_ _---' (f-'- - - - - - i L - "_ _------' .-(-----4~
-
-
döviz
-
"
döviz
C
'----_....i
Re-export ticaretinde ithalat ve ihracat değerleri birbirine yakındır.
Aradaki ihracat lehine olan fark, ticaret şirketinin karıdır. ithalat için harcanan döviz ihracattan kazanılan döviz ile fazlasıyla telafi edildiği için, ülkenin
dış ticareti üzerindeki net etki pozitiftir.
37
b.
Sınır
Ticareti
ticareti bölge ihtiyaçlarının karşılanması amacı ile
rin sınır yörelerinde karşılıklı olarak yapılan ticari işlemlerdir.
Sınır
komşu
ülkele-
ticareti yolu ile satışı yapılan malların bedelleri, dövizle veya yerli
para ile ödenebilir. Bunların tutarları gümrük idarelerince işlenir.
Sınır
ticareti uygulamasında "karşılıklı ve dengeli ticaret" ilkesi geçerlidir. Taraflardan birinin diğerine karşı sürekli ticaret fazlası veya açığı vermesi, ticaretin devamını tehıtkeye düşürür.
Sınır
c. ihracatçılara Ithal Hakkı
Birçok ülke kendi dövizini kendisi bulanlara ve bu arada özellikle ihracatçılara doğrudan getirdikleri dövizin belli oranında ithalat hakkı tanımakta­
dır. Böylelikle imalaçı ihracatçılar üretimde kullandıkları bazı dış girdileri getirdikleri dövizle ithal edebilme imkanına sahip olmaktadır. Bu düzenleme
ithalat yapmak isteyen firmaları ihracata teşvik etmektedir.
d. ithalatçılara Ihracat Şartı
Bir çok gelişmekte olan ülkede yeni yatırımlar yapacak firmalara ithalat lisansı veya düşük gümrükle (ya da gümrüksüz) yatırım malı ithal izni, ihracat taahhütü vermeleri şartı ile verilmektedir. Tesis kurulup üretime baş­
Iandıktan sonra yapılacak ihracatla, bir süre sonra (bir kaç yıl) kaybedilen
döviz tamamen veya kısmen telafi edilmektedir.
e. Ters
Karşılıklı
Muamele
Takastaki "Sen benden alırsan, ben de senden alınm yerine "Sen bana satarsan, ben de sana satanm" ilkesinin geçerli olduğu ticaret tekniğidir.
Daha çok bulunması zor kıt malların tedarikinde kullanılır.
II. KT UYGULAMALARININ GELIşIMI VE SONUÇLARI
A. GENEL DURUM
Bir zamanlar ilkel bir ticaret yöntemi olarak önemsenmeyen takas, veya daha genel bir ifade ile KT uygulamaları, 1980'Ii yıllarda özellikle geliş­
mekte olan ülkeler ve Sosyalist Ulkeler'in uluslararası ticaretinin temel ve
38
süreklilik
kazanmış
Topluluğu
ve
Doğu
Bu durumun
bir özelliği haline gelmiştir ve şu an Bağımsız Devletler
Avrupa ülkeleri için de önemini muhafaza etmektedir.
başlıca
- Borç krizi ve döviz
sebepleri
sıkıntısının
şunlardır:
geçici bir sorun
olmadığının kavranıl-
ması,
- KT
olan ülkeler ve Sosyalist ülkelerin ihülkelerin korumacı tedbirlerini aşmalarında ve sınai
uygulamalarının gelişmekte
racatçılarının gelişmiş
kalkınmalarını hızlandırmalarındayardımcı olduğunun anlaşılması.
- KT'e hizmet veren mükemmel bir finansal
yapının hızla gelişmesi
Son maddede beWttilen hizmet sanayiinin gelişmesi özellikle çarpıcı­
dır. Avrupa ve ABD'de birçok banka, müşterilerine hizmet vermek için KT
servisleri kurmuşlardır. KT'e giren şirketler ticaretin finansmanını düzenleyebilmek için önce bankalara başvururlar. Bankalar, araştırma servisleri ve
yurt dış büro ve temsilcilikleri aracılığı ile dış ülkelerin KT mevzuatı, bu mevzuatın gelişimi ve diğer hususlar hakkında edindikleri bilgileri şirketlere aktarırlar.
Bankalar KT
Birçok şirketle yıllardır güvenilir ilişkiler kurmuşlardır. Onun için, Merkez Bankası ve diğer bankalarla ilişki­
lerinden dolayı rehin hesabında veya akreditif hesabında KT işlemi ile igili
olarak para bloke etmeleri kuşkuyla karşılanmaz.
uygulamalarına tarafsızdır.
Çok sayıda Çok uluslu Şirket KT Bölümleri veya KT Şirketleri kurmuş­
lar, KT'le ilgili birçok ticari danışmanlık, enformasyon, broker firması son yıl­
larda faaliyete geçmiştir. Ülkemizde de Avusturya menşeli bir firma KT iş­
lemlerine aracılığa başlamıştır.
KT uygulamaları ile ilgili yayın sayısı da hızla artmış­
tır. Bu yayınları yapan çok sayıda resmi ve gayriresmi kuruluşça konu ile ilgili seminer ve toplantılar düz,enlenmekte, birçok hükümet ve uluslarası kuruluş görüş bildirmekte, ithalat/ihracatı geliştirme kurumları ile ticaret ve
sanayi odaları kılavuz kitaplar basım ve dağıtımını yapmakta, üyelerine bilgi
vermekte, KT'e giren özel firmalar sundukları hizmetleri ve gerçekleştirdikle­
ri işleri belirten kitaplar broşürler veya reklamlar yayınlamaktadır.
Bunların dışında
Yalnız Batı Avrupa'da 250-300 civarında ticaret şirketi broker takas ticaretine girmiştir. Bunların bir kısmı daha önce Doğu-Batı ticaretini konusunda faaliyet gösteren Zürih ve Viyana'daki Switch şirketleridir. Bu şirketle­
rin ilgi odağı artık özellikle Londra, Hong Kong, Miami ve New York'a
çevrilmiştir.
39
KT şirketlerinin verdikleri hizmetlerden
-
Müşteri adına
KT
-
Müşteri adına
KSA
işlemlerini
mallarını
başlıcaları şunlardır:
yürütmek.
pazarlamak
- Switch işlemi.
- KT'le ilgili her türlü danışmanlık
- Pazar araştırması yapma ve fizibilite raporları hazırlamak
- ihracat velveya ithalatın ön finansmanı.
pı
- Anahtar teslimi fabrika ve benzeri sınai tesisleri ile büyük çaplı alt yayapım projelerini yürütmek.
KT uygulamalarına bu kadar çok sayıda tarafın girmesinin KT'i daha
çok taraflı, rekabetçi ve etkin yaptığı ticarete katılan taraflarca ileri sürülmektedir. Ayrıca bu tarafların ticaret sırasında neleri satabileceklerine ve neleri
istediklerine dair karşılıklı listeleri bir birlerine vermeleri, takastaki seçenek
kısıtlaması sakıncasını ortadan kaldırmaktadır.
Gelişmekte olan ülkeler ve Doğu Bloku Ülkeleri'nin önerdikleri KT
malları da birbirinden farklıdır. Gelişmekte olan ülkeler hammadeler ve hafif
sanayi ürünleri sunarlarken, Doğu Bloku Ülkeleri enerji hammaddeleri ve
çeşitli sınai ürünleri teklif etmektedirler. Kalite açısından oldukça yetersiz
malları olan Doğu Bloku mallarına göre gelişmekte olan ülkelerin tarımsal
ve madensel hammaddeleri çok daha fazla kabul görmekte ve kolayca nakte çevrilebilmektedir.
olan ülkelerin deneyimleri daha kısa süreli olduğu için
KT'in kurumsallaştırılmasında yeterli ölçüde uzmanlaşamamışlardır. Resmi
Politika ve kurallar da fazla açık değildir. Doğu Bloku ülkelerinde ise, Dış Ticaret Şirketleri yıllardır bu tür uygulamların içindedirler.
Gelişmekte
olan ülkelerin Doğu Bloku ülkelerinden farklı olarak politik
riskleri yüksektir. Hükümetler sık sık değişebilir, görüş ve politika değiştirebilir.
Önceden verdikleri siparişleri iptal edebilir. Bütün bunlar gelişmekte olan ülkelerle KT işlemlerinin riskini arttırcı unsurlardır. Doğu Bloku ülkeleri'nde ise hükümetler uzun ömürlü ve istikrarlıdır, izlenen politikalar ise uzun vadeli ve kalıcıdır.
Gelişmekte
Tüm KT uygulamalarının %26'sınl oluşturan gelişmekte olan ülkelerin
gelişmiş ülkelerle KT'inin 1988'de 23 milyar doları bulduğu tahmin edilmektedir. Bunun 5.3 milyar doları petrol ihracatçısı gelişmekte olan ülkelerle
gerçekleştirilmişir. Diğer bir ifade ile petrol ihracatçısı ülkelerin gelişmiş ülkelerle ticaretinin %2'sidir. Kalan 16,7 milyar dolarlık kısım ise gelişmiş ve
gelişmekte olan ülkelerin karşılıklı ticaretinin %5'ine karşılık gelmektedir.
40
Gelişmiş ülkelerin kendi aralarındaki ticaretin %2'sine karşı gelen 15,7
milyar dolarlık bölümü KT şeklinde yapılmıştır. Bu rakam, toplam KT hacminin 0/020'sidir.
15,6
Gelişmiş ülkelerin Doğu Bloku ülkeleri ile yaptıkları ticaretin % 15'i
milyar dolarlık bölümü de KT uygulamalarına konu olmuştur.
olan
Bu rakam, toplam KT hacminin 0/o20'sidir.
olan ülkelerin Doğu Bloku ile mevcut ticaretinin 0/030 una
karşılık gelen 14,2 milyar dolarlık bölümü KT şeklinde yapılmıştır. Bu rakam,
toplam KT hacminin % 18"idir.
l
Gelişmekte
Gelişmekte olan ülkelerinkendi arajarındaki ticaretin %1 O"U demek
olan 12,5 milyar dolarlık bölümü KT
toplam KT hacminin 0/016'stdır.
şeklinde gerçekleştirilmiştir.
Bu rakam,
Bu tahminlere i~iIi kliring anlaşmaları ile yapılan ticaret dahil edilmemiştir. çoğu Doğu Bloku ülkeleri arasında olmak üzere, Qelişmekte olan ülkeler arasında ve gelişmekte olan ülkeler Doğu Bloku Ulkeleri arasındaki
kliring anlaşmaları yolu ile yapılan ticaretin 1988'de 133 milyar doları bulduğu tahmin edilmektedir.
Böylece kliring anlaşmalı ticaret hariç, KT hacmi 1988'de yaklaşık 82
milyar doları bulmaktadr. Bu, dünya ticaretinin 0/05 'i civarında. bir değerdir.
Kliring anlaşmalı ticaret de dahil edilirse toplam KT hacmi 218 milyar dolara, Dünya ticareti içindeki payı ise % 14'e ulaşmaktadır.
büyük kısmını oluşturan Doğu-Batı ticaretinin 1988'Ii yılların KT'i içinde %20 oranına gerilediği bunun yerine Kuzey-Güney, Kuzey-Kuzey, Güney-Güney ticaretinin aldığı görülmektedir.
Geçmişteki
KT
uygulamalarının
Gelişmekte olan ülkelerin karıştığı KT. uygulamalarının toplamın
0/060'ınl, gelişmiş ülkelerin karıştığı KT uygulamalarının ise toplam ın 0/060'sınl
oluşturması, yeni KT'in bazı Batı'lı resmi çevrelerce iddia edildiği gibi Batı
Ülkeleri'nin dışında gelişen bir olgu olmadığını göstermektedir.
OECD'e göre KT dünya ticaretinde marjinal bir önem taşımaktadır.
Ancak bu kuruluşun KT'in mevut ticareti artırmada lokomotif görevi görebilecek son derece dinamik bir araç olma özelliğini de tamamen göz ardı edemediği hazırlattığı raporlardaki bazı ifadelerden anlaşılmaktadır. Örneğin
OECD'ce 1988'de yayınlanan KT'le ilgili son gelişmelerin incelendiği raporun bir yerinde KT'in gelişmekte olan ülkelerde hangi nedenlerle son yıllar­
da yaygın bir kullanım alanı bulduğu açıklanmakta ve asıl şaşırtıcı olayın gelişmekte olan ülkelerin neden daha önce KT yöntemlerini geliştirip
yara~lanmamış olmalarıdır denilmektedir.
41
O E C D ' n i n tahmin i değerler e d a y a n a r a k yaptığ ı v e s o n u ç l a n y u k a r ı d a
özetle açıklana n çalışmas ı dışınd a g ü n ü m ü z d e K T uygulamalarını n hang i
büyüklere eriştiğin i gösteri r kesi n bi r bilg i yoktur . B u d u r u m u n n ik i s e b e b i ta n ı m l a m a farklılıklar ı v e gizliliktir . T a n ı m l a m a farklılıkların a d a h a önc e KT S
k a v r a m ı n d a k o n u edilmi ş olup , gizlili k is e Dı ş Ticare t İstatistikleri'ni n K T v e
Doğrudan Satı n A l m a arasındak i fark ı ayır t e d e c e k şekild e t u t u l m a s ı n d a n
kaynaklanmaktadır. A y r ı c a , yapıla n dı ş ticareti n y ö n t e m i istatistikler e y a n s ı mamaktadır. Genellikl e firmala r a r a s ı n d a yapıla n a n l a ş m a l a r a bağl ı olara k
gizli kalmaktadır .
G E C D d ı ş ı n d a KT'i n g ü n ü m ü z d e ulaştığ ı boyutlarl a ilgil i olara k çeşitl i
çevrelerce açıklanmı ş hesapla r v e y a tahminle r vardır . Örneği n G A T T ' a g ö r e
KT 1988'd e d ü n y a ticaretini n % 9 ' u ola n 16 1 milya r dola r civarındadır . B u ra k a m a klirin g anlaşmal ı ticare t dahi l değildir . İkis i birlikt e % 1 6 ' y ı aşmaktadır .
A y n ı kurulu ş KT'i n 1976'd a d ü n y a ticaretini n %2'sin i o l u ş t u r d u ğ u n u açıkla maktadır.
Kliring y ö n t e m i il e ticareti n d e d o ğ a l olara k bi r K T u y g u l a m a s ı o l d u ğ u nu kabu l ederek , g ü n ü m ü z d e K T e s a s ı n a g ö r e , yapıla n ticareti n d ü n y a tica retinin e n a z %15'in i kapsadığını , g e r ç ek r a k a m ı n d a h a e s n e k bi r t a n ı m l a m a
ile % 3 0 ' l a r a kada r çıkabileceğin i tahmi n e t m e k yerind e olur .
KT uygulamalar ı 2 0 . yüzyıld a il k d e f a 1 . D ü n y a Savaşı'nda n s o n r a art mıştır. D ü n y a e k o n o m i k buhran ı d ö n e m i n d e v e s o n r a s ı n d a , birço k A v r u p a
ülkesi v e özellikl e A l m a n y a , mill i paralarını n ö d e m e arac ı olara k kullanıla m a y a c a k kada r istikrarsızlaşmas ı üzerin e t a k a s usul ü il e ticaret e b a ş l a m ı ş lardır.
2 . D ü n y a Savaş ı sırasınd a is e taka s ticaretin e yo l aça n gerekçeler e
s a v a ş şartlar ı d a eklenmiştir . 2 . D ü n y a S a v a ş ı ' n d a n s o n r a Bat ı A v r u p a v e
J a p o n y a ' n ı n y e n i d e n inşas ı içi n b ü y ü k ö l ç ü d e s e r m a y e y e ihtiya ç d u y u l m a s ı na r a ğ m e n , d ü n y a s e r m a y e pazarlarını n yetersizliğ i karşısınd a te k çar e yin e
özellikle A B D il e ikil i ticare t anlaşmalar ı aracılığ ı il e t a k a s a yönelmektir . B u
arada siyas i sebeplerl e klirin g anlaşmal ı ticare t y a p a n yen i bi r bölg e d a h a
ortaya çıkmıştır . B u b ö l g e . Doğ u Avrupa'dır . B u d u r u m karşısınd a uluslara rası likidit e s o r u n u n u ç ö z m e k v e yen i bi r uluslararas ı ticare t v e e k o n o m i d ü zeni kurabilme k içi n IMF , D ü n y a Bankas ı v e G A T T gib i kuruluşla r ar d a r d a
kurulmuştur.
E k o n o m i k v e siyas i şartla r d e ğ i ş m e k l e birlikte , g ü n ü m ü z d e d e t a k a s
ve benzer i m u a m e l e l e r i n kullanımın ı gerektire n t e m e l s e b e p l e r g e ç m i ş t e k i lere b e n z e m e k t e d i r . Ö r n e ğ i n likidit e s o r u n u d e v a m etmektedir . Siyas i s e beplerle K T tekniklerin e b a ş v u r a n ülkeleri n s a y ı s ı n d a bi r a z a l m a yoktur .
Bu a r a d a yen i bi r o l g u , K u z e y - G ü n e y ticaretin e K T tekniklerini n geliş mesidir. Piyasan m bi r u c u n d a gelişmi ş ülkele r v e s a t m a k istedikler i s m a i
ürünleri, teknolojileri , tarımsa l ürü n s t o k l a n , k n o w - h o w v e çeşitl i hizmetleri ,
diğer u c u n d a ellerind e birço k h a m m a d d e v e hafi f sanay i ürün ü ola n faka t
uluslararası likidit e sıkıntıs ı ç e k e n gelişmekt e ola n ülkele r v a r k e n , b u tarafla n birbiriyl e kaynaştırma k içi n uluslararas ı s e r m a y e v e kred i piyasalarını n y e tersizliği karşısınd a K T teknikler i tamamlayıc ı bi r ara ç olara k zoruml u bi r ş e kilde kullanılmaktadı r v e b u şartları n ortada n k a l k m a ihtimalini n o l m a d ı ğ
yakın gelecekt e d e b ü y ü k bi r ihtimall e kullanılmay a d e v a m edecektir .
B. K T E Y O L A Ç A N S E B E P L E R
1 . G e l i ş m e k t e O l a n Ülkeleri n Dı ş Bor ç S o r u n u
1970'li yıllard a Bat ı b a n k a l a r ı n a y ö n e l e n petro l ihracatçıs ı ülkeleri n
petro-dolar fonlarını n b ü y ü k bi r kısm ı hızl ı s a n a y i l e ş m e p r o g r a m l a n d ü z e n leyen aşır ı dı ş b o r ç l a n m a k t a n ç e k i n m e y e n gelişmekt e ola n ülkeler e plas e
edilmiştir. Sır a b u b o r ç l a n n ger i ö d e n m e s i n e gelinc e b u ülkeleri n bazısını n
neredeyse tü m ihraca t gelirlerini n bil e 1 yıllı k bor ç servisin i k a r ş ı l a y a m a y a cağı ortay a çıkmıştır .
1985 s o n u n d a gelişmekt e ola n v e sosyalis t ülkeleri n t o p l a m dı ş borc u
1 trilyo n dolar a yaklaşmıştır . 1982'd e Meksika'nı n dı ş bor ç ödemelerin i dur d u r d u ğ u n u ila n e t m e s i n d e n s o n r a on u Brezily a il e Arjantin'i n izlemes i zor lukla d u r d u r u l m u ş , borçla r ü ç yı l ertelenmi ş böylec e uluslararas r mal i siste minin ç ö k ü ş ü n e yo l açabilece k bi r il k a d ı m ı n ö n ü n e geçilmişti . 198 5
s o n u n d a ertelem e süresini n d o l m a s ı il e sistemi n yen i bi r çöküntüy e uğra m a m a s ı içi n baz ı önlemle r alınmıştır . Bunlarda n biri , 198 5 yılınd a A B D Mali ye Bakan ı tarafında n o r t a y a atıla n Bake r Plan ı aracılılığ ı il e e n borçl u 1 5 ül keye (tekli f edile n yapısa l refor m p r o g r a m l a n n ı uygulamalar ı şart ı ile ) ü ç yı l
süre il e 3 0 milya r dolarlı k e k k a y n a k transferini n öngörülmesidir . A n c a k b u
plan bor ç s o r u n u n u ç ö z m e k t e n uzaktı r v e d a h a ç o k ertelem e amac ı taşı maktadır.
Bir diğe r ö n l e m ise , A B D d o l a n n ı n değerin i d ü ş ü r e r e k nispete n değer lenen A l m a n Markı , J a p o n v e A v r u p a Pazarlann ı gelişmekt e ola n ülkeler e
d a h a fazl a açmaktır .
A y n c a , 1985'i n s o n u n d a n b a ş l a y a r a k hızl a d ü ş e n petro l fiyatla n birço k
borçlu ülkey e milyarlarc a dolarlı k kayna k transfer i sağlarke n b a ş k a birço k
petrol ihracatçıs ı borçl u ülkey i d e zo r d u r u m a d ü ş ü r m ü ş t ü r . S o n u ç t a oluml u
etki bira z d a h a fazl a gib i g ö r ü n s e d e b u faktörü n gelişmekt e ola n ülkele r bi r
bütün olara k el e alındığınd a dı ş bor ç s o r u n u n u n ç ö z ü m ü n e fazl a bi r katk ı
s a ğ l a m a d ı ğ ı ortay a çıkmaktadır .
Y u k a r ı d a özetl e ifad e edile n dı ş bor ç s o r u n u karşısınd a ço k s a y ı d a g e lişmekte ola n ülk e zorunl u ithala t d ı ş ı n d a dövi z karşılığ ı ithalat ı kısıtlama k
z o r u n d a kalmıştır . İtha l edilece k malla r is e önceli k s o n r a s ı n a gör e g r u p l a n dın İm ıştır.
KT teknikleri , bi r kısm ı t e m e l h a m m a d d e l e r üreticis i v e y a müteahhitli k
hizmetlerinde d e n e y i m l i y a d a ucu z işgüc ü sahib i b u ülkeleri n döviz e kolay c a d ö n ü ş m e m i ş v e kıs a v a d e d e d ö n ü ş m e s i zo r b u potansiyeller i karşılığın d a ithala t y a p m a l a n n ı m ü m k ü n kılmaktadır . S o n u ç t a itha l edile n petro l m ü teahhitlik hizmet i il e (takas) , iler i teknolojile r v e anahta r tesli m fabrikala r
buralardan üretilece k ürünle r v e y a ilişkisi z e m e k - y o ğ u n , t e m e l h a m m a d d e
y o ğ u n mallarl a (buy-.back , offset) , e m e k - y o ğ u n sanay i girdiler i niha i ürünl e
(fason imalat) , al t yap ı y a t ı n m l a n n m girdiler i üretilece k hizmetl e ( Y a p îşlet Devret) klirin g hesaplarındak i alacakla r s w i t c h şirketlerinc e (switch) , d o n m u ş alacakla r m a l v e y a hizmetl e (blok e h e s a p l a n n çözülmesi ) ö d e n m e k t e dir.
K T yöntemler i il e ticarett e yalnı z ithalatt a dövi z tasarruf u ( v e y a dövi z
h a r c a m a d a n ithalat ) imkan ı s a ğ l a n m a k l a k a l ı n m a m a k t a , ihraca t içi n d e g a ranti edilmi ş pazarla r kazanılmaktadır . A y n c a çeşitl i patent , lisans , know h o w transferlerini n y a n ı s ı r a dövi z kazandırıc ı v e y a tasarru f ettiric i ç o k yönl ü
menfaatler eld e edilmektedir . B u a r a d a dövizl e faiz , k o m i s y o n , a n a p a r a g e ri ö d e n m e s i şart ı ortada n k a l k m a k t a , ithalat ı alına n kredini n çizdiğ i bağlayıc ı
koşuHar ç e r ç e v e s i n d e gerçekleştirm e gib i bi r zorunlulukl a karşılaşılmamak tadır.
19801i yıllan n y e n i K T tekniklerini n özellikl e dı ş borçl u ülkelerde n b a ş layarak gelişmesi , y u k a n d a özetlene n s e b e p l e r d e n kaynaklanmaktadır .
2 . T e m e l H a m m a d d e l e r Fiyatlarındak i İstikrarsızlıkta n E t k i l e n m e
İhracatı v e dolayısıyl a ithalat ı bi r v e y a birka ç teme l h a m m a d d e y e b a ğımlı ola n baz ı a z gelişmi ş ülkeler , b u h a m m a d d e l e r i n f i y a t l a n n m istikrarsız lığından derha l etkilenmektedir . A r t a n nüfu s v e iddial ı s a n a y i l e ş m e p r o g ramlan sebebiyl e arta n yiyecek , h a m m a d d e v e s e r m a y e mal ı ihtiyacını n
d o ğ u r d u ğ u ithala t talebi , anide n d ü ş e n h a m m a d d e fiyatlar ı v e ihraca t gelir leri s o n u cu k a r ş ı l a n a m a y ı n c a e k o n o m i al t üs t olmaktadır .
Uzun yılla r içi n gelişm e trend i incelendiğind e baz ı teme l h a m m a d d e l e rin fiyatlar ı v e pazarlar ı sürekl i d a r a l m a göstermektedir .
KIS yöntemler i il e t e m e l h a m m a d d e l e r ihracat ı y a p a n ülkeler , diğe r te mel h a m m a d d e ihracatçıs ı ülkele r aleyhin e paza r p a y l a n n ı büyütebilirier . B u
a r a d a s a ğ l a n a n bi r avanta j d a uluslararas ı anlaşmalar ı v e y a üretic i kartelle rinin tepkisin i ç e k m e d e n d ü ş ü k fiyatta n v e y a üreti m kotasın ı a ş a n miktariar -
d a ma l ihra ç edilebilmesidir . Ç ü n k ü taka s anlaşmalar ı il e fiya t v e mikta r ka mufle edilebilmektedir .
Petrol, b u d u r u m u g a y e t iy i örnekleye n bi r t e m e l maldır . 1980'de n
s o n r a petro l fiyatlannı n düştüğ ü bi r o r t a m d a d a h a ç o k petro l ihra ç edi p d ö viz gelirlerindek i eksilmey i telaf i e t m e k isteye n ülkeleri n karşısın a O P E C
kartelinin üreti m v e ihraca t kotalar ı ç ı k m a k t a y d ı . B u kotalar ı a ş m a n ı n yolla n n d a n bir i t a k a s y ö n t e m i il e ma l karşılığ ı petro l s a t m a k olmuştur . Böylelikl e
kotalar aşılabilmi ş v e dövi z h a r c a n a r a k itha l edilebilece k ço k s a y ı d a ma l
(hizmet) petro l karşılığ ı satı n alınmıştır .
T e m e l h a m m a d d e l e r ihracatçıla r kada r ithalatçıla r açısında n d a K T
teknikleri gelecektek i fiya t dengesizliklerinde n k o r u n a b i l m e d e kullanılabile cek e n ucu z h e d g i n g * yoludur . Ç ü n k ü , ikil i a n l a ş m a il e belirlene n mikta r v e
fiyattan ticareti n d e v a m ı bell i bi r sür e içi n g ü v e n c e altındadır . Dövi z karşılığ ı
satışlarda, g e l e c e ğ e d ö n ü k bağlantılard a fiyatları n d ü ş m e s i v e y a çıkmas ı ih timaline karş ı k o r u n m a k içi n h e d g i n g y o l u n a gidilirken , KT't e b u n a g e r e k
kalmamaktadır.
3. Dövi z K o n t r o l ü (Kısıtlamaları ) Rejimin i A ş m a
KT'e yo l aça n başlıc a s e b e p l e r d e n bir i baz ı ülkeleri n sık ı dövi z kontro l
rejimi u y g u l a m a l a n d ı r . S a h i p olduklar ı kı t uluslararas ı likiditey i asgar i seviye de k u l l a n m a y a ö z e n g ö s t e r e n b u ülkele r içi n z a m a n z a m a n "parası z ticaret "
v e y a "dengel i ticaret " diy e d e adlandınla n K T d o ğ a l olara k e n uygu n dı ş ti caret y ö n t e m i olmaktadır .
Bu ülkeleri n izledikler i "öncelikler e gör e ithala t içi n dövi z tahsi s e t m e "
politikasını delere k baz ı tüketi m v e y a y a t ı n m mallann ı itha l etmelerin i sağla yabilmenin yol u d a , dövi z karşılığ ı ihracatt a ısra r e t m e m e k t e n geçmektedir .
Yapılacak iş , b u ülkeleri n ürettiğ i kola y pazarlanabili r h a m m a d d e v e y a m a mulleri tespi t edi p b u n l a n ö d e m e arac ı olara k kabu l etmektir .
Döviz kontrolünü n bi r K T y ö n t e m i ola n ikil i ticare t a n l a ş m a l a n n ı teşvi k
etmesi d e ş u şekild e açıklanabilir . Elind e yeterl i döviz i o l m a y a n dövi z kont rol rejim i uygulayıcıs ı ülke , dı ş ticaretin i geliştirme k içi n mall a ö d e m e yerin e
karşılıklı olara k yerl i p a r a il e ö d e m e y i kabu l e d e c e k bi r partne r ülk e arar .
B u l d u ğ u n d a klirin g a n l a ş m a s ı v e y a ikil i ö d e m e a n l a ş m a s ı yapar .
* Hedging, vadeli satış usulü olup, satın alınan bir malın müteakip tarihlerde teslim edilmek
üzere aynı anda satışıdır.
4. Ülk e B a z ı n d a Dı ş Ticare t Açıkların ı G i d e r m e
KT y ö n t e m e l e r i , dı ş ticaret i baz ı ülkele r karşısınd a sürekl i açı k v e r e n
ülkelerce b u açığ ı a z a l t m a k içi n kullanılabilmektedir . Ö r n e ğ i n Brezily a 198 4
Mayıs'ında yeterinc e Brezily a mal ı itha l e t m e y e n petro l ihracatçıs ı ülkeler d e n petro l ithalatın ı kısabileceğin i ila n etmiştir . İzlene n K T politikas ı kısac a
"benden ma l a l k i b e n d e s e n d e n a l a y ı m " şeklind e ifad e edilebilir . B u politi ka b a z e n " b a n a dövi z kaybın ı telaf i edic i bi r karşılı k paket i s u n k i ihaley i s a na v e r e y i m " şeklin e d ö n ü ş m ü ş t ü r . Kullanıla n başlıc a K T teknikler i is e KSA ,
offset v e klirin g anlaşmalarıdır . O hald e ülkeler i K T yöntemler i k u l l a n m a y a
iten bi r diğe r s e b e p , baz ı ülkelerl e ticar i ilişkilerini n sürekl i olara k d e n g e s i z
gelişmesidir.
5. K a l k ı n m a Projelerini n F i n a n s m a n ı
K T S yöntemler i gelişmekt e ola n ülkelerdek i çoğ u k a m u y a ai t b ü y ü k
çaplı k a l k ı n m a projelerini n f i n a n s m a n ı n d a kullanılmaktadır . S a ğ l a n a n fonlar dan yalnı z kurulu ş deği l işletm e s a f h a s ı n d a d a yararlanılmaktadır . Finans man dışındak i teknoloj i yetersizliği , e k i p m a n eksikliği , kalifiy e e l e m a n y o k l u ğu gib i s o r u n l a r a d a Bat ı v e y a D o ğ u Blok u Ülkeler i il e yapıla n sına i işbirliğ i
ve K T S a n l a ş m a l a n y l a ç ö z ü m getirilmektedir . B u a m a ç l a genellikl e buy back, offset , Yap-İşlet-Devre t (BOT ) taka s v e K S A yöntemler i kullanılmakta dır. Böylec e y u k a n d a k i s o r u n l a n n ç o ğ u giderilmektedir .
Yapılan y a t ı n m l a r a r a s ı n d a y o l , k a n a l , b a r a j , liman , s u l a m a tesisleri ,
telefon v e enerj i santraller i il e çeşitl i fabrikala r vardır . Bütçey e y ü k o l m a d a n
ve dı ş ö d e m e l e r dengesin i b o z m a d a n b u yatırımla r içi n fo n y a r a t m a i m k a n larını K T S s u n m a k t a d ı r .
6. Uluslararas ı F i n a n s K u r u m l a r ı n d a n Kred i S a ğ l a m a d a Pazarlı k
Gücünü Arttırm a
Bazı uluslararas ı finan s k u r u m l a n bi r gelişmekt e ola n ülkey e kred i v e rirken alternatifsi z oldukların ı bildikler i takdird e d a h a ağı r şartlard a v e yeter siz miktarlard a fo n sağlamaktadırlar . A y n c a b u n l a n n verdiğ i kredileri n şartla n ülkeleri n siyas i v e e k o n o m i k ris k d u r u m l a n n a gör e d e ağırlaşı p
hafiflemektedir. K T yöntemler i il e fabrikala r kura n v e y a al t yap ı yatınmların ı
gerçekleştirebilen ülkeler , b u kuruluşları n karşısın a d a h a y ü k s e k bi r pazarlı k
g ü c ü il e ç ı k m a k t a , b u s e b e p l e d a h a kola y v e uygu n şartlard a kred i bulabil mektedirler.
7. Ma l Stokların ı Eritm e
Bazı ülkele r ma l stokların ı eritme k v e elasti k o l m a y a n tale p v e y a kat ı
rekabet şartlar ı sebebiyl e satamadıklar ı mallar ı s a t a b i l m e k içi n KT' e b a ş v u rurlar. Özellikl e tarı m ürünlerind e bell i d ö n e m l e r d e oluşa n stokla r b u y ö n temle eritilir .
A y n c a t a n m ürün ü fazlasını n ihracat ı il e i ç p i y a s a d a ar z fazlas ı s e b e
biyle d ü ş e n tarımsa l ürü n fiyatlar ı üzerind e yükseltic i y ö n d e etk i yaratılabilir
Bu d a t a n m kesimind e çalışanlan n gelir i v e r e f a h ı n d a artı ş demektir . Böyle
likle hükümetleri n çiftçiy e yardı m v e t a n m a s ü b v a n s i y o n içi n ayırdığ ı fonlar
d a n tasarru f s a ğ l a n m ı ş olur .
.
-
Karşılık olara k strateji k h a m m a d d e l e r v e y a çeşitl i işlenmi ş ürünle r itha l
edilir. A B D g e ç m i ş t e b u fazlala n z a m a n z a m a n karşılıksı z olara k ihra ç et miştir. K T yöntemler i il e karşılıksı z y a r d ı m yerin e ticare t yapılmı ş olmaktadır .
8. Dı ş Ticare t Hadlerin i D ü z e l t m e
O E C D ' n i n 6 gelişmekt e ola n ülk e il e ilgil i olara k yayınladığ ı bi r araştır m a s ı n a gör e dı ş ticare t hadler i KTS'd e ço k tarafl ı ticaret e kıyasl a d a h a iyidir .
Gelişmekte ola n ülkele r K T y ö n t e m i il e ticare t y a p t ı k l a n n d a serbes t dövizl e
ticarete gör e gene l olara k d a h a y ü k s e k ihraca t v e d a h a d ü ş ü k ithala t fiyatla n eld e ederler . A n c a k b u n d a n özellikl e merkez i planl ı e k o n o m i l e r d e n itha l
edilen m a l l a n n genellikl e d ü ş ü k kalitel i olmasını n d a rol ü olabilir . A y r ı c a fiya t
d ü ş ü k l ü ğ ü n d e n s a ğ l a n a n avantaj , klirin g h e s a b ı n d a uzu n sürel i askıy a alın mış fazlala r oluşmas ı il e ortada n kalkabilmekte , e n a z ihra ç ettiğ i ma l kada r
ithalat y a p m a y a n ülk e fazlada n ihra ç ettiğ i malları n değer i kada r faizsi z kre di vermi ş d u r u m a düşmektedir .
9. Esk i S ö m ü r g e l e r i n Yen i Ticare t Partnerler i Arayış ı
Siyasi bağımsızlığ a k a v u ş a n birço k gelişmekt e ola n ülk e ki , b u kate goriye Bağımsı z Devletle r Topluluğu'n u d a ö r n e k gösterebiliriz , e k o n o m i k
bağımsızlığa d a erişebilme k içi n d a h a önc e bağıml ı olduklar ı ülkelerl e ola n
ikili ticare t a n l a ş m a l a n n ı ipta l etmekl e beraber , yeterl i dövi z rezervin e s a h i p
olmadıktan içi n serbes t dövizl e ticaret e d e t a m olara k g e ç e m e m e k t e d i r l e r .
A y n c a Bat ı Ülkeler i il e ticarette n v e Batı'n m E k o n o m i k Sistem i içerisind e
t a m anlam ı il e ye r a l m a k t a n esk i bağımlılı k d ö n e m i n i n verdiğ i rahatsızlıkl a
çekingen davranmaktadırlar . O n u n içi n mall a v e y a yerl i p a r a il e ö d e m e y i
kabul edebilece k yen i ticare t partnerler i arayı p b u l m a k z o r u n d a kalmakta ,
bu partnerle r y a bi r b a ş k a g e l i ş m e k t e ola n ülk e (genellikl e k o m ş u ülkeler )
v e y a bi r Doğ u A v r u p a ülkes i olmaktadır . Bunlarl a ikil i ticare t v e klirin g anlaş maları il e sına i işbirliğ i (buy-back ) a n l a ş m a l a n y a p m a k t a , b u anlaşmaları n
g e r ç e k l e ş m e s i n d e b u ülkeleri n y u k a r ı d a belirtile n tercihler i kada r b u ülkeler le bilinçl i olara k siyas i y a k ı n l a ş m a politikalar ı izlemeler i d e etkil i olmaktadır .
Örneğin Hindista n v e G a n a d a b u kategorid e b u l u n m a k t a d ı r .
10. Uluslararas ı İhaleler i K a z a n m a
KT, Batıl ı firmala r arasındak i dı ş paza r k a p m a y a n s ı n d a rekabet i etki leyen bi r faktö r halin e gelmiştir . Özellikl e g e l i ş m e k t e ola n ülkelerdek i b ü y ü k
ölçekli ihaleler i k a z a n m a k , b u ihaleleri n s a y ı c a a z a l m a s ı , ihaley e katıla n fir m a sayısını n artmas ı v e ihaley i a ç a n ülkeni n iş i kızıştırmas ı (verile n tavizler le y e t i n m e m e s i ) gib i sebeplerl e gidere k zorlaşmaktadır . Verile n tekliflerd e
b a ş a n n ı n ölçüs ü işi n tekni k y ö n d e n değerlendirilmes i v e y a işi n y a p ı l m a s ı n d a izlenece k süreci n n e o l d u ğ u n d a n ç o k projey e s a ğ l a n a n finansma n p a k e tine bağl ı olmaktadır . Ş a y e t bi r firm a ötek i satıcıla r b e n z e r bi r tekli f iler i s ü r e m e z k e n ihalec i ülkey e ma l v e hizmetlerin i satı n alara k dövi z kaybın ı k ı s m e n
(veya t a m a m e n ) telaf i e t m e teklifind e bulunabiliyorsa , ihaley i k a z a n m a ş a n sı b ü y ü k ölçüd e artmaktadır .
1 1 . D ü n y a E k o n o m i s i n i n R e s e s y o n Ş a r t l a n İçin e G i r m e s i
Tarihte taka s ticareti , e k o n o m i k b u n a l ı m d ö n e m l e r i n d e he p artmıştır .
Ö r n e ğ i n 1 . D ü n ya S a v a ş ı ' n d a n sonrak i dövi z bunalım ı 1920'lerd e takası n ar tışına yo l a ç m ı ş t ı . Aynı d u r u m dövi z kıtlığ ı s e b e b i y l e 2 . D ü n y a Savaşı'nı n he m e n s o n r a s ı n d a d a o r t a y a çıkmıştı .
1970'li yıllan n s o n u v e 1980'l i yıllan n b a ş ı n d a o r t a y a çıka n resesyo n
d ö n e m i n d e d e d ü n y a ticaret i gerilemi ş v e K T u y g u l a m a l a n hızl a artmıştır .
1951 - 1 9 74 d ö n e m i n d e d ü n y a ticaret i n o m i n a l d e ğ e r olara k % 1 0 , ree l olara k
% 7 , 2 artarke n ucu z p a r a , ucu z enerji , ucu z ulaştırm a v b . faktörle r etkiliydi. ,
1974'ten s o n r a petro l fiyatlarındak i % 6 0 0 ' e v a r a n artışlan n özellikl e geliş mekte ola n ülkeleri n m a l satı n a l m a k içi n ihtiya ç d u y d u k l a r ı döviz rezervleri ni eritmesi , enerj i girdisin i v e b u n a bağl ı olara k birço k üreti m girdisin i p a h a l a n d ı r m a s ı , yurtiç i tasarru f v e s e r m a y e birikimini n yetersizliği , enflasyo n
oranının y ü k s e l m e s i v e b u n a bağl ı olara k birço k üreti m girdisin i pahalandır m a s ı , yurtiç i tasarru f v e s e r m a y e birikimini n yetersizliği , enflasoy n oranını n
y ü k s e l m e s i , dı ş bor ç a n a p a r a v e fatelerini n y ü k s e l m e s i , dalgalana n kurla r
ve 1980'leri n b a ş ı n d a A B D D o l a n n d a k i hızl ı d e ğ e r artışla n d ü n y a e k o n o m i s i nin g e n e l bi r d u r g u n l u k d ö n e m i n e g i r m e s i n e yo l açtı . 1974-198 1 arasınd a
d ü n y a ticaret i n o m i n a l o l a r k % 1 2 , 7 , ree l olara k is e % 2 , 9 b ü y ü d ü . Bütü n b u
gelişmeler ticaret i arttırabilme k içi n yen i y ö n t e m l e r e b a ş v u r u l m a s m a yo l aç tı. B u yöntemleri n başlıcalarında n bir i d e K T u y g u l a m a l a n idi .
12. D o ğ u - B a t ı Ticaretini n A r t m a s ı
İkinci D ü n y a S a v a ş ı ' n d a n sonrak i s o ğ u k s a v a ş yıllannın , izlene n d e tant politikas ı s o n u c u 19601arı n b a ş ı n d a s o n a e r m e s i il e 196 0 v e 1970'l i yıl larda Doğu-Bat ı ticaret i artı ş kaydetmiştir . B u ticareti n bi r kısımın ı oluştura n
KT yöntemler i il e ticare t d e b u g e l i ş m e y e parale l olara k yükselmiştir . Ö z e l likle b u y - b a c k y ö n t e m i il e ço k s a y ı d a tesi s Batıl ı şirketlerc e Doğ u Blok u ül kelir'nde kurulmuştur . Doğ u Bloku , böylelikl e Batı'n m teknolojisin i transfe r
edip karşılığın ı niha i ürünl e ödemişti r v e hale n ö d e m e y e d e v a m etmektedir .
Bu suretl e KT , Doğ u Blok u Ülkeleri'ni n ürünlerin i sıfı r v e y a ço k d ü ş ü k pazar l a m a maliyeti il e Batıy a p a z a r l a m a s ı n ı n bi r arac ı olara k kullanılmaktadır .
Batı ülkeler i is e b u y - b a c k projeler i ile , öneml i ölçüd e özellikl e demir çelik, k i m y a , m a k i n a sektör ü girdis i ihra ç e d e r e k b u sektörd e istihda m v e
gelir seviyesin i arttırmayı , karşılığınd a üreti m sürecind e istifad e edebilecek leri malla r (vey a hizmetler ) satı n almay ı a m a ç l a m a k t a d ı r . S o n olara k yüzyi; :
İm anlaşmas ı olara k nitelene n Sibiry a doğa l gazını n A v r u p a ' y a satılmas ı il e
ilgili S S C B - A v r u p a ülkeler i aras ı doğa l ga z a n l a ş m a s ı , karşılığ ı d o ğ a l g a z l a
ö d e n e b i l e c e k ço k s a y ı d a malı n R u s y a ' y a g i r m e s i n e yo l a ç m a k t a , ö n ü m ü z deki yıllard a dağıla n R u s y a il e Bat ı ticaretini n d a h a d a artmas ı m u h t e m e l
görülmektedir.
13. T e m e l Girdilerini n S a ğ l a n m a s ı n ı G ü v e n c e Altın a A l m a
E k o n o m i n i n ihtiyac ı o l a r t e m e l girdileri n düzenl i olara k uygu n fiya t v e
miktarlarda s a ğ l a n m a s ı , işletmelerd e g ü n l ü k ç a l ı ş m a düzenini n a k s a m a m a sı açısında n ç o k önemlidir . B u girdileri n bi r kısm ı is e yur t d ı ş ı n d a n itha l edil mektedir. K T yöntemler i t e m e l girdileri n s a ğ l a n m a s ı n ı g ü v e n c e altın a aldığ ı
için birço k ülkec e terci h edilmektedir . Örneği n aralarınd a Türkiye'ni n d e b u lunduğu baz ı ülkele r K S A yöntemiyl e petro l alı m a n l a ş m a l a n imzalarke n
belli bi r s ü r e d e bell i bi r mikta r petrol ü bell i bi r fiyatta n sağlamay ı garant i altı n a almı ş olmaktadırlar . Sosyalis t Ülkele r v e baz ı Batıl ı ülkele r is e b u y - b a c k
y ö n t e m i aracılığ ı il e özellikl e h a m m a d d e l e r a r a s ı n d a kereste , petrol , kauçuk ,
k a d m i y u m , kalay , p a m u k , demir , kömür , ş e k e r k a m ı ş ı , kakao , boksit , bakır ,
g ü m ü ş d e vardır . B u a r a d a g ü d ü l e n bi r diğe r a m a ç is e binlerc e yıld a oluşa n
bu h a m m a d d e l e r i n yur t iç i rezervlerin i tüketmemektir . (Petrolde , kerestede ,
k ö m ü r d e olduğ u gibi) .
14. Ma l Stokların ı Eritm e
Bazı ülkele r ma l stokların ı eritm e v e elastik i o l m a y a n tale p v e y a kat ı
rekabet şartla n s e b e b i y l e s a t a m a d ı k l a n mallar ı p a z a r l a y a b i l m e k içi n KT' e
başvururlar. Özellikl e t a n m ürünlerind e bell i d ö n e m l e r d e oluşa n stokla r b u
y ö n t e m l e eritilir .
Ayrıca, tarı m ü r ü n ü fazlasını n ihracat ı i ç p i y a s a d a ar z fazlas ı s e b e b i y l e
d ü ş e n tarımsa l ürü n fiyatlar ı üzerind e yükseltic i y ö n d e etk i yaratabilir . B u d a
t a n m kesimind e ç a l ı ş a n l a n n gelir i v e r e f a h ı n d a artı ş demektir . Böylelikle ,
hükümetlerin çiftçiy e y a r d ı m v e t a r ı m a s ü b v a n s i y o n içi n ayırdığ ı fonlarda n
tasarruf s a ğ l a m ı ş olur , s a ğ l a n a n bi r diğe r avanta j ise , d a h a d ü ş ü k fiyatl a
mal tekli f e d e n bi r b a ş k a ülk e üreticisin e karş ı K T s a y e s i n d e rekabe t g ü c ü nü arttırmaktır . Ç ü n k ü alıcılar a dövi z deği l mall a ö d e m e n i n kabu l edildiğ i d u y u r u l d u ğ u n d a , fiyat ı y ü k s e k d e o l s a teklifç i ülkeni n mal ı terci h edilebilmekte dir. Yalnı z b u d u r u m d a itha l edilece k malla r a r a s ı n d a kola y pazarlanabile cek olanla r seçilmelidir .
İhraç edile n ma l s t o k l a n n a karşılı k olara k genellikl e strateji k h a m m a d deler v e y a çeşitl i işlenmi ş ürünle r itha l edilir . A B D g e ç m i ş t e t a n m ürün ü faz lasını z a m a n z a m a n karşılıksı z olara k ihra ç etmiştir . K T yöntemler i il e karşı lıksız y a r d ı m yerin e ticare t yapılmı ş olmaktadır .
15. Atı l Kapasiteler i Ö n l e m e
Atıl kapasiteler i ö n l e m e k il e biri m maliyetler i d ü ş ü r m e k , üretic i firmala r
için ç o ğ u z a m a n e ş anlamlıdır . K T yöntemler i s a y e s i n d e satıla n ilav e ürü n
fabrikalann kapasit e kullanı m oranların ı artıracak , biri m maliyetlerin i d ü ş ü r e cek ve dolayısıyla kârlılığ ı artırmı ş olacaktır .
Birçok Ç o k Ulusl u Şirke t atı l kapasiteleri n yüklediğ i maliyetle r il e KT' e
girmenin getireceğ i ilav e masraflar ı karşılaştırmakt a v e s o n u ç t a birincis i ikin cisini aşıyors a KT' e g i r m e y e kara r vermektedir .
Satışlan d u r g u n l u k içind e ola n çeşitl i sektördek i firmala r d a b a ş k a tür lü giremeycekler i p a z a r l a r a K T yöntemler i il e girere k atı l kapasiteler i önle mektedir.
16. Y ü k s e k Fiyatl ı v e y a L ü k s Mallar ı P a z a r l a m a
Ç o ğ u m e r k e z i planl ı e k o n o m i l e r v e y a gelişmekt e ola n ülkele r y ü k s e k
fiyatlı t a n m s a l ürünler i ( m u z , çilek , portaka l vb. ) v e lük s m a l l a n (fotoğra f m a kinası, otomobi l vs. ) satı n almay ı yıllı k pla n v e p r o g r a m l a r ı n d a öngörmezler .
Ellerindeki kısıtl ı dövi z rezervin i zorunl u tüketi m mallar ı (baklagiller , et , tahıl lar vb. ) ithalatına , Batı'da n teknoloj i transfer i v e e k i p m a n ithalatına , planlar d a öngörüle n projeleri n itha l girdilerine , enerj i projeler i girdilerine,petrol , kö mür gib i enerj i h a m m a d d e l e r i n i n ithalatın a harcarlar . Bununl a birlikte , b u
ülkelerde y ü k s e k fiyatl ı v e lük s mallar a karş ı d a bell i bi r tale p vardı r v e b u
talebin taka s a n l a ş m a l a n il e karşılanmasın a dövi z kullanılmadığ ı içi n ç o ğ u
z a m a n herhang i bi r kısıtlam a getirilmez .
17. KTS'n i B e n i m s e m i ş Üil<eierl e Ticaret i G e l i ş t i r m e
KT'e y ö n e l m e n i n kurumsa l sebepler i a r a s ı n d a dı ş ticarett e k a m u n u n
ağırlığının fazl a olduğ u v e y a KT S il e ilgil i yasa l d ü z e n l e m e l e r y a p m ı ş b u l u nan ülkelerl e ticaret i geliştirm e d e ye r alır . D o ğ u A v r u p a Ülkeleri , Çi n Hal k
Cumhuriyeti, Hindistan , E n d o n e z y a , M a l e z y a , Brezilya , İran , Irak , Bangla d e ş v e d a h a birço k ülk e K T tekliflerin i norma l karşılamakta , hatt a böyl e bi r
teklifte bulunan ı b u l u n m a y a n a terci h etmektedir . A y n c a b u ülkeleri n ç o ğ u n d a m u h a t a p k a m u ticare t şirketler i olduğ u içi n b u şirketler , yaptıklar ı ithalat ı
ihracatla telaf i e d e r e k d e n g e l e m e k isteğind e v e b a z e n d e mecburiyetinde dirler. B u n u n yol u d a ticaret i K T yöntemleriyl e y a p m a k t a n geçmektedir .
18. Uluslararas ı E k o n o m i k Kuruluşları n Kısıtlayıc ı Programların ı
Aşma
KT b a z e n uluslararas ı e k o n o m i k k u r u l u ş l a n n baz ı borçl u gelişmekt e
olan ülkele r içi n önerdiğ i e k o n o m i k istikra r p r o g r a m l a n n ı a ş m a n ı n d a bi r
aracı olmaktadır . IMF'ni n yen i kredile r s a ğ l a y a b i l m e k içi n ithalatın ı kısıtlama sını şar t koştuğ u baz ı ülkeler , s a n a y i l e ş m e k içi n gerekl i ithalatlannı n fians manı içi n K T tekniklerinde n yararlanm a y o l u n a gitmektedirler .
Böylelikle K T S s a y e s i n d e konvertib l dövizsi z uluslararas ı ticaret e d u yulan arta n ihtiya ç karşılanabilmekte , tasarru f edile n dövizl e is e dı ş bor ç
ödemeleri v e m e c b u r i olara k dövizl e yapılmas ı g e r e k e n ithala t gerçekleştiril mektedir.
19. Siyas i Ş a r t l a n n Ticaret e Getirdiğ i Engeller i A ş m a
Politik sebeplerl e ço k tarafl ı ticare t usullerin e g ö r e ihtiyac ı ola n t e m e l h a m m a d d e l e r i a l a m a y a n baz ı ülkeler , yaptıklar ı ikil i ticare t a n l a ş m a l a n ara cılığı il e b u n l a n uzu n vadel i olara k s a ğ l a m a y ı g ü v e n c e altın a alırlar . Örneği n
İsrail baz ı gelişmekt e ola n ülkelerl e yaptığ ı ikil i a n l a ş m a l a r l a siyas i n e d e n lerle A r a p Ülkeleri'nde n sağlayamadığ ı stretaji k h a m m m a d d e l e r i satı n almış -
tır. Benze r d u r u m a ö r n e k olara k gösterilebilece k ülkele r a r a s ı n d a İran , G ü ney Afrika , Kuze y Kore , K ü b a , Liby a sayılabilir . B u n l a r d a n İran , Batı'da n a l madığı baz ı malla n ikil i h e s a p ilişkis i kanal ı il e Türkiye'de n almıştır . G ö r ü l ü yor k i K T y ö n t e m l e r i , ülkelerarasınd a siyas i y a k ı n l a ş m a n ı n b a ş l a m a s ı n a
v e y a geliştirilmesin e hizme t e d e c e k ticare t bağlantıla r k u r u l m a s ı n a d a yar dımcı olmaktadır .
2 0 . Planl ı v e Dengel i K a l k ı n m a İlkelerin e U y g u n Bi r Uluslararas ı
Ticaret Y ö n t e m i Arayışlar ı
Bazı gelişmekt e ola n ülkelerd e v e özellikl e merkez i planl ı ekonomilerd e
ekonomik büyüklükleri n ö n c e d e n tespi t edile n bi r seyi r izlemes i amaçlanır .
KT yöntemler i ithalat ı ihracat a bağlayara k dı ş ticarett e dengel i gelişmeler i
teşvik ettikler i için , b u ülkeleri n stratejilerin e so n derec e uygu n düşmektedir .
2 1 . K o r u m a c ı Tedbirler i A ş m a
Bazı gelişmi ş ülkeleri n ithalatt a uygulad ı klan korumac ı tedbirler i bi r ö l ç ü d e a ş a b i l m e k içi n gelişmekt e ola n ülkele r K T S yöntemlerin e b a ş v u r m a k tadır. B u y ö n t e m l e r d e ye r ala n "karşılıklı " ilkesin e gör e ma l itha l edile n p a zarlara karş ı satı ş (ihracat ) yapılabilmektedir . A y n c a K T yöntemler i
s a y e s i n d e , dövi z karşılığ ı ticarett e karşılaşıla n baz ı tarif e dış ı kısıtlamala r
kendiliğinden ortada n kalkmaktadır .
C. KT S HAKKIND A G Ö R Ü Ş L E R
1.0ECD
KT u y g u l a m a l a n , özellikl e s o n yıllard a O E C D tarafında n y a k ı n d a n iz lenmektedir. 1979'd a gelişmekt e ola n ülkelerd e takası n e k o n o m i k k a l k ı n m a
üzerindeki etkilerin i inceleye n bi r a r a ş t ı r m a d a n s o n r a , 1981'd e Doğu-Bat ı
KT'i konul u bi r çalışm a v e n i h a y e t 1988'd e gelişmekt e ola n ülkelerdek i s o n
KT u y g u l a m a l a n n ı el e ala n bi r rapo r O E C D tarafında n y a y ı n l a n d ı .
1979'daki il k a r a ş t ı r m a d a takası n Hindistan , Sr i L a n k a , B a n g l a d e ş , M ı sır, T u n u s , Gana'nı n e k o n o m i k kalkınmas ı üzerindek i etkiler i incelenmi ş v e
bu etkileri n g e n e l olara k o l u m l u y ö n d e o l d u ğ u belirlenmiştir . K T u y g u l a m a larının d ü n y a y a yayıldığ ı 1980'l i yıllard a yapıla n d a h a sonrak i ik i ç a l ı ş m a d a
ise K T uygulamalarını n vak' a b a z ı n d a oluml u d a o l s a bi r bütü n olara k ülk e
ekonomilerini v e d ü n y a ticaretin i o l u m s u z y ö n d e etkilediğ i iddi a edilmiştir .
Bu ik i ç a l ı ş m a d a e n s o n u n c u s u n u n sonuçla r b ö l ü m ü n d e K T u y g u l a m a l a n
h a k k ı n d a özetl e aşağıdak i g ö r ü ş l e r e ye r verilmiştir .
- K T u y g u l a m a l a n d ü n y a ticaretind e marjina l bi r olgudur . 1980'd e kli ring anlaşmal ı ticare t v e D o ğ u Blok u ülkeler i aras ı ticare t hari ç K T h a c m i 8 0
milyon dolardı r v e d ü n y a ticaretini n yaklaşı k %5'in i teşki l etmektedir . B u n u n la birlikt e so n yıllard a sıklığ ı v e coğraf i dağılım ı özellikl e petroll e ilgil i K T a n laşmaları dolayısıyla artmıştır .
- K T a n l a ş m a l a n likitid e krizi , t e m e l malla r ihracatındak i d a l g a l a n m a l a r
ve ithala t kısıtlamalar ı s o r u n l a n n a bi r ç ö z ü m g e t i r m e k a m a c ı il e yapılmıştır .
- Gelişmekt e ola n ülkelerde n özellikl e y ü k s e k dı ş borc u olanla r
KTS'ne ihracatların ı v e rekabe t güçlerin i arttırma k v e d ö v i z d e n tasarru f et me içi" " başvurmuşlardır .
- T e m e l h a m m a d d e l e r ihracatçıs ı gelişmekt e ola n ülkele r K T S aracılığ ı
ile ma l satı ş fiyatlarınd a gizl i indirimle r yapabilmektedir .
- K T taleb i yalnı z g e l i ş m e k t e ola n ü l k e d e n g e l m e z . Dövi z sıkıntıs ı için deki gelişmekt e ola n ülkele r d e kendiler i il e b a ş k a yoll a ticare t y a p a m a y a caklarını a n l a y a n , birbir i il e rekabe t içindek i Batıl ı firmaları n K T önerilerin e
m u h a t a p olur .
- K T uzu n vadel i ticar i ilişkile r içi n istikrarl ı bi r orta m oluşturmaz .
- K T u y g u l a m a l a n yen i paza r y a r a t m a d a , e k o n o m i k b ü y ü m e y i h ı z l a n d ı r m a d a , ö d e m e l e r d e n g e s i açıklann ı k a p a t m a d a genellikl e iy i bi r ç ö z ü m y o lu değildir .
- O E C D üyelerini n K T u y g u l a m a l a n n ı n kontrol ü içi n öze l bi r kara r g e rekmemektedir. Ç ü n k ü K T işlemlerin e norma l ticare t kuralla n uygulanabil mektedir.
2. IM F
IMF gene l olara k K T u y g u l a m a l a n n ı tasvi p etmemektedir . IMF'ni n
1988 yıllı k R a p o r u ' n d a b u a n l a ş m a l a r l a ilgil i olarak : " F o n , K T u y g u l a m a l a n nın artmasında n endişelidir . Ç ü n k ü bunla r ço k tarafl ı ticare t sistemini n teme l
a m a ç l a r ı n a zara r v e r m e k t e d i r denilmektedir .
IMF'nin K T u y g u l a m a l a n n a karşıtlığını n bi r b a ş k a örneğ i E n d o n e z y a ' d a n s o n r a Filipinler'i n d e r e s m e n KTS'n i uygulayacağın ı ila n e t m e girişi minin b u kuruluşta n gele n baskıla r karşısınd a ertelemesidir .
Dış borc u ola n g e l i ş m e k t e ola n ülkelerde n bazıs ı IM F karş ı ç ı k m a s ı n a
r a ğ m e n K T yol u il e kend i ihra ç ürünler i karşılığınd a y a t ı n m v e tüketi m mal ı
ithalatında bulunmaktadır . IM F is e borçl u ülkeleri n ihra ç ürünlerini n dövi z
karşılığı satılı p eld e edile n dövizi n öncelikl e dı ş bor ç servislerine , d a h a s o n ra d a zarur i malla r ithalatın a tahsi s edilmesin i istemektedir . B u d u r u m d a
borçlu gelişmekt e ola n ülkele r içi n K T u y g u l a m a s ı IMF'ni n d e n e t i m i n d e n ka çış imkan ı s a ğ l a m a k t a d ı r v e b u s e b e p l e IMF'c e ho ş karşılanmamaktadır . B u
ülkelere KT' e b a ş v u r m a n ı n O M F il e ilişkilerin i oluml u y ö n d e etkilemeyeceğ i
IMF çevrelerinc e hissettirilmektedir .
IMF'nun karde ş kuruluş u D ü n y a B a n k a s ı ' n m (IBRD ) finans e ettiğ i yatı rım projelerind e d e K T tekniklerin i k u l l a n m a k m ü m k ü n değildir . Kred i şartla n
b u n a engeldir .
3. G A T T
G A T T Kuralla n te k te k kiş i v e y a f i r m a l a n n d e ğ i l , faka t hükümetler i
uluslararası ticareti n serbestleştirilmes i ilkes i d o ğ r u l t u s u n d a davranışlann ı
düzenlemektedir. Ö r n e ğ i n bi r firm a kend i kendin e ithalatt a herhang i bi r d e ğişik u y g u l m a y a kalkışı r v e y a ithalatt a buy-back , t a k a s v b . bell i şartla r e m poze e d e r s e , b u karar a karş ı G A T T ' ı n y a p a c a ğ ı bi r şe y yoktur . A n c a k eğe r
firmalar G A T T ' a üy e herhang i bi r h ü k ü m e t i n baskıs ı il e böyl e d a v r a n m a y a
zorlanırsa, G A T T yin e firmala r deği l a m a ilgil i h ü k ü m e t e k u r a l l a n n a nede n
uymadığını sorar .
G A T T ' ı n mikta r kısıtlamalan , k a m u ticare t şirketleri , danpingle r v e
tröstlerle ilgil i görüşleri , dolayl ı olara k KTS'l e ilgil i olara k y o r u m l a n m a k t a d ı r .
B u n l a n n gerçekf e KTS' e uygulanabilirliğ i tartışmalıdır .
4. R e s m i Çevrele r
G e l i ş m e k t e ola n ülkele r K T S h a k k ı n d a b a ş k a uluslararas ı ticare t u y g u lamalarında o l d u ğ u gib i orta k bi r g ö r ü ş ortay a k o y m a m ı ş l a r d ı r . B u ülkeleri n
resmi metinlerind e ( E n d o n e z y a , M a l e z y a , K o l o m b i y a , Arjantin , Uruguay ,
Y u g o s l a v y a , G ü n e y Kor e v e bi r ka ç diğe r ülk e hariç ) d ü n y a ticaretind e yen i
bir d ü z e n s a ğ l a m a k açısında n teor i v e y a u y g u l a m a b a z ı n d a K T S il e ilgil i hiç bir atı f yoktur . S o n u ç olara k K u z e y - G ü n e y ticaretind e KT'te n yararlanmanı n
avantajlan v e d e z a v a n t a j l a n K u z e y - G ü n e y sorunlarını n tartışıldığ ı platform lar ola n U N C T A D v e G A T T gib i kuruluşlard a b u g ü n e kada r el e alınmamıştır .
Yalnız esk i S S C B ' c e U N U C T A D ' a s u n u l a n bi r belg e il e takas , c o m pensation (buy-back ) v e klirin g a n l a ş m a l a n n ı n ülkeleraras ı ticare t hacmin i
arttırdığı, ticareti n yapısın ı v e karşılıkl ı mal/hizme t akımların ı oluml u y ö n d e
etkilediği, konvertib l dövi z rezervlerini n azalmasın ı önled i v e istikrarsı z Bat ı
Para Sistemi'n e karş ı bağımsızlığ ı arttırdığ ı iler i sürülmijştür . A n c a k b u rapo r
S S C B ' n i n gelişmekt e ola n ülkeleri n finansa l zorluklarında n yararlanara k dı ş
ticaretle ilgil i d a h a önc e açıkladıklar ı g e l e n e k s e l görüşlerin i tekrarlamakta n
öteye gitmemektedir .
S o n z a m a n l a r d a bi r LAI A (Lati n A m e r i k a Entagrasyo n Birliği ) toplantı s ı n d a 1 1 Lati n A m e r i k a n Ülkes i diğe r e n t e g r a s y o n Önlemlerini n yanısar ı ikil i
kliring anlaşmaların ı teşvi k k o n u s u n d a g ö r ü ş birliğin e vardıkların ı d u y u r m u ş lardır.
D. K T İ N E T K İ L E R İ
1 . Dı ş B o r ç l a n m a y a Alternati f Bi r Uluslararas ı F i n a n s m a n Y ö n t e mi O l m a
G e l i ş m e k t e ola n ülkeleri n d a h a hızl ı b ü y ü y e b i l m e k içi n sırayl a d a h a
fazla tasarruf , yatırı m v e üreti m y a p m a l a r ı gerekir . A n c a k b u zinciri n il k hal kası ola n d a h a fazl a tasarruf , b u ülkelerd e d ü ş ü k geli r v e y ü k s e k tüketi m
h a r c a m a l a n seviyeler i sebeb i il e m ü m k ü n olamamaktadır . B u d u r u m d a y a
b ü y ü m e hedefinde n v a z g e ç i l e c e k y a d a d ı ş kaynaklarda n istifad e edilere k
yurt iç i tasarru f açığ ı kapatılacaktır . İkinc i yo l terci h edildiğind e is e b u d e f a
hangi y ö n t e m l e dı ş tasarruflarda n yararlanılacağ ı tartışmas ı başlamaktadır .
Tercih edile n v e ülkey e e n fazl a yara r sağlayan ı öze l y a b a n c ı s e r m a y e yatı nmıdır. Ç ü n k ü he r a n a p a r a v e fai z ger i ö d e m e s i yoktur , h e m d e yatırıml a il gili he r türl ü risk e y a b a n c ı şirke t d e ortaktır . A y r ı c a kendini n d e hisseda n ol d u ğ u bi r işletmed e doğa l olara k y ö n e t i m , üretim , teknoloj i seçim i v e kârlılı k
gibi kriterle r açısında n e n iyini n arayış ı içind e o l m a k zorundadır . Bütü n b u
olumlu yönlerin e r a ğ m e n y a b a n c ı s e r m a y e yatırımcısın ı bi r ülkey e ç e k m e k ,
dış bor ç b u l m a k t a n ço k d a h a zo r olmaktadır , (örneği n 1923-198 0 arasınd a
Türkiye'ye gele n topla m y a b a n c ı s e r m a y e mikta n 1 milya r dolar ı b u l m a z k e n , yalnı z 198 0 yıl ı s o n u n d a k i dı ş bor ç mikta n 2 0 milya r d o l a r a yakındı. )
İthalatın f i n a n s m a n ı n d a d ı ş b o r ç l a n m a n ı n bedelin i ise :
- Dövizl e ger i ö d e m e z o r u n l u l u ğ u n u n mall a v e y a yerl i par a il e ö d e m e ye kıyasl a yüklediğ i e k maliyetle r k i b u maliyetle r a r a s ı n d a dövizi n kı t bi r
faktör olmas ı sebeb i il e dövi z gelirlerin i arttırma k içi n katlanıla n he r türl ü teş vik, s ü b v a n s i y o n , ku r d e ğ i ş m e l e r i n d e n dolay ı yerl i p a r a cinsinde n bor ç mik t a n n d a o r t a y a çıka n m u h t e m e l artışla r v e bunları n risklerini n masra f olara k
y a n s ı y a n karşılıkla n vardır .
ŞEKİL 1 5
D I Ş B O R Ç L A N M A V E K T Y O L U İL E İ T H A L A T I N
FİNANSMANININ KARŞILAŞTIRMAS I
DIŞ B O R Ç L A N M A Y O L U İL E İ T H A L A T
Uluslararası
Finans
Kurumu
1
kredi
. dövi
^6
2
kredi döviz i
A Ülkes i
z (* )
5 dövi z
t
y
B Ülkes i
. ma l (hizmet )
*3
i
Çoksayıda
mal (hizmet )
4
ÇEŞİTLİ ÜLKELE R
<——A Ülkes i
aOVlZ k !
mal 3
0
V
_%
B Ülkes i
(*) Faiz , ana para, komisyon, ücretleri ve kredi kullanımının kısıtlayıc ı hükümlerinde n
doğan alternatif maliyetlerde n meydan a gelir.
- Dövizl e fai z ö d e m e z o r u n l u ğ u ,
- Aracıla r v e baz ı masrafla r içi n dövizl e ö d e n e n komisyonlar ,
- Özellikl e proj e kredilerind e kred i kullanı m s a h a s ı n ı n kısıtlanmasında n
dolayı uğrana n kayıpla r teşki l ede r ki , kreditö r kuruluşla r b a z e n kredini n kul lanımını ithalatı n yapılacağ ı ülk e v e mall a ilgil i getirdikler i dolayl ı v e y a dolay sız kısıtlamalarl a denetimler i altın a alırlar . B u kısıtlamala r e n uygu n koşullar d a ithala t yapılmasın ı engelle r v e borçl u ülkeni n m u h t e m e l k a y ı p l a n n a yo l
açar.
Şekil 15'd e g ö r ü l d ü ğ ü gib i dı ş b o r ç l a n m a yol u il e ithalatta , borçl u ö d e y e b i l m e k içi n çeşitl i ülkeler e yapıla n ihracatl a toplana n dövizle r bi r a r a y a
getirilmek zorundadır .
KT'in herhang i bi r y ö n t e m i il e ithalatt a is e f i n a n s m a n , y a satıcını n ger i
satın almas ı il e (buy-back , offset , KSA ) v e y a ö n satı n a l m a il e (buy-sel l s a ğ l a m a k t a y a d a satıc ı Y a p - İşle t - Devre t f o r m ü l ü n e g ö r e iş i kend i imkanlar ı
ile gerçekleştirmektedir . B u a r a d a K S A işlemler i z a m a n aldığ ı takdird e bi r
miktar kıs a sürel i kred i kullanım ı d a gerekebilmektedir .
Böylelikle dı ş b o r ç l a n m a yol u il e ithalatı n y u k a n d a açıklana n sakınca larından h e m e n h e m e n t ü m ü n d e n kaçınalabilmektedir . Üstelik , itha l gird i il e
üretilen mallar a d a dı ş p a z a r a r a m a k içi n ilav e bi r ç a b a v e m a s r a f a d a g e rek k a l m a m a k t a , yapıla n K T anlaşmas ı ile , ö d e m e niha i ürünl e yapılacağ ı
için paza r başta n garantilenmektedir . B u a r a d a d a h a ö n c e Y a p - İşle t - Dev ret tekniğ i anlatılırke n d e belirtildiğ i gib i b u y ö n t e m i n Y a p - S a h i p 0 1 - İşle t
şekli, yabanc ı s e r m a y e y a t ı n m ı n ı n sağlandığ ı he r türl ü avantaj ı ilgil i ülkey e
kazandırmaktadır.
K T S teknikler i aracılığ ı il e n o r m a l d e p a r a (döviz ) ö d e n e r e k satı n alına n
mal v e hizmetleri n ma l v e hizmetle r karşılığınd a itha l e d i l m e s i , d o ğ r u d a n v e
dolaysız f i n a n s m a n etkiler i yaratmaktadır .
Nakitle ö d e m e y a p a m a y a c a k v e b u s e b e p l e ticaret e g i r e m e y e c e k fir malardan ma l (vey a hizmet ) kabu l e d e r e k ticare t y a p ı l m a s ı n a imka n s a ğ l a n m a s ı , b u firmalar ı d o ğ r u d a n finans e e t m e k a n l a m ı n a gelmektedir . Üsteli k b u
yolla herhang i bi r faiz , k o m i s y o n v b . ilav e m a s r a f a d a g e r e k kalmamaktadır .
Konu uluslararas ı ticare t b o y u t u n d a el e alındığınd a dövi z sıkıntıs ı içind e ol d u ğ u içi n ma l (vey a hizmet ) ithalatınd a b u l u n a m a y a n ülkelerde n ö d e m e
aracı olara k ma l (vey a hizmet ) kabu l etmek , b u ülkeler e v e y a ilgil i firmalar a
bir alternati f f i n a n s m a n imkan ı s a ğ l a m a k d e m e k olmaktadır . Aşağıdak i ör nek o l a y d a bi r uluslararas ı ticare t işlemind e KT S tekniklerinde n yararlana rak katılımc ı firmalar a nası l ç o k yönl ü yararla r (v e b u a r a d a f i n a n s m a n imka nı) sağlandığı gösterilmiştir .
H e p p y T i m e s A B D ' d e çikolat a ürete n bi r işletmedir . B u firm a düzenl i
olarak v e sabi t fiyatta n ç u k o l a t a h a m m a d d e s i ola n k a k a o . v e şeke r ihtiyacın ı
karşılamak istemektedir . B u a m a c ı n ı gerçekleştirme k içi n baz ı K T teknikleri ni kullanır .
1) Ö n c e A B D Boein g Şirketi'nde n %20's i peşi n % 8 0 ' i 1 0 yı l vadel i o l m a k üzer e 1 0 milyo n dola r karşılığınd a bi r jet uçağ ı satı n alır .
2) B u uçağ ı yıllı k kir a bedel i 1 milyo n dola r o l m a k üzer e 1 0 yıllığın a
Berizilya Ulusa l H a v a Yollar ı ( V A R I G ) ' a kiralar . V A R I G b o r c u n u he r yı l car i
fiyatlar üzerinde n y a p a c a ğ ı 1 milyon dolarlı k k a k a o v e ş e k e r ihracat ı il e ö d e yecektir. Brezily a Ulusa l Havayolla n uzu n süredi r uçu ş filosun a yen i uçakla r
katmak istemekt e a n c a k u ç a k alım ı içi n dövi z transfer i y a p ı l a m a d ı ğ ı içi n b u
m ü m k ü n olmamaktadır . B u d u r u m a s e b e p is e Brezilya'nı n b ü y ü k dı ş bor ç
servisi v e d a h a aci l ithalat ı içi n dövi z tahsi s e t m e zorunluluğudur .
3) Brezily a Ulusa l H a v a Yolla n yerl i p a r a il e satı n aldığ ı kaka o v e ş e ker il e je t uçağını n kir a bedelin i 1 0 yı l sür e il e düzenl i bi r şekild e ö d e y e c e k tir. Böylec e ithalatın ı dı ş bor ç v e y a kred i döviz i il e değil , ö n c e yerl i p a r a s o n ra b u n u d ö n ü ş t ü r d ü ğ ü yerl i ma l il e y a p m ı ş olmaktadır . Yerl i ma l liki t hal e
gelerek bi r uluslararas ı ö d e m e arac ı olara k kullanılma k suret i il e gerekl i fi n a n s m a n ı sağlamıştır .
4) H a p p y Times'i n düzenl i h a m m a d d e tedari k kaynağ ı eld e e t m e s i ,
sağladığı e n öneml i yarardır . B u n u n d ı ş ı n d a ş u istifadeler i olmuştur :
- U ç a k gib i bi r s e r m a y e mal ı içi n u y g u l a n a n y ü k s e k a m o r t i s m a n o r a n ları H a p p y Times'i n d a h a d ü ş ü k verg i ö d e m e s i n e yo l açacaktır . A y n c a elve rişli şartlard a yatırı m kredis i eld e e d e b i l m e i m k a n ı d o ğ m u ş t u r .
- 1 0 yılı n s o n u n d a uça k yin e A B D Firması'n m elin e geçecektir . Ç ü n k ü
kiralama periyod u d o i m u ş olacaktır .
Boing Şirketi , malın ı satabilmiş , V A R I G is e u ç a k ihtiyacın ı karşılayabil miştir. T ü m tarafla r d u r u m d a n m e m n u n d u r .
N o r m a l d e dövi z ö d e n e r e k satı n alına n ma l v e hizmetleri n ma l v e hiz metler karşılığınd a itha l edilmesi , dolayl ı f i n a n s m a n etkis i d e yaratmaktadır .
Ç ü n k ü , b u s a y e d e serbes t kala n bi r kısı m dövi z rezerv i v e y a kredi , piyasa d a b a ş k a ticare t v e y a yatırı m k o n u l a n n d a f i n a n s m a n s a ğ l a m a y a y ö n e l e c e k tir. Böylec e dövi z karşılığ ı ma l ithaiatın ı d a arttıracaktır .
2 . Mill i Paraları n Konvertibilitesin i S a ğ l a m a
Bir z a m a n l a r A v r u p a Ülkeler i ithalatların ı finans e e t m e k içi n taka s a n laşmalarına ihtiya ç d u y m u ş l a r d ı . B u a n l a ş m a l a r aracılığ ı il e mill i p a r a l a n n ı
dış ticaretl e k u l l a n m a y a başlamışlar , d a h a s o n r a ö d e m e l e r i n ikil i o l m a k t a n
çıkıp ç o k taraflılaştınimas ı il e b u parala r konvertib l hal e g e l m i ş t i Gönümüz de b e n z e r gelişmele r a z gelişmi ş ülkele r arasındak i ticaret i A B D Oolar ı k a ^
şılığında başlamıştı . B u g ü n ise , birço k g e l i ş m e k t e ola n ülK e birbirler i il e tica retini ma l karşılığ ı yapmaktadır . B u s ı r a d a b u y - b a c k , t a k a s klirin g v e ikil i
h e s a p ilişkis i gib i K T S yöntemler i kullanılmaktadır . B u gelişmeni n s e b e b i , ti carete gire n taraflard a dövizi n kı t faktö r olmasıdır . KT't e g e l i ş m i ş ülkeleri n
konvertibl dövizler i ise , yalnı z h e s a p birim i olma^işlevin i sürdürmektedir . Ba zen bunla r içi n d e yerl i p a r a kullanılabilmektedir . Gelişmekt e ola n ülkele r
arası ikil i ticare t anlaşmas ı sayıs ı 1988'd e 120'ni n üzerin e çıkmıştı r v e sürek li artmaktadır .
G ü n e y Afrika'd a aralarınd a tercihl i ticare t y a p a n 1 4 ülk e 1980'l i yıllar d a ikil i ticare t anlaşmaların ı ç o k t a r a f l ı l a ş t ı r m a k içi n bi r klirin g ofis i kurmuşla r
d a h a s o n r a b e n z e r bi r t e ş e b b ü s Lati n A m e r i k a Ülkeleri'nde n gelmiştir . İsla m
Ülkeleri d e kend i aralarındak i ticaret i geliştirmek , konvertib l dövi z rezervleri ne bağımlılıkta n kurtulma k v e u z u n v a d e d e kend i paralarını n konvertibilitesi ni s a ğ l a m a k a m a c ı il e 1985't e Türkiye'd e yapıla n İsla m K o n f e r a n s ı n ı n Eko nomik işlerl e ilgil i Daim i Komites i toplantısınd a İsla m Klirin g birliğ i v e Kirin g
Ofisi kurulmas ı y o l u n d a kara r almışlardır . Türkiye'ni n ö n c ü l ü k ettiğ i b u girişi min u y g u l a m a y a geçirilmes i 90'l ı yıllar a r a ğ m e n s a ğ l a n a m a m a k l a berabe r
çalışmalar sürdürülmektedir .
3. S a n a y i l e ş i r k e n E k o n o m i y i Dış a A ç m a
G e l i ş m e k t e ola n ülkele r s a n a y i l e ş m e k içi n başlangıçt a ilke l ürünle r ih raç edili p s e r m a y e mal ı itha l ede r v e genellikl e ö n c e i ç p a z a r a s o n r a dı ş p a zarlara yöneli k üretimd e b u l u n a r a k d ı ş a açılm a sürecin e girerken . B u ülke ler b u devreler i geçirirke n e n ç o k e n b a ş t a , yerl i sanayiler i k u r m a k içi n
ihtiyaç d u y d u k l a n döviz i t e m i n d e g ü ç l ü k çekerler . Ç ü n k ü ellerindek i s o n d e rece kısıtl ı dövi z rezervin i m a k i n a , teknoloj i alım ı içi n Batıl ı firmalar a v e r m e k
zorundadırlar. Bi r ç o k gelişmekt e ola n ülk e b u süreçtek i z o r l a n m a sebebiyl e
hala d a h a ilerk i a ş a m a l a r a g e ç e m e m i ş t i r .
G e l i ş m e k t e ola n ülkeleri n b u d ö n e m d e sarfettikler i döviz , b u ülkeler e
mal ihra ç e d e n v e birbiriyl e rekabe t e d e n Batıl ı firmalar a ödeni p karşHığmd a
herhangi bi r telaf i paket i t a l e p e d i l m e z s e "karşılıksı z ticaret " tele p edilirs e
"karşılıklı ticaret" yapılmış olur .
4. K a p a s i t e K u l l a n ı m O r a n l a n n ı Y ü k s e l t m e
İşletmeler K T uygulartiala n s o n u c u n d a fiil i üreti m kapasitelerin i arttıra bilmektedirler. Dolayısıyl a verimlili k v e kârlılı k d a yükselmektedir . Bi r işletm e
% 6 0 kapasit e kullanı m oran ı il e çalışıyorsa , bi r p a r a (döviz ) karşılığ ı kolaylık la satılabile n ürün ü değil , faka t s a t ı l a m a y a n ürün ü satabili r hal e g e t i r m e k
için takasta n y a r a r l a n m a y o l u n a gidebilir . Böylec e t a k a s ticareti , p a r a il e
(dövizle) satışı n yerin i a l m a y a c a k , tersin e o n u n tamamlayıcıs ı o l m a işlevin e
sahip olacaktır .
A B D ' d e T V rekla m k u ş a k l a r m m bo ş y a y m saatleri , şehirlerdek i kulla nılmayan bill-boar d (rekla m p a n o l a n ) l a n , otelleri n s a t ı l a m a y a n y a t a k l a n ,
uçaklann bo ş koltuklar ı v e e ğ l e n c e yerlerini n eld e kala n biletler i gib i binlerc e
çeşit atı l kapasit e p a r a deği l faka t mal/hizme t karşılığ ı p a z a r l a n a r a k üretim de verimlili k arttınimaktadır . A B D ' d e 198 6 yılınd a yalnı z yur t iç i taka s u y g u lamalan yol u il e 1 2 milya r dolarlı k ma l v e hizme t değişim i yapılmıştır .
Atıl kapasiteleri n p a z a r l a n m a s ı , h e m ulusa l h e m d e uluslararas ı sevi y e d e gerçekleştirilmektedir . B u a r a d a KT'i n o l u m s u z yönler i a r a s ı n d a v u r g u lanan dövi z gelir i eld e e t m e m e , atı l kapasitesin i pazarlayabile n sanayici /
ihracatçı içi n genellikl e o kada r b ü y ü k bi r ö n e m t a ş ı m a m a k t a d ı r . Ç ü n k ü ,
eğer atı l kapasitey i K T yöntemler i il e alıc ı b u l u p g i d e r e r e k üretimin i arttırabi liyorsa, biri m üreti m maliyetin i d e d ü ş ü r e r e k ilav e bi r k a z a n ç eld e edecektir .
Böylece alacağın ı dövi z yerin e yerl i p a r a v e y a mall a tahsi l e t m e d e n doğa l
bir mikta r kayıp , s a ğ l a n a c a k ola n k a z a n ç l a b ü y ü k bi r ihtimall e fazlas ı il e te lafi edilmi ş olacaktır .
5. Dövi z K u r u n u A ş a ğ ı y a Çelcm e (Yerl i Paray ı D e ğ e r l e n d i r m e )
KT u y g u l a m a l a n s o n u c u n d a bi r kısı m ithalatç ı ithala t içi n dövi z tale p
e t m e d e n ithalatın ı gerçekleştirebilm e i m k a n ı n a k a v u ş m a k t a d ı r . Böylec e b u
kişi v e kuruluşla r dövi z p i y a s a s ı n a talepç i olar k ç ı k m a d ı k l a n içi n dövi z taleb i
daralmaktadır.
B u n a karşılık , ihraca t karşılığınd a d a ülkey e dövi z girmemektedir . A n cak b u r a d a öneml i ola n n o k t a şudur . Eğe r ihra ç edile n (KSA's ı tekli f edilen )
mallar dövi z karşılığ ı z a t e n satılmakt a olanla r ise , ülkey e d a h a ö n c e gire n
döviz g i r e m e y e c e ğ i içi n dövi z arzında n a z a l m a m e y d a n a gelecektir . K T m u amelelerinde d e ğ i ş t o k u ş u yapıla n ma l değerler i eşi t o l d u ğ u n a gör e b u azal m a il e dövi z talebindek i a z a l m a eşittir . S o n u ç t a , dövi z k u r u n d a hiçbi r d e ğ i şiklik olmayacaktır .
İhraç edile n malla r d a h a ö n c e dövi z karşılığ ı satılmayanla r (yen i ihra ç
ürünleri) ise , b u def a dövi z a r z ı n d a herhang i bi r değişikli k o l m a y a c a k , b u n a
karşılık ar z sabitke n tale p a z a l m ı ş olduğ u içi n dövi z kur u düşecektir . Böyle ce mill i p a r a değe r kazanacaktır . O hald e satıla n malları n yen i ihra ç ürünler i
olması şart ı il e K T y ö n t e m i il e dı ş ticaret , bi r ülkeni n mill i parasın ı d e ğ e r l e n direcek şekild e dövi z kurun u a ş a ğ ı y a çekecektir . A y n c a , ithalatın ı dövi z pi y a s a s ı n a b a ş v u r m a d a n ma l karşılığ ı y a p a n l a r s e b e b i il e t o p l a m dövi z tale binde m e y d a n a g e l e n d a r a l m a s o n u c u , sır f döviz e ola n aşı n tale p
o r t a m ı n d a n dolay ı dövi z p i y a s a s ı n d a n spekülati f k a z a n ç t e m i n edenleri n g e -
lirleri k ı s m e n v e y a t a m a m e n ortada n kalkacaktır .
6. R a s y o n e l Teknoloj i Transfer i G e r ç e k l e ş t i r m e
G e l i ş m i ş ülkelerden , geliştirilmi ş teknolojileri n g e l i ş m e k t e ola n ülkele re transferind e ç o ğ u z a m a n izlenebilece k e n akılc ı yo l K T tekniklerinde n y a rarlanmaktır. B u n u n sebeb i b u y o l u n kend i içind e otokontro l m e k a n i z m a s ı n a
sahip olmasıdır . Şöyl e ki ; transfer edile n teknolojini n bedeli , b u teknolojide n
yararlanılarak üretilece k mallarl a ger i ödenebilecektir . Yan i dövi z karşılığ ı
teknoloji satı n alıp , d a h a s o n r a üretilece k ürün ü teknolojidek i herhangibi r
yetersizlik, aksaklık , gerili k v b . gib i sebeplerl e p a z a r l a y a m a m a risk i ortada n
kalkmaktadır. Teknolojiy i vere n f i r m a alacağın ı tahsi l e d e b i l m e k içi n teknolo jinin üreti m tesisin e a d a p t a s y o n u n a , üretimd e kalit e kontrolün e v b . hususla ra öze l bi r itin a gösterecektir . Ç ü n k ü b u konulardak i herhang i bi r aksaklı k
firmanın üretilece k mallar ı z a m a n ı n d a tesli m a l a m a m a s ı n a v e y a kalit e d ü şüklüğü s e b e b i il e kolayc a pazarlayı p nakt e ç e v i r e m e m e s i n e yo l açacaktır .
Döviz karşılığ ı satışt a is e Batıl ı f i r m a teknolojiy i satı p alacağın ı tahsi l
etmekte v e genellikl e s o n r a s ı n a karışmamaktadır .
7. Etki n Bi r P a z a r l a m a Alet i O l m a
K T öyl e bi r p a z a r l a m a aletidi r k i ç o ğ u z a m a n KT'i n alternatif i hi ç tica ret y a p m a m a k t ı r . Örneği n A B D ' d e Mineapoliste'k i Republi c Airline s elindek i
kalan 1, 4 milyo n dolarlı k uça k biletin i ote l r e z e r v a s y o n u , bür o m a l z e m e s i ,
h a v a kompresörler i v e pikapl a deği ş toku ş e d e r e k pazarlamıştır . B u şirke t
bu biletler i p a r a karşılığ ı satamamıştır . Fotokop i m a k i n a l a n üreticis i R a n k
Xerox firmas ı d a fotokop i makinas ı k o y d u ğ u i ş yerlerinde n p a r a deği l m u h telif m a l v e hizmetle r kabu l e d e r e k 1 yıld a 1 milyo n dolarlı k satı ş gerçekleş tirmiştir. R a n k X e r o x ' a sunula n ma l v e hizmetle r a r a s ı n d a halı , ote l rezer v a s y o n l a n , rekla m işleri , m a t b aa işler i v e toplant ı d ü z e n l e m e d e v a r d ı .
Bu örneklerde n görüldüğ ü gib i m a l a karş ı p a r a il e ticarett e ısra r edils e
idi g e r ç e k l e ş m e s i m u h t e m e l e n m ü m k ü n o l m a y a c a k ola n ticaret , m a l a karş ı
mal v e hizmetl e ö d e m e kabu l edilinc e gerçekleştirilebilmiştir . Üsteli k b u ma l
ve hizmetle r ilgil i şirketi n ihtiyac ı ola n v e satı n a l m a bölümlerinc e zate n ta lep edilenle r o l u n c a (reklamcılık , m a t b a a işler i gibi ) b u n l a n p a z a r l a m a k içi n
ayrıca e k bi r ç a b a v e maliye t d e g e r e k m e m e k t e d i r .
A y r ı c a b u m a l v e hizmetler i satı n a l m a k içi n p a r a b a ğ l a n m a y a c a ğ ı içi n
nakit tasarru f edilmektedir . Bunlar ı satı n a l m a k içi n ayrıla n naki t v a r s a faiz e
y a t ı n i m a k t a , özellikl e fai z oranlarını n y ü k s e k olduğ u o r t a m l a r d a ilav e finans m a n imkan ı eld e edilmektedir . Böylec e stoktak i ma l v e hizmet i eritmekte n
d o ğ a n k a z a n c ı n yanısır a ihtiya ç d u y u l a n ma l v e hizmetler i faizl e kred i a l m a d a n v e naki t a y ı r m a d a n s a ğ l a m a d a n doğa l ikinc i bi r k a z a n ç imkan ı ortay a
çıkmaktadır. B u kazançla r uluslararas ı ticarett e mill i par a yerin e dövi z cin sinden değerlendirilmekt e v e dövi z eld e e t m e n i n e k maliyetler i d e dikkat e
alınırsa, d a ha d a fazl a olmaktadır .
Şirketin çap ı b ü y ü d ü k ç e kend i b ü n y e s i n d e eritebileceğ i ma l v e hizme t
adedi v e değer i d e artmaktadır . (Özelikl e Ç o k Ulusl u Şirketler) . Diğe r bi r ifa de ile , ilke l t a k a s t a ik i tarafı n karşılıkl ı m a l v e hizme t taleplerini n çakışmas ı
uzak bi r ihtimaldir . O n u n içi n ticare t zordur . G ü n ü m ü z d e is e bazıs ı bi r ülk e
G S M H ' s ı kada r cir o y a p a n Ç o k Ulusl u Şirketleri n b u l u n d u ğ u bi r o r t a m d a
herbir şirketç e binlerc e çeşi t m a l v e hizme t alını p satıldığ ı içi n b u d e f a karşı lıklı ma l v e hizme t taleplerini n ç a k ı ş m a m a s ı u z a k bi r ihtima l halin e gelmiştir .
Ç o k Ulusl u Şirketleri n K T yöntemlerin i geliştirmed e ö n c ü rolün ü üstlenmele rinin bi r seseb i d e b u özellikleridir . B u d u r u m d a şirke t iç i bilg i akış ı ö n e m ka zanmaktadır. D ü n y a n ı n e n b ü y ü k Ç o k Ulusl u Şirketler i (Örneği n G e n e r a l
Elecktrics) K S A malla n il e ikam e e d e b i l e c e k hang i mallan n satı n alındığın ı
izlemek v e b u n l a n nakitl e satı n a l m a k yerin e K T u y g u l a m a l a n n d a n e d i n m e k
üzere şirke t içi n sürekl i olara k bilg i f o r m l a n sirkül e etmektedir .
8. Ç o k Ulusl u Şirketleri n P a z a r l a m a K a n a l l a r m d a n Y a r a r l a n m a
K T yöntemler i bütü n ülkeleri n v e b u a r a d a özellikl e gelişmekt e ola n ül kelerin. Ç o k Ulusl u Şirketleri n d ü n y a y a yayılmı ş p a z a r l a m a k a n a l l a n n d a n
yararlanarak, kend i imkanlar ı il e p a z a r l a m a k t a zorlu k çektikler i malla n ihra ç
edebilmelerine imka n sağlamaktadır .
Bu k o n u y a Ç o k Ulusl u Ş i r k e f i G e n e r a l Electric s (GE)'i n K T Şirket i G e neral Electric s Tradin g C o m p a n y ( G E T C ) ' n i n Ticare t Programla n Yöneticis i
M.A. Pawluk'u n 1985't e İstanbul'd a yapıla n bi r konferanst a kend i şirketini n
KT'e yaklaşım ı v e gerçekleştirdiğ i K T bağlantıla n h a k k ı n d a yaptığ ı a ç ı k l a m a lar, g e n e l olara k Ç o k Ulusl u Şirketleri n y e n i K T o l g u s u n a bakı ş açıs ı v e iş lem gerçekleştirm e yeteneklerin i y a n s ı t m a s ı açısında n s o n d e r e c e aydınlatı cıdır. A ş a ğ ı d a b u a ç ı k l a m a l a n n ye r aldığ ı tebliğde n baz ı kısımla r
aktarılmıştır:
"Biz KT' i GE'ni n ihracatın ı y u k a n ç e k m e k içi n bi r ara ç olara k kullandık .
S o n 1 0 yıld a b u p a z a r l a m a alet i sivi l v e asker i m a m u l ihracatınd a biz e 3 mil yar dolarlı k satı ş imkan ı s a ğ l a d ı . S o n 1 8 a y d a is e b u r a k a m 1 milya r dolar d a n fazladır .
Şirketin üstlendiğ i karşılı k paketlerini n d e satışlarımız a oran ı gidere k
artmaktadır. 1960'lard a satı ş değerini n %35' i civarınd a iken , 1970'lerd e
%50'sinin üzerin e çıktı . B u g ü n l e r d e % 8 0 ' i civarındadır . B a z e n K a n a d a il e
yaptığımız a n l a ş m a d a k i gib i % 1 0 0 ' ü n ü n üziren e d e çıkmaktadır .
GE'nin KT'dek i başarıs ı ü ç öneml i ilkey e d a y a n m a s ı n a bağlıdır :
1) Bi z KT' e bi r s o r u n , bi r y ü k ü m l ü l ü k g ö z ü il e değil , bi r fırsa t g ö z ü il e
bakıyoruz. GE'i n d ü n y a ticaretindek i p a y ı n a arttırmanı n arac ı ola n bi r ş a n s
olarak g ö r ü y o r u z .
2) Alıcılarl a h a s ı m d e ğ i l , bi r ticare t ortağ ı gib i ç a l ı ş m a y a gayre t ediyo ruz. Onları n başarısın ı kend i başarımı z gib i g ö r ü y o r u z .
3) N e y a p a b i l e c e k s e k o n u taahhü t ediyoru z v e n e taahhü t ettiyse k
o n u yapıyoruz . B u g ü n e kada r yükümlülüklerimiz i yerin e getiremediğimi z içi n
hiç c e z a ö d e m e d i k . B u k o n u d a ço k iy i bi r şöhretimi z var .
KT'e y a k l a ş ı m ı m ı z GE'ni n 200'de n fazl a üreti m işletmesinden , binlerc e
küçük işletmeden , o n binlerc e çalışanda n oluşa n kaynaklann ı v e firm a dış ı
k a y n a k l a n kend i işimizd e olduğ u gib i seferbe r etmektir . Ticare t ortaklanmı z
olan gelişmekt e ola n ülkele r içi n yen i pazarla r geliştiriyoruz . B u sırad a i ş
dünyasının orta k girişim , re-export , teknoloj i transferi , switc h gib i t ü m teknik lerini kullanıyoruz .
Çetin bi r rekabe t o r t a m ı n d a ticare t taleplerin i karşılarke n pe k ço k
u m u l m a d ı k a m a birbiriyl e bağlantıl ı işle r ortay a çıkıyor . GE'ni n R o m a n y a ' y a
7 0 0 m e g a w a t t l i k 2 türbi n jeneratör ü satış ı b u k o n u d a bi r örnektir . 1981'd e
G E 15 0 milyo n dolarlı k b u iş i rekabetç i f i n a s m a n paket i s u n a r a k aldı . A n c a k
1982'de felake t geldi . R o m a n y a dı ş borçlann ı ö d e y e m e z hal e geldi , parasa l
krize girdi . B u a r a d a projey e finansö r olara k katıla n Eximbank , İtaly a v e Ka n a d a açtıklar ı krediler i dondurdular . S o r u n u ç ö z e b i l m e k içi n R o m a n y a ' y a
yeni bi r ö d e m e program ı s u n d u k . B u n a gör e R o m a n y a b o r c u n u n %50'sin i
nakit %50'sin i K S A m a l l a n il e ödeyecekti . 198 4 s o n u itiba n il e R o m a n y a 2 0
milyon d o l a n nakit , 4 0 milyo n d o l a n ma l o l m a k üzer e 6 0 milyo n dolarlı k ö d e me y a p m ı ş bulunuyor . B u r a d a öneml i nokt a şudur . K T yaklaşımımı z projey i
h e m G E h e m d e R o n ı a n y a açısında n kurtarmıştır . İk i tar f d a m e m n u n d u r .
Bu d u r u m karşısınd a İtalya , K a n a d a v e E x i m b a n k d a krediler i yenide n ser best bırakmışlardır . R o m a n y a ' n ı n biz e sattığ ı çeli k ç u b u k l a n Ort a Doğu'da ,
diğer çeli k e ş y a l a n A B D ' d e sattık . Hatt a 1 0 bi n tonlu k 3 milyo n dola r d e ğ e rinde çiviy i bil e kolaylıkl a pazarladı k v e ilav e çiv i talepler i karşısınd a yen i s a tış kontratlan imzaladık .
Türbin işindek i b a ş a n m ı z R o m a n y a ' n ı n d a h a sonrak i ü ç türbi n j e n e r a tör ahm ı içi n d o ğ r u d a n biz e teklift e b u l u n m a s ı n a yo l açt ı k i b u 20 0 milyo n
dolarlık bi r işti .
Bir b a ş k a örnek , İsveç' e yen i s a v a ş u ç a k l a n n ı n motorlannı n satış ı kar şılığında taahhü t ettiğimi z 3 0 0 milyo n dolarlı k offse t paketidir . Bununl a ilgil i
olarak 1984't e İsveç't e bi r bili m v e teknoloj i f u a n açtık . A m a ç G E teknolojisi -
ni t a n ı t m a k v e isve ç Sanayii'ni n b u n u n l a bağlant ı kurabileceğ i n o k t a l a n n
keşfiydi. Fua r b ü y ü k bi r b a s a n kazand ı v e 198 4 H a z i r a n ı n d a ilg i g ö s t e r e n
İsveç'li i ş adamlar ı içi n A B D ' d e bi r konferan s terti p ettik . Yaklaşı k 2 0 0 İsve ç
Şirketi'nin katıldığ ı b u konferanst a G E v e İsve ç Sanayi i a r a s ı n d a ç o k y a k ı n
bir ba ğ kuruld u v e p e k ço k ikil i a n l a ş m a gerçekleştirildi . G ö r ü n e n o k i İsve ç
Programı yalnı z offse t hedeflerin i k a r ş ı l a m a k l a k a l m a y a c a k , faka t G E v e İs v e ç S a n a y i a r a s ı n d a uzu n vadel i ilişkileri n d o ğ m a s ı n a d a katk ı s a ğ l a y a c a k .
Bizim g e n i ş ticare t t e c r ü b e m i z v e ş e b e k e m i z , d ü n y a n ı n he r tarafındak i
alıcılara b ü y ü k ölçekli , deniz aşı n ma l v e hizme t paketler i s u n m a m ı z l a teme l
bir ro l o y n a m a k t a d ı r . B u a r a d a GE'i n strateji k i ş birimlerini n ihtiyaçlann ı dik katli bi r şekild e K T fırsatla n il e entegr e e d e r e k GE'i n üretim i il e ilgil i birço k it hal girdid e öneml i ölçüd e tasarru f sağladık .
G E T C , GE'ni n d ü n y a sathındak i yüzlerc e üreti m tesisini n rakiplerin i
alt e d e r e k d a h a fazl a ülked e d a h a fazl a ihal e k a z a n a r a k d a h a fazl a satı ş
yapabilmesi için , K T m e t o d u il e karşılıkl ı paketler i d ü z e n l e y e r e k yardımc ı o l maktadır.
A B D ' n i n bi r numaral ı ö n c ü ihracatçıs ı G E T C 1990'lard a trilyonlarc a
d o l a r a ulaşacağ ı tahmi n edile n d ü n y a K T p a z a r l a n n d a k i payın ı ş i m d i d e n
m a k s i m u m k ı l m a çabas ı içindedir" .
9. İhracatt a Ç o k l u Dövi z K u r u U y g u l a m a s ı n ı İ k a m e E t m e
Birçok K T işlemind e herbi r b a ğ l a n t ı d a g e r ç e k ç i fiyatlarda n ç o k gölg e
fiyatlar kullanılmaktadır . B u y a K T a n l a ş m a s ı n d a belirlene n yen i bi r fiya t ol m a k t a y a d a malları n d e ğ i ş t o k u ş u yapıla n fizik i miktarla n belirtilere k dolayl ı
olarak belirlenmektedir . B u d u r u m d a KT , ihraca t içi n geçic i bi r d e v a l ü a s y o n
niteliği taşımaktadır . Ç ü n k ü t ü m ticar i bağlantıla r içi n te k bi r d e v a l ü a s y o n
oranı u y g u l a n m a m a k t a d ı r . Herbi r bağlant ı içi n yapıla n a n l a ş m a y a gör e fark lılaştınlmış olanla r geçerl i olmaktadır . Dövi z kur u y ü k s e k d e ğ e r l e n m i ş ihra catçı ülke , resm i dövi z k u r u n a g ö r e malı n fiyatınd a s ü b v a n s i y o n u y g u l a y a rak indirim i kabu l etmi ş olmaktadır . Böylec e herbi r ihraca t (vey a karş ı ülk e
açısından ithalatta ) bağlantısınd a farkl ı bi r ku r uygulanabildiğ i içi n çokl u d ö viz kur u rejimin e b e n z e r etkile r o r t a y a çıkmaktadır . Kısıtl ı bi r dövi z rejim i uy g u l a n a n ülkelerd e f i r m a l a n n ikinc i e n iy i ç ö z ü m yol u KT' e girmektir . Böylec e
yapılan ilav e ihraca t yur t iç i e k o n o m i k refah ı arttırıc ı bi r etkiy e sahiptir .
10. Yere l Y ö n e t i m l e r i n v e K a m u İşletmelerini n Bütçelerind e F o n
A y ı r m a d a n İthala t Y a p a b i l m e l e r i n i S a ğ l a m a
KT teknikler i il e pazarlayabilece k ma l v e hizmetler i ola n v e y a i ş fırsat ları y a r a t m a i m k a n l a n n a sahi p belediyeler , öze l idarele r v e k a m u k u r u m l a n
bütçelerine yü k o l m a d a n v e devlette n dövi z tale p e t m e d e ihtiya ç d u y d u k l a n
mal v e hizmetler i yur t dışında n itha l edebilirler . B u y ö n t e m l e e n ç o k i ş m a k i naları v e ulaşı m araçlar ı itha l e d i l m e k t e , tati l köyleri , oteller , hastaneler ,
okullar, parkla r kurdurulmaktadır . S o n z a m a n l a r d a Türkiye'd e d e b u y ö n d e
bazı u y g u l a m a l a r a g e ç m e hazırlıkla n yapılmaktadır .
1 1 . Yen i Maiiar a İhra ç G ü c ü K a z a n d ı r m a
Özellikle baz ı m a l , hizme t v e sektörlerd e dı ş p a z a r l a m a d a K T y ö n t e mini k u l l a n m a k so n derec e o l u m l u s o n u ç vermektedir . Baz ı gelenekse l o l m a y a n ihra ç ürünlerin i ihra ç e d e b i l m e içi n alıcıy a bi r kolaylı k t a n ı m a k g e r e kir k i p e k d e istekl i o l m a y a n alıc ı ithalat a raz ı o l s u n . B u kolaylık , satıcını n
malla ö d e m e y i kabu l etmesidir . Böylec e dövi z karşılığ ı satışt a zorlu k çekile n
yeni ürünle r d a h a kola y d ı ş a pazarlanabilir .
12. Yen i Pazarlar a İhracat ı A r t t ı r m a
Yukarıdaki y ö n t e m gelenekse l o l m a y a n pazarlar a ihraca t içi n d e uy gulanabilir. İl k ke z girile n p a z a r l a r d a kalıc ı olabilme k içi n alıc ı ülkey e baz ı
m a l l a n n ihracatını n ma l karşılığ ı yapılabileceğ i duyurulur . Böylec e ayn ı teklif te b u l u n m a y a n gelenekse l satıcılar a gör e avanta j s a ğ l a n m ı ş olur . Ç ü n k ü
mal bedel i dövizl e deği l mall a tale p edilmektedir .
13. Diğe r O l u m l u Etlcile r
- KT , dövi z karşılığ ı ma l satışın a g ö r e d a h a farkl ı bi r ris k faktörün e s a hiptir. K T yol u il e satışt a alıcını n parasını n olu p o l m a m a s ı v e ö d e m e y i z a m a n ı n d a yapı p y a p m a m a s ı öneml i değildir . Ç ü n k ü ö d e m e mall a yapılacaktır .
Dolayısıyla alıcını n ö d e m e y a p m a s ı il e ilgil i ris k faktör ü ortada n kalkmıştır .
KT'in b u özelliğ i kredibilites i d ü ş ü k , e k o n o m i k v e siyas i risk i fazl a ükelerl e ti carette ihracatç ı açısında n bi r tü r sigortadır .
- K T u y g u l a m a l a n n ı n diğe r oluml u etkiler i is e şunlardır :
1) Batını n kullanılmı ş fazl a teçhizatını n ihra ç ürünler i karşılığınd a ihti yacı ola n gelişmekt e ola n ülkeler e satışın ı s a ğ l a m a ,
2) K a m u n u n ithalatını n bi r kısmın ı finans e e t m e k suretiyl e dı ş borçla r
ve diğe r dı ş harcamala r içi n devle t bütçesin e d a h a fazl a fo n kalmasın ı s a ğ lama,
3) K T yöntemler i il e girile n Doğ u Bloku , Afrika , Lati n A m e r i k a v e A y s a
pazarlarında ileridek i m u h t e m e l i ş fırsatlar ı içi n bilgi , tecrüb e v e çevr e ka zanma,
4) D a h a ö n c e ü ç ü n c ü ülkelerde n d a h a y ü k s e k fiyatl a s a ğ l a n a n ma l v e
hizmetlerin K T partnerinde n d a h a u c u z a s a ğ l a n m a s ı (ticare t y a r a t m a ) ,
5) Partne r ülkelerl e e k o n o m i k o l m a y a n (siyasi , kültüre l vb. ) ilişkileri n
de gelişmesin e katk ı s a ğ l a m a ,
6) T e m e l h a m m a d d e l e r i n teminin i ort a v e u z u n vadel i olara k garant i
altına a l m a ,
7) Y a b a n c ı s e r m a y e yatırımların ı artırma ,
8) Tevsii yatırımların ı arttırma ,
9) D o n m u ş a l a c a k l a n eritme ,
10) Karşılı k p r o g r a m l a n n a kon u ola n sektörler i geliştirme ,
11) Dövi z tasarruf u s a ğ l a m a ,
12) İstihda m v e geli r artış ı s a ğ l a m a ,
13) R e s e s y o n ş a r t l a n n d a ticareti n d e v a m ı n ı s a ğ l a m a ,
14) İhracatta n ithalat a gide n yol u kısaltma : K T teknikler i o l m a s a y d ı , ih racat bedeller i y u r d a getirilecek , ilgil i b a n k a y a satılacak , ithalatçıla r is e bi r
dizi formalitey i yerin e getirdikte n s o n r a b u dövizlerde n ithala t y a p m a k içi n
yararlanacaklardı. K T u y g u l a m a s ı n d a ihracatç ı kend i döviz i il e d o ğ r u d a n it halat (karş ı alım ) d a bulunabrlimektedir . B u d a işlemleri n u z a m a s ı n d a n d o ğan baz ı ilav e masraflar ı ortada n kaldırmaktadır . (İthala t t e m i n a t ı , bankala n n h a r ç l a n , vb.) ,
14. O l u m s u z Etkile r
KT uygulamalarını n yo l açtığ ı baz ı o l u m s u z etkile r a ş a ğ ı d a kısac a el e
alınmıştır:
- K T şart ı ma l v e hizmetleri n uluslararas ı s e r b e s t a k ı m ı n a karş ı yönet sel v e bürokrati k bi r e n g e l teşki l eder . Bi r ülkey e s e r b e s t ç e dövi z karşılığ ı
mal girişin e karş ı a d e t a bi r bariye r oluşturur .
- K T a n l a ş m a l a n şeffaflıkta n uzaktır . B u n u n s o n u c u n d a fiya t mikta r v e
kalite il e ilgil i bilgile r gizlenebilmektedir . KT' e gire n ik i tara f arasınd a fiya t
karşılıklı olara k y ü k s e k tutulu p d a n p i n g olmadığ ı izlenim i verilebilir . Baze n
de ters i olur . S e r b e s t dövizl e satışlard a fiya t d ü ş ü k k e n K T a n l a ş m a s ı il e tes pit edile n fiya t y ü k e k olabilir .
- K S A mallar ı ayn ı malla n ürete n yerl i sanayi i il e rekabet e girebilir .
- K S A mallar ı üçünc ü ülkelerd e dövi z karşılığ ı satıla n mallarl a rekabe te girere k ülkeni n gelenekse l pazarların ı k a y b e t m e s i n e yo l açabilir .
KT'in z a m a n içind e ülkeleraras ı karşılıkl ı bağımlılığ ı arttırmas ı sebebiy le, anide n kesilmes i halind e ço k tarafl ı ticaret e kıyasl a e k o n o m i üzerin e ço k
d a h a fazl a o l u m s u z etk i yaratılmaktadır . Ç ü n k ü ç o k tarafl ı ticarette n farkl ı
olarak bi r ülkey e yalnı z ma l satış ı d e ğ i l , o ülkede n ma l satı n a l m a d a kesin likte, b u n u n s o n u c u n d a K T yapıla n ülkeni n h e m ithalatınd a h e m d e ihraca tında d ü ş m e olmaktadır . İlgil i ülkeni n b a ş k a ülkelerde n ithala t y a p a r a k itha lattaki d ü ş m e y i telaf i etmes i m ü m k ü n o l m a s a bile , ihraca t içi n h e m e n yen i
pazar b u l m a k kıs a v a d e d e kola y olmamaktadır . O n u n için , ithala t döviz i d a ha b a ş k a malları n ihracatında n s a ğ l a n m a k z o r u n d a kalınmaktadır .
- B a ş k a türl ü satı n a l m a y a c a ğ ı mallar ı K T a n l a ş m a s ı s o n u c u a l m a y a
zorlanan he r satıc ı bi r pazar ı d a h a serbes t rekabet e kapatmaktadır . O n u n
için K T u y g u l a m a s ı il e partner , ü ç ü n c ü bi r taraf a karş ı k o r u n m u ş olur . Böy lece ayn ı mallar ı d a h a kalitel i v e u c u z a ürete n ülkele r yerin e sır f a r a d a K T
a n l a ş m a s ı v a r olduğ u içi n partne r ülk e il e ticare t y a p ı l m a k z o r u n d a kalına caktır. B u n a " K P i n ticare t saptınc ı etkisi " denir .
- K T S ' d e stanra t prosedürler , belgeler , anlaşmala r yeterinc e geliştirile memiştir. Gerekl i yasa l z e m i n t a m olara k kurulamamıştır . B u sebepl e ortay a
çıkabilecek anlaşmazlıkları n ç ö z ü m teknikler i d e h e n ü z oturmamıştır .
- İkinc i e l piyasas ı switc h şirketler i d ı ş ı n d a yeterinc e gelişmemiştir .
D o ğ u Blok u il e KT't e karşılaşıla n baz ı öze l s o r u n l a n n başlıcala n is e
şunlardır:
1) S u n d u k l a n m a l l a n n kalitemi z o l m a s ı , ürü n geliştirm e k a v r a m ı n a he m e n h e m e n hi ç ye r v e r m e m e l e r i ,
2) T a l e p ettikler i K S A o r a n l a n n ı n yüksekliği ,
3) Kola y pazarlanabili r h a m m a d d e l e r d e n ço k kalitesi z mamulle r s u n malan,
4) C e z a i yaptırı m u y g u l a m a s ı n d a kat ı d a v r a n m a l a n ,
5) G e n e l olara k ithala t v e ihracat ı ayn ı Dı ş Ticare t Kurul u il e y a p m a k
zorunluluğu.
6) Z a m a n z a m a n K S A m a l l a n n ı n batıl ı şirketç e ü ç ü n c ü ülkeler e pazar lamasını y a s a k l a m a l a n .
- Ayn ı ülkey e h e m dövi z karşılığ ı h e m ma l karşılığ ı ayn ı ürünle r ihra ç
edilirse, dövi z ö d e y e r e k ma l alanla r d a ma l k a r ş ı l ı ğ m d a ma l a l m a isteğind e
bulunabilirler. B u n a K T i n " p a z a n b o z m a s ı " denir . B u d u r u m u ö n l e m e k içi n
y a K T yol u il e y ü k s e k fiyatta n ma l ihra ç e t m e k v e y a ayn ı p a z a r a ayn ı mal ı
h e m ma l h e m d e dövi z karşılığ ı ihra ç e t m e m e k , diğe r bi r ifad e il e KT' i belirl i
pazarlar v e mallarl a sınırl ı t u t m a k gereklidir . Böylec e KT'i n naki t karşılığ ı t i caretin yerin i almasını n ö n ü n e geçilmi ş olur .
- K T s e b e b i il e ülkele r a r a s ı n d a ikil i ticaret e k a y m a uzu n v a d e d e e n a z
ticaret y a p a n tarafı n y a p a b i l e c e ğ i s e v i y e d e ticaretl e karşılıkl ı ticare t hacmin i
sınırlayabilir.
K S A malların ı p a z a r l a m a y ı Ç o k Ulusl u Şirketleri n üstlendiğ i durumlar d a partne r g e l i ş m e k t e ola n ülkeler , kend i m a l l a n n ı n ihracat ı üzerindek i inisi yatiflerini z a m a n l a kaybedebilirler .
K A R Ş I L I K L I T İ C A R E T S İ S T E M İ N İ
D Ü N Y A D A K İ U Y G U L A M A S
I
N
1. G E L İ Ş M E K T E O L A N Ü L K E L E R D E
G e l i ş m e k t e ola n ülkeleri n bi r ç o ğ u n d a görüle n kambiy o kısıtlamaları ,
y ü k s e k tarifele r v e tarif e dış ı kısıtlamalar , konvertib l o l m a y a n mill i parala r il e
üretim v e ticarett e eksi k rekabe t şartları , serbes t ticare t ilkelerin e ter s d ü ş mekte v e K T uygulamalar ı içi n elverişl i bi r orta m yaratmaktadır . T a b l o 2'd e
11'i A m e r i k a , 8' i Afrika , 16's ı A s y a v e 3' ü A v r u p a kıtasınd a ye r ala n 3 8 seçil miş gelişmekt e ola n ülk e v e ülk e gruplarını n K T u y g u l a m a l a n t o p l u c a değer lendirilmiştir. Dikkat i ç e k e n başlıc a orta k özelikle r şunlardır :
1) T g m g l h a m m a d d g I g r ürştiçiş i g g l i ş m g k t g gla n ülkşlşr , b u h a m m a d delerin ihracat ı içi n geni ş ölçüd e K T yöntemlerin e başvurmaktadır .
T e m e l h a m m a d d e l e r üreticis i g e l i ş m e k t e ola n ülkeleri n KT'in i tekli f et
tikleri başlıc a tarımsa l v e m a d e n s e l h a m m a d d e l e r a r a s ı n d a k a h v e , kakao
palmoil, tütün , p a m u k , jüt , m u z , hindista n cevizi , pirinç , hububat , bakliyat
kereste, petrol , fosfat , kalay , kurşun , nikel , demir , boksit , e l m a s v e altı n ye
almaktadır.
;
,
r
D a h a ö n c e KT' e kon u o l m a y a n petrol , 1980'l i yıllan n KT' i e n ço k y a p ı lan mal ı halin e gelmiştir . E n d o n e z y a hari ç petro l üreticis i t ü m gelişmekt e
olan ülkele r ma l v e hizme t ithalatlann ı d o ğ r u d a n petro l satış ı il e finans e et m e y e yönelmişlerdir . B u g e l i ş m e d e ro l o y n a y a n başlıc a faktö r ise , petro l
spot alı m f i y a t l a n n d a v e O P E C ' i n p a z a r p a y ı n d a g ö z l e n e n d ü ş m e l e r s o n u c u n d a petrolü n y ü k s e k karte l f i y a t l a n n d a n naki t karşılığ ı kola y satılı r bi r ma l
olmaktan çıkmasıdır .
Petrol dışındak i t e m e l h a m m a d d e l e r baz ı ülkelerc e şartlı , b a z ı l a n n c a
ise şartı z olara k KT' e kon u edilmektedir . E n d o n e z y a , M a l e z y a , K o l o m b i y a
gibi ülkele r t e m e l h a m m a d d e l e r i n yen i p a z a r l a r a satılmas ı v e y a mevcu t p a zarlarda ilav e ihraca t y a r a t m a s ı şart ı il e KT'in e m ü s a a d e etmektedir . B u n u n la birlikt e b u ş a r t a tar n olara k uyulu p uyulmadığın ı d e n e t l e y e b i l m e k h e m e n
h e m e n imkansızdır . Örneği n kurallar a u y g u n olara k yen i paza r niteliğind e
bir ülkey e ihra ç edile n m a l l a n n o r a d a n gelenekse l p a z a r l a r a re-exportun u
izleyebilmek v e y a kısıtlayabilme k m ü m k ü n değildir .
G e l i ş m e k t e ola n ülkeleri n çoğ u ilk e olara k h a m m a d d e yerin e işlenmi ş
ürünü ihracatın ı yeğlemektedir . A n c a k u y g u l a m a d a yeterl i mikta r v e kalited e
sınai m a m u l ü r e t e m e m e l e r i , alıc ı talebini n sına i m a m u l d e n ç o k h a m m a d d e -
lere ihra ç e t m e k z o r u n d a kalmaktadırlar . Nispete n s a n a y i l e ş m i ş a n c a k te mel h a m m a d d e l e r y ö n ü n d e n fakir , baz ı g e l i ş m e k t e o l a n ülkele r ( G ü n e y Ko re, Y u n a n i s t a n , Y u g o s l a v y a vb. ) is e K T yöntemlerin i sına i m a m u l karşılığ ı
h a m m a d d e itha l e t m e k içi n kullanara k d a h a f a z l a yara r sağlamaktadır .
2\ K T vöntemler i dı s b o r c u fazl a ola n g e l i ş m e k t e ola n ülkelerc e v a v a m
bir biçimd e kullanılmaktadır .
D a h a y ü k s e k bi r b ü y ü m e h ı z ı n a erişebilme k içi n d a h a f a z l a y a t ı n m v e
ithalat y a p a n b u n u n içi n d e sürekl i olara k d ı ş b o r ç l a n a n birço k gelişmekt e
olan ülke , 1970'l i yılları n s o n u n d a b o r ç l a n n ı n faizlerin i d a h i ger i ö d e y e m e z
hale gelmiştir .
Bu ülkele r dövi z çıkışın a yo l a ç m a d a n ithala t y a p a b i l m e imkan ı y a r a tan K T yöntemlerin e k a ç m ı l m a z olara k b a ş v u r m a k t a d ı r .
3) K T yöntemlerin i kullana n gelişmekt e ola n ülkeleri n ç o ğ u Sosyalis t
Blok Ülkeler i il e ikil i ticaretin i geliştirmiştir .
T a b l o 16'd a ye r ala n 3 8 ülk e v e ülk e g r u b u n u n 31'ini n imzaladıkla n
e k o n o m i k v e tekni k işbirliğ i a n l a ş m a l a n ç e r ç e v e s i n d e açıla n klirin g hesapla n v e öze l hesapla r aracılığ ı il e esk i Sosyalis t Blo k Ülkeler i il e K T y a p m ı ş o l d u k l a n belirlenmiştir . B u ülkele r a r a s ı n d a özellikl e Hindistan , Cezayir , Libya ,
Y u g o s l a v y a , Arjantin , İran , Irak , P a k i s t a n , B a n g l a d e ş v e Sr i Lanka'nı n t o p lam d ı ş ticaret i içind e Sosyalis t Blok'l a ticareti n pay ı o l d u k ç a yüksektir . G e ç mişte Mısı r v e G a n a ' n ı n d a Sosyalis t Blok'l a y o ğ u n ticar i v e tekni k işbirliğ i
ilişkisi olmuştur .
4) K T S ' n d e n öncelikl e bi r ithala t f i n a n s m a n alet i olara k yararlanmay ı
a m a ç l a y a n gelişmekt e ola n ülkeleri n sayısı , öncelikl e dı ş p a z a r l a m a (ihraca tı geliştirme ) alet i olara k v a r a r l a n m a k isteve n g e l i ş m e k t e ola n ülkeleri n s a y ı ş ı n d a n ç o k d a h a fazladır .
H e m e n h e m e n t ü m Lati n A m e r i k a ülkeler i il e baz ı A s y a Ülkeleri'ni n
yer aldığ ı il k gruptak i ülkele r K T S ' n e genellikl e z o r u n l u olara k dövi z sıkıntıs ı
karşısında çaresi z kalara k b a ş v u r m a k t a d ı r .
Bazı G ü n e y - D o ğ u A s y a Ülkeler i il e İspanya , Y u n a n i s t a n gib i ülkeleri n
yer aldığ ı ikinc i gruptak i ülkele r is e K T S ' n e ihracat ı geliştirme k içi n gönüll ü
olarak v e bilinçl i bi r şekild e b a ş v u r m a k t a d ı r .
<
Û.
BÂAB|S06n>^
15
XX
BÂUBdSI
LU
X
5
X
X
LU
_J
Û:
z:
<
XX
§9pB|6UBa
LU
LU
Q
XX
X
UBjsjUBunA
<
>-
if)
<
IJJS
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
pUB|ÂBl
X
X
X
X
V|BJ|
X
UBisiqBJV " S
CO
X
X
•i9|U!d!l!d
B>|UB-|
X
X
X
o
<
er
LU
_l
ÛC
LU
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
9JIBZ
b
LU U
O<
CC
LU
-J
LU
9MqBquJ!Z
'oc
-
bAubzubi
X
X
^
X
X
X
X
X
X
BUB9
BÂjefjN
snunı
E
c
_a)
c
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
CD
-S
•O
E
X
X
3
o
LU
ABnBnjfi
BÂAilog
J0pBA>|3
BAiqiuojo^H
Biıanz9U9A
LU
O
•z.
<
û-
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
ç
f
(D
(D
g.
0
C
O
C
1
O
E^
CO
CD
1i
II
%E
"ö - n
Eo
.!5
Q. Q î
E
o
l|
CO
t/»
O
1
wO)
iri
c
p
i^
o
CÛ
'B
C
0)
•D
O)
c
İ5
"E
0)
a
İ5
c
iş
o
E
c
_g)
0
•u
c
jO
i
"cö
w
CO
•D
c
•o
O)
cö
CO
"ö
oo
CD
N
t:
İ5
•Öİ2
E
o
c
E
C
0)
"D
_0
X
X
İ5
c
İ5
o
E
X
X
X
CC O
:0 O
CO ^
i.
N
03
"D
E
Q.
§,
CO
^
I I
E
C^ O ) ^
OCÛ^
^ 1
. 0
CÛ
od
i 5
wo
o
CD g
<
w.
03
5) K T S birço k g e l i ş m e k t e pla n ülked ş kgrgmgallaşmaktadır .
Özellikle 198 0 s o n r a s m d a birço k gelişmekt e ola n ülk e K T uygulamalar ı
ile ilgil i yasa l d ü z e n l e m e l e r yapmıştık . Baz ı gelişmekt e ola n ülkele r is e gayri resmi yollarda n K T şartın ı i ş yaptıklan ülk e v e firmalar a telki n etmektedir .
T a b l o 16'd a K T S il e ilgil i yasa l d ü z e n l e m e y a p a n v e y a K T politikas ı iz leyeceğini ila n e d e n 2 5 g e l i ş m e k t e ola n ülk e gösterilmiştir . Bunla r a r a s ı n d a
en kapsaml ı d ü z e n l e m e l e r i y a p a n l a r E n d o n e z y a , M a l e z y a , İran , Yugoslav ya, G ü n e y Kore , K o l o m b i y a , Cezayi r v e Z i m b a b w e ' d i r .
Y a s a l d ü z e n l e m e l e r i n y a n ı s ı r a K T işlemlerin i y ü r ü t m e k üzer e örgütse l
y a p ı s a l l a ş m a , bi r ço k g e l i ş m e k t e ola n ülked e hızl a gerçekleştirilmektedir .
6) KTS'ni n sına i işbirliğ i cephesin i oluştura n y ö n t e m l e r i n d e n buy back, t ü m gelişmekt e pla n glkelerç g gıkç a kullanılırken , p f f ş g f g d a h a a z s g yıda ve nişpgtg n sanayileşmi ş ülkşlgrç g başvurulmaktadır .
T a b l o 16'da n izlenebileceğ i gib i offse t a n l a ş m a l a n Brezilya , E n d o n e z ya, M a l e z y a , G ü n e y Kore , Y u n a n i s t a n , İspanya , Y u g u s l a v y a gib i sanayileş me y o l u n d a öneml i m e s a f e katetmi ş gelişmekt e ola n ülkelerc e gerçekleşti rilmiştir. B u d u r u m doğaldır . Zir a offse t a n l a ş m a l a n s a v u n m a sanayi i
elektronik s a n a y i i , uza y sanayi i gib i iler i teknolojile r kullana n sektörlerl e ilgil i
o l d u ğ u n d a n , tara f g e l i ş m e k t e ola n ülkeni n d e bell i ölçüd e sanayileşmi ş o l ması gerekmektedir .
B u y - b a c k anlaşmalar ı is e birço k gelişmekt e ola n ülk e tarafında n g e r e k
yurt iç i g e r e k yur t dış ı sına i y a t ı n m l a n uluslararas ı finan s k u r u m l a n n a b a ş v u r m a d a n gerçekleştirmeni n bi r yol u olara k kabu l e d i l m e k t e v e kullanılmak tadır.
7) D o ğ u Blok u Ülkeler i il e Klirin g hesab ı fazl a v e r e n baz ı gelişmekt e
olan ülkele r alacaklann ı (borçlannı ) ü ç ü n c ü ülkeleri n b u hesapla r üzerinde n
kendilerine (Doğ u Blok u Ülkelerine ) ihracat ı il e kapatmaktadır .
Y u k a n d a belirtile n şekild e v e y a b a ş k a yollarl a blok e h e s a p / m a l takas ı
ve switc h m u a m e l e l e r i n e gire n ülkele r a r a s ı n d a dı ş b o r c u fazl a ülkele r il k s ı rayı almaktadır . (Tabl o 1 6 , 1 0 . sıra) .
T a b l o 16'd a gösterile n 3 8 gelişmekt e ola n ülk e v e ülk e gruplarındak i
KTS u y g u l a m a s ı h a k k ı n d a ülk e b a z ı n d a öze l bilgi , ye r aldıkla n kıtay a g ö r e
sırayla A m e r i k a , Afrika , A s y a v e A v r u p a o l m a k üzer e a ş a ğ ı d a verilmektedir .
A. A M E R İ K A
1 . Brezily a
130 milyon u a ş k m n ü f u s a sahi p kıt a ülk e Brezily a z e n g i n doğa l kay nakları v e öneml i ölçüd e gelişmi ş sanayiin e r a ğ m e n b ü y ü k çapt a dövi z s ı kıntısı çekmektedir . B u d u r u m u n başlıc a s e b e p l e r i ; 1980'l i yılları n b a ş ı n d a
100 milya r d o l a n n üzerin e çıka n dı ş bor ç y ü k ü , ü ç rakaml ı enflasyon , petro l
fiyatlarındaki artışlar , teme l paza r ola n A B D e k o n o m i s i n i n b ü y ü m e hızını n
negatif değerler e inmes i v e doları n değe r kazanmasıdır . B u şartları n bi r kıs mı 198 4 v e 1985't e v e b i l h a s s a 1988'de n s o n r a o l u m l u y ö n d e değişmiştir .
A n c a k ilerk i yıllar a yayılmı ş ağı r bor ç servisleri , Brezilya'nı n kıs a süred e d ö viz sıkıntıs ı ç e k e n ülk e g ö r ü n ü m ü n d e kurtulabileceğ i u m u d u n u v e r m e m e k t e dir.
Brezilya y u k a r ı d a özetl e değinile n s e b e p l e r d e n dolay ı dövi z tahsisl i it halatını öneml i ölçüd e kısıtlamıştır . B u n a karşılı k herhang i bi r resm i açıkla m a o l m a m a s ı n a r a ğ m e n K T S teknikleriyl e ithala t teşvi k edilmektedir . A s l ı n d a Brezilya , Merkez i Planl ı Ülkeler , E n d o n e z y a , Hindista n v e so n yıllard a
İran, Ira k gib i petro l ihracatçıs ı ülkele r d ı ş ı n d a KTS'n i e n fazl a b e n i m s e y e n
ülkelerden bir i olara k tanınmaktadır . Brezily a H ü k ü m e t i s o n yıllarda , ithalat a
bağımlılığı y ü k s e k imalatç ı şirketleri n ihracat a y ö n e l e r e k kend i dövizlerin i
kendilerinin bulmas ı y ö n ü n d e bi r diz i özendiric i kara r almı ş v e b u şirketler e
% 1 5 - 3 0 d o l a y ı n d a verg i indirimi , % 1 0 d o l a y ı n d a avantajl ı f i n a n s m a n i m k a n ları sağlanmıştır . Dı ş ticare t dengeler i periyodi k olara k y a y ı n l a n a n b u şirket lerin eğe r ihraca t v e ithalatla n a r a s ı n d a d e n g e kurula n b u şirketleri n eğe r ih racat v e ithalatlar ı a r a s ı n d a d e n g e k u r u l m a m ı ş s a , ithala t lisansla n Ticare t
Bakanlığı'nca onaylanmaktadır . B u şirketleri n birçoğ u yıllardı r bi r kısm ı Ç o k
Uluslu Şirke t ola n bell i ihracatç ı firmalarda n ithala t y a p m a k t a y d ı . Yen i d u rum karşısında , b u firmalar a müşter i k a y b e t m e k istemiyorlars a sunula n lis tedeki (vey a başka ) mallar ı itha l etmelerini n gerekl i o l d u ğ u bildirildi .
İhracatçı ticare t şirketlerin e s a ğ l a n a n avantajlarda n y a r a r l a n m a k içi n
bazı Ç o k Ulusl u Şirketle r v e Brezilyal ı imalatçıla r kend i orta k ticare t şirketle rini kurdular .
Brezilya'da K T fırsatlarını n b ü y ü k b ö l ü m ü k a m u sektörünü n ö n c ü l ü ğ ü n d e yaratılmaktadır . Kullanılmakt a ola n b a ş l ı c a K T teknikleri : Hükümetle r
arası ikil i Ticare t A n l a ş m a l a r ı , D o ğ u Blok u Blok e hesaplar ı v e Offse t anlaş malandır.
- Hükümetleraras ı İkil i Ticare t A n l a ş m a l a n
Brezilya, zorunl u h a m m a d d e l e r v e ar a malla n ithalatın ı gerçekleştirdi ği ülkelerl e ikil i Ticare t A n l a ş m a l a n y a p a r a k , b u ülkeler e ihracatın ı geliştir -
m e y e çalışmaktadır . B u a m a ç l a A n g o l a , Irak , İran , M a l e z y a , S S C B , Nijerya ,
M e k s i k a v e V e n e z ü e l l a il e petro l karşılığ ı ma l v e hizme t satı ş a n l a ş m a l a n
yapmıştır.
A n g o l a ' d a n kuracağ ı bi r bara j p r o j e s i n d e n k a y n a k l a n a n 6 5 0 - 7 0 0 mil y o n $ İl k alacağın ı itha l e d e c e ğ i h a m petroll e tahsi l e d e c e k ola n Breziyla ,
o e t r o l itha l ettiğ i diğe r ülkelerde n Irak' a silah , taşıt , müteahhitli k h i z m e t i ;
ran'a s i l a h ; M e k s i k a v e S S C B ' e petro l a r a ş t ı r m a platformla n v e sına i m a mulleri; V e n e z ü e l l a ' y a Şeke r sına i mamuller ; Nijerya'y a rafin e petrol , taşıt ,
şeker, çelik , demi r filizi , Malezya'y a çelik , d e m i r filiz i v e kağıt , Katar' a is e çi m e n t o v e teksti l ürünler i satmaktadır . Herbir i milyarlarc a dolarlı k ticaret e yo l
a ç a n b u anlaşmala r yapılırke n petro l ihra ç e d i p yeterl i ölçüd e Brezily a mal ı
ithal e t m e m e k t e ısra r e d e n ülkele r ( Ö r n e ğ i n , Libya , A b u Dabi , Kuveyt ) dış l a n m a k t a v u b u n l a r d a n petro l alım ı d a d u r d u r u l m a k t a d ı r .
Milli petro l şirket i Petrobras'ı n ticare t şirket i Interbras , petro l üreticis i
ülkelerle K T anlaşmalar ı yapmaktadır . B u faaliye t 1981'de n itibare n petro l f i yatlarının d ü ş ü ş ü il e hı z kazanmıştır . Petro l fiyatla n d ü ş t ü k ç e petro l s a t m a k ta zorlu k ç e k e n ülkele r K T yöntemin i d a h a çekic i b u l m a y a başlamışlardır .
Interbras 1988'd e 5 milya r d o l a n n üzerind e ihracat ı petro l ithalat ı karşılığın d a gerçekleştirmiştir . Petro l ihracatçıs ı ülkeleri n ihtiyaçlann ı tesbi t e d e n In terbras, Brezily a öze l s e k t ö r ü n ü n m a l l a n n ı t a n ı t m a d a v e KT' e girece k firma ları dı ş alıcılarl a karşılaştırmad a arac ı görev i d e y a p m a k t a d ı r . A y r ı c a K T
işlemlerini standar t hal e s o k a n baz ı kuralla r d a k o y a n b u şirke t s a y e s i n d e
ağır işleye n Brezily a bürokrasis i b ü y ü k ölçüd e d e v r e dış ı k a l m a k t a , k o m p l e k
sişlemler d a h a raha t yürütülebilmektedir .
- D o ğ u Blok u Blok e H e s a p l a n .
Brezilya, D o ğ u Blok u ülkeler i il e 1970'leri n ortalarınd a klirin g a n l a ş m a ları y a p t ı . Dövi z sıkıntıs ı ç e k e n tarafla r a r a s ı n d a ticaret i artırma k amac ı i l y a pılan b u a n l a ş m a l a r a gör e yapıla n ticarette , Brezily a he r aldığında n fazl a
sattı v e böylec e alacakl ı d u r u m a g e ç e r e k klirin g ortakların a kred i a ç m ı ş d u r u m a d ü ş t ü . Brezily a M e r k e z Bankas ı b u blok e hesapla r ( d o n m u ş alacaklar )
karşılığı ithala t lisans ı v e r m e k t e v e y a b u n l a n öze l şirketler e indiriml i fiyatlar la satmaktadır . Böylec e b u fonla r bell i bi r p r o s e d ü r v e maliye t karşılığ ı d ö v i z e d ö n ü ş e r e k Brezilya'nı n ithalatın ı finans e etmektedir . B u p r o s e d ü r bi r üçl ü
işlem v e y a switc h işem i olabilmektedir . 1988'd e Brezilya'nı n ihracatınd a y a n m milya r dolarlı k p a y ala n switc h v e üçl ü işlemle r s a y e s i n d e , yalnı z yen i ih racat imkanlar ı yaratılmı ş o l m a k l a k a l ı n m a y ı p , ithalatçılar a d a b ü y ü k kolay lıklar s a ğ l a n m a k t a d ı r , ç ü n k ü ithalatçıla r b ö y l e c e h e m ithala t kısıtlamalann ı
aşabilmekte h e m d e klirin g h e s a p l a n n d a k i d o n m u ş a l a c a k l a n kred i gib i kul lanabilmektedir. B u n u n s o n u c u n d a is e ithalat ı finans e e t m e k içi n a y n c a yerl i
p a r a a y ı n p dövi z satı n a l m a k zorunluluğ u k a l m a m a k t a d ı r .
- Offse t anlaşmalar ı
Brezilya, s a v u n m a sanay i ara ç gereçler i il e y ü k s e k teknoloj i ürünler i
ithalatında dövi z çıkışın ı telaf i edic i bi r politik a izlemektedir . O n u n için , ihra catçı firmaları n d o ğ r u d a n v e y a dolayl ı offse t tekli f v e t a a h ü t ü n d e b u l u n m a l a rı gayriresm i olara k istenmektedir . Böyl e bi r öner i il e b a ş v u r m a k , ilgil i firma ların Brezily a p a z a r ı n a girebilm e şanslann ı arttırmaktadır .
Ö r n e ğ i n , Brezilya'yl a 12 5 milyo n $'lı k h a b e r l e ş m e uydus u satı ş anlaş ması y a p a n Kanada'nı n Sa r A e o r o s p a c e Firmas ı b u iş i alabilme k içi n K a n a da'daki s ü p e r marketler e 4 yı l içind e 6 0 milyo n $'lı k Brezily a mal ı ihra ç e t m e
üzere taahhütt e bulunmuştur .
Brezilya'nın ö n d e g e l e n u ç a k üreticilerinde n k a m u şirket i E M B A E R
yerleşmiş bi r karşılıkl ı ticare t politikasın a sahiptir . B u şirke t u ç a k p a r ç a l a n n ı
ithal ettiğ i firmalarda n Brezilya'da n ithala t y a p m a l a n n ı tale p etmektedir . E M B A E R , b u yoll a yalnız1987'd e yaptığ ı ithalatı n % 6 0 ' ı o r a n ı n d a (6 0 milyo n $
İlk) ihraca t yapmıştır .
Brezilya H a v a Yolla n Airbu s uçaklar ı satı n alırken , tesli m alınaca k
u ç a k koltuklannı n Brezilya'd a ima l edilmesin i şar t koşmuştur . S a ğ l a n a n d ö viz tasarruf u d e ğ e r c e ö n e m l i değildir . A n c a k Brezilya'nı n m ü m k ü n ola n e n
küçük fırsatt a dah i K T imkanların ı zorladığın ı v e olabildiğinc e fazl a k a t m a
değerin ülked e k a l m a s ı n a çabaladığın ı g ö s t e r m e s i açısında n anlamlıdır .
2. Meksik a
1990 yılınd a d ı ş bor ç servis i 12, 5 milya r $ , t o p l a m dı ş borc u 10 0 mil yar $' ı aşkı n ola n Meksika'nı n d ü ş e n petro l fiyatlar ı sebebiyl e ayn ı yı l 5 mil yar $ c i v a n n d a petro l ihra ç gelirinde n m a h r u m kaldığ ı t a h m i n edilmektedir .
Meksika'nın için e d ü ş t ü ğ ü dövi z krizini n uluslararas ı bankacılı k v e fi nans çevrelerin i korktutaca k boyutlar a ulaştığ ı bi r o r t a m d a , kolaylıkl a v e k ı s a s ü r e d e dövi z tahsis i alı p ülkey e ithala t y a p m a k m ü m k ü n olamamaktadır .
KT u y g u l a m a l a n b u d u r u m a istisn a teşki l etmektedir . Ç ü n k ü , ihra ç edilebile cek bi r ürü n ( v e y a ürünler ) bulup , ihra ç edi p kazanıla n dövizi n bi r kısm ı il e
beklemeksizin ithala t y a p m a k m ü m k ü n d ü r .
M e k s i k a , elektronik , ila ç v e otomoti v sanayiler i gib i ithalat a bağımlılığı nı y ü k s e k v e yabanc r s e r m a y e n i n yaptığ ı s a n a y i l e ş m e d e üretimi n % 7 5 ' l e r e
kadar v a r a n orandak i kısmını n y a t ı n m y a p a n şirketç e ger i satı n alınmas ı v e y a ü ç ü n c ü ülkeler e ihra ç edilmes i şartın ı getirmiştir . Böylec e b u sanayileri n
kurulmasının yo l açtığ ı dövi z kayb ı telaf i edilme k istenmektedir .
M e k s i k a 198 3 Mart'ınd a getirdiğ i yen i bi r yasa l d ü z e n l e m e il e ülk e ih racatına ne t katk ı s a ğ l a y a c a k şekild e K T bağlantıs ı kura n firmala r ithala t li sansı verileceğin i v e b u firmaları n ticar i işlemlerind e d a h a elverişl i bi r dövi z
kuru uygulanacağın ı d u y u r d u . B u r a d a "ne t katkı " s ö z c ü ğ ü il e ürü n v e paza r
açısından z a t e n yapıla n ihracat a ilav e bi r ihraca t imkan ı yaratılmas ı kastedil mektedir. KT'l e ilgil i izi n v e o n a y m a k a m ı Merke z Bankas ı il e Ticare t v e
E k o n o m i k K a l k ı n m a Bakanlığı'dır .
M e k s i k a ' d a n alacağ ı ola n baz ı firmala r d a K T y ö n t e m l e r i n d e n yararla narak b u borçla n tasfiy e etmektedir .
M e k s i k a ' d a rastlana n bi r diğe r öze l K T y ö n t e m i is e faso n imalatı n ger i
satın alınmasıdır . Özellikl e A B D Ç o k Ulusl u Şirketler i Meksika'dak i ucu z iş g ü c ü n d e n y a r a l a n m a k içi n A B D s ı n ı n n a yakı n bölgelerd e kurdukla n imalat hanelerde üreti m y a p m a k t a , b u r a l a r a gird i ihra ç edi p m a m u l itha l e t m e k t e dirler.
3. Arjanti n
D ü n y a n ı n e n borçl u ü ç ü n c ü ülkes i ola n Arjanti n ki , 199 0 b a ş ı n d a t o p lam dı ş borc u 5 0 milya r dolardır , dövizl e ö d e m e y a p m a z o r u n l u ğ u n d a n kur tulmak v e ihra ç pazarlarındak i tarif e dış ı kısıtlamalar ı a ş a b i l m e k a m a c ı y l a
çeşitli ülkelerl e klirin g a n l a ş m a l a n yapmıştır . B u ülkele r a r a s ı n a h e m e n he men t ü m Lati n A m e r i k a Ülkeler i il e S S C B , P o l a n y a v e Macarista n gib i D o ğ u
Bloku Ülkeler i vardır . B u ülkeler e ihracatınd a m ü m k ü n olduğ u kada r ü ç ü n c ü
ülkelere dövi z karşılığ ı satabileceğ i m a l l a r a (et , hububat , yağl ı t o h u m l a r vb. )
yer v e r m e k t e n k a ç m a n Arjantin , klirin g a n l a ş m a l a n n m d ı ş ı n d a özellikl e 198 5
yılında gerçekleştiridğ i KT S il e ilgil i baz ı yasa l d ü z e n l e m e l e r l e dikkatler i üze rine toplamıştır .
Arjantin'de d a h a ö n c e 2 5 8 1 / 6 4 sayıl ı kara r gereğ i ihra ç bedel i dövizle rin bell i sürelerd e ülkey e getirilmes i g e r e k i y o r d u . 176/8 5 sayıl ı yen i y a s a ,
KT'e girişe n ihracatçını n M B ' n a d ö v i z getiri p b o z d u r m a y ü k ü m l ü l ü ğ ü n ü kal dırmıştır. Ç ü n k ü , ihracatç ı b u döviz i z a t e n K T gereğ i y a p a c a ğ ı ithala t içi n y e niden M B ' n d a n tale p edecektir . Böylec e a r a y a MB'nı n girmesiye l gereksi z
yere u z a y a n ihracat-ithala t işlemler i zincir i kısalmaktadır .
A ş a ğ ı d a k i şekild e 176/8 5 sayıl ı K a r a n n ma l ticaretin e etkis i gösteril miştir. B u k a r a r d a n ö n c e M B il e h e m ihraca t h e m d e ithala t s ı r a s ı n d a ayr ı
ayrı ilişk i k u r m a k , dövi z satı ş v e alı ş kurla n arasındak i farklarda n v e uzayı p
giden bürokrati k işlemlerde n dolay ı m u h t e m e l kayıplar a u ğ r a m a k a n l a m ı n a
g e l m e k t e y d i . 175/8 6 sayıl ı Kara r b u s a k ı n c a l a n ortada n kaldırmaktadır .
176/85 Sayıl ı Kararı n bi r b a ş k a öneml i y ö n ü Arjantin' e m a l , hizme t v e y a teknoloj i s a t m a k isteye n v e bedelini n çeşitl i s e b e p l e r l e dövizl e deği l d e
m a l l a ö d e n m e s i n e d e itiraz ı o l m a y a n y a b a n c ı s e r m a y e yatınmcıs ı v e y a tica ret şirketlerin e M B bürokrasisin e takılmada n ülkeyl e ticar i ilişkilerin i y ü r ü t e bilme imkan ı v e r m i ş olmasıdır . B u kararl a ülked e teson üreti m v e orta k giri şimler kurulmas ı d a teşvi k edilmi ş olmaktadır.Arjantin'd e öze l takası n
basitleştirilmesi, ticare t şirketlerini n yanısır a b e l e d i y e v e vilayetle r gib i yere l
k u r u l u ş l a n n m e r k e z B a n k a s ı ' n d a n dövi z i s t e m e d e n v e y a Merke z B a n k a sı'na dövi z s a t m a k z o r u n d a k a l m a d a n ithala t v e ihraca t yapabilmelerini n y o lunu açmıştır . B u şekild e gerçekleştirilmi ş bi r ka ç ö r n e k K T uygulamas ı a ş a ğ ı d a verilmektedir .
M e n d o z a Belediyes i S S C B ' e 1, 3 Milyo n sterlinli k şara p satı p troley b ü s almıştır . Ayn ı Belediy e Doğ u A l m a n y a ' y a ş a r a p satı p anahta r tesli m p a ketleme tesis i satı n almıştır . T u c u m u n , Juju y v e C a t a m a r c a Vilayetler i M a car Dı ş Ticare t Şirketi'nde n (Mendical ) hastan e a r a ç g e r e c i satı n alı p çeşitl i
yerel ürünle r s a t m ı ş , G a n z M H D ' d e n y ü z e n vin ç satı n alı p çeşitl i yere l ü r n ü ler v e yere l s a n a y i y e ai t hiss e senetler i satmıştır .
Arjantin b ü y ü k çapl ı v e uluslararas ı nitelikl i k a m u sektör ü ihalelerind e
"Karşı Satı n A l m a ( K S A ) " tekli f paketler i kabu l etmektedir . İş , genellikl e e n
iyi tekli f paketin i s u n a n a ihal a edilmektedir .
Arjantin, 198 5 A ğ u s t o s ' u n d a çıkardığ ı bi r k a r a r n a m e il e ülked e petro l
arayıp bula n şirketler e bulacaklar ı petroll e ö d e m e yapılabilmes i ilkesin i g e tirmiştir. B u karar , madencili k s e k t ö r ü n e yabanc ı s e r m a y e y i ç e k e b i l m e k içi n
son d e r e c e elverişl i bi r y ö n t e m ola n b u y - b a c k u y g u l a m a l a n n a bi r ö r n e k teş kil etmektedir .
4. V e n e z ü e l l a
V e n e z ü e l l a O P E C ' i n kuruc u üyes i olara k u z u n s ü r e petro l takas ı y a p m a m a k t a direnmiştir . A n c a k , s o n yıllard a diğe r karte l üyes i ülkele r gib i b u
ülke d e üreti m kotaların ı a ş a r a k petrol/ma l takas ı y a p m a y a başlamıştır .
D ü n y a n ı n e n borçl u 6 . ülkes i ola n v e 199 0 yıl ı b a ş ı n d a t o p l a m 3 5 milya r $
c i v a n n d a dı ş borc u ola n V e n e z ü e l l a petro l fiyatlannı n hızl a d ü ş m e s i v e yük s e k dı ş bor ç servisler i s e b e b i y l e , g i d e r e k arta n ö l ç ü d e KTS'n e ilg i d u y m a k tadır.
1984 T e m m u z ' u n d a V e n e z ü e l l a E k o n o m i B a k a n l ı ğ ı , Dı ş Ticare t ensti tüsü'ne (ICE ) KTS'i n yapıs ı v e m e v c u t u y g u l a m a l a r h a k k ı n d a bi r rapo r hazır laması görevin i vermiştir .
Bu Enstitünü n hazırladığ ı rapord a özetl e V e n e z ü e l l a ' n ı n ;
1) Dövi z sıkıntıs ı içind e ola n ülkeler e ihracatan ı artırmak ,
2) İthalatını n bi r bölümün ü dövi z harcamada n yapara k tasarru f ettiğin i
dövizle dı ş bor ç ödemeler i v e yatırı m mal ı ithalatın ı a k s a m a d a n sürdürebilmek ,
3) Sık ı bütç e politikas ı izlenmes i nedeniyl e f i n a n s m a n ı n d a zorlu k çeki len baz ı projeleri n hidroelektri k santra l v e doğa l g a z naki t hatt ı inşası , (kö mür v e a l ü m i n y u m üreti m tesisler i y a p ı m ı gibi ) b u y - b a c k yöntemiyl e gerçek leştirilmesini s a ğ l a m a k içi n K T S ' n d e n yararlanmas ı tavsiy e edilmektedir .
Venezüella'nın s o n yıllard a gerçekleştirdiğ i K T a n l a ş m a l a n n d a n ikisi ne a ş a ğ ı d a değinilmiştir .
V e n e z ü e l l a , Brezily a il e 6 3 0 0 0 vari l h a m petro l / 2 5 . 0 0 0 to n şeke r ta kas anlaşmas ı yapmıştır . Venezüella'nı n k a m u y a ai t a l ü m i n y u m şirket i bi r
J a p o n Şirket i il e b u y - b a c k e s a s ı n a dayal ı v e J a p o n l a n n % 2 0 hiss e aldıkla n
ortak a l ü m i n y u m üreti m tesis i k u r m a v e J a m a i k a il e a l ü m i n a / a l u m i n y u m ta kas e t m e anlaşmas ı yapmıştır .
J a p o n Şirketi'nde n s a ğ l a n a n a l ü m i n y u m üreti m tesis i e k i p m a n ı il e üre tim teknolojisini n bedel i dövizl e deği l tesi s üretim e geçtikte n s o n r a yıld a
175.00 to n a l ü m i n y u m ihra ç edilere k ödenecektir . Benze r şekild e tesist e
kullanılacak a l u m i n a h a m m a d d e s i n i n bedelin i karşılama k içi n d e bi r J a m a i ka Şirketi'n e üretilece k a l ü m i y u m ihra ç edilecektir . Böylec e üreti m işletmes i
açısından h e m h a m m a d d e (alumina ) tedarik i h e m d e üretile n a l ü m i n y u m u n
p a z a r l a n m a s ı g ü v e n c e altın a alınmı ş olmaktadır . A y n c a herhang i bi r dövi z
çıktısına yo l a ç m a d a n b ü y ü k ölçekl i bi r tesi s üretim e geçirilmiştir . Tesisi n y a ratacağı he r türl ü k a t m a d e ğ e r ise , V e n e z ü e l l a e k o n o m i s i içi n a y n bi r ka z a n ç kaynağıdır .
5- K o l o m b i y a
K o l o m b i y a , 198 4 Ş u b a t ' ı n d a yürürlüğ e soktuğ u "Öze l Ticar i İlişkile r
S i s t e m i " yasas ı il e K T işlemlerini n kurallann ı düzenlemiştir . K o l o m b i y a Dı ş
Ticaret Enstitüs ü ( I N C O M E X ) , K T y a p m a k isteye n k u r u l u ş l a n n m ü r a c a a t l a rını o n a y l a m a k l a görvelendirilmiştir .
I N C O M E X b u onay ı verirke n baz ı kriterler i g ö z ö n ü n d e tutar .
Bunlar: 1 ) İtha l v e İhra ç m a l l a n n m fiyatlarını n uluslararas ı piyasalarda ki fiyatlar a u y g u n o l m a s ı ,
2) İtha l m a l l a n n m ithal i zorunl u ma l niteliğ i t a ş ı m a s ı ,
3) B a ş k a yoll a ihracatı n gerçekleştirilmesini n z o r o l m a s ı ,
4) İşlemi n ülkeni n ö d e m e l e r d e n g e s i n e v e e k o n o m i k k a l k ı n m a s m a
katkı sağlamasıdır .
I N C O M E X 3 0 kada r sına i ürü n v e lük s mal ı k a p s a y a n bi r list e yayınla y a r a k b u m a l l a n n yalnı z KT S teknikleriyl e itha l edilebileceğin i ila n etmiştir .
Bu listed e ye r ala n malla r a r a s ı n d a viski , elektroni k h e s a p m a k i n a s ı , bilgisa yar, yaza r k a s a , fotoğra f m a k i n a s ı , daktilo, Jip , traktö r vardır .
K o l o m b i y a yalnı z b u listedek i a z s a y ı d a mal ı itha l e t m e k içi n 1988'd e
90 milyo n $'lı r ihraca t gerçekleştirmiştir .
6. E k v a d o r
10 milya r dola r d o l a y ı n d a dı ş b o r c a sahi p petro l ihracatçıs ı bi r ülk e
olan Ekvador , Lati n A m e r i k a ' d a K T uygulamaların ı b e n i m s e y e n il k ülkeler d e n biridir . 1978'de n ber i Ekvador'u n yaşadığ ı K T tecrübelerini n bilanços u
olumlu değildir . Ç ü n k ü ülkey e ö n e m l i bi r ilav e dövi z giriş i olmamıştır . Ekva dor'un t e m e l ihra ç ürünler i itha l malla n il e d e ğ i ş t o k u ş edilmiştir . Ekvado r
1984'de K T kararlann ı reviz e etmi ş v e g e l e n e k s e l ihra ç ürünlerin i (muz , pet rol, k a k a o , kahve ) KT' e elverişl i malla r a r a s ı n d a n çıkarmıştır . B u n l a n n yeri ne yen i ihra ç ürünler i K T yoluyl a ithala t yapılırke n tekli f edilmey e başlanmış tır. B u k o n u d a m u z istisnadır . Ekvado r m u z u K T aracılığıyl a yen i pazarla r
y a r a t m a d a v e y a ikil i ticare t a n l a ş m a s ı yaptığ ı ülkelerl e ticaretin i geliştirmed e
kullanılabilmektedir. Ekvador , R u s y a , Ç e k o s l o v a k y a , R o m a n y a v e A B D ' d e n
muz karşılığınd a sına i ürünle r v e e t itha l etmektedir .
7. B o l i v y a
Bolivya, genellikl e hükümetleraras ı ikil i ticare t anlaşmalar ı kanalıyl a
KT yapmaktadır . Ö z e l firmaları n K T y a p m a l a r ı is e d e v l e t şirketlerini n aracılı ğı il e m ü m k ü n olabilmektedir . A ş a ğ ı d a b u ilgin ç u y g u l a m a n ı n aynntıs ı özetl e
verilmiştir.
Bolivya'da s e r m a y e mal ı itha l e t m e k isteye n bi r öze l firmanı n b a ş v u r u s u , ilgil i B a k a n l ı k ç a v e M B ' c a dövizi n öncelikler e g ö r e tahsis i ilkes i doğrultu s u n d a v e dövi z rezer v d u r u m u g ö z ö n ü n d e tutularak , re d v e y a kabu l edilir .
Eğer dövi z taleb i re d edili p ithala t isteğ i kabu l e d i l m i ş s e , firmanı n izleyebile ceği ik i yo l vardır .
1) Firmanı n ürettiğ i malla r KT'd e kullanılabilirs e bi r devle t şirket i b u
mallan arz u edile n itha l mallar ı karşılığınd a ihra ç ede r v e itha l mallann ı fir m a y a satar .
2) Firmanı n ürettiğ i malla r KT'd e kullanılamazsa , K T d e kullanılabilece k
mallar satı n almas ı içi n firm a ilgil i devle t ticare t şirketin e yerl i par a il e ö d e m e de bulunur . B u şirketi n satı n aldığ ı Bolivy a mallar ı firmanı n tale p ettiğ i itha l
malları il e taka s edili r v e y u r d a getirile n itha l mallar ı şirketç e firmay a satılır .
8. U r u g u a y
1983 yılınd a U r u g u a y , uluslararas ı k a m u ihalelerind e "Karş ı Satı n A l m a (KSA ) "tekli f paket i v e r e n f i r m a l a n n terci h edileceğin e dai r bi r kara r a l mıştır. İlgin ç o l a n , b u tekli f paketlerini n d e ğ e r l e n d i r m e yöntemidir . Tekli f p a ketlerinde Uruguay'ı n g e l e n e k s e l t a n m ihra ç ürünlerinde n (et , balık , pirinç ,
yün vb. ) itha l edeceğin i bildire n f i r m a l a n n taahhütlerini n a n c a k % 3 3 ' ü yerin e
getirilmiş sayılırken , sına i m a m u l v e y a yen i ihra ç ürünler i itha l edeceğin i bil diren firmaları n taahütlerini n yen i ihra ç ürünler i itha l edeceğin i bildire n fir m a l a n n taahütlerini n %125'in i yerin e getirmi ş o l d u k l a n kabu l edilmektedir .
Böylece - K T u y g u l a m a s ı n ı n dövi z karşılığ ı k o l a y c a satılabilece k g e l e n e k s e l
ihraç ürünlerinde n çok , yen i ihra ç ürünlerin e k a y m a s ı teşvi k edilmi ş o l m a k tadır.
U r u g u a y , b i r l e ş m e d e n ö n c e D . A l m a n y a v e Macaristan'l a sığı r eti ,
post, turunçgille r karşılığ ı tre n takas ı yapmıştır . İran'la , is e he r yı l yaklaşı k
100 milyo n dolarlı k pirinç , t e r e y a ğ ı , sığıreti , t a v u k il e petrol ü taka s e t m e k t e dir.
B. A F R İ K A
1 . l\/[ısı r
Mısır, 1956'da n s o n r a gerçekleştirdiğ i e k o n o m i k v e tekni k işbirliğ i a n laşmaları aracılığ ı il e Doğ u Blok u Ülkeleri , il e dı ş ticaretin i geliştirmiştir . B u
ülkeler Mısır'ı n kend i sanayin i v e enerj i üreti m tesislerin i k u r m a s ı n a öneml i
ölçüde yardımc ı olmuştur . Doğ u Blok u ülkeleri , Mısır' a 8-1 2 yı l ger i ö d e m e
süreli v e yıllı k % 2 , 5 faizl i k a l k ı n m a yardım ı (kıredisi ) sağlamıştır . B u u y g u n
koşullu y a r d ı m , b u ülkelerde n yapıla n m a k i n a teçhiza t v e k n o w - h o w ithalatı nın f i n a n s m a n ı n d a kullanılmıştır . Ç o ğ u projed e a n a p a r a v e fai z ger i ö d e melerinin kurulaca k tesislerd e üretilece k mallarl a y a p ı l m a s ı ilkes i kabu l edil miştir. (Buy-Back ) D o ğ u Blok u Ülkleri'ni n açtığ ı kredile r genellikl e projeni n
dış gird i ihtiyacın ı k a r ş ı l a m a y a yöneli k olu p Mısır'ı n y a t ı n m projes i içi n yerl i
para il e yaptığ ı masraflar ı k a p s a m ı n a a l m ı y o r d u . B u n a karşılı k Çi n Hal k
Cumhuriyeti'nin y a r d ı m ı b u masrafla n d a k a p s ı y o r d u . Ç i n , b u katkıy ı ilgin ç
bir y ö n t e m l e s a ğ l ı y o r d u , s o n r a Çi n b u p a r a y ı yere l m a s r a f l a n n f i n a n s m a n ı
için M ı s ı r ' a a k t a n y o r d u .
Sovyetlerin k a l k ı n m a krediler i b a ş l a n g ı ç t a metalürji , enerj i v e itha l ika mesi sanayilerin e y ö n e l i k k e n bilahar e ihracat a d ö n ü k sanayiler e yöneldi .
G e n e l olara k ağı r sanay i yatırımlar ı b u y a r d ı m d a n istifad e edilere k gerçek leştirildi. R o m a n y a ' n ı n y a r d ı m l a n d a b e n z e r nitelikteydi . Doğ u A l m a n y a kre dilere genellikl e p a m u k l u sanayi i gib i hafi f v e ihracat a d ö n ü k sanayileri n g e liştirilmesine, Polony a krediler i g e m i , lima n y a p ı m ı v e anahta r tesli m fabrik a
satışı, M a c a r i s t a n , Bulgaristan , Ç e k o s l o v a k y a v e Çin'i n krediler i is e çeşitl i
sanayilerin k u r u l m a s ı n a yönelikti .
Mısır, 1 9 5 0 - 1 9 7 2 a r a s ı n d a D o ğ u Blok u ülkelerined n 2 5 0 proj e içi n kal k ı n m a kredis i almıştır . B u projelerde n 102'sin i te k b a ş ı n a S S C B g e r ç e k l e ş tirmiştir. Mısır'ı n 2 8 t e m e l ihra ç ü r ü n ü n ü n O E G D ülkeler i v e D o ğ u B L o k u ' n a
1960'lı yılla r v e 1970'l i y ı l l a n n il k yarısınak i ihra ç fiyatla n karşılaştınidığınd a
KT usulleriyl e yapıla n satışlard a o r t a l a m a ihra ç fiyatlannı n dövi z karşılığ ı
O E C D ülkelerin e yapıla n satışlardakinde n % 6 il e % 2 0 a r a s ı n d a d a h a y ü k s e k o l d u ğ u görülmüştür .
Mısır b a y - b a c k usul ü il e yaptığ ı satışla r d ı ş ı n d a K S A anlaşmalarıyl a
p a m u k , m e y v a , fosfat , p a m u k ipliğ i gib i ürünlerin i Doğ u B l o k u n a v e geliş m e k t e ola n ülkeler e satmaktadır .
2. Cezayi r
İhracat gelirini n %95' i petrol e dayal ı ola n Cezayir , so n yıllard a petro l
fiyatlarının d ü ş m e s i s e b e b i y l e dövi z gelirlerind e eksilm e o l m a m a s ı içi n K T S
tekniklerini k u l l a n m a y a başlamıştır . Ö r n e ğ i n , k a m u kuruluşlannı n açtığ ı ihal e
şartnamelerinin ç o ğ u n d a artı k h a m petro l satı n a l m a t a a h h ü t ü n d e b u l u n m a k
m a d d e s i d e ye r almaktadır . A y r ı c a Cezayi r satı n a l m a t a a h h ü t ü n d e b u l u n m a k m a d d e s i d e ye r almaktadır . A y n c a Cezayi r h ü k ü m e t i , petro l dışınd a ih racatını geliştirmey i planladığ ı 10 0 kada r sına i m a m u l ü k a p s a y a n bi r listey i
ihalelelere katıla n firmalar a v e r e r e k petro l yerin e b u m a l l a n n d a K S A t a a hütlerini k a r ş ı l a m a d a kullanılmasın ı teşvi k etmektedir .
Cezayir'in dı ş ticaretind e hükümetle r aras ı e k o n o m i k işbirliğ i a n l a ş m a ları ö n e m l i bi r yer e sahiptir . B u anlaşmaları n h e m e n hepsind e tarafla n b a ğ layıcı nitelikt e bi r ilk e vurgulanır . B u ; "taraflan n karşılıkl ı v e yararl ı işbirliğini n
ilk şart ı olara k ticar i m ü b a d e l e l e r i n d e d e n g e y i d e v a m l ı olara k korumalarını n
gerekliliği"ilkesidir.
Cezayir, dı ş ticaretini n açı k verdiğ i ülkeler i uyarı r v e k e n d i n d e n ithala t
y a p m a y a zorlar , hracatın a süreklili k v e istikra r kazandırabilme k v e dengel i
bir dı ş ticare t ilişkis i gerçekleştirebilme k içi n so n yıllard a F r a n s a v e İtaly a il e
doğal g a z satı ş anlaşmalar ı yapmıştır . Böylec e b u ülkelerde n y a p a c a ğ ı itha -
latta kaybettiğ i döviz i telaf i edic i bi r karş ı satı ş imkan ı yaratmay ı a m a ç l a m ı ş tır. Cezayi r b e n z e r g e r e k ç e y l e doğa l gazın ı a r a l a n n d a Türkiye'ni n d e b u l u n d u ğ u çeşitl i ülkeler e ihra ç e t m e y e çalışmaktadır .
3. T u n u s
T u n u s ' u n K T u y g u l a m a s ı n d a D o ğ u Blok u Ülkeler i il e gerçekleştirdiğ i
ikili e k o n o m i k v e tekni k işbirliğ i anlaşmalar ı ö n e m l i bi r ye r tutar . T u n u s , Ba tı'nın vermediğ i tekni k bilg i v e finansa l desteğ i b u ülkelerde n eld e ederek ,
çelik v e fosfa t sanayilerin i kurmuştur . D o ğ u Blok u Ülkeler i T u n u s ' t a muhteli f
madencilik v e hafi f s a n a y i projelerin i gerçekleştirirken , m e y d a n a getirile n te sislerden eld e edile n çıkt ı il e a l a c a k l a n n ı n tahsi l edilmes i ilkesin i (Buy-Back )
benimsemişlerdir. Özellikl e S S C B , P o l o n y a , R o m a n y a v e Bulgaristan , T u nus'un e n akti f ticare t v e sına i işbirliğ i o r t a k l a n olmuştur . Çi n Hal k C u m h u r i yeti v e Y u g o s l a v y a d a T u n u s ' t a gerçekleştirdiklö^r i y o l , bara j v e fabrik a y a p ı mı içi n kred i s a ğ l a y a n , alacakların ı is e T u n u s malla n il e karşılamay ı kabu l
eden diğe r başlıc a ülkelerdir .
T u n u s , ülked e fosfori k asi t üreti m tesis i kura n Fransı z K o n s o r s i y u m u
ile K S A a n l a ş m a s ı yapmıştır . B u a n l a ş m a y a g ö r e K o n s o r s i y u m ' a ola n bor cun üçt e bir i tarı m ürün ü v e fosfatl a ödenecektir . Böyl e bi r a n l a ş m a yapıl m a s a T u n u s b u tesi s içi n üçt e bi r o r a n ı n d a d a h a ço k dövi z s a r f e t m e k z o r u n d a kalacaktı . T u n u s İhracat ı Geliştirm e Merkez i ( C E P E X ) ' n i n s o n
z a m a n l a r d a yayınladığ ı " K S A ' d a Ç e r ç e v e A n l a ş m a s ı " adl ı metind e T u n u s ' a
sürekli ma l sata n ihracatçılan n he r yı l satışlannı n m ü z a k e r e y e tab i bell i bi r
o r a n ı n d a T u n u s mal ı itha l etmey i taahhü t etmeler i gerektiğ i belirtiliyor . Meti ne gör e K T işlemlerind e , C E P E X 'e bilg i v e r m e k şartıyl a arac ı şirke t kullanı labilecektir. Metn e e k olara k yayınlana n bi r listed e T u n u s ' u n K T yol u il e ih raç edebileceğ i ürünle r açıklanmıştır . Bunla r a r a s ı n d a fosfa t v e türevleri ,
tekstil v e g ı d a ürünler i varır .
4. Nijery a
Nijerya, tarihini n e n b ü y ü k bor ç krizin e so n birka ç yıld a girdi , petro l
gelirleri hızl a d ü ş e r k e n bor ç servi s oran ı % 5 5 - 6 0 ' l a r a vardığ ı içi n yen i dı ş
krediler bulmas ı zorlaşt ı K T S teknikler i b u zorlukla n a ş m a k içi n özellikl e
1985 s o n u n a k a d a r h ü k ü m e t ç e kullanıldı . A n c a k s o n yıllarda , yen i Devle t
Başkanı d a h a ö n c e k i asker i h ü k ü m e t d ö n e m i n d e Brezilya , İtalya , F r a n s a v e
A v u s t u r y a il e yapıla n K S A a n l a ş m a l a n n ı n şartlannı n incelenmes i v e yapıla n
m u h t e m e l y o l s u z l u k l a n n ortay a ç ı k a n i m a s ı g e r e k ç e s i y l e bi r komit e k u r u n c a ,
KT'in Nijerya'dak i geleceğ i h a k k ı n d a bi r belirsizli k ortam ı d o ğ d u . B u n u n l a
birlikte, b ü y ü k bi r dövi z sıkıntıs ı içerisin e d ü ş m ü ş ola n b u ülkeni n KT'te n ko- lay kola y v a z g e ç e m e y e c e ğ i t a h m i n edilmektedir .
Nijerya'nın Brezily a petro l şirket i Petrobras'l a 1984't e yaptığ ı v e he r yı l
yenilenebilen K S A anlaşmas ı uyarınc a Brezily a Nijerya'y a he r yı l 5 0 0 mil yon dolarlı k mal/hizme t sat ş karşılığınd a petro l satı n alacaktır . B u a n l a ş m a y la Brezilya'da n g e l e n m a l l a n n fahi ş fiyatl a satıldığ ı v e a n l a ş m a y ı y a p a n l a r a
çıkar sağlandığ ı iddi a edilmektedir .
K a n a d a ' n ı n Nijerya'y a petro l karşılığ ı sü t v e petro l karşılığ ı asker i m a l z e m e il e h u b u b a t satış ı teklifler i ilg i g ö r m e d i . B u n u n s e b e b i Nijerya'nı n pet rol karşılığınd a bi r v e y a ik i ma l deği l ç o k s a y ı d a mal ı itha l e t m e politikasıdır .
Bu politikay a bi r ö r n e k olara k Nijery a il e birka ç Fransı z Şirket i a r a s ı n d a i m zalanan petro l alı m v e karş ı satı n a l m a a n l a ş m a s ı gösterilebilir .
Nijerya b u a n l a ş m a y ı imzalarke n 5 0 0 milyo n d o l a r l ı k petro l ihracatını n
karşılığında i ç pazarını n bi r ka ç mall a d o l d u r u l m a s ı n ı d e ğ i l , e k o n o m i y e ço k
yönlü menfaatle r s a ğ l a n m a s ı n ı istemiştir .
S.Zaire
S o n z a m a n l a r d a e l m a s , k a h v e , kerest e kobalt , kurşun , çinko , bitü m
gibi t e m e l ihra ç ürünlerini n ihracatınd a g ö r ü l e n azalmalar ı ö n l e m e k içi n Z a i re H ü k ü m e t i baz ı tedbirle r almıştır . H ü k ü m e t i n almı ş olduğ u b u tedbirlerde n
biri, bankacılı k s i s t e m i n e b a ş v u r m a d a n kend i ihracait ı il e dövi z gelir i eld e
e d e n firmalar a b u dövizl e g ü m r ü ğ ü n ü ö d e m e k şartıyl a h e m e n h e m e n he r
çeşit mal ı itha l e d e b i l m e hakkını n verilmesidir . B u kara r s o n u c u n d a d a h a
ö n c e yalnı z t e m e l ürünle r ihra ç e d e n birço k firma , ihraca t karşılığınd a ithala t
y a p m a y a başlamıştır .
6. S u d a n
1990 b a ş ı n d a 1 1 milya r dola r dı ş b o r c u ola n S u d a n , e n öneml i ihra ç
kalemleri ola n p a m u k , ye r fıstığ ı v e m ı s ı n KT't e kullanmaktadır . S u d a n , d ü ş e n fiyatlar a r a ğ m e n eritemediğ i 198 8 yılın a ai t 5 0 0 milyo n dolarlı k sto k p a m u ğ u n 13 0 milyo n dolarlı k kısmın ı R o m a n y a il e taka s e t m e anlaşmas ı imza ladı. Böylec e R o m a n y a ' n ı n S u d a n ' d a t a n m v e sanay i sektöründ e
gerçekleştirdiği baz ı taahhü t işlerini n bedel i d e k ı s m e n karşılanmı ş oluyordu .
7. L i b y a
Libya, s o n yıllard a zorlu k çektiğ i dı ş ödemelerin i gerçekleştirebilme k
için dövi z yerin e petro l tekli f etmektedir . Ö r n e ğ i n T ü r k i y e , Libya'da n 7 0 0 mil y o n dola r dolayındak i müteahhitli k hizmetler i v e ma l ihracında n d o ğ a n ala -
cağını petroll e tahsi l etmektedir . Libya , D o ğ u Blok u il e ticareti n ikil i ticare t
a n l a ş m a l a n aracılığ ı il e ve karşılıkl ı ma l değişim i e s a s ı n a gör e yüretmektedir .
C„ A S Y A
1. Endonezy a
E n d o n e z y a KTS'in i r e s m e n kabu l edi p yasallaşt ı ran, kurumsallaştıran ,
teşvik e d e n v e politikasın ı ç e k i n m e d e n d ü n y a y a a ç ı k l a y a n . Sosyalis t Ülkele r
d ı ş ı n d a il k ülk e olmuştur . B u s e b e p l e g e r e k uluslararas ı kuruluşla r ( I M F ,
G A T T , O E C D vb. ) g e r e k s e b e n z e r politikala r izlemey i d ü ş ü n e n gelişmekt e
olan ülkele r tarafında n dikkatl e izlene n bi r ülk e halin e gelmiştir .
E n d o n e z y a ' n ı n K T p r o g r a m ı n d a öncelikl e a m a ç , pazarlamadır . Petro
dışındaki ihra ç ürünlerin i d a h a y ü k s e k d e ğ e r l e r d e v e d a h a fazl a s a y ı d a ül
keye s a t a b i l m e d i r . Afrika , Lati n A m e r i k a v e A s y a ' d a K T u y g u l a m a l a r ı n a g i
ren bi r ç o k ülked e is e il k a m a ç , dövi z sıkıntıs ı nedeniyl e s a ğ l a n a m a y a n m a l
ları itha l etmektir . B u açıda n E n d o n e z y a ' n ı n KT' e bakı ş açısı , diğe
ülkelerden farklılı k göstermektedir .
l
r
E n d o n e z y a yen i K T politikasın ı il k ke z a ç ı k l a d ı ğ ı n d a uluslararas ı tica ret kuruluşla n b u ülk e il e alışılmamı ş kalıplard a nası l ticare t yapılacağını n
k o r k u s u n u bi r sür e yaşadılar . A n c a k d a h a s o n r a b u şartlar a k o l a y c a uyabi leceği o r t a y a çıktı . B u n d a E n d o n e z y a ' n ı n ç o k s a y ı d a ihracat a u y g u n ürün e
sahip olmasını n yanısır a yetkilileri n u y g u l a m a d a o l d u k ç a e s n e k bi r t u t u m
içinde o l m a l a n d a ro l o y n a d ı .
1 O c a k 198 2 tarihind e y ü r ü r l ü ğ e gire n KT'l e ilgil i kararlard a 5 0 0 bi n $' ı
aşan bedeldek i t ü m uluslararas ı nitelikl i k a m u ihalelerin e tekli f verenleri n
bedeli kada r (%100 ) E n d o n e z y a mal ı itha l e t m e (KSA ) t a a h h ü t ü n d e b u l u n ması ilkes i getirildi . K S A şartını n istisnaları ; yabanc ı s e r m a y e yatırımları .
D ü n y a B a n k a s ı , A s y a K a l k ı n m a Bankas ı gib i Uluslararas ı kuruluşla r v e h ü kümetlerin şartl ı olara k finans e ettiğ i projele r il e k n o w - h o w , lisan s alımı , d a nışmanlık servis i v b . dir .
K S A ' y a u y g u n E n d o n e z y a m a l l a n v e b u n l a n n üretici/ihracatçılarını n
isimleri çeşitl i ülkelerdek i E n d o n e z y a Ticare t Ataşelikler i tarafında n düzenl i
bir şekild e yayınlanmaktadır . B u malla r a r a s ı n d a h a m m a d d e l e r v e ar a m a l ları çoğunluktadı r (kauçuk , k a h v e , kerest e vb.) . A y n c a a z s a y ı d a işlenmi ş
sanayi ürün ü vardır , (lastik , m o b i l y a , m e y v e s u y u , s i g a r a vb. ) Başlangıçt a
O P E C ' i n tepkisin i ç e k m e m e k içi n dışlana n petro l s o n z a m a n l a r d a baz ı K S A
a n l a ş m a l a r ı n a kon u olmuştur .
E n d o n e z y a ' n ı n klasi k ihra ç ürünlerini n g e l e n e k s e l p a z a r l a r a m u t a d
m i k t a r d a ihracat ı K S A t a a h h ü t ü n d e n s a y ı l m a m a k t a d ı r . Y a p ı l a n ihracatı n
m e v c u t ihracat a ilav e bi r ihraca t özelliğ i taşımas ı şart ı vardır . O n u n içi n yen i
pazarlara açılınmas ı v e y a esk i p a z a r l a r a y ü k s e k miktarlard a satı ş gerçek leştirilmesi gereklidir . Y e n i ihra ç ürünler i içi n is e böyl e bi r zorunlulu k yoktur .
K S A t a a h ü t ü n d e b u l u n a n bi r şirke t K S A s ö z l e ş m e s i imzaladıkta n s o n ra 6 a y içind e ma l satı n a l m a y a başlad ı v e ihal e süres i d o l m a d a n ö n c e taa hüt ettiğ i değeri n t ü m ü kada r satı n a l m a gerçekleştirmi ş olmalıdır . B u n u n l a
birlikte, E n d o n e z y a l ı ihracatçıla r b u z a m a n z a r f ı n d a istene n kalite , mikta r v e
fiyatla ma l s a ğ l a y a m a z l a r s a b u şartla r h ü k ü m e t ç e yumuşatılabilmektedir .
A y n c a taahhütleri n yerin e getirilmemes i d u r u m u n d a u y g u l a n a n c e z a oranla n önceler i % 5 0 ike n d a h a s o n r a b a n k a garantis i s a ğ l a n m a s ı şartıyl a % 1 5 20'lere d ü ş ü r ü l m ü ş t ü r . F i r m a l a n n K S A taahütlerin i ü ç ü n c ü bi r t a r a f a devret meleri m ü m k ü n d ü r . B u örnekleri n heps i E n d o n e z y a ' n ı n esnek , p r a g m a t i k v e
piyasa şartlann ı dikkat e ala n bi r K T politikas ı izlediğin i göstermektedir . En donezya'nın izlediğ i K T politikasın a k o m ş u l a n ola n h e m e n h e m e n ayn ı
ürünleri üreti p ihra ç e d e n M a l e z y a , Filipinler , Taylant , Brune i v e S i n g a p u r
gibi ülkele r kend i ihracatlann ı o l u m s u z y ö n d e etkilediğ i içi n karş ı ç ı k m a k t a dırlar. B u ülkelerde n M a l e z y a , d a h a s o n r a benze r bi r p r o g r a m ı yürürlüğ e
koymuştur. Bölgedek i diğe r ülkelerd e d e K T u y g u l a m a l a n g ü n g e ç t i k ç e art maktadır. K T d ü z e n l e m e l e r i n i n yürürlüğ e k o n d u ğ u 198 2 yılında n 1982'd e
petrol dış ı ürünleri n ihracat ı % 3 5 azalırken , 1983-1988'd e % 2 2 c i v a n n d a art mıştır. B u g e l i ş m e n i n a r d ı n d a d ü n y a e k o n o m i s i n d e k i iyiy e gidi ş kada r K T
u y g u l a m a l a n n ı n d a etkis i vardır .
2. Malezy a
M a l e z y a H ü k ü m e t i d a h a önc e karş ı çıktığ ı K T S tekniklerin i 1983'de n
itibaren k u l l a n m a y a b a ş l a d ı . Uluslararas ı k a m u ihalelerind e K S A t a a h h ü t ü n d e b u l u n m a k r e s m e n zorunl u değildir . A n c a k u y g u l a m a d a ihaleler i k a z a n m a k isteye n firmalar , h ü k ü m e t i n d e teşvikiyl e d a h a cazi p K S A paketler i s u nabilmek içi n birbiriyl e y a n ş m a k t a d ı r . Bi r K S A paketini n cazipliğin i artıra n
faktörler;
- K S A ' y a k o n u M a l e z y a m a l l a n n m işlenmi ş ürü n o l m a s ı ,
- Satı n a l m a n ı n kıs a s ü r e d e t a m a m l a n m a s ı ,
- Malları n s e v k e d i l e c e ğ i ülkeleri n yen i paza r niteliğ i t a ş ı m a s ı ,
- K S A değerini n ihal e bedelin e orarım m y ü k s e k olmasıdır .
E n d o n e z y a ' d a n farkl ı olara k M a l e z y a , KSA'nı n ihal e bedelin e eşi t o l ması ilkesinde n hareke t etmektedir . O n u n için , ihal e bedel i is e K S A değer i
birbirine çoğ u z a m a n eşi t değildir . 1983'te n 199 0 s o n u n a kada r 1 milya r d o ları aşkı n ihal e içi n K S A a n l a ş m a s ı yapılmı ş v e 5 3 0 milyo n dolarlı k ma l v e
hizmet ihracat ı taahhüt ü alınmıştır . Yen i K S A oran ı % 4 3 civanndadır . Malez y a Hükümeti'ni n KTS'n e yaklaşım ı ye r ye r ideoloji k g ö r ü ş l e r d e taşır . Ö r n e ğin resm i metinlerd e b u ticare t sistemini n s e r b e s t p i y a s a sistemin e bi r alter natif olduğ u iddi a edilebilmektedir . Ö t e y a n d a n M a l e z y a Hükümet i KTS'ini n
gelişmekte ola n ülkele r v e D o ğ u B l o k u Ülkeler i ticaretin i arttırdığ ı için , "Yen i
Uluslararası E k o n o m i k Düzen"i n bi r arac ı olara k görmektedir . Faki r g ü n e y
ülkeleri v e Doğ u Blok u Ülkeler i KT't e hede f pazarla r arasındadır . Doğ u Blo ku Ülkeler i il e K T b a z e n u m u l m a d ı k ölçüd e faydal ı olabilmektedir . Ç ü n k ü
D o ğ u Blok u Ülkeleri'nde n satı n alına n s e r m a y e m a l l a n , b a z e n ayn ı kalitede ki J a y o n, A B D v e A v r u p a firmalarını n mallarında n d a h a ucu z olabilmektedir .
1 Ağusto s 1983't e kurula n M a l e z y a Ticare t v e S a n a y i Bakanlığı'n a
bağlı K T Daires i aşağıdak i fonksiyonla n g ö r m e k t e d i r :
1) KT'l e ilgil i politikala r formül e e t m e k v e y ü r ü t m e k .
2) KT' e elverişl i ürünle r v e bunları n satıcılar ı h a k k ı n d a bilg i toplamak ,
3) K a m u k u r u l u ş l a n n a satı n a l m a l a n n d a K T yöntemlerin i kullanmaları nı tavsiy e e t m e k v e K T işlemlerind e d a n ı ş m a n l ı k y a p m a k ,
4) K T a n l a ş m a l a n r n ı o n a y l a m a k ,
5) Süre n K T u y g u l a m a l a n n ı izlemek ,
KT anlaşmaların a o n a y verilirke n ş u ik i ilk e g ö z ö n ü n d e tutulur :
1) K S A mallar ı ihaley e tara f ülkey e gitmelidir . Farkl ı bi r ülkey e gitmesi ,
olay b a z ı n d a a y n c a o n a y a tabidir .
2) K S A mallannı n ihracatı , dövi z karşılığ ı yapıla n m e v c u t ihracat ı ika me etmemelidir . O n u n içi n ü ç yo l vardır . Yen i p a z a r l a r a girmek , mevcu t p a zarlara yen i malla r ihra ç etmek , m e v c u t p a z a r l a r a ilav e ihraca t gerçekleştir mek.
H ü k ü m e t i n K T S teknikleriyl e itha l edebileceğin i açıkladığ ı malla r ara s ı n d a b u ğ d a y , şeker , d e m i r filizi , p a m u k , kömür , g ü b r e , m a k i n a , kimyasal lar, s a v u n m a sanayi i m a l z m e l e r i v e taşıtla r vardır .
Bu malla r M a l e z y a ' d a y a hi ç üretilmemektedi r v e y a üretim i yetersizdir .
H ü k ü m e t i n K T teknikler i il e ihra ç edilebileceğin i açıkladığ ı ihra ç ürün leri a r a s ı n d a ye r ala n teme l malla r ola n p a l m oil , k a u ç u k , kerest e v e kala y
yalnız gelişmekt e ola n ülkeler e ihra ç edilebilir . B u g r u p t a önerile n malla r
a r a s ı n d a petro l giyi m e ş y a s ı , elektrikl i aletle r d e vardır . Bütü n b u m a l l a n n ih racatının mevcu t ihracat a ilav e o l m a niteliğ i taşımas ı şarttır .
Malezya'nın KT't e hede f p a z a r kabu l ettiğ i ülkele r 5 g r u p t a toplanabi lir. A ş a ğ ı d a b u ülk e gruplar ı v e herbiriyl e KT' e girilmesini n öze l sebepler i b e lirtilmiştir
1) Malezya'nı n k a l k ı n m a projeler i içi n ma l sağlaya n ülkele r
M a l e z y a b ü y ü k çapl ı k a m u projelerin e ö d e m e l e r d e n g e s i n i b o z a c a k
şekilde milyonlarc a dolarlı k dövi z sarfettiğ i içi n b u n l a r a ilişki n ihaleler i k a z a nan f i r m a l a r d a n , b u harcamaları n k ı s m e n v e y a t a m a m e n telaf i e t m e k a m a cıyal K S A t a a h h ü t ü n d e b u l u n m a l a n n ı tale p eder .
2) M a l e z y a malla n içi n hızla , b ü y ü y en pazarla r o l m a özelliğin i taşıyg n
ve şiddştl i rekabe t şartlannı n h ü k ü m s ü r d ü ğ ü g e l i ş m e k t e ola n ülkele r
M a l e z y a dövi z sıkıntıs ı içind e b u l u n a n , a n c a k diğe r tarafta n ihra ç
ürünleri içi n b ü y ü k paza r o l m a niteliğ i taşıya n faki r ülkeleri n dövi z yerin e
malla ö d e m e yapabilmelerin i kabu l e t m e k suretiyl e b u ülkeler e dövi z karşı lığ satı ş y a p m a y a çalışa n raki p firmalar a karş ı üstünlü k s a ğ l a m a y ı v e paza r
payını b ü y ü t m e y i amaçlar .
3)
Malezya'nı n gprgkli glarak çiış ticare t açığ ı vgrçiiğ i ülkşlg r
M a l e z y a sürekl i olara k kendisin e aldığında n fazlasın ı s a t a n ülkeler i
K T S aracılığ ı il e dengel i ticare t y a p m a y a zorlamay ı amaçlar .
4) şpsyalis t Ülkeler
Sosyalist Ülkeler e zate n ter s g e l m e y e n b u ticare t sistem i aracılığ ı il e
M a l e z y a , ihracatın ı arttırmay a v e dövi z h a r c a m a d a n itha l yapabilmey i
amaçlar.
5) Sattıklar ı petro l bedel i il e orantıl ı olara k ithala t y a p a n petro l ihracat çısı
ülkeler
M a l e z y a , mall a (petroll e yapıla n ö d e m e l e r i kabu l e t m e k suretiyl e ihra ç
gelirlerinin genellikl e % 9 0 ' ı n d a n fazlas ı petrol e dayal ı ola n baz ı petro l inra catçısı ülkelerl e ticaretin i geliştirmey i amaçlar .
Malezya'nın b u g ü n e kada r gerçekleştirdiğ i K T u y g u l a m a l a n n d a n bi r
kaçı aşağıdaanlatılmıştır .
- Demiryollarını n iyileştirilmes i (29 7 milyo n $'lı k ihaleni n Fransız Belçika f i r m a l a n n d a y a p ı l a c a k teslimatlar a ilişki n 13 0 milyo n $'lı k k ı s m ı , b u
firmalarca pal m oi l v e k a u ç u k dışındak i M a l e z y a m a l l a n n ı n satı n alınmas ı ta a h h ü t ü n e konudur ) a n l a ş m a s ı ,
- Bi r J a p a n firmasıyl a lima n kul e vinc i karşılığınd a s u n t a , kerest e satış ı
anlaşması,
- G ü n e y Kore'de n satı n alına n 2 g e m i karşılığınd a b u ülkey e h a m pet rol, kerest e v e p a l m oi l satış ı a n l a ş m a s ı ,
- H a v a trafi k kontro l cihazla n tedarik i içi n % 1 0 0 o r a n ı n d a K S A anlaş ması,
- Brezily a il e 5 yı l sürel i 1, 5 milyo n to n Brezily a demir i 3, 5 milyo n vari l
M a l e z y a petrolünü n takas ı a n l a ş m a s ı .
3. Hindista n
Hihdistan, s ö m ü r g e l i k t e n kurtulu p bağımsızlığın ı k a z a n d ı k t a n s o n r a
e k o n o m i k ilişkilerind e Bat ı ülkeler i v e İngili z Ulusla r T o p l u l u ğ u yerin e g i d e rek arta n ölçüd e D o ğ u Blok u Ülkelerin e yönelmiştir . Hindistan'ı n ihracatınd a
D o ğ u Blok u Ülkeleri'ni n pay ı 1950'd e 1/2 0 iken , 1970'lerd e 1/5' e çıkmıştır .
Hindistan s a n a y i l e ş m e projeler i içi n ihtiya ç d u y d u ğ u dı ş kred i v e teknoloj i
transferini d e genellikl e Bat ı Ülkeler i v e b u n l a n n etkis i o l d u k l a n uluslararas ı
e k o n o m i k kuruluşlarda n değil , faka t Doğ u Blok u Ülkeleri'nde n s a ğ l a m ı ş v e
b o r c u n u klirin g h e s a p l a n aracılığ ı il e v e y a b u y - b a c k u s u l ü il e ger i ödemiştir .
Hindistan'da e n ç o k kullanıla n K T teknikleri ; b u y - b a c k , kliri g h e s a p l a n
aracılığı il e ma l d e ğ i ş i m i , klirin g h e s a p l a n n d a k i dengesizlikle r üzerinde n y a pılan s w i t c h , üçl ü işle m v b . muamelelerdir .
Hindistan 1950'l i yıllan n s o n u n d a n itibare n S S C B , Ç e k o s l o v a k y a , Po lanya v e Macaristan'l a ikil i e k o n o m i k v e tekni k işbirliğ i a n l a ş m a l a n y a p t ı . B u
ülkeleri d a h a s o n r a diğe r D o ğ u Blok u Ülkeler i v e Y u g o s l a v y a izledi .
Bu a n l a ş m a l a r ç e r ç e v e s i n d e s a ğ l a n a n S o v y e t y a r d ı m ı D ü n y a B a n k a sı'ndan zate n kred i s a ğ l a n a n al t yap ı v e ta n m sektörlerind e çok , ağı r s a n a y i ye v e k a m u k u r u l u ş l a n n a yönelikti . B u yardımlarl a çeli k f a b r i k a l a n , m a k i n a
imalat sanayi i v e baz ı enerj i tesisler i kuruldu . Ger i ö d e m e klirin g h e s a p l a n
aracılığı il e v e y a tesislerd e üretile n mallarl a y a p ı l ı y o r d u .
Ç e k o s l o v a k v e P o l o n y a y a r d ı m ı m a k i n a v e enerji , Bulgarista n yardım ı
metalürji v e eczacılık , Macarista n yardım ı s e r m â y e mal ı v e otomotiv , Y u g o s lavya yardım ı g e m i inşaa t v e enerj i sektörlerin e e k i p m a n s a ğ l a d ı . Ger i ö d e -
m e , projeleri n bi r k ı s m m d a üretile n mallarl a yapıldı . Böylec e bi r tarafta n Hin distan'ın sanay i s e k t ö r ü n d e gelişmes i sağlanırke n diğe r tarafta n Batı'da n alı n a m a y a n teknoloji k v e e k o n o m i k y a r d ı m , müsai t şartlarl a v e öneml i dövi z
d a r b o ğ a z l a n y a r a t m a d a n Doğ u Bloku'nda n s a ğ l a n m ı ş o l u y o r d u . Bunlar a ila veten D o ğ u Bloku'nu n alternati f kred i kaynağ ı o l a r a k va r o l m a s ı , Hindis tan'ın Batıl ı Kred i Kuruluşla n karşısındak i pazarlı k g ü c ü n ü arttınyordu .
Buy-back u y g u l a m a s ı Hindista n Hükümeti'nc e r e s m e n teşvi k edilmek tedir. Örneği n s e r m a y e mal ı (makina ) itha l e d e n bi r Hin t Şirketi , üretimi n
(sanayi kolun a g ö r e d e ğ i ş e c e k şekilde ) % 7 5 - % 9 0 ' ı n ı tesi s kuruldukta n s o n raki 5 yıld a ihra ç e t m e y i t a a h h ü t e d e r s e , y ü k s e k itha t vergilerinde n mua f t u tulmaktadır. B u i m k a n d a n y a r a r l a n m a k isteye n Hin t Şirketleri , m a k i n a itha l
edecekleri şirkette n üretimlerini n öneml i bi r kısmın ı ger i satı n almasın ı şar t
koşabilmektedir.
T e m e l Hin t ihra ç ürünler i s o n yıllard a g i d e r e k arta n oranlard a klirin g
hesaplan aracılığ ı il e t a k a s a kon u olmaktadır , t a k a s usul ü il e ihracattak i or t a l a m a fiyatla r dövi z karşılığ ı satıştak i fiyatlar a g ö r e g e n e l olara k y ü k s e k o l d u k ğ u n d a n , taka s ticaret i yapıla n ülkeler e yöneli k ihraca t s a p m a s ı Hindis tan'a öneml i bi r fırsa t maliyet i yüklememiştir . T e k d e z a v a n t a j , klirin g
h e s a p l a n n d a n ö d e m e l e r i n genellikl e yerl i p a r a il e y a p ı l m a s ı s o n u c u n d a d ö viz kazanc ı eld e edilememesidir .
Hindistan'ın 1950'lerd e serbes t dövizl e s a t a r k e n 1970'lerd e d a h a ço k
takas usulul ü il e satışın a yöneldiğ i teme l ihra ç ürünler i a r a s ı n d a çay , jü t
ürünleri, kahve , biber , lak , m a h u n çiviz i çekirdeğ i v e k ü s p e vardır . B u ürün lerde ticareti n y ö n ü n d e taka s a n l a ş m a s ı , yapı lan ülkeler e d o ğ r u s a p m a g ö rülürken. M a n g a n e z v e reçin e ihracatınd a taka s s a y e s i n d e ticare t s a p m a s ı
değil, yen i pazarlar a g i r m e gerçekleştirilmiştir . Ç ü n k ü dövizl e yapıla n satış lar azalmadığ ı h a l d e , t a k a s la yapı lan satışlar artmıştır .
Hindistan'ın klirin g a n l a ş m a l a n ç e r ç e v e s i n d e t a k a s y ö n t e m i il e sattığ ı
mallar z a m a n içerisind e g e l e n e k s e l d e n yen i ürünler e k a y m a göstermiştir .
A s l ı n d a gelenekse l ihra ç ürünler i satışlannı n mutla k değir i d e artmıştır . A n cak yen i ihra ç ürünlerini n satışlar ı d a h a hızl ı artara k t o p l a m d a k i payın ı yük seltmiştir. B u sağlıkl ı g e l i ş m e d e ikil i anlaşmalarl a Hindistan' a çeşitl i s a n a y i lerin kurulmasını n b ü y ü k rol ü vardır . B u sanayile r kuruldukça , b u n l a n n
çıktıları borçları n tasfiyes i içi n ihra ç e d i l m e y e başlanmıştır .
Sonraları b o r ç l a n n ö d e n m e s i bittiğ i hald e yerleşile n pazarlar a b u yen i
ürünleri b u def a taka s a n l a ş m a l a n il e satış ı sürmüştür .
Hindistan taka s y ö n e t i m i il e Doğ u Blok u Ülkeleri'nde n d a h a ç o k a r a
mallan (gübre , demir , çelik . Petrol ) s e r m a y e m a l l a n ( m a k i n a , teçhizat ) v e
teknoloji itha l e d e r k e n tüketi m mal ı satı n almamıştır . G e l i ş m e k t e ola n ülke -
lerden is e % 9 0 o r a n ı n d a zarur i t e m e l h a m m a d d e l e r v e tüketi m mallar ı örne ğin B u r m a ' d a n pirinç , Mısır'da n h a m p a m u k , T u n u s ' t a n fosfat , Bangla deş'ten petrol , deri , Sr i L a n k a ' d a n tütü n v e k o p r a itha l etmiştir .
Hindistan, C O M E C O N Ülkeleri'nde n biriyl e arasındak i klirin g hesapla rından istifad e edere k ü ç ü n c ü ülk e a r z c ı s ı n d a n itha l ettiğ i malları n bedelin i
Hint p a r a birim i R u p e e il e C O M E C O N Ülkesini n ilgil i Dı ş Ticare t Şirketi'n e
ö d e m e d e bulunur . Switc h şirket i he r ik i hald e d e ü ç ü n c ü ülk e arzcısın a Hin distan'a sattığ ı malı n bedelin i dolarl a öder .
ŞEKİL 1 7
H İ N D İ S T A N İL E Bİ R C O M E C O N Ü L K E S İ A R A S I N D A K İ K L İ R İ N G
HESAPLARINDAN YARARLANILARA K YAPILA N DÖRTL Ü TİCARE T
İŞLEMİ
C O M E C O N ÜLKES İ
DIŞ T İ C A R E T
ŞİRKETİ
COMECON
malları
3a
X ŞİRKET İ
Dolarla ö d e m e
veya
dolarla
ödeme
SWITCH
ŞİRKETİ
C O M E C ı DN
malları
HINDISTAN'LI
İTHALATÇI
Mal 1
Dolarla ö d e m e
3b
dolar
ÜÇÜNCÜ ÜLK E
ARZCISI
Switch Şirket i C O M E C O N ülkesinde n dola r deği l ma l a l m ı ş s a , bunlar ı
X Şirketin e satı p d o l a r a çevirir .
Yıllardır Doğu-Bat ı ticaret i üzerin e u z m a n l a ş m ı ş Switc h Şirket i içi n b u
satış zo r değildir . A n c a k belk i bi r mikta r fiyatt a Iskont o p a p m a s ı gereklidir .
O n u n içi n C O M E C O N Ülkesi'nde n başta n Iskontol u fiyatl a m a l alır . B u Is k o n t o y a kend i k o m i s y o n u d a dahildir .
Bütün b u işlemle r s o n u c u n d a :
1) Hindista n d ö v i z k u l l a n m a d a n yerl i p a r a il e ithala t yapmıştır .
2) Ü ç ü n c ü ülk e arzcısı , m a l ı n ı , Hindista n p a z a r ı n d a satabilmiş , b e d e l i ni dolarl a tahsi l etmiştir .
3) C O M E C O N Ülkes i baz ı m a l l a n n a paza r b u l m u ş , sto k eritmiştir .
4) Switc h Şirket i k o m i s y o n gelir i eld e etmiştir . B u işlemleri n o l u m s u z
y ö n ü , izlene n p r o s e d ü r ü n z a m a n almas ı v e fiyatlard a bi r mikta r y ü k s e l m e
olmasıdır.
Hindistan yalnı z D o ğ u Blok u il e deği l bi r ç o k gelişmekt e ola n ülkeyl e
de taka s yöntemiyl e ticare t y a p m a k t a d ı r . Irak'da n müteahhitli k hizmetler i
karşılığı kükürt , petrol , U g a n d a ' d a n gübr e fabrikas ı satış ı karşılığınd a t a n m
ürünü, İran'da n inşaa t v e d e m i r y o l u m a l z e m e s i karşılığ ı petro l Z a m b i y a ' d a n
bakır karşılığ ı p a m u k ithalatı , Hindistan'ı n s o n yıllard a b a s a n il e gerçekleştir diği sayısı z t a k a s v e K S A işlemlerin e birka ç örnektir .
G e r e k k a m u g e r e k s e öze l sektö r kuruluşla n ço k s a y ı d a K T işlemin e
girmiş o l m a s ı n a r a ğ m e n , Hindistan'ı n formül e edilmi ş bi r K T politikas ı yok tur. A n c a k E n d o n e z y a örneğ i yetkililerc e dikkatl e izlenmektedir .
4. G ü n e y K o r e
Arjantin'le birlikt e d ü n y a n ı n e n borçl u ü ç ü n c ü ülkes i ola n G ü n e y Ko re'nin, 1970'l i yıllard a gerçekleştirdiğ i ço k hızl ı b ü y ü m e v e ihracatın ı arttır m a k t e m p o s u n d a s o n yıllard a d ü ş m e gözlenmektedir . B u n u n s o n u c u n d a 1 9
t e m m u z 1984't e S a n a y i v e Ticare t Bakanlığ ı İhracatç ı Şirketler i taka s dahi l
yeni metodla r kullanara k ihracatların ı arttırabileceklerin e dai r bi r kara r aldı .
Bu a r a d a E k o n o m i k P l a n l a m a Daires i v e T a n m - B a l ı k ç ı l ı k Bakanlığı ,
yeni bi r T K y ö n t e m i n i n cidd i olara k incelenmekt e o l d u ğ u n u d u y u r d u . Tasar lanan y ö n t e m , Kore'ni n yıllı k 1 milyar d o l a n aşkı n t a n m ürün ü ithalatın ı işlen miş ürü n ihracatın a b a ğ l a y a c a k t ı . D ü n y a d a t a n m ürün ü arzını n v e s t o k l a n nın arttığ ı bi r o r t a m d a karşılıksı z ticaret e giri p dövi z ö d e y e r e k t a n m ürü n
ithal e t m e k yerine , ihra ç ürünlerin e paza r olmay ı kabu l e d e n ülkelerde n ta -
n m ürün ü itha l e t m e politikas ı izlenecekti . S i s t e m , Kore'ni n 9 Gene l İhraca t
Şirketine k i b u şirketle r Kore'ni n yıllı k 2 5 milya r dola r c i v a n n d a k i ihracatını n
y a n s ı n d a n bira z fazlasın ı gerçekleştirmektedir . Kor e ihracat ı il e bağlantıl ı ol m a k şartıyl a tarı m ürün ü itha l e t m e yetkis i verilere k işletilecekti . Böylec e ha len Kore'ni n t a n m s a l ürü n ithalatın ı y ü r ü t e n J a p o n v e A v u s t r a l y a şirketler i
d e v r e d e n çı kan lacaktı.
Kore Ticaret i Geliştirm e Komitesi , h a m m a d d e ithalatınd a d a b e n z e r
bir politik a izlemektedir . A y n c a Kor e Hükümet i b ü y ü y e n sila h sanay i ihraca tını d a strateji k h a m m a d d e t a k a s ı n a bağlamıştır . Sila h satış ı İra n v e S . A r a bistan'a petrol T a y l a n d 'a mısı r karşılığ ı yapılmaktadır .
G ü n e y Kore'ni n izlediğ i b u politik a kıs a s ü r e d e s o n u ç v e r m e y e başla d ı . Muz , T a y v a n ' d a n kı t v e değerl i dövizl e değil , faka t e l m a - a r m u t karşılığın d a itha l edildi . Böylec e ar z fazlas ı e l m a v e a r m u t d a p a z a r l a n m ı ş o l d u . Mek sika petrol ü il e teksti l v e hafi f s a n a y i makinalar ı takas ı yapıldı . Peru ,
Kolombiya, Brezily a gib i ülkelerl e kömür , k a h v e , bakır , petro l karşılığ ı işlen miş ürü n satış ı g ö r ü ş m e l e r i n e girildi . İsveç' e Puso n M e t r o s u içi n sağladığ ı
elektronik v e diğe r m a l z e m e karşılığınd a teksti l ürünleri , Avustralya'y a e t
karşılığında p a m u k ipliğ i satıldı . B u örnekleri n d ı ş ı n d a 2 6 ülk e il e 2 3 taka s
anlaşması gerçekleştirildi . A y r ı c a asker i offse t faslında n 16 0 milyo n dolarlı k
ihracat yapıldı.1985'i n il k 9 a y ı n d a G e n e l Ticare t Şirketler i v e diğe r ö n d e g e len ihracatın ı tüketi m mal ı (özellikl e g ı d a maddeleri ) v e h a m m a d d e ithalatın a
b a ğ l a m a y a çalıştılar . B ü y ü k ihracatç ı şirketle r kıs a v a d e d e K T s a y e s i n d e
yeni pazarlar a g i r m e y i , istikrarl ı bi r ticare t h a c m i v e paza r yap ı eld e etmey i
hedef aldılar . 1985'de n b u y a n a 6 yı l içind e b u h e d e f e ulaşı m ziyadesiyl e
mümkün oldu .
5. İra n
İran 1980'l i yılları n b a ş ı n d a arzın ı y e n i d e n arttırmay ı başardığ ı a n c a k
nakit karşılığ ı s a t m a k t a zorlu k çektiğ i petrolü n ihracatınd a K T politikas ı g e liştirdi v e b u n u n s o n u c u olara k 1982'de n itibare n ço k s a y ı d a K T işlem i ger çekleştirdi. Önceler i d o ğ r u d a n taka s şeklind e ma l değişim i y a p a r k e n , s o n r a ları hükümetleraras ı ikil i ticaret , a n l a ş m a l a n ç e r ç e v e s i n d e ma l değişi m
anlaşmaları i m z a l a m a y a b a ş l a d ı . İra n ithala t y a p a c a ğ ı ülkeler i siyasa l ter cihleri d o ğ r u l t u s u n d a seçtiğ i içi n baz ı Batıl ı Ülkelerl e d o ğ r u d a n ticaret i o l m a maktadır. B u ülkeleri n b o ş l u ğ u n u D o ğ u Blok u v e gelişmekt e ola n ülkele r
doldurmaktadır. Ülked e KTS'ni n g e l i ş m e ortam ı b u l m a s ı n ı n bi r sebeb i d e , iz lenen b u politikadır . Diğe r s e b e p l e r a r a s ı n d a Irak'l a u z u n sür e d e v a m e d e n
s a v a ş tecrübesiyl e dövi z (naki t rezervlerin i ç o k dikkatl i k u l l a n m a m e c b u r i y e ti v e d ü n y a petro l ikil i ticare t a n l a ş m a s ı yaptığ ı ülkeler e petro l İhra ç etmiştir .
A r a l a r ı n d a Türkiye'ni n d e b u l u n d u ğ u b u ülkeleri n pahal ı petro l ithalatın a raz ı
olmalarının sebepler i a r a s ı n d a b a ş k a ülkeler e s a t m a k t a zorlu k çektikler i ih raç ürünlerin e paza r b u l m a k v e petro l ithalatın ı ö n c e d e n garantiy e a l m a k
d ü ş ü n c e l e r i vardır . İra n 198 6 yılınd a petro l f i y a t l a n n d a m e y d a n a gele n an i
düşüşler karşısınd a ö n c e sabi t fiya t polikitikasın ı s ü r d ü r m e k istemi ş a n c a k
başanlı o l a m a y a c a ğ ı n ı anlayınca , netbac k s i s t e m i n e g e ç m e y i v e b u s i s t e m de o l u ş a n ı n bira z üzerind e bi r fiyatl a petro l s a t m a y ı kabu l e t m e k z o r u n d a
kalmıştır. İran'ı n e n b ü y ü k haric i rahatsızlığ ı O r t a D o ğ u petro l politikas ı k o n u s u n d a k i dengelerdir . Yalnı z 1985't e D o ğ u Blok u Ülkeleri , Brezily a v e İsra il'den petro l karşılı ğ 5 milya r dola r d e ğ e r i n d e asker i m a l z e m e satı n aldığ ı id dia edile n İran'ı n petro l gelirier i 1986'd a bi r öncek i yıldak i 1 2 milya r dolarda n
7 milya r dola r seviyesin e gerilemi ş b u d ü ş ü ş 199 1 yılın a kada r d e v a m et miştir. İra n b u d u r u m karşısınd a t a k a s a kon u m a l sayısın ı arttırmay a çalış m a k t a v e petro l d ı ş ı n d a halı , baz ı meyvalar , otomobi l v e makinala r tekli f et mektedir. B u ürünleri n re-exportunu n y a p ı l m a s ı n a d a karş î ç ı k m a m a k t a ,
tersine böyl e bi r organizasyon u tale p etmektedir .
İran'ın C O M E C O N Ülkeleri , Y u g o s l a v y a , Suriye , Türkiy e v e 1985'te n
itibaren hala n Pakistan'l a ola n ticaret i t a m a m e n ikil i a n l a ş m a l a r çerçevesin de yapıla n m a l deği ş t o k u ş u n a d a y a n m a k t a d ı r . B u ticare t ç o ğ u n l u k l a K T
tekniklerinden taka s v e K S A k a p s a m ı n a girmektedir .
6. S u u d i A r a b i s t a n
S u u d i Arabista n K T politikasını n b a ş l ı c a araçla n ola n K S A v e offse t
a n l a ş m a l a r ı n ı so n bi r ka ç yı l içind e k u l l a n m a y a başlamıştır .
K S A ' d a Arabistan'ı n ihra ç ettiğ i m a l petrol , itha l ettikler i is e genellikl e
s a v u n m a v e uça k sanayi i ara ç gerecidir . U z u n sür e O P E C ' i n üreti m kotola nnı a ş m a m a v e karte l resm i fiyatını n altınd a petro l s a t m a m a politikasını n
baş s a v u n u c u s u ola n Suud i Arabistan'ı n 198 5 Aralık'ınd a kotasın ı aşara k bi r
haftalık üretimin i 1 0 ade t Boein g 7 4 7 - 3 0 0 J u m b o Je t uçağın ı yaklaşı k 1 mil yar $' a satı n a l m a d a kullandığın ı açıklamas ı b ü y ü k bi r sürpri z etkis i yarattı .
Bu tarihte n itibare n Suud i Arabistan'ı n O P E C ' t e istikra r unsur u o l m a özelliğ i
y a r a almıştır .
S u u d i Arabista n 198 5 Eylül'ünd e tarihini n e n b ü y ü k sila h sanayi i sipa rişini İngiltere'y e verdi . Ö d e m e petroll e yapılacaktı . 4 milya r Sterii n v e y a 5, 6
milyar $ d e ğ e r i n d e 13 2 a d e t s a v a ş v e eğiti m uçağını n t a m a m ı 198 9 s o n u n d a A r a b i s t a n ' c a tesli m alınmıştır .
A n l a ş m a y a sına i a ç ı d a n i m z a k o y a n tara f ola n İngiltere'de n Britis h A e rospace f i r m a s ı , alacaklann ı İngilter e S a v u n m a Bakanlığı'nda n tahsi l etmiş .
S a v u n m a Bakanlığ ı is e petro l şirketler i (Shell , B P , A r a m c o ) v e S u u d i H ü k ü meti il e ay n a n l a ş m a l a r yapmıştır .
S. Arabista n h ü k ü m e t i B P v e Shell'de n g e l e n petroll e ilgil i ödemeler i
İngiliz H ü k ü m e t i h e s a b ı n a g e ç i r m i ş , bilahar e o r a d a n Britis h A e r o s p a c e ' e
ödemede bulunmuştur .
A n l a ş m a n ı n suud i Arabista n açısında n fevkalad e oluml u yönler i var dır. Bunlar :
- S . Arabista n petro l fiyatlannı n d ü ş t ü ğ ü bi r o r t a m d a üretimi n öneml i
bir kısmını n satışın ı u z u n sürel i olara k g ü v e n c e altın a almıştır .
- B P v e Shel l a n l a ş m a y a tara f olduklar ı içi n S u u d i Arabistan' ı Nijerya ,
Birleşik A r a p Emirlikler i v e Kuveyt'te n gele n cazi p petro l fiya t teklifler i il e e s kisi gib i tehdi t e d e m e m i ş t i r .
- Ç o k miktard a S u u d i petrolünü n İngiltere'y e g e l m e s i n i n Kuze y petro lünün fiyatların ı v e p a z a r payın ı a ş a ğ ı y a ç e k m i ş . B u d a O P E C üyes i o l m a yan İngilter e v e Norveç' e karş ı O P E C ' i n e n öneml i üyes i S u u d i Arabistan'ı n
ve dolayısıyl a Kartel'i n g ü c ü n e u z u n v a d e d e katk ı sağlamıştır .
- İsrai l yanlıs ı Kongr e üyelerini n d e etkisiyl e S . Arabistan' a u ç a k satışı nı kısıtlamay a çalışa n A B D yerin e İngiltere'de n u ç a k alım ı v e Tornado'la r g i bi gelişmi ş uçakları n terci h e d i l m e s i , rasyone l bi r davranıştır .
- Suud i Arabista n Körfe z Bölgesi'nd e kendisin e yöneli k bi r tehdi t ola rak g ö r d ü ğ ü İra n karşısınd a g e r e k petro l politikasın ı g e r e k s e s a v u n m a s a nayiini güçlendirmiştir .
A n l a ş m a n ı n İngili z tarafla n v e A r a m c o Şirket i açısında n oluml u yönler i
ise şunlardır :
- Satı n alına n petrolü n bedel i Suud i A r a b i s t a n ' a net-bac k sistemin e
göre ödenmiştir . B u n u n anlam ı d ü ş e n petro l fiyatlarında n nasgar i ölçüd e et kilenmedir. Referan s fiyat ı t a ş ı m a v e refina j m a s r a f l a n hesaplanarak , he r
petrol alımında n sonrak i 3 0 gü n içind e suud i Arabistan' a bildirilmiştir .
- Satı n alına n h a m petrol , S u u d i Arabistan'ı n O P E C üreti m kotaların d a n çekilmi ş v e B P il e Sheel'i n rafinerilerind e kullanılmıştır . Kot a üst ü üreti m
s o n u c u petro l fiyatlannı n aşağ ı çekilmes i tehlikes i olmamıştır .
- Britis h A e r o s p a c e v e ço k s a y ı d a ya n sanayi i 1990' a kada r süre n tes limatlar içi n t a m kapasit e çalışmıştır .
- Suud i Arabistan'ı n T o r n a d o , H o a w k v e P C 9'la n terci h e t m e s i diğe r
uçaklar aleyhin e b u u ç a k l a n n b a ş k a müşteriler e satı ş şansın ı arttınc ı bi r rek lam arac ı olmuştur .
7. Ira k
U z u n bi r sür e O P E C kararların a uyara k petrolü n KT't e kullanılmasın a
karşı çıka n Irak , İran'l a girdiğ i s a v a ş ı n v e petro l fiyatlarındak i düşüşleri n etki si il e Körfe z harbin e kada r KTS'ni n ö n d e gele n uygulayıcıs ı ülkelerde n bir i
olmuştur.
Irak, K T y a p a r k e n e n ç o k takas , K S A v e d o n m u ş alacakları n mall a ta kası yöntemlerin i kullanmaktadır . Irak'ı n ö n d e gele n K T partnerler i C O M E C O N Ülkeleri , T ü r k i y e , Brezilya , Hindistan , Fransa , İtalya , J a p o n y a v e G ü ney Kore'dir .
Irak, ihraca t gelirlerini n %98'in i eld e ettiğ i petrolde n asker i m a l z e m e
a l ı m ı n d a d a yararlanmaktadır . Petro l karşılığınd a Fransa'da n s a v a ş uçağı ,
İtalya'dan s a v a ş g e m i s i , Brezilya'da n asker i araç , S S C B ' d e n sila h almıştır .
Eski S S C B is e Irak'l a birlikt e İra n v e Libya'da n sila h satış ı karşılığ ı satı n aldı ğı petrol ü Fillandiya'y a s a t a r a k ihtiyac ı ola n sına i ürünler i itha l etmiştir .
ŞEKİL 1 8
SSCB'NİN IRA K - İRA N V E LİBY A P E T R O L Ü N E RE-EKSPORT U V E
MAL TAKAS I
IRAK
İRAN
LİBYA
Petrol
Petrol
7
SSCB
Silah
FİNLANDİYA
Sınai
ürün
Irak J a p o n y a ' y a 190 , Fransa'y a ola n 4 3 5 milyo n $ borcun u 1983't e
petrolle ö d e d i . Ülked e i ş y a p a n v e 6 8 projey i yürüte n 3 0 Hin t firmasıyl a tak viye b a ğ l a n m ı ş alacaklarını n bi r b ö l ü m ü n ü petroll e ö d e m e k üzer e anlaştı .
Irak, İtalya'y a ola n 3 0 0 milyo n $'lı k borcun u 1985't e petroll e karşıladı .
1986 O c a k ' m d a n itibare n K a n a d a ' y a g ü n d e 5 0 bi n vari l üzerinde n topla m
900 milyo n $'lı k petro l satara k ithala t b o r c u n u ö d e m e k üzer e anlaştı .
Irak yalnı z kend i petrolünü n deği l Suud i Arabistan'ı n s a v a ş yardım ı
olarak verdiğ i g ü n d e 7 0 bi n vari l petrolünd e takasın ı y a p m ı ş . Örneği n Sr i
Lanka'dan ça y ithalatını n bedelin i S u u d i petrol ü il e ödemiştir .
Halen Körfe z harb i nedeniyl e a m b a r g o a l t m d a buluna n Irak , İra n har binden ö n c e başlattığ ı sila h v e zarur i ma l alımını n t a m a m ı n ı petro l üretimiyl e
karşılamış, diğe r m a l l a n n ithalatınd a satıc ı kredis i açılmasın ı tale p etmi ş v e
b o r c u n u vadel i olara k petroll e ödeyeceğin i birdirmiştir .
8. T a y l a n d
T a y l a n d d a 198 4 Eylül'ünd e Ticare t Bakanlığ ı b ü n y e s i n d e bi r K T birim i
kuruldu. A y n c a Ticaret , T a n m , Maliy e S a n a y i Bakanlıkla n v e T a y l a n d
MB'nın B a ş b a k a n b a ş k a n l ı ğ ı n d a bi r ulusa l k o m i t e oluşturara k h ü k ü m e t t e n
h ü k ü m e t e bi r h ü k ü m e t - öze l sektö r aras ı K T işlemlerind e izlenece k politika ları belirleyi p y ü r ü t m e s i . Bakanla r K u r u l u n c a kararlaştınİdi . S o n z a m a n l a r d a
Malezya, E n d o n e z y a , Hidsta n v e Çi n gib i k o m ş u l a n n ı ithalatlann ı ihracat a
bağlayan K T politikalar ı izlemesi , ö d e m e l e r d e n g e s i açıklar a b ü y ü y e n T a y land'ın d a k o n u y a ilg i d u y m a s ı n a yo l açmıştır . Taylandlıla r çeşitl i ülkeleri n
de k o n u y a ilg i d u y m a s ı n a yo l açmıştır . Taylandlıla r çeşiti l ülkeleri n K T u y g u lamalannı değerlendirmişler , s o n u ç t a KT'i n ç o k tarafl ı ticare t sistemin i b o z a bileceği veuluslararas ı ticare t k u r a l l a n n a ter s düşebileceğ i y o l u n d a endişe lerini gidermişlerdir . Artı k K T T a y l a n d ' d a d ö v i z karşılığ ı ticaret e alternati f
değil faka t o n u t a m a m l a y a n bi r ticare t y ö n t e m i olara k görülmektedir . B u s e beple h ü k ü m e t , K T kullanımın ı arttırm a v e KT' e g i r e c e k öze l sektö r f i r m a l a n na yo l g ö s t e r m e y o l u n d a kararla r alabilmiştir . K a m u kuruluşlar ı satı n a l m a larında K S A v e sına i y a t ı n m l a r d a b u y - b a c k a n l a ş m a l a r ı y a p ı l m a s ı n a gayre t
sarfetmektedir. Yin e d e r e s m e n K S A v e B u y - b a c k şartla n getirilmemiştir .
T a y l a n d G ü n e y Kore , R o m a n y a , S S C B , M a l e z y a v e E n d o n e z y a il e
b ü y ü k çapl ı taka s a n l a ş m a l a n y a p m ı ş b u n l a n başar ı il e sonuçlandırmıştır .
Genellikle t a n m ürünler i (mısır , pirinç , şeker ) fazlaların ı satmış , karşılığınd a
ülkede b ü y ü k ölçüd e ihtiya ç d u y u l a n g ü b r e n i n y a n ı s ı r a uçak , pal m oil , petro lün gib i ürünler i almıştır . Başanl ı K T u y g u l a m a l a r ı , baz ı Batıl ı v e J a p o n tica ret şirketleri'ni n K T sözleşmelirin i T a y l a n d a d ı n a y ü r ü t m e teklifind e b u l u n m a l a n n a yo l açmaktadır .
Kalıcı bi r K T politikas ı geliştirilen e kada r he r işle m kend i ç e r ç e v e s i n d e
değerlendirilmektedir. B u n u n l a birlikt e K T u y g u l a m a l a r ı il e ilgil i gayr i resm i
de ols a baz ı prensiple r y e r l e ş m e y e başlamıştır . B u prensipleri n başlıcala n
şunlardır:
- T a y l a n d ' d a , KT't e tekli f edile n malla r ar z fazlas ı olmalıdır .
- K T yoluyl a ihra ç edile n m a l l a n n re-export u yapılmalıdır .
- Fiyatla r uluslararas ı v e yur t içi n fiyatlar a u y g u n olmalı , sun i olara k ş i şirilmemelidir.
- Uzu n vadel i K T a n l a ş m a l a n , kıs a vadelilerde n d a h a ço k terci h edil melidir.
9. Sr i L a n k a
Sri L a n k a , 1960'larda n itibare n C o m m o w e s l t h v e A v r u p a Ülkeleriyl e
çok tarafl ı ticaretten . D o ğ u Bloku , Ç i n , Pakistan , Suriye , Mısı r v e Irak'l a ikil i
ticarete kaymıştır . B u ülkelerl e ikil i ticare t anlaşmalar ı çerçevesind e p e k ço k
takas işlem i gerçekleştirilmiştir.Taka s ticaret i ç o k tarafl ı ticaret e kıyasl a ülk e
ve ma l b a z ı n d a d a h a istikrarl ı bi r seyi r izlemiştir .
Sri Lanka'nı n ü ç teme l ihra ç ürün ü çay , k a u ç u k v e Hindista n cevizidi r
(tüm ihracatı n % 9 0 ' ı ) . Ç a y ihracatınd a 1950'lerde n 1970'ler e doğr u dövizl e
satış, yerin e b ü y ü k ölçüd e ma l karşılığ ı satış a bırakmıştır . B u n u n s o n u c u n d a
çayın biri m satı ş fiyat ı yükselmiştir .
K a u ç u k ihracatını n 1950'lerd e % 5 ' i , 1970'lerd e % 7 0 ' i taka s usul ü il e
gerçekleştirilmiştir. Serbes t dövizl e satışlan n a z a l m a s ı n a Bat ı ülkelerinde n
sentetik k a u ç u ğ u n tabi i k a u ç u ğ u n yerin i almas ı d a etkilemiştir . T a k a s yol u
ile Çin'l e ticare t o l m a s a y d ı , ülkeni n k a u ç u k ticaret i iyic e daralacaktı . Halbuk i
öyle o l m a m ı ş , artmıştır .
Hindistan ceviziyağ ı 1950'lerd e % 2 2 , 1970'lerd e % 8 5 o r a n ı n d a taka s
yöntemiyle ihra ç edilmektedir . A n c a k b u artışı n t ü m ü ço k tarafl ı ticareti n t a kasa d ö n ü ş m e s i n d e n kaynaklanmamıştır . Ç ü n k ü d ü n y a p i y a s a l a n n d a hin distan ceviziyağ ı nı ikam e e d e n m a l l a n n üretildiğ i bi r o r t a m d a dövi z karşılığ ı
ticaret zate n a z a l m a k t a y d ı . A y r ı c a taka s usul ü il e ticarett e biri m satı ş fiyat ı
oldukça y ü k s e k tutulabilmiştir . Bütü n bunlar , taka s yöntemini n bi r paza r g e liştirme alet i olara k fonksiyo n g ö r d ü ğ ü n ü v e m e v c u t ihracat a ilav e ihraca t
imkanlan yarattığın ı göstermektedir .
Sri L a n k a t a k a s usul ü il e kend i ihra ç malla n karşılığınd a petrol , b u ğ day, p a m u k , şeker , .gıd a m a d d e s i gib i zorunl u ma l ithalatın ı gerçekleştir mektedir. Böylec e kı t dövizin i d a h a karmaşı k malla r ithalatın a (makina , taşıt ,
kimyasallar) ayırabilmi ş olmaktadır .
Sri L a n k a , Demir-Çelik , Şeker , Tekstil , A ğ a ç İşler i Sanayilerin i Doğ u
Bloku Ülkeler i v e Çin'de n aldığ ı yardımla r v e s a ğ l a n a n teknoloj i transferle riyle kurmuştur . Ger i ö d e m e genellikl e klirin g h e s a p l a n aracılığ ı ile , b a z e n
de üretile n mallarl a (buy-back ) olmuştur .
10. B a n g l a d e ş
B a n g l a d e ş , D o ğ u Blok u Ülkeler i v e ç o k s a y ı d a Batıl ı Ticare t Şirket i il e
ticaretinde K T S tekniklerin i kullanmaktadır . H ü k ü m e t , ihracat ı geliştirmek ,
mal v e ülk e b a z ı n d a çeşitlendirme k içi n KTS'in e d a h a fazl a b a ş v u r m a y ı
planlamaktadır.
Bangladeş'in t e m e l ihra ç ürün ü ihra ç gelirlerini n % 9 0 ' ı n ı s a ğ l a y a n Jüt tür. K a m u y a ai t ticare t Şirket i il e 5 Batıl ı Ticare t Şirket i a r a s ı n d a J ü t , halı ,
deri gib i ihra ç ürünlerini n dı ş p a z a r l a m a s ı içi n öze l anlaşmala r yapılmıştır .
Bu şirketleri n herbir i yıld a e n a z 5 0 milyo n dolarlı k bağlantıla r kura r v e
Bangladeş ürünlerin i satı p karşılığınd a m a k i n a , pirinç , h u r m a yağ ı vb.'n i
Bangladeş'e ihra ç eder . Bangladeş' e ma l s a t m a k isteye n Batıl ı şirketler , g e nellikle ihracatlann ı b u 5 şirke t üzerinde n geçirirler .
B a n g l a d e ş b ö l g e ülkeler i il e hükümetleraras ı ikil i ticare t a n l a ş m a l a n
aracılığyıla jüt , çay , halı , g a z e t e kağıd ı v e g i y i m eşyas ı karşılığınd a pirinç ,
m a k i n a , h u r m a y a ğ ı v e g ı d a ürünler i takas ı yapmaktadır . G ö r ü l d ü ğ ü gib i kla sik / yen i a y ı n m ı yapılara k ihra ç ürünlerin e herhang i bi r kısıtlam a getirilme miştir. Faso n imala t yol u il e y a d a sına i yatınmlar ı finans e e t m e k içi n buy b a c k tekniğ i il e KT , h ü k ü m e t ç e teşvi k edilmektedir . Bi r diğe r KT' i teşvi k t e d biri ise , u y g u l a n a n ithala t rejim i g e r e ğ i n c e ç o ğ u s e k t ö r d e ithala t lisansın ı
yalnız ihraca t y a p a n firmalar a verilmesidir . Böylec e f i r m a b a z ı n d a ithala t ih racata b a ğ l a n m ış olmaktadır .
1 1 . Pakista n
Dış ticare t açığ ı kronikleşe n P a k i s t a n , 1983'te n s o n r a K T S teknikleri nin kullanımın ı arttınc ı bi r politik a izlemey e b a ş l a d ı . D o ğ u Blok u Ülkeler i d ı ş ı n d a il k etapt a İsveç , Finlandiya , Çi n v e Brezily a il e K T u y g u l a m a l a n n a gir di.
Pakistan'ın k a m u kuruluşla n r e s m e n zorlayıc ı bi r kara r a l ı n m a m a s ı n a
r a ğ m e n , açtıklar ı uluslarraras ı ihalelerd e K S A teklifind e buluna n firmala n
tercih etm e stratejis i izlemey e başladılar . Ö r n e ğ i n 198 4 Haziran'ınd a s t a c a ğı 6 uçağı n bedelini n % 2 0 ' s i o r a n ı n d a Pakista n ihra ç ürünlerinde n K S A t a a h ü t ü n d e b u l u n a n Boein g f i r m a s ı , Pakistan' a t o p l a m 18 8 milyo n $'lı k uça k ih raç e t m e imkan ı eld e edebilmiştir.Madencili k v e enerj i sektörlerind e y a t ı n m
y a p m a k isteye n y a b a n c ı f i r m a l a n n b u y - b a c k tekniğin i k u l l a n m a l a n , Pakista n
Hükümeti'nce teşvi k edilmektedir .
Pakistan'da öze l firmala r d a M B il e Maliy e v e Ticare t Bakanlığı'n m
o n a y l a m a s ı şartıyl a K T işlem i yapabilmektedir .
12. S i n g a p u r
S i n g a p u r K T yöntemlerin i kullana n E n d o n e z y a , M a l e z y a , T a y l a n d ,
Hindistan, B a n g l a d e ş , Sr i Lanka , Çi n Filipinle r gib i ülkeler e yakı n ç o k ö n e m li bi r ticare t merkezidir .
2 0 ' d e n fazl a K T Şirket i S i n g a p u r ' d a bür o kurmuştur . S i n g a p u r Ulusla rarası Ticaret i Geliştirm e Daires i d e , b u gelişmele r karşısınd a 1985't e bi r K T
E n f o r m a s y o n Birim i kurmuştur . A m a ç , S i n g a p u r ' u KT' e ilişki n bankacılık , s i gortacılık, d a n ı ş m a n l ı k f i n a n s m a n v b . he r türl ü servis i v e r e n bi r m e r k e z hali ne getirmektir .
S i n g a p u r 3 . ülk e ticaretind e u z m a n l a ş m ı ş bi r serbes t limandır . Yalnı z
1990'da S i n g a p u r ' d a n g e ç e n 3 Ülkeler e yöneli k ma l değer i 12 1 milya r dolar dır. S o n yıllard a re-export , s w i t c h , f a s o n imalat , buy-back , buy-sel l taka s g i bi K T yöntemler i b u ülked e d a h a d a gelişmi ş bulunmaktadır .
13. Ü r d ü n
Ü r d ü n , 198 3 yılınd a t ü m K a m u kuruluşlan'nı n açtıkla n ihalelerd e Ür dün'de m a k u l miktarlard a (genellikl e ihal e bedelini n %35-50'si ) fosfa t v e p o tas itha l e t m e y i garant i e d e n firmalar a önceli k tanıyacağın ı d u y u r d u . Böyl e
bir garant i v e r m e k , bi r firmanı n ihaley i k a z a n a c a ğ ı a n l a m ı n a g e l m e z . A n c a k ,
garanti v e r m e y e n l e r e kıyasl a avanta j eld e etmesin i sağlar . Ü r d ü n , hale n
"Uzun Döneml i Fosfa t üretimin i Arttırm a Programı'n ı d e s t e k l e m e k a m a c ı y l a
K T S usullerin i b e n i m s e m e k t e d i r . M a d e n sahalarını n genişletilmes i v e fosfa t
taşıyacak v a g o n l a n n s a t m a l ı n m a s ı n d a d a ö d e m e genellikl e üretile n fosfatl a
yapılmaktadır. (Buy-back ) uygulaması) . A y n c a J a p o n y a il e yıld a 10 0 bi n to n
fosfat kayas ı karşılığında , A m m an Ç i m e n t o Fabrikası'n m tevsi i sağlanmıştır .
14. K ö r f e z Emirlikler i
Bir-iki yı l öncesin e kada r petro l talebini n arzın ı aştığ ı d ö n e m d e Kuveyt ,
Katar v e Birleşi k A r a p Emirlikler i gib i başlıc a petro l üreticis i ülkele r petrolü n
KT'i il e ilgilenmezlerken , b u g ü n d u r u m t a m a m e n değişmiştir . Ö r n e ğ i n Kör fez harbini n ö n c e s i n e kada r O P E C üreti m kotalann ı aşa n Kuveyt , Hindis tan'la pirin ç v e yen i p e t r o k i m y a kompleks i m a k i n a l a n karşılığınd a petro l v e
petrol ürünler i s a t m a a n l a ş m a l a n yapmıştır . Katar , J a p o n y a v e G ü n e y Kor e
müteahhitlerine ola n b o r c u n u petroll e ödemektedir .
D. A V R U P A
1. Yunanista n
Y u n a n i s t a n , s o n yıllard a KTS'n e b ü y ü k ilg i duymaktadır . KT't e öze l
sektör firmaların a ö n c ü v e ö r n e k o l m a k üzer e 1984't e h ü k ü m e t bi r K T şirket i
kurulmasını kararlaştırdı . Kıs a ad ı Itc o ola n Internaitona l Tradin g C o b . , k u rulduğu yı l 2 5 0 milyo n dolarlı k ihraca t gerçekleştirdi . Şirketi n 199 1 yılınd a 1
milyar dola r c i v a n n d a ihraca t yaptığ ı tahmi n edilmektedir . Itco'nu n Tf < ger çekleştirdiği ülkele r a r a s ı n d a İran , Irak , Libya , A r n a v u t l u k , Cezayir , İsveç ,
Mısır, J a p o n y a , İngilter e v e D o ğ u Blok u Ülkeleri , ihra ç ettiğ i ürünle r arasın d a is e a l ü m i n y u m , çeli k ürünleri , borular , inşaa t m a l z e m e l e r i , jeneratö r v e
giyim eşyas ı vardır . Itco , tecrübeli , güvenili r v e gül ç şirketlerl e uzu n vadel i
işbirliği a n l a ş m a l a n n ı teci h etmektedir . B u tü r a n l a ş m a l a r d a teknoloj i trans feri v e orta k yatırı m öğelerin i d e içere n "Karşılıkl ı Paketleri " tale p edilmekte dir. Itc o diğe r Y u n a n ticare t şirketlerin e d e servi s v e r m e k t e d i r .
Y u n a n i s t a n , k a m u satı n a l m a l a n içi n yıld a yaklaşı k 1, 5 milya r dola r
harcamaktadır. B u alımla r ihaley e çıktığınd a tekli f v e r e n firmala n K T şartın ı
kabule zorlaya n yasa l bi r z o r u n l u l u k yoktur . A n c a k , K T teklifind e b u l u n m a k
firmanın ihaley i k a z a n m a şansın ı arttırmaktadır .
Y u n a n i s t a n S a v u n m a Bakanlığ ı g e r e ğ i n d e ihaleler e katılaca k firmala r
için öze l offse t kılavuzla n y a y ı n l a m a k t a . Mill i e k o n o m i Bakanlığ ı d a he r yı l
KT'e u y g u n Y u n a n mamullerini n genişletilmi ş bi r listesin i yayınlamaktadır .
Y u n a n i s t a n , 198 6 yılınd a A B D ' d e n satı n aldığ ı 4 0 ade t F-1 6 s a v a ş
uçağı içi n A B D H ü k ü m e t i n i n tekli f ettiğ i gib i devlette n devlet e değil , faka t
devlet-şirket aras ı bi r a n l a ş m a y a p m a y ı terci h etmiştir . Böylec e d a h a ö n c e
ihale bedelini n % 2 0 ' s i seviyesindek i offse t taahhü t oranını n G e n e r a l O y n a mics'le yapıla n g ö r ü ş m e l e r s o n u c u n d a % 1 0 0 ' e ç ı k a n i m a s ı k o n u s u n d a a n l a ş m a sağlanmıştır . A n c a k Y u n a n i s t a n b u d u r u m d a uça k bedellerini n ö d e n m e s i n d e A B D S a v u n m a Bakanlığı'nı n F M S kredilerinde n y a r a r l a n a m a m ı ş t ı r
ŞEKİL 1 9
G E N E R A L D Y N A M Î C S İ N 4 0 A D E T F-1 6 S A V A Ş U Ç A Ğ I S A T I Ş I
KARŞILIĞINDA YUNANİSTAN' A SUNDUĞ U OFFSE T PAKET İ
(1986)
DOLAYSIZ OFFSE T
DOLAYLI OFFSE T
G e n e r a l Dynamics'i n a n l a ş m a y a u y m a m a s ı halind e ceza i şartlarl a
karşılacağı offse t paketini n değer i 4 0 u ç a k bedel i kada r yan i 90 0 milyo n d o lardır. B u paketi n % 5 0 ' s i dolaysı z offse t niteliğindedir . Y u n a n i s t a n ' d a ger çekleştirilecek u ç a k sanay i il e ilgil i y a t ı n m l a r v e ihracat ı kapsamaktadır . Ka lan % 5 0 dolayl ı ofsettir . U ç a k sanayi i il e ilgil i o l m a y a n , Y u n a n i s t a n ' a dövi z
kazandıncı ma l v e hizme t alımlannı n için e almaktadır , % 5 0 ' n i n içind e % 4 0
mal a l ı m ı n a ( Y u n a n ihra ç ürünlerin i itha l e d e r e k Y u n a n i s t a n ' a dövi z k a z a n d ı n l m a s ı ) , % 1 0 turizm e (Yunanistan' a g ö n d e r i l e c e k turis t g r u p l a n v e y a y a pılcak turistik y a t ı r m l an aracılığ ı il e ülkeye dövi z k a z a n d ı n i m a s ı ) aynimıştır .
2. İspany a
İspanya H ü k ü m e t i uluslararas ı ticarett e K T o l g u s u n a karş ı ilgisi z kal maktadır. D o ğ u Blok u Ülkeler i il e ikil i klirin g a n l a ş m a l a n n ı 1980'd e f e s h e d e n
ispanya, Afrika'dak i baz ı gelişmekt e ola n ülkeler , Lati n A m e r i k a y e D o ğ u
Bloku ülkeler i il e z a m a n z a m a n taka s ticaret i y a p m a k t a d ı r . B u k o n u d a bi r
örnek, İspany a E E S A otobüsleri n satış ı karşılığınd a Kolombiya'da n k a h v e
alımı yapılmasıdı r İspany a b ü y ü k çapl ı asker i ihalelerd e offse t t a a h h ü t t ü n d e
bulunulmasını tale p etmektedir . B u n u n s o n örneğ i M c Donnel l Dougla s Fir ması'nm İspanya'y a 8 4 ade t F-1 8 s a v a ş uçağ ı satışıdır . T o p l a m değer i 3 mil yor $ ola n b u sipariş i ala n M c Donne l D o u g l a s 1 0 yı l içind e gerçekleştirme k
üzere yaklaşı k 1, 8 milya r $'lı k bi r 'karşılı k p a k e t i " s u n m u ş t u r , (offse t karşılı k
oranı % 6 0 ) . B u pakett e dolaysı z v e dolayl ı offse t taahhütler i vardır . Dolaysı z
offset taahhütler i şunlardır :
1) F-1 8 u ç a k l a n ı n uça k kanatla n dahi l 1 2 öneml i parçasını n İspan ya'da üretim i içi n gerekl i tesisleri n k u r u l m a s ı ,
2) 8 4 uçağı n 76'sın ı niha i montajını n İspanya'd a y a p ı l m a s ı ,
3) 1 v e 2 . m a d d e l e r d e k i faliyetle r s o n u c u çeşitl i uça k sanayi i teknoloji lerinin İspanya'y a a k t a n i m a s ı . Böylec e g e l e c e k içi n yen i ihra ç ürünler i v e
kapasiteleri yaratılmış olacaktır .
Dolaylı offse t taahhütler i isme n bell i projelerl e sınıflandırılmamış , yal nız g e n e l ç e r ç e v e çizilmiştir . İspanya'y a m e v c u d a ilav e nitelikt e ihraca t v e
turizm geli r s a ğ l a m a k , b u g r u p t a ye r alır . M c D o n n e l Douglas'ı n işçilerin i tati l
için İspanya'y a g ö n d e r m e k , havacılı k sanayi i dışındak i sanayiler e yöneli k
teknoloji transfer i v e ihracat , gerçekleştirilece k dolayl ı offse t faaliyetler i a r a sındadır. Pake t p r o g r a m anlaşmas ı s o n y ı l l a n n a erişmi ş bulunmaktadır .
3. Y u g o s l a v y a
E k o n o m i k sistem i bi r ço k y ö n d e n COIVIECO N Ülkeleri'n e b e n z e y e n
Y u g o s l a v y a , b u ülkele r gib i K T tekniklerin i s ı k ç a kullanmaktadır . B u teknik ler a r a s ı n d a K S A v e offse t e n ç o k başvurulanlardır . 1983't e Yugoslavya'nı n
ihracatının % 3 5 ' i , ithalatını n % 2 5 ' i K T teknikler i il e yapılmıştır . B u n u n l a birlik te, r e s m e n K S A zorunluluğ u getire n bi r y a s a yoktur .
1984'te A m e r i k a n O c c i d e n t a l Petroleu m Şirket i v e ik i Y u g o s l a v K a m u
Şirketi a r a s ı n d a uzu n vadel i bi r K S A a n l a ş m a s ı imzalanmıştır . B u a n l a ş m a
ile A m e r i k a n Şirketi'ni n 1 0 yı l süreyl e Y u g o s l a v malla n karşılığınd a he r yı l 1
milyar dola r d e ğ e r i n d e 2 milyo n to n petro l v e 2 milyo n to n k ö m ü r ü Y u g o s l a v
Şirketleri'ne satması kararlaştınimıştır .
Y u g o s l a v y a ' d a K S A taahhüt ü yerin e getirilirke n 6 C u m h u r i y e t t e n yal nız ma l satıla n Cumhuriyeti n mallar ı a r a s ı n d a n s e ç m e yapılmas ı ş a r t r k a r ş ı laşılan e n öneml i soru n olmuştur . Hale n süre n i ç har p nedeniyl e siste m v e
a n l a ş m a askıya alınmıştır .
İç harb e gelen e kada r z a m a n içind e şirketler , K T a n l a ş m a l a n s o n u c u
elde ettikler i döviz i b o z d u r m a k z o r u n d a olmamışlardır . Ç ü n k ü b u döviz i itha latta kullanmışla r s e r m a y e m a l l a n ithalatınd a % 4 0 tüketi m malla n ithattt a
kullanmışlar s e r m a y e m a l l a n ithalatınd a % 4 0 tüketi m mallla n ithalatınd a
%1 OO'e varan o r a n l a r d a K S A şart ı aranmıştır . Görülüyo r k i K S A oran ı malla n n ülk e e k o n o m i s i içi n ö n e m i arttıkç a a z a l m a k t a , a z a l d ı k ç a artmaktadır .
II. G E L İ Ş M İ Ş Ü L K E L E R D E K T S U Y G U L A M A S I
Gelişmiş ülkelerd e üreti m v e ticare t faaliyetler i b ü y ü k ölçüd e öze l sek törce yürütülmektedir . B u n a parale l olara k K T tekniklerini n kullanıcıs ı d a g e nellikle öze l şirketle r v e özellikl e Ç o k Ulusl u Şirketlerdir .
1960'lı v e 1970'l i yıllard a Ç o k Ulusl u şirketleri n üretim i uluslararas ı h a le getirm e d ü ş ü n c e s i b e r a b e r i n d e çeşitl i K T tekniklerini n kullanımın ı d a g e t i riyordu. Bağl ı Şirke t - a n a şirke t aras ı ithala t ihracat , uluslararas ı faso n ima lat, serbes t üreti m bölgelerin e gird i ihra ç edi p m a m u l itha l e t m e v e re-expor t
gibi uygulamala r b u tekniklerde n b a z ı l a n y d ı .
1970'li yıllan n s o n u n d a v e 1980'l i yıllan n b a ş ı n d a Ç o k Ulusl u Şirketle
bir b a ş k a K T tekniğin i s ı k ç a k u l l a n m a y a başladılar . B u , offse t tekniğidir . Bir
çok gelişmi ş v e g e l i ş m e k t e ola n ülked e özellikl e s a v u n m a , h a b e r l e ş m e
ulaştırma, uzay , elektronik , enerj i v e t a a h h ü t sektörlerind e açıla n milyonlar
c a b a z e n m i l y o n l a r c a dolarlı k ihaleler i diğe r Ç o k Ulusl u Şirketleri n rakabet
karşısında k a z a n m a n ı n b a z e n te k yol u cazi p offse t paketler i sunmaktır
r
,
i
.
A B D - K a n a d a , İsveç , İngiltere , F r a n s a v e J a p o n y a Firmalar ı offse t paketler i
s u n m a d a , birbirlriyl e yarışırlarken . K a n a d a , İsveç , A v u s t r a l y a , Yen i Z e l a n d a ,
İsrail, Fransa , A v u s t u r y a , İsviçr e v e D a n i m a r k a Hükümetler i bell i sektörler deki b ü y ü k çapl ı ihalelerd e offse t taahüttünd e b u l u n u l m a s ı n ı şar t k o ş m a k t a dır.
Bazı gelişmi ş ülkele r is e çeşitl i sebeplerl e yıllardı r K T tekniklerin i kul lanmaktadır. Finlandiya , esk i S S C B il e 1950'lerde n ber i süre n ikil i ticaretini n
bir b ö l ü m ü n ü t a k a s usul ü il e yapmaktadır . Baz ı A v u s t u r y a , İsviçre , H o l l a n d a
ve İngili z Firmala n D o ğ u Blok u il e ticarett e switc h blok e h e s a p / m a l takas ı
gibi yöntemler i 2 . D ü n y a S a v a ş ı ' n d a n ber i b a s a n il e kullanmaktadır . A B D "Uluslararası T a k a s P r o g r a m ı " aracılığ ı il e yıllarc a t a n m s a l sto k fazlasın ı s a tıp strateji k h a m m a d d e satı n almıştır . Başt a Bat ı A v r u p a Ülkeler i o l m a k üze re birço k gelişmi ş ülke , Doğ u Blok u Ülkeleri'd e v e strateji k h a m m a d d e l e r e
sahip gelişmekt e ola n ülkelerd e b u y - b a c k y ö n t e m i aracılığ 4 il e sına i y a t ı n m lar yapmışlardır . A y n c a Kuze y G ü n e y ticaretind e gelişmekt e ola n ülkelerde n
a l a c a k l a n n dövi z dışındak i ö d e m e araçla n ( m a l , hizmet ) il e tahsi l edilmes i
p e k ç o k ö r n e k ola y mevcuttur .
Her n e kada r A v u s t r a l y a v e Yen i Zelanda'nı n offse t taahhütler i il e ilgil i
kararnameleri d ı ş ı n d a herhang i bi r yasa l d ü z e n l e m e y e r a s l a n m a m a k t a is e
d e , ilgil i Bakanlıkla r v e Ticare t O d a l a n n ı n K T S teknikler i il e ilgil i g e n i ş y a y ı n d a b u l u n m a l a n , ö n d e gele n bankala r v e Ç o k Ulusl u Şirketleri n birbirini n ar dısıra K T şirketler i v e y a d e p a r t m a n l a n k u r m a i a n gib i gelişmeler , K T o l g u s u nun Bat ı Ülkeleri'nd e h ı z l a k u r u m s a l l a ş t ı ğ ı n ı göstermektedir .
A ş a ğ ı d a A m e r i k a Kıtası'ndan , A s y a Kıtası'nda n v e A v r u p a Kıtası'nda n
o l m a k üzer e gelişmi ş ülkele r 1990' a kada r ortay a çıka n K T S uygulamas ı
hakkımda kıs a açıklamala r verilmektedir .
A. A M E R İ K A
1 . A m e r i k a Birleşi k Devletler i
A B D H ü k ü m e t i , K S A v e offse t a n l a ş m a l a r m ı n gelişmekt e ola n ülkele r
için yararl ı o l d u ğ u n u farkettikte n s o n r a KTS'ni n o l u m s u z etkilerin i d a h a fazl a
v u r g u l a m a y a başlamıştır . Ç o k s a y ı d a A B D R e s m i kuruluş u K T u y g u l a m a l a n n ı n d ü n y a v e A B D ekonomiler i üzerindek i etkilerin i incelemiş . B u kuruluş lar a r a s ı n d a S a v u n m a , Maliye , p ı ş İşler i O E C D , IMF , G A T T v e D ü n y a B a n kası gib i politikalannı n tayinind e A B D Hükümeti'ni n etkil i olabildiğ i
uluslararası e k o n o m i k kuruluşla r d a K T uygulamalar ı h a k k ı n d a genellikl e
o l u m s u z görüşle r ihtiv a e d e n raporla r yayınlamışlardır .
A B D ' n i n K T uygulamalar ı s o n u c u n d a yaptığ ı ithalat , ihracatta n olduk ç a küçüktür . B u d u r u m u n başlıc a sebepler i şunlardır :
- A B D Firmalar ı K T teknikler i içind e e n fazl a offse t a n l a ş m a l a n n ı kul lanmaktadır. Offse t a n l a ş m a l a n n d a K S A t a a h h ü t ü , yapıla n ihracatı n g e n e l likle % 1 OO'ünden a z olmaktadır .
- A B D baz ı 3 . D ü n y a Ülkeler i v e D o ğ u Blok u Ülkeler i gib i klirin g he sapları v e ikil i ticare t a n l a ş m a l a n aracılığ ı il e ticare t y a p m a m a k t a S S C B v e
diğer baz ı Doğ u Blok u Ülkeler i a r a s ı n d a z a m a n z a m a n yapıla n ikil i ticare t
anlaşmaları süreklili k a r z e t m e m e k t e , ticar i o l m a k t a n ç o k politi k özelli k taşı maktadır. O n u n içi n yapıla n ihracatı n ithalatl a d e n g e l e n m e s i şar t o l m a m a k tadır.
A B D Şirketler i 1972'd e ç o ğ u Doğ u Blok u Ülkes i ola n 1 5 ülk e il e KT' e
girmiş, b u say ı 1979'd a 27'ye , 1983't e is e 88' e 1990'd a 94' e yükselmiş , s a yının s o n yıllardak i hızl ı artışınd a A B D Şirketlerini n K T metotlann ı terci h et melerinden z i y a d e , ç o k s a y ı d a ülkeni n K T talebind e b u l u n m a s ı etkil i o l m u ş tur. K T talepçis i ülkele r arasın a esk i sosyalis t ülkele r v e üçünc ü d ü n y a
ülkeleri d ı ş ı n d a gelişmi ş ülkelerde n d e katılanla r olmuştur .
R e s m i Çevreleri n K T u y g u l a m a l a n k o n u s u n d a fazl a bilg i v e r m e k iste m e m e l e r i n d e , cazi p offse t paketler i v e K S A a n l a ş m a l a n n ı d u y a n he r y a b a n cı alıcını n eld e ettiğinde n fazlasın ı A B D Şirketlerinde n talepçiler i a r a s ı n a ka tılması etkil i olmaktadır .
A B D Ulusa l Dı ş Ticare t Konsey i Vakfı'n m 1983't e ülkeni n 198 2 yıl ı ci rosu e n y ü k s e k 11 0 firmas ı v e 1 2 b a n k a s ı n a uyguladığ ı K T A r a ş t ı r m a A n k e ti'nin s o n u ç l a n n a gör e K T e n ç o k K S A v e offse t a n l a ş m a l a n aracılığ ı il e y a pılmaktadır. (%79) . Bu y - back , s w i t c h v e t a k a s yöntemlerini n payla n sır a il e
% 9 , % 8 , % 4'tür .
KT yöntemler i il e ihraca t t ü m sektörlerd e faaliye t g ö s t e r e n firmala r içi n
t o p l a m ihracatlarını n o r t a l a m a % 4 ' ü s e v i y e s i n d e kalmaktadır . B u n a karşılı k
bu ora n havacılı k inşaa t elektroni k v e s a v u n m a , k i m y a v e m a d e n sektörle rinde faaliye t göstere n firmala r içi n sır a il e % 4 7 , % 2 7 , % 2 0 v e % 1 5 oranla n n a yükselmektedir . Görülüyo r k i K T yöntemler i y ü k s e k teknoloj i ürünler i
üreten sanayilerd e ihraca t y a p m a n ı n ç o k öneml i bi r arac ı halin e gelmiştir .
A B D şirketleri'ni n K T a n l a ş m a l a n n ı y ü r ü t m e d e fazl a zorlu k çektikler i
ülkeler, R o m a n y a , Y u g o s l a v y a , Brezily a v e Çi n Hal k C u m h u r i y e t i olara k b e lirtilmektedir.
A B D Uluslararas ı Ticare t K o m i s y o n u ' n u n 198 9 T e m m u z ' u n d a y a y ı n landığı bi r a r a ş t ı r m a r a p o r u n a g ö r e , A B D ' n i n t o p l a m ihracat ı içind e K T y ü k ü m l ü l ü ğ ü n e k o n u ola n ihraca t % 6 , 6 oranındadır . K T y ü k ü m l ü l ü k l e r i n d e n
d o ğ a n ithala t is e b u ihraca t değerini n %41' i c i v a n n d a d ı r .
A B D yıllardı r baz ı p r o g r a m l a r çerçevesin e t a k a s ticaret i yapmaktadır .
Örneğin 1950-197 3 a r a s ı n d a "Uluslararas ı T a k a s P r o g r a m ı " ç e r ç e v e s i n d e
H ü k ü m e t , t a n m sto k fazlasın ı satıp , strateji k h a m m a d d e v e m a l z e m e satı n
almıştır. B u p r o g r a m ç e r ç e v e s i n d e yapıla n m a l d e ğ i ş i n f a n l a ş m a l a n n d an bir i
de P L 480'dir . A r a l a n n d a Türkiye'ni n d e b u l u n d u ğ u v e Marshal l Y a r d ı m ı ' n m
başlatıldığı baz ı ülkeler e P L 4 8 0 a n l a ş m a l a n kanalıyl a m a l karşılığınd a a s k e ri v e tarımsa l s t o k fazlalar ı satılmıştır . Ö r n e ğ i n Nikaragua'y a g ü m ü ş , bakır ,
çinko, demi r filizi , kurşu n karşılığınd a b u ğ d a y ihra ç edilmiştir .
1973'de g e ç m i ş yıllarda n k a l m a t ü m stokla r eritilince , d ö n e m i n H ü k ü meti takası n dola r karşılığ ı yapılabilece k ihracat ı engellediğin i iddi a e d e r e k
bu p r o g r a m a so n vermiş , 1973-197 9 a r a s ı n d a herhang i bi r g e l i ş m e o l m a mış, d a h a s o n r a Strateji k v e Kriti k H a m m a d d e Stoklar ı Yasas ı çıkmı ş v e
B a ş k a n a baz ı öneml i h a m m a d d e l e r i n ma l karşılığınd a satı n alını p stoklan ması k o n u s u n d a kara r a l m a yetkis i verilmiştir . B u y a s a çerçevesind e y a p ı lan işlemler e bi r örne k J a m a i k a ' d a n sü t m a m u l l e r i karşılığında n s t o k l a m a k
için boksit alımıdır .
S o n yıllard a h ü k ü m e t , bütç e kısıtlamala n sebebiyl e strateji k stoklard a
b u l u n d u r m a s ı g e r e k e n m a l l a n n a n c a k üçt e birin i dövi z karşılığınd a s a ğ l a y a bilmektedir.
B u n a karşılık , strateji k h a m m a d d e ürete n baz ı ülkele r d e dövi z ö d e m e d e n ihtiyaçla n ola n baz ı mallar ı satı n a l m a k istemektedir . O n u n içi n ta kas, tarafları n içind e b u l u n d u ğ u şartlar a e n u y g u n bi r ticare t y ö n t e m i olmak tadır.
M c Donnel l Douglas , Northrop , G e n e r a l D y n a m i c s v e Boein g gib i
uçak yapımcıs ı Ç o k Ulusl u şirketle r başt a o l m a k üzer e bi r ço k A B D Ç o k
Uluslu şirketle r ürünlerin i p a z a r l a m a d a g i d e r e k arta n ölçüd e K T S teknikleri ni kullanmaktadır . U ç a k yapımcıs ı şirketler , a r a l a n n d a İtalya , İsviçre , İspan ya, Portekiz , A v u s t u r y a , D a n i m a r k a , Y u n a n i s t a n , Türkiye , Avustraly a K a n a d a , S u u d i A r a b i s t a n , Mısır , İsrai l v e G ü n e y Kore'ni n d e b u l u n d u ğ u ço k
s a y ı d a ülkey e dolayl ı v e dolaysı z offse t p r o g r a m l a n tekli f edere k o n milyar larca dolarlık uça k satış ı gerçekleştirmişlerdir .
A B D otomoti v sanayi i s o n o n yıldı r s ü r e n satışlardak i kötüy e gidişi , K T
teknikleri il e a ş m a y a başlamıştır . Dövizl e ö d e m e imkan ı o l m a y a n bi r ülkey e
bir ka ç yü z taşı t içi n satı ş imkanını n belirlenmes i halind e imalatçıla r hi ç satı ş
y a p m a m a k t a n s a , ma l karşılığ ı satış ı terci h etmektedir . Örneği n otomobi l
üreticisi Chrysle r Şirketi , J a m a i k a ' d a n k a m y o n karşılığınd a boksi t kabu l
edip, d a h a s o n r a bi r B . A l m a n A l ü m i n y u m üreticis i şirket e dövi z karşılığ ı b u
boksiti ihra ç etmektedir .
Ford şirketi , A v r u p a ' d a k i y a n şirketler i aracılığ ı il e ot o d ö ş e m e amaçl ı
kullanım içi n koyunderis i s a t a r a k dövi z gelir i eld e etmektedir . For t k o y u n d e rilerini d a h a önc e U r u g u a y ' a sattığ ı 6 milyo n dolarlı k otomobillerde n d o ğ a n
alacağı karşılığınd a itha l etmiştir .
A B D ' d e 198 2 yılınd a y a y ı n l a n a n İhraca t Şirketler i K a r a r n a m e s i il e
güçlü dı ş p a z a r l a m a şirketler i kurulmas ı amaçlanmıştır . B u k a r a r n a m e s a y e sinde A B D Bankalan'nı n dı ş ticare t şirketler i kurara k kend i a d l a n n ı uluslara sı ticare t işlemlerin e girebilmeler i m ü m k ü n olmuştur . G ü n ü m ü z d e özellikl e
s o n ü ç yıld a Gticorp , Manufacturer s Hanover , Ban k o f B o s t o n , Ban k o f
A m e r i c a , Firs t Nationa l B m a n k o f G h i c a g i , B a n c o r p s , C h a s e M a n h a t t a n v e
Europen A m e r i c a n b a n k gib i g ü ç l ü A m e r i k a n B a n k a l a n y a k u r d u k l a n dı ş ti caret şirketerind e K T birim i oluşturmuşla r y a d a KT'd e tecrübel i uluslararas ı
ticaret şirketler i il e orta k şirketle r m e y d a n a getirmişlerdir .
2. kanad a
Kanada'nın kullandığ ı K T S teknikler i içind e offse t p r o g r a m l a n e n b ü y ü k pay ı almaktadır .
K a n a d a , offse t p r o g r a m l a n h e m tekli f e d e n h e m d e edile n bi r ülkedir .
K a n a d a firmaları , girdikleri ihalelerd e ulaştırm a a r a ç l a n , s a v u n m a , haberleş m e , enerj i üretimi , t a n m v e o r m a n c ı l ı k ara ç gereci , m ü h e n d i s l i k hizmetler i
gibi k o n u l a r d a offse t program ı talepler i il e karşılaşmaktadır .
Kanada'nın açtığ ı uluslararas ı ihalelerd e izlediğ i K T politikası , "verdi ğ i n d e n fazlasın ı ger i a l m a k " şeklind e değerlendirilmektedir .
Kanada'nın offse t p r o g r a m l a n aracılığ ı il e sağladığı sına i menfaatle r g i d e r e k genişlemektedir . B u n u n s o n u c u n d a d a h a ç o k s a y ı d a f i r m a offse t
programlarıyla s u n u l a n ihraca t paketlerini n bi r parças ı halin e gelmiştir . Off set programlar ı s a y e s i n d e s a ğ l a n a n ihracat , Kanada'nı n 1990'd a 11 5 milya r
doları bula n ihracat ı içind e hal a k ü ç ü k bi r kısm ı teşki l e t m e k l e birliktle , b u kı sım yen i pazarlar a yen i mallarl a g i r m e imkan ı sağladığ ı içi n s o n d e r e c e d i namiktir v e potansiye l ihraca t i m k a n l a n y a r a t m a d a itic i g ü ç o l m a özelliğin e
sahiptir.
K a n a d a ' d a J a p o n S o g o - S h o s h a l a n gib i b ü y ü k v e g ü ç l ü g e n e l ticare t
şirketleri yoktur . O n u n içi n K T işlemler i ç o k s a y ı d a küçük , faka t k o n u s u n d a
u z m a n l a ş m ı ş ticare t şirketlerinc e yürütülmektedir . K a n a d a ' n ı n K T teknikleri ni kullanmasını n başlıc a s e b e p l e r i ; y e n i teknolojile r eld e e t m e k , yen i ihra ç
p a z a r l a n n a g i r m e k v e bölgese l yatırımlar ı arttırmaktır . Dövi z sıkıntıs ı içindek i
ülkelerden farkl ı olara k ithalat ı f i n a n s e e t m e a m a c a fazl a ö n e m l i değildir .
K a n a d a Hükümeti'ni n KTS'n e bakı ş açıs ı o l u m s u z d u r . Resm i çevreler de KT'i n uluslararas ı ticaret i daralttığı , ticarett e açıklı k v e serbestli k ilkeleri ne ter s d ü ş t ü ğ ü g ö r ü ş ü hakimdir .
O n u n içi n H ü k ü m e t , ülkeleraras ı ilişkilerd e ikil i ticare t u y g u l a m a l a n n a
g i r m e k t e n kaçınmaktadır . Ö z e l sektörü n K T teknikler i k u l l a n m a s ı n a is e her hangi bi r s ı n ı r l a m a getirilmemiştir . T e r s i n e , KTS'n i b e n i m s e m i ş ülkeler e ih racatın arttınlabilmes i içi n çeşifl i yayınla r v e d a n ı ş m a n l ı k hizmetler i resm i k u ruluşlarca K a n a d a Şirketleri'n e sağlanmaktadır .
B. A S Y A
1. JAPONY A
J a p o n y a birço k ülk e il e ikil i ticaretind e b ü y ü k miktarlard a v e sürel i ola rak ticare t fazlas ı vermektedir . B u sebepl e d a h a fazl a ithala t y a p m a s ı içi n
bu ülkeleri n b a s k ı s ı n a m a r u z kalmaktadır . Diğe r bi r ifad e il e J a p o n y a ' n ı n
"karşılıksız Ticaret " yerin e "Karşılıkl ı Ticaret " anlayışın ı b e n i m s e m e s i isten mektedir. B u n u n l a birlikt e 198 8 yılın a kada r J a p o n y a H ü k ü m e t i , b u k o n u d a ki aleştiriler e karş ı kayıtsı z kalmış . 1989'l a b e r a b e r ithalat ı arttırıc ı yen i bi r
dışticaret politikas ı izlemey e başlamıştır .
B u g ü n e kada r özellikl e sanayileşmi ş ülkeleri n hükemetler i v e i ş çevre leri, J a p o n y a karşısınd a verdikler i dı ş ticare t açığın ı a ş a ğ ı y a çekebilme k içi n
r e s m e n karş ı çıkıyo r g i b i görünsele r d e , J a p a n Ticare t Şirketeler i il e birlikt e
KTS'nin tekniklerinde n v e y a benze r ticar i işbirliğ i şekillerde n yararlanmışlar dır.
" Ü ç ü n c ü Ülk e Ticareti"nd e işbirliği , b u tekniklerde n birisidir . Baz ı g ü ç l ü
J a p o n Ticare t Şirketleri , ABD'l i müşterilerini n K T tale p e d e n üçünc ü ülkele re ihracatın ı geliştirebilme k içi n A B D ' d e k i bağl ı şirketlerinin i aracılığ ı 1l e
ü ç ü n c ü ülkeleri n p a z a n hazı r mallannını n re-exportun u yapmaktadır . B u ko n u d a bi r örnek , Mitsu i a n d Go. , nu n ithalatın ı ihraca t şartların a bağlıya n Y u goslav p a z a n n a ABD'l i müşterisini n girebilmes i içi n yaptığ ı re-expor t işlemi dir.
Bir U z a k - D o ğ u ülkesind e p a z a n hazı r Y u g o s l a v gübresin i dola r karşı lığında alı p sata n Mitsu i a n d C o . , A B D Şirket i a d ı n a davrandığın ı Yugosla v
Şirketi'ne bildirerek , A B D Şirketi'ni n yaratıla n ithala t değer i kada r (vey a d a ha fazla ) Y u g o s l a v p a z a n n a ma l ihra ç etmesin i m ü m k ü n kılmıştır .
J a p o n y a ' n ı n 9 G e n e l Ticare t Şirket i (sogo-shosho'lar ) pazariadıkla n
2ö.000'in üzerindek i m a l , sahi p oldukla n iletişi m a ğ l a n v e p a z a r i a m a kanal ları nedeniyl e özellikl e Ç i n , E n d o n e z y a , T a y v a n , M a l e z y a gib i U z a k - Doğ u
Ülkerleri il e K S A Anlaşmalar ı y a p a n firmaları n bilgisin e b a ş v u r d u k l a n v e y a
ellerindeki mallar ı p a z a r l a m a s ı içi n arac ı olara k kullandıklar ı kuruluşlardır .
J a p o n y a ' d a KT'l e ilgil i h e r h a n g i bi r yasa l d ü z e n l e m e yapılmamıştır . H ü k ü metin k o n u y a yaklaşım ı g e n e l olara k olunrısuzdur . K T m a l l a n n m ithalatını n ,
ithalatı pahalandırdığına , s o n u ç t a üreti m maliyetlerin i arttırdığm a inanılır . Ay n c a K T s o n u c u kalitemi z malları n iç i piyasay ı d o l d u r m a s ı tehlikesini n ortay a
çıktığı kabu l edilir .
2. Avustraly a
A v u s t r a l y a 1970'de n ber i uluslararas ı ihaley e açıla n Federa l H ü k m e t
ve Eyale t satı n a l m a l a r ı n d a ihal e k o n u s u il e ilgil i ( b a z e n ilgisiz ) teknolojile r
s a ğ l a n m a s ı içi n offse t tale p e t m e politikas ı izlemektedir .
Offset şartın a tab i ihaleleri n kontra t değer i e n a z 1 milyo n A v u s t r a l y a
doları, gerektirdiğ i ithalatı n t o p l a m değer i e n a z 5 0 0 bi n A v u s t r a l y a dolandır .
Offset t a s a n m s ı z teklifle r dikkat e alınmamaktadır . Offse t oran ı ise , ithala t
değerinin % 3 0 ' u n a kada r çıkmaktadır , % 3 0 ' l u k d o ğ r u d a n offse t oranın ı tut turmak, u y g u l a m a d a m ü m k ü n o l m a z s a , dolayl ı offset e m ü s a a d e edilebilir .
A s l ı n d a , H ü k ü m e t offseti n a n l a ş m a il e d o ğ r u d a n ilgil i olmasın ı terci h eder ,
a n c a k a ç ı k ç a tale p e t m e z . Offse t program ı çerçevesind e % 3 0 oranını n üze rine çıkılmas ı halind e fazlalık , d a h a ilerk i tarihlerd e girilece k ihalelerd e dik kate alınır . B a s a n il e t a m a m l a n m ı ş bi r offse t program ı gelecekt e girilece k
ihalelerde f i r m a y a avanta j s a ğ l a y a c a k ço k öneml i bi r referanstır .
1984'teki s o n d ü z e n l e m e l e r d e n s o n r a offse t politikasını n belirlenmes i
ve yürütülmes i görev i asker i amaçl ı olanla r içi n S a v u n m a Bakanlığı , diğerle ri içi n is e S a n a y i , Teknoloj i v e Ticare t Bakanlığı'n a verilmiştir .
İhalelerde s u n u l a n offse t tekliflerind e offse t konula n aynntıl ı bi r şekild e
belirlenmekte, a n c a k kontra t imzaladıkta n s o n r a m ü z a k e r e y e açılmaktadır .
U y g u l a m a d a offse t programlar ı ç e r ç e v e s i n d e aşağıdak i faaliyetle r yapılmak tadır:
- Üreti m teknolojis i transfe r edilere k satı n alına n m a k i n e v e teçhizatı n
bir b ö l ü m ü n ü n A v u s t r a l y a ' d a imalatı ,
- Proj e il e ilişkil i m a k i n a v e teçhizatı n ü ç ü n c ü ülkelerdek i alıcılar a satı ş
için teknoloj i transfer i yoluyl a A v u s t r a l y a ' d a üretimi ,
- A v u s t r a l y a sanayini n ilgil i projey e t a s a n m , projelendirme , geliştirm e
v e üreti m a ş a m a l a n n d a katılımın ı s a ğ l a y a c a k sına i işbirliği ,
- Avustralya'nı n S a v u n m a Sanayi i v e y a teknoloj i y o ğ u n mallarını n it halat v e y a re-expor t a m a c ı y l a satı n a l ı n m a s ı ,
- imala t sanayind e yen i teknolojiler , ilav e kapasitele r yaratabilece k ni telikteki araştırm a p r o g r a m l a r ı .
Offset program ı F-11 1 v e F-1 8 s a v a ş uçağ ı alımlarınd a başar ı il e uy gulanmıştır.
Avustralya'nın çeşitl i eyaletlerind e d e yukarıdak i a m a ç l a r a v e yerl i
imalat sanayiin i geliştirme k hedefin e yöneli k olara k offse t t a a h h ü t ü tale p
edilmektedir.
Avustralya, uluslararas ı ticarett e b u y - b a c k v e K S A yöntemlerin i d e
s ı k ç a kullanmaktadır . Bölgedek i E n d o n e z y a , M a l e z y a , Hindista n v e Çi n gib i
KTS'nin uygulayıcıs ı ülkeleri n tecrübeleri , Avustralya'l ı yetkililerc e dikkatl e
izlenmektedir. Henü z k o n u il e ilgil i resm i ib r d ü z e n l e m e yapılmamıştır .
3 . Yen i Z e i a n d a
Yeni Z e l a n d a Ticare t v e S a n a y i Bakanlığı , K T S u y g u l a m a l a n n ı n he deflerini belirleme k v e u g y u l a m a l a n izleme k görevin e sahiptir . 1982'd e Ba kanlık İran'l a yaptığ ı et/petro l takas ı anlaşmas ı il e 15 0 milyo n $'lı k bi r ticare t
gerçekleştirmiştir. 198 0 O c a k ' ı n d a Yen i Z e l a n d a , ağı r sanay i ekipman ı kar şılığında Polonya'y a e t satt ı H ü k ü m e t et-sü t s e k t ö r ü n ü n b ü y ü y e n stoklann ı
eritebilmek içi n İran , Ira k gib i ülkelerl e başlamı ş ola n t a k a s ticaretin e d e v a m
e t m e karar ı aldı .
Yeni Z e l a n d a ' d a 2 milyo n Z e l a n d a Doların ı a ş a n t ü m h ü k ü m e t ihalele ri offse t v e y a KS A teklifin e konudur .
Yeni Zelanda'nı n resm i y a y ı n l a n n d a offse t v e K S A politikasını n amaç ları ş u şekild e belirtilmiştir :
- İhal e gereğ i y a p ı l a c a k ola n v e m u h t e m e l e n bi r kısm ı uluslararas ı f o n lardan s a ğ l a n a c a k b ü y ü k çapl ı dövi z h a r c a m l a n n ı k ı s m e n d e n g e l e m e k ,
- Ülked e kullanıla n teknoloj i seviyesin i v e çeşitlerin i arttırmak ,
- Yen i ürünle r yaratı p ihra ç e t m e k v e klasi k ihra ç ürünlerin e yen i p a zarlar b u l m a k ,
- Yen i istihda m sahalar ı y a r a t m a k
Bir k a m u ihalesin e katıla n v e gönüll ü olara k K S A v e y a offse t teklif i v e ren firmalar . Ticare t v e S a n a y i Bakanlığı'n a çağrıU p yükümlülüklerin i nası l
karşılayacaklan m ü z a k e r e edilir . Seçile n firmala r il e t ü m taahhütlerin i yerin e
getireceğine dai r bi r protoko l imzalar . B u yükürnlülükle r ü ç ü n c ü bi r taraf a
devredilebilir özelliktedir . Bi r ka ç offse t v e K S A a n l a ş m a s ı örneğ i a ş a ğ ı d a
verilmiştir.
- Bi r D a n i m a r k a Firmas ı Yen i Z e l a n d a ' d a n 2 5 milyo n $'lı k bahç e v e
deniz ürünler i satı n alı p karşılığınd a 5 0 milyo n $'lı k bi r feribo t satmıştı r (KS A
oranı % 5 0 ) .
- Bi r d e m i r y o l u ihalesin e gire n Maca r Firmas ı satacağın ı d e m i r y o l u
m a l z e m e s i karşılığınd a Yen i Z e l a n d a ' d a n k o z m e t i k m a l z e m e s i itha l etmey i
taahhüt ederek , ihaley i kazanmıştır .
- Bi r P o l o n y a Dı ş Ticare t Şirket i k ö m ü r madenciliğ i e k i p m a n ı v e ağı r
sanayi m a k i n a l a n karşılığında , Yen i Z e l a n d a ' d a n k o y u n et i itha l etmiştir .
Yeni Zelanda'nı n g e l e n e k s e l ihra ç ürünler i ola n e t v e sü t ürünlerini n
K S A ' d a kullanılmasın a o t o m a t i k m a n m ü s a a d e e d i l m e z . Bunları n Sanay i v e
Ticaret Bakanlığı'nı n o n a y ı n a bağl ı olara k yalnı z yen i pazarlar a ihracat ı
m ü m k ü n d ü r . Yen i Z e l a n d a Sanay i v e Ticare t B a k a n l ı ğ ı , ihaleler e katıla n fir m a l a r a ihra ç e t m e k içi n uygu n ürünle r b u l m a l a r ı n d a v e b u ürünleri n üretici leri il e t e m a s k u r m a l a n n d a yardımc ı olur .
4. İsrai l
İsrail 1967'de n ber i k a m u k u r u l u ş l a n n a 1 milyo n $' ı a ş a n satı ş y a p a n
yabancı şirketleri n yo l açtıklar ı dövi z kaybın ı "Karşılı k paketleri " il e 'çoğ u z a m a n KSA ) d e n g e l e m e politikas ı izlemektedir . Şirketlerde n gayriresm i ola rak, yaptıkla n satışı n %25' i o r a n ı n d a dövi z k a z a n d ı n c ı karşılıkla r y a r a t m a l a n
talep edilmektedir .
1983'te H ü k ü m e t ihalelerind e karş ı satı n a l m a l a n d e ğ e r l e n d i r m e k içi n
KSA Merkez i K u r u m u kuruldu . Ayn ı yı l o r t a l a m a 1, 6 milya r d o l a n aşkı n itha lat kon u ola n asker i m a l z e m e alımlar ı d a k u r u m c a izlene n K T işlemler i kap samına sokuldu .
A B D Şirketlerini n yalnı z 1983't e İsrail'l e yürüttükler i 11 0 ade t K S A
p r o g r a m ı n ı n t o p l a m d e ğ e r i 1 milyar d o l a n a ş m a k t a y d ı .
1 milyo n d o l a n a ş a n b u ihaley i k a z a n m a k isteye n bi r firm a ü ç çeşi t
karşılık paket i sunabilir :
1) Baz ı p a r ç a l a n n İsrail'd e üretim i (montajı ) içi n İsrail'l i partnerieri e j o int-venture yatırım ı (Dolaysı z offset )
2) İsrail'de n baz ı malları n v e y a hizmetleri n alım ı (Dolayl ı offse t v e y a
KSA)
3) İsrail' e satıla n fabrikad a (Makinalarda ) üretilece k ürünler i ger i satı n
alınması (Buy-back ) r
İsrail'in KT' e ö n em vermesin i başlıc a sebepler i a r a s ı n d a d ü n y a n ı n kiş i
b a ş ı n a d ü ş e n bor ç mikta n e n fa2;i| i ola n ülkes i olmas ı v e G S M H ' s m ı n üçt e
birini s a v u n m a harcamalann' a aytrmas f sebebiyl e yeterl i dövi z rezervin e s ahip o l m a m a s ı il e politik sebeplerl e b a z ı strateji k h a m m a d d e l e r i dövi z karşılı ğı s a ğ l a y a m a m a sı sayılabilir . .
İsrail s e r m a y e mal ı a l m a k içi n yeterl i döviz e s a h i p o l m a y a n ülkelerl e
KT anlaşmas ı y a p a r a k s e r m a y e malı/strateji k h a m m a d d e takasın ı gerçek leştirmektedir.
C-AVRUPA -
:f
1 . isve ç
İsveç'in Doğ u Blok u il e ticaretinin % 2 0 ' s i K S A ve b u y - b a ck a n l a ş m a l a n n a dayanır . Doğ u A l m a n y a ' d a t u r u l a n g ü b r e fabrikasını n bedeli n niha i
ürün, çeli k v e kimyasa l ürünlerl e tahsi l edilmiştir . Yin e elindek i üreti m fazla s ı n a dövi z karşılığ ı paza r b u l m a y a n d ü n y a n ı n ö n d e gele n otomobi l üreticis i
firmalarından İsve ç menşeill i V o l v o Internaitona l D e v e l o p m e n t C o r p Doğ u
A l m a n y a ' y a yaptığ ı otomobi l s a t ı ş ı k a r ş ı l ı ğ ı n d a çeşitl i âına i mamulle r itha l etmiştir.
İsveç H ü k ü m e t i , ö t e d e n b e r l ç o k tarafl ı ticare t sistemin e ter s d ü ş t ü ğ ü
gerekçesiyle K T yöntemlerin e karş ı ç ı k m a s ı n a r a ğ m e n , 198 4 Haziran'ınd a
KT'e s ı k SJk b a ş v u r a n 2 . D ü n y a Savaş ı sırasınd a kurula n bi r öze l sektö r şir keti ola n v e 8 0 ihracatç ı şirketi n orta k olduğ u S U K A B ' ı n kontrolün ü beklen m e d i k bi r şekilde el e geçirmiştir. A m a ç , Şirketi n yen i statüs ü sayesind e D o ğu Blok u v e 3 . D ü n y a Ülkelefi*pıçlek i devte t ticaret , şirketleri il e d a h a iy i
ilişkiler kurulmas ı v e K T y ö n e t m l l e r i n d e thö|asla^flarak.fe û ülkelerl e ticare tin arttırılmas ı v e b u tür ş i r k e t l e r i d a ha ö n c e k u r m u ş diğe r ülkelerl e rekabe t
e d e b i l m e k a r z u s u olmuştur .
S U K A B İsveç'te n dövi ? ö d e m e d e n m a l a l m a k isteye n ülkeleri n firrrıa lan il e u z u n vadel i ilişkile r k u r m a politikas ı izler . B u ülkelerde n SSCB-Suri ye, T a n z a n y a , Cezayir , B a n g l a d e ş , Mısır , Filipinler , İra n M o z a m b i k v e Pa,kistan'la bi r diz i çerçev e K T a n l a ş m a s ı yapmıştır . B u anlaşmalard a K T
işlemleri sırasınd a bankacılık , sigorta , nakliye , ö d e m e istemler i s t a n d a r t pro sedüre bağlanmaktadır . D a h a softr a öze l sektö r firmalar ı b u kuralla r çerçe vesinde b u ülkelerl e ticare t yapmaktadır .
İsveç'te müteşebbisli k g ü c ü ola n v e b ü y ü k çapl j ihaleler e nası l girebi leceğini biler i küçü k firmaları n l< J ı^öntemleri il e b ü y ü k ölçekl i jşle r almalar ı
. . , ^V. ' •
•
•
'
11
3
imkanı, he r z a m a n varolmuştur . A B B A topluluğunu n pla k v e kasetlerini n
Doğu Blok u Ülkelerin e t a k a s y ö n t e m i y l e satışı , 3 çalışan ı ola n bi r şirketi n İs veç Hükümet i il e 2 milya r İsve ç Kron u d e ğ e r i n d e helikopte r tedarik i il e ilgil i
b u y - b a c k a n l a ş m a s ı n d a aracılı k y a p m a s ı , 1 kişide n o l u ş a n bi r şahı s şirketi nin Çin' e gyoti n m a k a s v e p r e s ihracat ı içi n taka s a n l a ş m a s ı y a p m a s ı , b u
k o n u d a verebilece k bi r ka ç örnektir . KT'i n İsve ç dı ş ticaret i içindek i payını n
% 8 ' e ç ı k a n i m a s ı hedef i 1 9 9 0 ' d a gerçekleşmiştir .
İsveç'in Bat ı ülkeleriyl e ticaretind e offse t p r o g r a m l a n n ı n rol ü g ü n g e ç tikçe artmaktadır . İsveç , h e m offse t program ı tekli f e d e n h e m d e edile n bi r
ülke o l m a özelliğin e sahiptir .
2. Frans a
F r a n s a H ü k ü m e t i K T u y g u l a m a l a n uzu n sür e kayıtsı z kaldı . B u n u n l a
birlikte gelişe n K T olgus u karşısınd a s o n yıllard a baz ı girişimlerd e b u l u n m a y a b a ş l a d ı . Örneği n T i c a r e t Bakanlığın ı bi r K T birim i k u r d u . (Servic e d e
C o m p e n s a t i o n ) . B u birimi n görev i Fransı z ihracatçıla n içi n K T kılavuz u h a zırlamak v e Fransı z ticare t şirketlerin e d a n ı ş m a n l ı k yapmaktır .
D a h a öneml i bi r kuruluş , H ü k ü m e t i n v e o ö n d e g e l e n Fransı z B a n k a sı'nm kurduğ u K T K o n u s u n d a u z m a n l a ş a n S o d i c o m e x Firmasıdır . A s l ı n d a ,
kendilerinin K T birim i olu p b a n k a l a n n böyl e bi r şirkett e birleşmelerini n s e b e bi b a n k a l a r d a n birini n K T işlemin i g e r ç e k l e ş t i r m e m e s i n d e n d o ğ a b i l e c e k risk i
azaltmaktır.
Sodicomex'in t e m e l fonksiyonlarında n bir i Fransı z S a v u n m a Sanayi i
ve y ü k s e k teknoloj i ürünlerin i dövizl e ö d e m e y a p m a z o r u n l u l u ğ u olmaksızı n
ö d e m e sıkıntıs ı içindek i ülkeler e maku l ö d e m e yöntemler i geliştirere k sat maktır. Fransa'nı n s a v u n m a v e y ü k s e k teknoloj i sanayiler i ihracat ı h a k k ı n d a
bilgiler Sodicomex'i n ortağ ı ola n k a m u kesimini n elindedi r v e detayl ı bilg i
verilmemektedir. Yapıla n K T işlemler i is e sına i işbirliğ i endüstriye l y a r d ı m
isimleri altınd a gizlenmektedir . Y a n resm i K T k u r u m u ola n A C E C O ( A s s o c i ation pou r l a C o m p e n s a t i o n d e s E x c h a n g e s C o m m e r c i a u x o f Francais ) ise ,
1978'de baz ı ticare t birlikleri , Pari s Ticare t O d a s ı v e 5 b ü y ü k b a n k a tarafın d a n ücretsi z K T d a n ı ş m a n l ı k hizmetler i v e r m e k üzer e k u r u l d u . Birlikler e ü y e
firmalann yıllı k 3 0 0 0 - 6 5 0 0 fran k aras ı d e ğ i ş e n a i d a t l a n , k u r u m u n başlıc a g e lir kaynağıdı r v e 199 0 yılınd a hizme t g ü c ü d a h a d a artmıştır .
A C E C O K T işlemlerin e gire n Fransı z firmala r a d ı n a m ü z a k e r e l e r e k a
tılmaktan, partne r olara k K T yükümlülüklerin i k a r ş ı l a m a y a kada r bi r ço k ser
vis veri r A C E C O KT' e katıla n t ü m tarafla r a r a s ı n d a k o o r d i n a s y o n u s a ğ l a m a
y a çalışır . KT'l e ilgil i araştırmalar , yayınla r y a p m a k , teknikle r v e riskle
r
h a k k ı n d a isteye n kuruluşlar a bilg i v e r m e k A C E C O ' n u n görevler i arasında dır.
Fransa, Cezayir , Irak , Ç i n , Suriy e v e V i e t n a m il e ikil i ticare t a n l a ş m a ları yapmıştır . A y r ı c a firmala r a r a s ı n d a çeşitl i b u y - b a c k v e offse t anlaşmalar ı
yürütülmektedir.
KT yöntemler i aracılığ ı il e alına n malla r a r a s ı n d a fosfat , kömür , pirinç ,
petrol, kahve , tarı m ürünler i gib i h a m m a d d e l e r v e teksti l gib i sına i mamuller ,
satılan malla r a r a s ı n d a is e h a v a s a v u n m a sistemleri , helikopter , uçak , g ü b re, tereyağı , u n , o t o m o b i l gib i işlenmi ş ürünle r v e y a y ü k s e k teknoloj i ürünler i
vardır.
Havacılık Şirketler i Aerospatie - Mısır' a helikopte r satış ı karşılığınd a
s u n d u ğ u d o ğ r u d a n offse t p r o g r a m ı n d a b u ülked e helikopte r mont e etmey i
teklif etmiştir . Fransı z T E C H N H I P Şirket i S S C B ' d e 1977'd e 2 aromati k
kompleksi kurmuştur . Ö d e m e 1990-198 9 arasınd a b u r a d a n he r yı l 9 5 mil yon $'lı k ürünü n ger i satı n alınmasıyl a (buy-back ) gerçekleştirilmiştir . Fran sa'ya bi r kısm ı ülkeni n esk i s ö m ü r g e s i ola n v e Fransızc a k o n u ş u l a n bi r ço k
ülkeden sürekl i K T talepler i gelmektedir .
3. A l m a n y a
Batı A l m a n y a KTS'n e ilk e olara k karşıdır . Ülkeleri n birbirlerin i bağlayıc ı
anlaşmalar y a p m a s ı n ı n ucuz a ürete n ülkede n ma l alınmasın ı önlediğini , böy lece ticarett e etkinlikte n uzaklaşıldığm ı savunmaktadır . A n c a k pratikt e özellik le Doğ u Bat ı ticaretind e K T usullerin e başvurmaktadır . A y r ı c a b u usulü n baz ı
ülkelerde ticarett e bi r zorunlulu k olduğ u gerçeğ i yetkililerc e kavranılmıştır .
Batı A l m a n y a ' n ı n K T partnerler i a r a s ı n d a Doğ u B l o k u , Hindista n A r a p
Ülkeleri v e Çi n vardır . 1983'd e S S C B ' e yapıla n m a k i n a parçala n ihracat ı 1, 5
milyar DM' ı bulmuştur . Bunu n % 1 0 ' u o r a n ı n d a S S C B ' d e n ithala t (KSA ) y a pılması zorunludur . A l m a n y a ' n ı n m a k i n a parçalar ı sattığ ı Libya , S . Arabista n
ve Nijery a d a K S A t a a h h ü t ü n d e bulunmasın ı tale p etmektedir .
1960'lardan 1984' e kada r İran' a k a m y o n satı p bedelin i dövizl e tahsi l
e d e n A l m a n Daimle r Ben z A G , 1984't e İran'ı n petroll e ö d e m e tekli f etmes i
üzerine ma l g ö n d e r m e y i kesmiştir . 9 aylı k bi r hareketsizli k d ö n e m i n d e dal galı A v r u p a p i y a s a s ı n d a rakipleriyl e mücadelele r v e r e n f i r m a b u p a z a n n
b o ş l u ğ u n u d o l d u r a m a m ı ş t ı r . O n u n için , 198 5 b a ş ı n d a petroll e ö d e m e yapıl masını kabu l e t m e k z o r u n d a kalmıştır . Ben z İran'dak i fabrikasın a gerekl i
parçalan g ö n d e r e r e k a y d a 100 0 M e r c e d e s k a m y o n üretebilmektedir . Ben z
aldığı petrol ü nerey e v e nası l sattığın ı açıklamamaktadır . A l m a n Hükümet i
ise b u işlemler e karışmay ı reddetmiştir .
A l m a n Şirketler i baz ı h a m m a d d e v e enerj i k a y n a k l a n ithalatın ı uzu n
vadeli v e güvenili r bi r şekild e y a p a b i l m e k içi n b u y - b a c k anlaşmalar ı y a p maktadır. Madencili k araştırmas ı içi n gerekl i m a l z e m e v e teknoloj i A l m a n ya'ca s a ğ l a n m a k t a , b u l u n a c a k madenleri n bi r kısmın ı kendilerin e bırakmay ı
taahhüt e d e n ülkelerd e h e m e n a r a m a l a r a b a ş l a n m a k t a d ı r .
A l m a n H ü k ü m e t i , a r a ş t ı r m a masraflarını n % 5 0 - %70'i.n i kred i v e r e r e
finanse etmektedir . Brezilya'da n nikel , G ü n e y Afrikada'da n titan , Avustur
ya'dan t u n g s t e n ayn ı usullerl e A l m a n y a ' y a getirilmektedir . S S C B ' d e n s a ğ l a
nan d o ğ a l g a z ise , A l m a n firmalarını n b o r u hatt ı y a p ı m ı n d a n d o ğ a n alacak
larını k a r ş ı l a m a d a bell i bi r süre kullanılmıştır .
k
-
A l m a n y a ' d a K T k o n u s u n d a şirketleşm e hızl a gelişmektedir . Bi r ç o k fir m a K T birim i k u r m a k t a , b ü y ü k firmala r a y n K T şirketler i oluşturmaktadır .
A l m a n y a E k o n o m i Bakanlığı'n m a ç ı k l a m a l a n n a g ö r e A l m a n y a ' n ı n D o ğu Blok u Ülkeleri'n e yaptığ ı ihracatı n % 1 0 - 1 5 ' i K S A ' y a konudu r v e D o ğ u
Bloku m a l l a n il e d e n g e l e n m e şart ı taşımaktadır .
4. Finlandiy a
Finlandiya esk i S S C B il e e n fazl a ticare t y a p a n Bat ı ülkelerinde n biri dir. 1983't e Finlandiya'nı n 2 5 milya r $' a yakı n d ı ş ticare t h a c m i içind e
S S C B ' n i n pay ı 6, 5 milya r $'l a yaklaşı k %25'tir .
İkinci D ü n y a Savaş ı sonrasındak i e k o n o m i k kao s sırasınd a e n kola y
ülkelerarası ticaret , taka s yol u il e yapılıyordu . B u s ı r a d a Finlandiy a il e S S C B
a r a s ı n d a i m z a l a n a n ikil i ticare t anlaşmas ı Sovyetle r Birliği'ni n d a ğ ı l m a s m a
r a ğ m e n hal a yürürlüktedir .
Finlandiya - S S C B ticaretind e ithala t ihracatl a ödenir . Ö d e m e l e r Hel sinki'de B a n k o f Finlan d v e M o s k o v a ' d a M o s c o w ' s B a n k Fo r forein g T r a d e
a r a s ı n d a tutula n klirin g h e s a p l a n aracılığ ı il e yapılır. H e s a p birim i rubledir .
M a l l a n n fiyatlanması , uluslararas ı p i y a s a f i y a t l a n n a g ö r e yapılır . Sabi t
fiyat ilk e olara k geçerl i değildir . B u n e d e n l e d a l g a l a n a n fiyatla r ticare t hac mini değiştirere k d e n g e s a ğ l a n m a s m ı gerektirebilir . B u d u r u m petro l fiyatla n
arttığı v e y a azaldığ ı z a m a n , ülk e e k o n o m i s i üzerind e hissedile n bi r etk i y a ratmaktadır. S S C B ' d e n ithalatını n ö n e m l i bi r kısımın ı oluştura n petrolü n fiyat ı
artınca, Finlandiy a d a h a fazl a işlenmi ş ürü n ihra ç e t m e k z o r u n d a k a l m a k t a dır. O P E C ' i n y o l açtığ ı Birinc i v e İkinc i Petro l Ş o k l a n Bat ı Ülkelerini n ihra ç
p a z a r l a n n ı daraltı p sanayilerin i atı l kapasitelerl e karş ı karşıy a bırakırken ,
S S C B ' n i n eskis i kada r petro l alabilme k içi n d a h a fazl a m a l ihra ç e t m e k z o runda kala n Finlandiya'nı n ihracat a d ö n ü k sanayiler i t a m kapasit e çalışıyo r
ve b u sarsıntıy ı h i s s e t m i y o r d u .
Finlandiya'nın S S C B ' d e n başlıc a ithala t kalemler i petrol , kömür , g a z ,
y a t ı n m malları , k o m p l e fabrikalar ; ihraca t kalemler i is e işlenmi ş m a m u l l e r
madencilik v e metalürj i sanayi i ürünleridir .
S S C B - F i n ikil i ticare t a n l a ş m a s ı bi r s e r b e s t paza r e k o n o m i s i il e d ü n yanın e n b ü y ü k merkez i planl ı e k o n o m i s i a r a s ı n d a k a y d a d e ğ e r bi r K T a n laşması örneğidir .
Finlandiya, diğe r D o ğ u Blok u Ülkeler i v e 3 . D ü n y a Ülkeler i il e d e çeşit li K T u y g u l a m a l a n n a girmiştir .
5. A v u s t u r y a
A v u s t u r y a ' d a taka s v e diğe r K T S tekniklerini n kullanım ı o l d u k ç a yay gındır. A v u s t u r y a v e V i y a n a , u z u n yıllardır . A v u s t u r y a H ü k ü m e t i b u ticare t
teknikleri içi n öze l bi r yasa l d ü z e n l e m e getirmiştir . B u n u n l a birlikt e z a m a n
z a m a n K T uygulamaların ı destekleyic i telkinlerd e bulunmaktadır . Ö r n e ğ i n
Hükümet, Batıl ı o t o m o b i l imalatçıların a A v u s t u r y a otomobi l ihracatç ı lan n da
tercihli tarifelerde n y a r a r l a n m a k isterlerse , A v u s t u r y a firmalar ı il e K S A v e or tak üreti m anlaşmalar ı yapmalar ı gerektiğ i k o n u s u n d a bask ı yapmıştır . A y n c a hükümet , asker i m a l z e m e a l ı m ı n d a bi r ka ç offse t programın ı başarıyl a
sonuçlandırmıştır.
A v u s t u r y a Ticare t O d a s ı , S a n a y i v e Ticare t Bakanlığ ı v e Sanayicile r
Birliği'nin kurduğ u Evidenzbür o ise , KT'l e ilgil i yayınlard a b u l u n m a k t a v e
karşılaşılan he r türl ü soru n içi n ücretsi z d a n ı ş m a n l ı k servisler i verrhektedir .
A v u s t u r y a şirketlerini n 2 . D ü n y a S a v a ş ı s o n r a s ı n d a ihtisaslaştıkla n
uluslararası ticare t teknikler i switc h üçl ü işlem , blok e hesaplarını n tasfiyesi ,
buy-back anlaşmalar ı gib i kılasi k K T y ö n t e m l e r i y d i . İhtisaslaştıkla n ülkele r
ise C O M E C O N ülkeler i idi . 1 9 8 0 d e n s o n r a K T S teknikler i v e uygulayıcıs ı ül ke sayısını n artmasıyl a işleri n h a c m i v e niteliğ i V i y a h a ' d a günübirli k i ş y a pan küçü k switc h v e ticare t f i r m a l a n n ı n kaldırılabileceğini n ço k üzerind e bi r
b o y u t a erişti .
6. İngilter e
İngiltere'nin t ü m ihracatını n yaklaşı k %5'in i oluştura n 3, 5 milya r sterlin lik kısmı , K T a n l a ş m a l a n aracılığ ı il e gerçekleştirilmektedir . D i ğ e r bî r ifadey le, K T anlaşmalar ı y a p ı l m a m ı ş o l s a idi , b u d e ğ e r d e bi r ticare t i m k a n ı n d a n
m a h r u m kalınacaktı . A y n c a K S A oran ı % 1 0 0 o l m a y a n (%20 , % 3 0 v b . o r a n -
lardaki) b ü y ü k çapl ı ihalelerd e sunula n K S A tekli f paketler i sayesind e kaza nılan i ş hacm i dikkat e alınırsa , 3, 5 milya r sterli n r a k a m ı çok d a h a fazl a yük selir.
İngiltere H ü k ü m e t i K T u y g u l a m a l a r ı n a karş ı u z u n s ü r e sessi z kalmay ı
yeğlemiştir. B u t u t u m d a ç o k tarafl ı ticare t sistemini n teorid e v e u y g u l a m d a
ö n c ü s ü bi r ülkeni n b u sistem e ter s d ü ş e n ticar i u y g u l a m a l a r ı destekle r bi r
g ö r ü n ü m e sahi p o l m a k i s t e m e m e s i ro l oynamıştır . A n c a k s o n z a m a n l a r d a
H ü k ü m e t , ticarett e K T tekniklerin i b e n i m s e y e n birço k D o ğ u Blok u v e 3 .
D ü n y a Ülkesi'nd e K T paketler i hazırlaya n b a ş k a ülk e ihracatçılannd a b a ş a nlı olabilmeler i içi n K T u y g u l a m a l a n n d a k a ç ı n ı l a m a y a c a ğ ı n ı kabu l etmiştir .
Bu g ö r ü ş t e n hareketl e d e Ticare t v e S a n a y i Bakanlığ ı (DTI ) bünyesindek i
Projeler v e İhraca t Politikas ı Bölüm ü (PEP ) K T S v e p i y a s a l a n h a k k ı n d a İn giliz ihracatçılann a bilg i v e r m e k l e görevlendirilmiştir . P E P , K T talepler i hak kında ihracatçılar a d u y u r u d a b u l u n m a v e yayınla r y a p m a gib i d a h a aynntıl ı
çalışmalar d a yürütmektedir .
H ü k ü m e t i n faaliyetler i d ı ş ı n d a 4 İngili z 2 Belçik a şirket i tarafında n
Londra'da 198 4 yıl ı b a ş ı n d a K T h a k k ı n d a bi r tü r e n f o r m a s y o n sağlaya n bi r
büro kuruldu . Kıs a ad ı B A T I Ş ola n b u büro , K T y ü k ü m l ü l ü ğ ü ola n ihracatçı larla y ü k ü m l ü l ü k s o n u c u p a z a r l a m a k z o r u n d a kaldıkla n m a l l a n n niha i kulla nıcılan a r a s ı n d a bi r köpr ü görevin i d e görmektedir . A y n c a dövi z sıkıntıs ı için deki ülkeleri n Batıda n t a k a s usul ü il e ma l v e h i z m e t satı n almalarınd a arac ı
rolü o y n a m a k t a d ı r .
İngiltere'nin bell i başl ı bütü n b a n k a l a n 199 0 s o n u n a kada r K T birim i
kurmuş v e müşterilerin e hizme t v e r m e y e başlamıştır .
S u u d i Arabista n 1985't e İngiltere'y e sipari ş ettiğ i 13 2 uçağı n bedelin i
petrol il e ö d e m e y e başlamıştır . Böylec e tarihi n e n b ü y ü k sila h ticaret i (5, 6
milyar $ ) bi r taka s a n l a ş m a s ı anlaşmas ı aracılığ ı il e gerçekleştirilecektir . A y rıca, İngili z Leylan d firmas ı L a n d Rove r cip i satışlann ı k a h v e , kaka o v e ke reste karşılığınd a y a p m a k t a d ı r .
7. D a n i m a r k a
H ü k ü m e t i n öze l bi r K T politikas ı v e p r o g r a m ı yoktur . R e s m i istatistikle re gör e ülk e ihracatını n yaklaşı k %5' i K T a n l a ş m a l a n çerçevesind e yapıl maktadır. R o m a n y a , P o l o n y a v e Y u g o s l a v y a başlıc a partnerlerdir .
Danimarka'nın kullandığ ı K T teknikler i a r a s ı n d a taka s offset , b u y - b a c k
ve üçl ü işle m vardır . D o ğ u Blok u ülkeleri'n e niha i ürü n karşılığ ı fabrika , m a kina ihracat ı y a p a n D a n i m a r k a firmala n genellikl e k ü ç ü k çapl ı bağlantıla r
gerçekleştirmektedir.
B a ş k a ülkeleri n firmalannı n K T s a y e s i n d e bi r ç o k ihaleler i kazandığın ı
gören D a n i m a r k a F i r m a l a n , g e ç m i ş t e K T tekliflerinde n k a ç ı n m a k l a yara r
sağlayıp z a r a r a uğradıkların ı far k etmişlerdir .
D a n i m a r k a ' d a KT' e karş ı g ü n d e n g ü n e arta n ilgini n bi r örneğ i d e F-1 6
uçaklannın D a n i m a r k a ' d a üretilmes i il e ilgil i olarak , A B D il e yapıla n offse t
anlaşmasıdır.
III. S E R B E S T P İ Y A S A E K O N O M İ S İ N E G E Ç İ Ş T E N Ö N C E , M E R K E Zİ P L A N L I E K O N O M İ L E R D E K T S U Y G U L A M A S I
D e m o k r a t i k l e ş m e hareketin e kada r D o ğ u Blok u Ülkeler i kend i arala n n d a , gelişmekt e ola n ülkelerl e v e gelişmi ş ülkelerl e ticare t y a p a r k e n farkl ı
sebeplerle y o ğ u n bi r şekild e K T yöntemlerin i kullandıla r v e hale n d e b u y ö n t e m d e v a m etmektedir .
D o ğ u - D o ğ u ticaret i olara k d a adlandınlabilce k kend i a r a l a n n d a k i tica rette dövi z k u l l a n m a d a n h a m m a d d e v e işlenmi ş ürünler , ihtiyac ı ola n üretic i
ülke arasınd a taka s edilmektedir .
D o ğ u - G ü n e ş ticaret i olara k adlandırılabilece k Doğ u Blok u Ülkes i - G e lişmekte ola n Ülk e ticaretind e genellikl e ma l takas ı v e y a b u y - b a c k y ö n t e m leri kullanılır . D o ğ u Blok u Ülkeler i uzu n vadel i anlaşmalarl a baz ı öneml i
h a m m a d d e l e r i n tedarikin i g ü v e n c e altın a alırken , karşılığınd a kend i sanay i
ürünlerini p a z a r l a m ı ş olur .
B a z e n gelişmekt e ola n ülked e iigil i h a m m a d d e y i üretm e v e işlem e te sislerini kuru p karşılığınd a üretilece k niha i ürün ü kabu l etm e (buy-back )
yöntemi d e kullanılmıştır . Genellikl e "sına i işbirliği " anlaşmas ı şeklind e a d landınlan b u tü r anlaşmala r e k o n o m i k hedeflerini n yanısır a z a m a n z a m a n
politik hedefle r gözetilere k gerçekleştirilmiştir .
D o ğ u - Bat ı ticaret i olara k a d l a n d ı n l a b i l e c e k Doğ u Blok u Ülkes i - geliş miş ülk e ticaretind e d e genellikl e ma l takas ı v e b u y - b a c k yöntemler i kullanıl mış, a n c a k b u d e f a teknoloj i v e e k i p m a n ihra ç edi p niha i ürü n ger i satı n
alan Doğ u Blok u Ülkes i deği l Bat ı firmas ı olmuştur .
D o ğ u Blok u Ülkeleri'ni n birçoğ u kendilerin e ma l s a t m a k isteye n firma ları K S A t a a h h ü t ü n d e b u l u n m a s ı n ı istemişler , b u taahhü t oran ı önceliğ i yük s e k mallard a d ü ş ü k , önceliğ i o l m a y a n m a l l a r d a y ü k s e k tutulmuştur .
Bu sisteml e Batıl ı firm a Doğ u Blok u Ülkesini n mallann ı kend i b ü n y e sinde e r i t e m i y o r s a fiyatınd a bell i bi r o r a n d a indirim i (disagio ) kabu l edere k
üçüncü bi r taraf a satabili r v e döviz e kavuşur . B u işlemle r genellikl e bell i bi r
komisyon karşılığ ı A v u s t u r y a v e İsviçr e gib i ülkelerdek i u z m a n Switc h firma -
larınca yürütülür . İnd i nrti ö f arı lan genellikl e inallar ı kalitel i ola n Doğ u A l m a n ya, Ç e k o s l o v a k y a gib i ülkele r içi n e n düş&k, kalitesi z m a l üreten Bulgarista n
ve R o m a n y a gib i ülkele r içi n er r y ü k s ek şıîviyelerdedir .
D o ğ u Blok u ülkeleri'nd e R o m a n y a chşmd a yazıl ı kurallar a b a ğ l a n m ı ş
o l m a s a d a K T kurumlaşmıştır . B u ülketeri n herbirini n K T m ü z a k e r e l e r i n d e
izlediği y o l , yetkili D T K ' n u n hangiler i o l d u ğ u m e ç h u l değildir .
B u n u n l a biriikt © ağı r İşleye n b ü r o k r a s i , s o r u m l u l u k a l m a k t a n kaçı ş gib i
sorunlar yıllardı r d e v a m etmektedir .
S o n yıllard a e n hızl ı gelişe n K T p ^ a n ola n Çi n Hal k Cumhuriyeti'nd e
d e zorunl u Jttjalat d ı ş ı n d a dövizl e ödemj e yerin e mall a ö d e m e terci h edil mektedir.
Çin'de y a t ı n m y a p a n birço k f i r m a îhra ç ettiğ i e k i p m a n v e teknolojini n
bedelini üretîte n niha i ü r ü n l e tahsi l e t m e t l g d i r .
A.ASYA
1 . Ç i n HâHc C u m h u r i y e t i
19701i yıllan n s o n u n d a n itibare n Çin'i n yönetimin i elind e tutu n kadro lar, 2 0 00 yılınd a m o d e r n bi r s a n a yi ü l k e s i y a r a t m a y ı a m a ç l a m a k t a d ı r . A n c a k
hedefe ulaşırke n b a z ı gelişmekt e o l a n Ülkele r v e D o ğ u Blok u ülkeler i gib i
dış b o r ç l a n m a y o l u n a g i t m e k istenmemektedir . Dı ş b b r ç l a n m a k s ı zm y a b a n c ı
maJ, teknoloji , ve hi2ff^tler! n üffeey e g i r ş f , K T S teknikler i kullanılara k m ü m kün o l a b i l m e d e d i r . J
>
Çîn,,sâTî yılfarda ı buy-|Jâç k u S l M Q i ^ | i u n y g d a e n ç o k kullanan ülk e d u rumuna.geİj^iş!inJf|o;^e| kaî&^f)rfâ^
^ civarınd
a buy-bac k
anlaşmasının çöğ ü H o n g K o r i | rtierke'i^rsanayi şirketler i il e imzalanmıştır .
B u a n l a ş m a t e r d a H o n g K o n g fâferik a ekranını v e üreti m girdilerin i s a ğ l a m a k t a , karşitığıncf a üfetite n m a m u l i e f l ^ ^ v ^ m a k t a d ı r . B u mamuWe r d ü n y a
piyasalanhdk^â^hefttMe r t i ^ ^ f ı M ^
^ tanınmaktadır . ^In, H o n g
Kong'a l98S*d e yaklaşı k ^ m i l y a r dofa f l i ^ r r r t d a ihraca t gerçekleştirmiştir .
Hon k o n g İS 0 (^n'dert ith^;ett%i^mâllârt:€$ürt<j ü ülkeler e y e n i d e n ihra ç et mektedir. (Re-export) . Ç f r i / H 6 r % K o n g ^ ' û t k e ^ e k o n üzerindek
i ağırlı ğının farkındadı r v e b e n z e ri yen i s e r b e i t i p ö t ğ e l e r kurara k üreti m v e dış ticaretin a r t m a s i n
a ^lışnıaktâdır
. < ^
n gerçekleştirdiğ
i buy-bac
k
a n l a ş m a l a n h d â r i birka ç örne k a ş a ğ ı d a ^ ^ m i ş t i r :
- B . Âtjtıân V o l k s w a g e n Fîrmas f 'ÇtPI e S h a n ğ h a i ' d e bi r moto r fabrika sı,. B B i j f n 9 l e ^ : o b m © b İ m ö ö i a j ; i g § i s i k ^ ^ a n l a ş m a s ı yapmıştır . B u orta k
liretim te^ıslterin m k ü a ı l u ş u h d a Çîr i H a f f ^ u m h u r i y e t î ' n i n p a y ı n a d ü ş e n k ı -
s i m kısme n S h a u g h a i ' d e n yapılaca k moto r ihracıt ı il e karşılanmaktadır .
- Bi r Hon g K o n g firmas ı Bat ı A l m a n y a polyeste r filamen t m a k i n a l a n n ı
Çin'de bi r İsviçr e Şirketini n kurduğ u f a b r i k a y a ihra ç etmiş , karşılığınd a b u
makinalarla üreti m polyeste r ipliğ i satı n almıştır. .
Çin'de yalnı z yen i kurula n tesislerd e d e ğ i l , faka t tevsi i v e y a m o d e r n i z a s y o n yatırımın a gire n m e v c u t tesislerd e d e b u y - b a c k u y g u l a m a s ı n a ras lanmaktadır. Bat ı Şirket i Çi n fabrikasın ı m a k i n a - teknoloji k y a r d ı m sağlar .
Fabrika arta n üreti m kapasitesini n bi r kısmın ı Batıl ı Şirket e ola n b o r c u n u
ö d e m e k içi n ayınr . Batıl ı Şirke t b u mallar ı Çi n d ı ş ı n d a pazarlar . Baze n Batıl ı
Şirket Çi n firmaların a gird i sağla r v e t a m a m e n faso n imala t yaptırtabilir .
Çin Hal k C u m h u r i y e t i il e ticare t y a p m a k isteye n firmala r genellikl e
Hong Kong'dak i arac ı şirketlerde n yararlanırlar . B u şirketle r Çi n mevzuatın ı
ve bürokrasisin i iy i bildiklerinde n d a n ı ş m a n l ı k , i ş takib i v e sına i y a t ı n m l a n
gerçekleştirme k o n u l a n n d a b a ş a r ı l ı d ı r l a r .
Çin Hal k C u m h u r i y e t i Bat ı s e r m a y e s i n i ü r k ü t m e m e k içi n a ç ı k ç a K T
şartını iler i s ü r m e m e k t e d i r . A n c a k K T tekli f paket i s u n a n bi r f i r m a s u n m a y a na oranl a d a h a kola y i ş alabilmektedir. : Çin'd e u y g u l a n a n K T teknikler i y a n lız b u y , b a c k v e f a s o n imalatta n ibare t değildir . K S A a n l a ş m a l a n n a d a s ı k ç a
başvurulmaktadır. Ö r n e ğ i n A B D mediator s Firmas ı Çin' e sattığ ı 3 0 bi n A p p le m a r k a "persona l c o m p u t e r " i n karşılığınd a ipek , k ö m ü r v e petro l satı n al maktadır.
Çin'le K T a n l a ş m a s ı y a p a c a k firmaları n dikkat e almas ı g e r e k e n baz ı
hususlar şunlardır :
-Çin'le K T anlaşmas ı y a p m a n ı n e n iy i z a m a n ı yılı n s o n aylandır . B u
d ö n e m d e K S A içi n ma l s e ç e r k e n , dövi z karşılığ ı s a t ı l m a k üzer e a y n i m ı ş a n cak s a t ı l a m a m ı ş Çi n mallann ı eld e e t m e k m ü m k ü n d ü r .
-Çin'lilere satı n a l a c a k l a n mallarl a ilgil i detayl ı bilg i verilmel i v e gerekir se Çi n p a z a r ı n a gör e ma l a d a p t a s y o n u yapılmalıdır .
Çin'de y a b a n c ı bi r firmanı n herhang i bi r üreti m arac ı v e tesisin e s a h i p
o l m a s ı n a izi n verilmediğ i bilinmelidir .
B. A V R U P A
1.SSCB
1960'lı v e 1970'l i yıllard a S S C B ' n i n v e diğe r D o ğ u Blok u ülkeleri'ni n
Batı il e ticaretlerind e t e m e l a m a ç , Batı'n m teknolojisin i transfe r edebilmekti .
1980'lı yıllard a b u a m a c ı n y a n ı n d a k u r u l m u ş b u l u n a n s a n a y i tesislerinde n
elde edile n ürünler i p a z a r l a m a k d a ö n e m kazanmıştır . G ü n geçtiç e D o ğ u ,
d a h a komplik e mallar ı (kimyasa l m a d d e , g ü b r e , d e m i r - çelik , otomobi l vb. )
Batı'ya ger i s a t m a k istemektedir . Ö r n e ğ i n 1980'd e ü ç b ü y ü k B . A l m a n şir keti ola n Krupp , Salzgitte r v e Klöckne r il e S S C B - 3 milya r dolarlı k petro k i m y a tesisini n kurulmas ı v e bedelini n yıld a 4 0 0 milyo n dolarlı k üre , etilen ,
stiren v e m e t a n o l l a ö d e n m e s i a n l a ş m a s ı (buy-back ) yapmışlardır . B u anlaş m a d a h a öncek i yıllard a y a p ı l a n yüzlerc e b e n z e r i n d e n s a d e c e bi r tanesidir .
Batılı kimyasalla r üreticiler i A v r u p a p i y a s a l a n n ı n d ü ş ü k fiyatl ı Ru s k i m y a s a l ları il e d o l m a s ı n d a n yıllardı r şikayetçidir . Diğe r tarafta , İtalya n Fia t otomobil lerinin S S C B ' d e üretile n model i (Lada ) Bat ı A v r u p a p i y a s a l a n n d a Fiat'ta n
u c u z a satılara k üreti m teknolojis i aldığ ı f i r m a il e rekabe t edebilmiştir .
Bu örnekle r çoğaltılabilir . A n c a k h e p s i n d e orta k bi r özelli k yansıtılmak tadır: Ucu z işgüc ü v e maliyetler i e s a s a l m a y a b i l e n fiyatlam a sistem i s e b e biyle, S S C B v e diğe r Doğ u Blok u Ülkeleri , Batı'y a sattıkla n mallarda , kalit e
açısından o l m a s a bile , fiya t y ö n ü n d e n Bat ı firmala n il e yur t içind e v e ü ç ü n c ü
ülke p a z a r l a n n d a rekabe t e d e b i l e c e k d u r u m d a d ı r . B u d u r u m , baz ı Bat ı A v rupa Ülkeleri'nd e zate n atı l kapasit e il e çalışa n bi r ço k firmanı n d a h a d a g ü ç
d u r u m a d ü ş m e s i n e yo l açmaktadır . Batını n S S C B v e diğe r Doğ u Blok u ül keleri il e yaptığ ı yen i b u y - b a c k anlaşmalarını n g e ç m i ş t e n farkl ı sanayiler i
k a p s a m a s ı n ı n s e b e b i , ilerid e b e n z e r d u r u m l a n n o r t a y a çıkmasın ı e n g e l l e m e
düşüncesidir. S S C B , 1970'de n 1985' e kada r Bat ı it e 8 0 civarınd a b u y - b a c k
anlaşması yapmıştır . B u n l a n n , 30' u k i m y a sektör ü il e ilgilidir . S S C B , ger i s a tın a l m a y ö n t e m i il e yalnı z teknoloj i a l m a m a k t a , ayrıc a teknoloj i ihra ç d a et mektedir. Enerji , A l ü m i n y u m , çelik , petrol , c a m , kağı t v e m a d e n aletler i
S S C B ' n i n buy-back' e kon u başlıc a ihraca t sanayilerin i oluşturur . Bunla r g e nellikle 3 . D ü n y a Ülkeleri'n e ihra ç edilmektedir . (Türkiye , Hindistan , Y u g o s lavya, İran , Irak , Suriye , Libya , Sr i L a n k a , T u n u s , G a n a vb. )
D a ğ ı l m a d a n öncek i S S C B ' n i n s o n yıllard a ihracatını n b ü y ü k kısmın ı
h a m m a d d e l e r (petro l doğa l g a z , kömür , kükürt ) oluşturu r hal e gelmiştir .
Bunlar genelikl e K S A a n l a ş m a l a n aracılığ ı il e S S C B ' n i n ihtiya ç d u y d u ğ u
ürünlerle taka s edilmektedir .
1960'lı v e 1970'l i yıllard a petrol , kömür , d o ğ a l g a z gib i kola y nakt e
çevrilebilir h a m m a d d e l e r , K T s ö z l e ş m e l e r i n d e h e m e n h e m e n hi ç ye r a l m a z ,
bunlar, yalnı z dövi z karşılığ ı satılırdı . 1980'de n s o n r a d e v a m l ı artı ş g ö s t e r e n
ve 1989'd a 5 4 milyo n d o l a r a y ü k s e l e n , ülkeni n d a ğ ı l ı m y l a d a b u borçları n d i ğer cumhuriyetlerl e nası l paylaşılacağ ı b i l i n e m e y e n dı ş borçla r v e servisleri ,
d ü ş e n petro l fiyatla n v e ülked e ihtiya ç d u y u l a n m a l l a n itha l e t m e k içi n eld e
yeterince dövi z b u l u n m a m a s ı gib i gerekçelerl e teme l h a m m a d d e l e r i gittikç e
artan ölçüd e ihra ç e t m e y e başlamıştır . ( S S C B ' n i n 1985't e Batı'y a ihracatını n
% 8 5 , 4 ' ü ) . İşlenmi ş ürün , m a k i n a v e taşıtı n ihracattak i pay ı is e d ü ş ü ş kaydet -
mistir. 198 5 y ı l m d a S S C B ' n i n Bat ı ülkelerin e ihracat ı içind e %77,2'li k p a y a
sahip ola n enerj i h a m m a d d e l e r i n i n ihraca t değerler i şöyledir : petro l v e ü r ü n leri 2 0 milya r $ , doğa l g a z 3, 8 milya r $ , k ö m ü r 0, 8 milya r $ S S C B , 1980'de n
s o n r a d ü ş e n petro l fiyatlar ı karşısınd a d a h a ço k petro l ihra ç e d e r e k petrol d e n eld e ettiğ i dövi z gelirlerini n d ü ş m e s i n i önlemiştir .
Doğu Blok u Ülkeler i S S C B ' petro l karşılığ ı ma l satmaktadır . B u malla rın kalites i v e y a S S C B içi n önceliğ i d e , satı n alına n petrolü n fiyatın ı etkile mektedir. Örneği n b i r l e ş m e d e n öncek i D . A l m a n y a petrol ü 2 8 $ / vari l fiya tından satı n alırken , nispete n kalitel i malla r s a t a n Macarista n 2 3 $ / vari l
ödemiştir.
S S C B ' e g ı d a ü r ü n ü , elektroni k m a l z e m e v e m a k i n a gib i S S C B açısın d a n ithalatt a önceliğ i ola n malla r ihra ç e t m e k isteye n Batıl ı firmalar , d ü ş ü k
K S A şart ı il e karşılaşmışlardır . (%10-3 0 arasında ) B u n a karşılı k tüketi m m a l ları, kimyasalla r gib i önceliğ i o l m a y a n malla r s a t m a k isteye n firmala r is e
y ü k s e k K S A şart ı il e kabu l görmüşlerdir , (%100' e kadar )
D ü ş ü k K S A şartı , ger i ö d e m e n i n m a k i n a , taşıt,.kimyasalla r gibi , Sov yetler'in dövi z karşılığ ı ihra ç e t m e k t e zorlu k çektiğ i mallarl a yapılmas ı halin de d e ortay a çıkmış , b u n a karşılık , ger i ö d e m e d e petrol , doğa l gaz, - kömü r
ve h a m m a d d e l e r gib i Sovyetler'i n dövi z karşılığı , nispete n kolayc a ihra ç
edebilecekleri malla r tale p edilirs e K S A oran ı yükselmiştir .
2. R o m a n y a
R o m a n y a 198 0 yılınd a çıkardığ ı 1 2 sayıl ı y a s a d a n dolay ı Doğ u Blo ku'nun KT S il e ilgil i yasa l d ü z e n l e m e l e r y a p a n il k ülkes i olmuştur . B u y a s a
uyarınca ülkeni n dı ş ticare t d e n g e s i n i s a ğ l a m a k içi n K T S teknikler i D T K ' c a
kullanılabilmektedir. B u şirketle r he r türl ü ithalatt a ihracatç ı y a b a n c ı firma d a n e n a z % 1 0 0 o r a n ı n d a K S A t a a h h ü t ü n d e b u l u n m a s ı n ı tale p etmektedir ler. R o m e n m a l l a n n m genellikl e d ü ş ü k kaliteli , y ü k s e k fiyatl ı v e z a m a n ı n d a
teslim edileme z oluş u sebebiyl e disagi o oranla n d a yüksektir . B u oranlar ,
m a k i n a l a r d a % 1 8 - 2 6 , tüketi m m a l l a n n d a % 1 5 - 2 2 , elektrikl i aletlerd e % 1 4 2 0 , kimyasallard a % 1 0 - 1 4 c i v a n n d a d ı r .
R o m e n DTK'nı n K T işlemlerin i Dı ş Ticare t v e Uluslararas ı İşbirliğ i Ba kanlığı'nm bi r Daires i koordin e eder . T e r a v e mercu r diğe r D T K ' n d a n farkl ı
olarak re-expor t yapabilir , switc h işlemlerin e girebili r v e taka s yöntem i il e t ü ketim mallar ı itha l edebilirler .
R o m a n y a C O M E C O N dışındak i ülkelerl e dövi z karşılığ ı ihraca t v e it halatı 1980'd e sırayl a 6, 4 v e 7, 9 milya r dola r iken , 1982'de n s o n r a serbes t
dövizle ithalat ı kısara k ihtiyaçlarını n öneml i b ö l ü m ü n ü b u y - b a c k , K S A v e ta -
kas anlaşmalar ı aracılığ ı il e g i d e r m e ye çalışmıştır . Elindek i dövi z rezervlerin i
ise dışborçlarını ö d e m e y e yöneltmiştir .
E k o n o m i n i n g ü n l ü k işleyişini n a k s a m a m a s ı içi n baz ı h a m m a d d e kay naklan z e n g i n gelişmekt e ola n ülkelerl e e k o n o m i k k a y n a k l a n zengi n geliş mekte ola n ülkelerl e e k o n o m i k işbirliğined e gitmektedir . Böylelikl e b u h a m maddelerin d a h a kola y v e u c u z a s a ğ l a n m a s ı a m a ç l a n m a k t a d ı r . R o m a n y a
1989 yıl ı s o n u n a kada r 4 5 g e l i ş m e k t e ola n ülk e il e e k o n o m i k işbirliğ i anlaş ması imzalanmıştır . B u a n l a ş m a l a r ç e r ç e v e s i n d e petrol , fosfat , p a m u k , m ı sır, d e m i r k ö m ü r gib i ihtiya ç d u y u l a n baz ı h a m m a d d e l e r i sağlamaktadır .
E k o n o m i k işbirliğ i a n l a ş m a l a n il e yalnı z ticar i deği l sına i işbirliğ i d e gerçek leştirilmektedir.
B u a m a ç l a R o m e n Şirketler i h a m m a d d e c e zengi n g e l i ş m e k t e ola n ül ke şirketler i il e orta k s a n a y i tesisler i kurmaktadır . B u tesislerde n y a p ı l a c a k
üretimden ihracat , teknoloj i transfer i v e e k i p m a n masrafların ı R o m a n y a ' y a
geri ödemektedir . (Buy-back )
3. P o l o n y a
Polonya'nın 1980'lerd e için e d ü ş t ü ğ ü dı ş ö d e m e güçlükleri , d ı ş ticaret te K T yöntemlerin i kullanmasın ı teşvi k etti . Ülkeni n t o p l a m ihracatını n
%50'sinin KT' e kon u olduğ u t a h m i n edilmektedir .
Batılı İhracatç ı Firmala r ticare t yaptıklar ı D T K ' d a n v e y a b a ş k a
DTK'dan K S A ' y a kon u malla r alabilir . P o l o n y a ' d a d o ğ r u d a n dı ş ticare t y a p m a h a k k ı n a sahi p 10 2 DT'nu n bi r kısm ı imalatçıdır .
A y n c a 16 1 ade t imalaç ı öze l f i r m a y a d a dı ş ticare t y a p m a izn i veril miştir. B u açıda n P o l o n y a diğe r D o ğ u Blok u ülkeleri'n e gör e serbes t ticare t
sistemine geçişte n ö n c e d e o l d u k ç a libera l görülmüştür .
K S A oranlar ı Polonya'y a yapıla n ihracatı n k o n u s u n a gör e d e ğ i ş m e k t e dir. E n d ü ş ü k K S A taahhüt ü kimyasa l m a d d e l e r i h r a c a t ç ı l a n n d a n istenmek tedir (%40-60) . M a k i n a v e taşı t ihracatçılarında n istene n K S A taahhüt ü ora nı % 5 0 - 7 0, tüketi m mallar ı ihracatçılannda n is e % 7 5 - 1 0 0 civanndadır .
P o l o n y a , Doğ u A v r u p a ' n ı n e n esk i v e iy i organiz e o l m u ş K T işletmesi ne sahiptir . 1937'd e kurula n öze l uluslararas ı ticare t firmas ı DA İ 1959'd a
millileştirilmiş v e ü ç b r a n ş t a organiz e olmuştur . B u branş^a r p l a n l a m a , K T
ortak girişimidir . D A L D o ğ u Bloku'nd a bi r istisn a olara k b a ğ ı m s ı z çalışır . Ka r
e s a s ı n a bütü n D T K , bilahar e D A L ' a çalışıriar . Batıl ı firmala r d a ö n c e DAl'l a
ilişki kurar . D A L ürü n s e ç i m i s ı r a s ı n d a çeşitl i P o l o n y a D T K il e ilişk i k u r u l m a sını sağlar .
P o l o n y a malla n genellikl e kalitelidir . A n c a k hale n d e v a m e d e n huzur suzluk nedeniyl e i ş verimliliğ i d ü ş ü k olduğ u içi n b a z e n teslimat m b e k l e n e n d e n uzu n s ü r e d e gerçekleşebildiğ i nakledilmektedir .
P o l o n y a ' n m firm a b a z m d a taka s u y g u l a m a l a n n a bi r ö r n e k A B D O c c i dental P e t r o l e u m Corporatio n Firmas ı il e yapıla n yıld a 1 milyo n to n fosfa t
kayasının P o l o n y a ' y a ihracat ı karşılığınd a yıld a 5 0 0 bi n to n P o l o n y a kükürt ü
satış a n l a ş m a s ı verilebilir . İk i taraf ı arac ı A r m a n d H a m m e r Firmas ı bi r a r a y a
getirmiştir. Bi r diğe r örne k 1 9 8 4 yıllınd a Yen i Z e l a n d a E t K u r u m u ' n u n geç miş yılda n kala n e t stoklann ı eritme k içi n S S C B v e Macaristan' a ilavete n
konvertibil dövi z sıkıntıs ı içindek i Polonya'y a madencili k m a k i n a l a n karşılığ ı
yaptığı 2 0 milyo n dolarlı k kuz u et i satışıdır .
H ü k ü m e t t e n h ü k ü m e t e t a k a s a n l a ş m a l a n n a ö r n e k olara k F r a n s a il e
P o l o n y a arasındak i 160.00 0 to n h u b u b a t / 5 0 0 bi n to n k ö m ü r deği ş t o k u ş u
gösterilebilir.
P o l o n y a , dı ş ticaretind e blok e h e s a p / ma l takas ı v e b u y - b a c k y ö n t e m lerine d e sı k sı k başvurmaktadır .
4. M a c a r i s t a n
Dış ticaretini n yaklaşı k %60'ın ı C O M E C O N üyes i ülkelerl e gerçekleşti ren Macaristan'ı n ithalatı , p l a n l a n m ı ş v e p l a n l a n m a m ı ş ithala t o l m a k üzer e
ikiye ayrılır . Planlanmı ş ithala t Macarista n Ulusa l b a n k a s ı naki t p a r a fon u
verdiği içi n KT' e kon u değildir . P l a n l a n m a m ı ş ithalatı n kendin i finans e e t m e si zorunludu r v e KT' e konudur . Diğe r bi r ifadeyl e planlanmı ş ithala t y a p a c a k
firmanın kend i dövizin i kendisini n b u l m a s ı (yaratması ) gerekmektedir .
M a c a r i s t a n ' d a 198 9 itibariyl e 4 3 Dı ş Ticare t Şirketi'ni n yanısır a d o ğ r u d a n ticare t h a k k ı n a sahi p çoğ u imalatç ı 27 3 şirke t vardır . İkaru s (otobü s
imalatçısı M a c a r Şirketi ) gib i imalatç ı bi r ço k firm a hiçbi r DTŞ'n e b a ş v u r m a d a n d o ğ r u d a n ithala t v e ihraca t yapabilmektedir . A y n c a ithala t yaptıkla n fir malarla Maca r Dı ş Ticare t Bankas ı aracılığ ı il e ikil i h e s a p ilişkis i (evidenc e
account) kurarak , b u hesa p kanalıyl a bell i d ö n e m l e r s o n u c u n d a mall a ö d e m e d e b u l u n a r a k borç/alaca k denkleştirmes i y o l u n a gidebilmektedirler .
1988'de C O M E C O N d ı ş m d a k i ülkeler e 4. 1 milya r $'lı k ihraca t y a p a n
M a c a r i s t a n , ayn ı yı l b u ülkelerde n 4, 6 milya r dolarlı k ithala t gerçekleştirmiş tir.
Macaristan tüketi m mal ı ithalatınd a % 2 5 - 5 0 , makina-techiza t ithalatın d a % 1 0 - 3 0 a r a s ı n d a K S A t a a h h ü t ü n d e bulunulmasın ı tale p eder .
Macar mallarını n disagi o oran ı is e % 7 - 2 1 a r a s ı n d a değişir . Macaris tan, genellikl e kalitel i m a l ürettiğ i içi n disagi o oran ı ç o ğ u A v r u p a Ülkesin e
göre düşüktür .
M a c a r i s t a n , y a p m ı ş olduğ u ikil i ticare t anlaşmalar ı ç e r ç e v e s i n d e baz ı
ülkelerle a l d e ğ i ş i m i n d e bulunur . Ticar i işlemleri n yürütüldüğ ü klirin g hesab ı
Macaristan aleyhin e açı k verdiğinde , diğe r bi r iad e il e Macaristan'ı n ihracat ı
ithalatının gerisind e kaldığında , oluşa n açığ ı ü ç ü n c ü ülk e firmala n b u h e s a p
üzerinden ihraca t y a p a r a k kapatabilirler .
5. D o ğ u A l m a n y a ( B i r l e ş m e d e n ö n c e )
Batı A l m a n y a ' y l a birleştiğ i 199 1 yılın a kada r g e l e n z a m a n içind e D o ğ u
Avrupa'nın S S C B ' d e n s o n r a sanayi i e n gelişmi ş ülkes i ola n D o ğ u A l m a n ya'nın ürettiğ i m a l l a n n kalitel i olmas ı s e b e b i y l e , b u ülk e il e K S A a n l a ş m a s ı
y a p a n Batıl ı Firmala r ma l a l ı m ı n d a nadire n isteksi z davranmışlardır . B u m a l ları d a h a s o n r a d ö v i z e u l a ş m a k içi n elde n çıkarırke n u y g u l a n a n Iskont o (di sagio) oranla n d a ayn ı s e b e p t e n dolay ı fazl a y ü k s e k olmamıştır . (%8-1 4
arasında).
Doğu A l m a n y a ' d a gerçekleştirecekler i s e r m a y e - y o ğ u n y a t ı n m projele rinde ger i ö d e m e n i n m a l l a yapılmasın ı kabu l ede n firmalar , yatırımı n k o n u s u n a gör e d e ğ i ş e n , a n c a k genellikl e y ü k s e k oranl ı K S A t a a h h ü t ü n d e
(%1 OO'ün üzerinde ) bulunmuşlardır .
Doğu A l m a n y a ' n ı n Bat ı Ülkeler i v e gelişmekt e ola n ülkelerl e ihraca t v e
ithalatı 1982'd e 7'şe r milya r dolar , 1989'd a is e 8'e r milya r dola r civarınd a o l muştur. Ne t 1 6 milya r dolarlı k dı ş b o r c u y l a ülked e dövi z sıkıntıs ı çekilmiş ,
KT b u sıkıntıy ı hafiflece k bi r y ö t e m olara k görülmüştür .
Doğu A l m a n y a ' d a k i 4 5 Dı ş Ticare t K u r u l u ş u n d a n 15' i d o ğ r u d a n ticare t
h a k k ı n a sahi p o l m u ş , bunla r aracısı z K T anlaşmalar ı d a yapabilmişlerdir .
D o ğ u A l m a n y a , D o ğ u A v r u p a ' n ı n S S C B ' d e n m a l karşılığ ı e n f a z l a pet rol ala n ülkes i olara k 1989'd a t o p l a m petro l ithalat ı ola n 2 8 milyo n tonu n 1 8
milyon t o n u n u S S C B ' d e n satı n almış , i ç tüketimd e 1 0 milyo n t o n u n u kulla nıp 1 8 milyo n torıun u Batı'y a dövi z karşılığ ı s a t m ı ş , b ö y l e c e dövi z gelirlerini n
% 4 0 ' ı n ı eld e etmiştir . D o ğ u A l m a n y a b u dövizi , öncelikl i m a l l a n n (gıda , yük s e k teknoloji , elektroni k vs. ) ithalatınd a kullanara k önceliğ i o l m a y a n malları n
ithalatı içi n dövi z tahsi s e t m e m i ş , o n u n içi n b u malları n ithalat ı yalnı z K T
usulleri il e gerçekleştirilebilmiştir . D o ğ u A l m a n y a , ço k s a y ı d a g e l i ş m e k t e
olan ülkele r il e ikil i ticare t a n l a ş m a s ı yapmıştır . Örneği n T a n z a n y a il e yaptığ ı
ikili ticare t a n l a ş m a s ı g e r e ğ i b u ülkey e 1986'd a 10.00 0 bisikle t satı p karşılı ğ ı n d a k a h v e , p a m u k , ç a y satı n almıştır . 198 7 yılınd a Çin'de n bilimse l alet ,
m a t b a a makinas ı g ü b r e v e k a m y o n karşılığınd a 5 8 0 milyo n Doğ u A l m a n
Markı tutarınd a pirinç , s e b z e , m a k i n a , tekstil , kur u m e y v e almas ı d a ikil i ti caret a n l a ş m a s ı ç e r ç e v e s i n d e yapıla n bi r b a ş k a K T örneğidir .
6. B u l g a r i s t a n
S o n yıllard a basi t K S A a n l a ş m a l a n n d a n orta k üreti m v e p a z a r l a m a g i bi d a h a komplik e K T usullerin e k a y a n Bulgaristan , genellikl e Bat ı Ülkele ri'nce kabu l edilebili r standartt a v e kalited e ihra ç mal ı verememektedir .
O n u n içi n Bulgaristan'da n K S A içi n ma l s e ç e r k e n . K i m y a Sanayi i Ürünler i
(Çözücüler, Plastikler , senteti k reçinler ) gib i kaliteni n ö n c e d e n tanımlanabil diği v e satı ş sonras ı servi s g e r e k t i r m e y e n malla r terci h edilmektedir . Disagi 0 o r a n l a n d a malları n kalitesizliğin e parale l olara k D o ğ u Bloku'nu n diğe r ül kelerine gör e yüksektir . B u oranla r Bulga r makinalar ı içi n % 3 5 , elektrikl i
aletler içi n % 3 0 , kimyasalla r içi n % 2 0 , tüketi m malla n içi n % 1 5 seviyesinde dir.
Bulgaristan'da hang i D K T il e ilişk i k u r u l m u ş s a , genellikl e K S A ' d a o
D T K ' d a n yapılmaktadır . İk i D T K aras ı ilişk i zayıftır . Dı ş Ticare t Bakanlığ ı is e
DTK'nı d e n e t l e y e n v e b u y - b a c k gib i uzu n vadel i ticare t a n l a ş m a l a n içi n b a ş vurulan m a k a m d ı r .
K S A oran ı pazarlığ a açıktır . K S A oran ı b a ş l a n g ı t a % 1 0 0 olara k tale p
edilse dah i pazarlıkl a % 4 0 ' l a r a kada r indirilebilmektedir . Bulga r yetkilile r g e nellikle, önceliğ i ola n mallard a % 3 0 , hiçbi r önceliğ i o l m a y a n l a r d a is e % 1 0 0
K S A oran ı il e pazarlığ a başlamaktadırlar .
Bulgaristan'ın C O M E C O N dış ı ülkelerl e ihraca t v e ithalat ı 1990'd a 4, 2
ve 3. 1 milya r dola r olmuştur . H a m m a d d e ithalatın ı u z u n vadel i olara k g ü v e n c e altın a a l m a k içi n özellikl e gelişmekt e ola n ülkelerl e "sına i işbirliği " ad ı
altında b u y - b a c k a n l a ş m a l a n y a p a n Bulgaristan , b e n z e r uygulamay ı Batı'l ı
Firmalarla orta k olara k yur t içind e d e sürdürmektedir . A n c a k b u d e f a a m a ç
y ü k s e k teknoloj i eld e e d e r k e n , kurulaca k tesisleri n bedelin i dövi z çıkışın a
yol a ç m a d a n mall a ödemektir .
7. Çekosioval<y a
Ç e k o s l o v a k y a ' n ı n Batı'y a öneml i
KT'e zorunl u olara k b a ş v u r m a k . A n c a
yarattığı dövi z sıkışıklığın ı a z a l t m a k v e
gibi a m a ç l a r l a K T u y g u l a m a l a n n a girer
miktard a dı ş borc u yoktur . O n u n içi n
k petrolünü n t ü m ü n ü itha l etmesini n
Ç e k mallann ı yen i pazarlar a tanıtma k
.
Kalitesi il e ünl ü Ç e k m a l l a n n ı n disagi o oranlar ı genellikl e düşüktür .
M a k i n a l a r d a % 7 - 1 1 , diğe r m a l l a r d a % 8 - 1 2 c i v a n n d a d ı r . K S A oran ı e n ç o k
tüketim malla n ithalatınd a (%70-100) , e n a z kimyasalla r v e ülk e kalkınmas ı
için öneml i m a l l a n n ithalatınd a (%20-40 ) uygulanır .
Fincon isiml i Ç e k Devle t K u r u l u ş u , orta k girişi m o r g a n i z a s y o n l a n il e il gilenir. B u organizasyonla r ç o ğ u z a m a n KT' e yo l açarlar . K T yol u il e y a b a n cı mallar , lisanslar , anahta r tesli m fabrikala r v e y ü k s e k teknolojiy e dayal ı
üretim tesisler i satı n alınır . Bi r diğe r Ç e k Devle t Kuruluş u ola n T r a n s a c t a is e
alım s.atım a girmez. . Batıl ı satıcılarl a Ç e k alıcıla n (DTK ) ilişkiy e geçirir . A y n c a baz ı a z gelişmi ş ülkelerl e ikil i ticartt e klirin g ofis i vazifes i görür . Ç e k yetki lileri m e v c u t p a z a r l a n n ı k o r u m a k içi n K T y ü k ü m l ü l ü ğ ü n ü n ü ç ü n c ü bi r taraf a
devrine m ü s a a d e etmezler .
8. A r n a v u t l u k
A r n a v u t l u k KT' e dövi z geli r giderlerind e d e n g e s a ğ l a m a k içi n b a ş v u rur. Ö n e m l i s e r m a y e - y o ğ u n y a t ı n m projelerind e b u y - b a c k y ö n t e m i n i n kulla nılması alışılmı ş bi r uygulamadır . Tesi s üretim e geçtikte n s o n r a ger i ö d e m e
malla yapılır . B u projelerd e K S A oran ı % 1 OO'ün üzerindedir .
Arnavutluk'un k r o m filiz i v e birka ç minera l d ı ş ı n d a KT' e elverişl i p e k a z
ürünü vardır .
K A R Ş I L I K L I T İ C A R E T S İ S T E M İ N İ
T Ü R K İ Y E ' D E K İ U Y G U L A M A S
I
N
1. KT U Y G U L A M A L A R I N I N G E L İ Ş İ M İ
A-DOĞUŞU
Türkiye Cumhuriyeti'ni n k u r u l u ş u n d a n 1920'l i yıllan n s o n u n a kada r
genellikle serbes t ticare t ilkelerin e u y g u n bi r dı ş ticare t politikas ı izlenmiştir .
1929'da yen i bi r g ü m r ü k k a n u n u n u n kabu l edilmesinde n önc e ithalatı n
önemli ölçüd e a r t m a s ı , ö d e m e l e r d e n g e s i n i n dı ş bor ç taksitler i s e b e b i y l e
b o z u l m a s ı v e d ü n y a e k o n o m i k bunalımını n patla k v e r m e s i , dı ş ticarett e yen i
bir reji m arayış ı için e girilmesin e yo l açmıştır . B u n u n s o n u c u n d a 193 0 yılın d a kabu l edile n 156 7 sayıl ı T ü r k Parasını n Kıymetin i K o r u m a K a n u n u
( T P K K K ) il e Türkiye'd e k a m b i y o (döviz ) kontro l rejim i yürürlüğ e konmuştur .
Bu kanu n h a k k ı n d a 2 Mayı s 193 2 tarihind e y a y ı n l a n a n 5 sayıl ı Karar , T ü r k i ye il e a r a s ı n d a a n l a ş m a olduğ u hald e Türkiye'de n yaptığ ı ithala t içi n dövi z
tahsis e t m e y e n ülkele r il e a n l a ş m a o l m a y a n memleketlerde n yapılaca k itha latın bedellerini n a n c a k b u memleketler e yapılaca k ihraca t nispetind e v e
açılacak car i hesaplarda n ö d e n e b i l e c e ğ i n e v e MB'nı n kilirin g a n l a ş m a l a n
i m z a l a m a y a yetkil i o l d u ğ u n a dai r m a d d e l e r içeriyordu . O d ö n e m d e s a v a ş a
h a z ı r l a n m a k t a ola n v e y a e k o n o m i k kri z içindek i baz ı ülkele r (örneği n A l manya) dı ş ticaretlerin i serbes t dövi z e s a s ı n d a n uzaklaştırmıştı . B u ülkele r
a n c a k ma l sattıklar ı ülkelerde n ma l almakta , dövizl e ö d e m e d e b u l u n m a k t a n
k a ç ı n m a k t a y d ı . Ç o ğ u Türkiye'ni n gelenekse l dı ş ticare t partnerler i ola n b u
ülkeler satıla n T ü r k ihra ç ürünlerini n tale p elastikiyetlerini n d ü ş ü k olmas ı ,
bu ülkele r yerin e yen i pazarlar a kolayc a y ö n e l i n m e s i n e engeldi .
S o n u ç t a T ü r k i y e d e partnerlerin e b e n z e r tedbirle r a l m a z o r u n d a kald ı
ve 3 1 Mayı s 193 2 tarihind e y a y ı n l a n a n "Taka s K o m i s y o n u " teşkilin e dai r ka nunla taka s resm i bi r siste m halin e getirildi . B u n a gör e k a m u s e k t ö r ü n ü n
y a p a c a ğ ı ithala t "Taka s K o m i s y o n u " n c a taka s yol u il e yürütülecekti . Öze l
sektörün y a p a c a ğ ı ithala t b u kararı n d ı ş ı n d a y d ı . K a m u sektörünü n y a p a c a ğ ı
ithalat içi n ma l bedeller i T L . olara k b a n k a l a r a yatırılacak , b u parala r mukabi l
ihracatı y a p a c a k ihracatçılar a k o m i s y o n karar ı il e ö d e n e c e k t i .
T a k a s K o m i s y o n u 5 A ğ u s t o s 193 9 tarihind e T a k a s Limite d Şirketi'ni n
kuruluşuna kada r faaliyetin e d e v a m etmiştir . B u şirke t s a v a ş s o n u n a kada r
Türkiye'nin dı ş ticaretini n (Öze l sektö r dahil ) öneml i bi r kısmın ı d e n e t l e m i ş tir. İhracatç ı Birlikler i kanalıyl a taka s yol u il e y a p ı l a c a k ihracatta n d o ğ a n t ü m
ithal hakla n d a b u k a m u şirketin e devredilmiştir .
S a v a ş t a n s o n r a d ü n y a ülkeler i b o z u l a n d ü n y a dı ş ticare t dengesin i
d ü z e l t m e k v e uluslararas ı ö d e m e l e r sistemin i kısıtlamalarda n kurtarmanı n
çareleri üzerind e çalışmalar a başladılar . T ü r k i y e d e b u faliyetlerde n uza k
kalmadı v e s a v a ş sırasınd a özellikl e A v r u p a Ülkeleri'n e bağl ı hal e g e l e n dı ş
ticaretini d ü n y a ülkelerin e a ç m a k içi n ç o k tarafl ı ticare t ilkelerin e u y g u n bi r
dizi e k o n o m i k tedbi r aldı . Bunla r a r a s ı n d a taka s v e klirin g s i s t e m i n d e n ser best dövizl e ö d e m e sistemin e g e ç i l m e s i , d e v a l ü a s y o n yapılmas ı v e sürekli lik ar z e d e n bi r dı ş ticare t rejim i sistemini n kurulmas ı d a v a r d ı . B u a r a d a T a kas Limite d Şirket i 2 9 Aralı k 1945'd e d e tasfiy e edildi .
Türkiye'nin 192 3 - 192 9 D ö n e m i ' n d e dı ş ticaret i sürekl i açı k verdiğ i
halde, kambiy o kontrollerini n uygulandığ ı v e dı ş ticarett e t a k a s v e klirin g sis temine geçildiğ i 1 9 3 0 - 1 9 4 5 D ö n e m i ' n d e ( 1 yı l hariç ) sürekl i dı ş ticare t fazla sı ortay a çıkmıştır . (Tablo ) Türkiye'ni n 1946'da n s o n r a dı ş ticaret i bi r d a h a
hiç bi r z a m a n fazl a vermemiştir .
TABLO 2 0
T Ü R K İ Y E ' N İ N D I Ş T İ C A R E T İ (Milyo n Dolar )
(1927-1945)
Yıl
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
İhracat
İthalat
Dış Ticare t D e n g e s i
81
86
75
71
60
48
58
73
76
94
109
115
100
81
91
126
196
177
168
108
114
123
70
60
41
45
69
71
74
91
119
92
50
55
113
155
126
97
-27
-28
-48
+1
+0
+7
4-13
+4
+5
+20
+18
-4
+8
+31
+36
+13
+42
+51
+71
K A Y N A K : Dı ş Ticare t Yıllı k İstatistikler i
1930-1945 d ö n e m i n d e dı ş ticare t fazlala n önceler i dı ş ticare t h a c m i n de d a r a l m a b a h a s ı n a gerçekleştirilmiştir . 1940'larda n s o n r a is e s a v a ş a g i ren ülkeleri n ihtiyaçlann ı T ü r k i y e ' d e n karşılama k istemeleri , Türkiye'ni n d e
s a v a ş m a y a he r a n hazı r bi r ord u beslemes i ihracattak i artışı n d a h a d a fazl a
olmasını önlemiştir . T a k a s v e klirin g a n l a ş m a l a n il e ticareti n yürütüldüğ ü ül kelerin b a ş ı n d a g e l e n A l m a n y a v e İtalya'y a satıla n malları n fiyatlar ı ç o k yük sek tutulmuştur . B u n u n z a r a n s a v a ş t a n s o n r a g ö r ü l m ü ş t ü r . Ç ü n k ü s a v a ş
s o n r a s ı n d a ayn ı malla r y e n i k d ü ş e n esk i a l ı c ı l a n n c a a l ı n a m a m ı ş , serbest ,
dövizle is e a n c a k t a k a s sistemin e gör e ço k d a h a d ü ş ü k fiyatlarda n satılabil miştir. B u n u n l a birlikt e t a k a s v e klirin g sistem i uygulandığ ı yıllard a Türkiye ,
ö d e m e l e r d e n g e s i açıklarını n yarattığ ı sorunlarda n b ü y ü k ö l ç ü d e u z a k kala bilmiştir.
S a v a ş t a n s o n r a izlenmey e b a ş l a n a n yen i dı ş ticare t politikasını n e s a s ları a r a s ı n d a ticare t a n l a ş m a l a n n d a listesiz , kontenjansız , takassı z v e her hangi bi r d e n g e şart ı t a ş ı m a y a n bi r sistemi n kabu l edilmes i d e y e r almıştır .
B u n u n s o n u c u n d a takası n kapsam ı daraltılara k yalnı z s ü r ü m ü zo r m a l l a n n
ihracatında v e a n l a ş m a s ı z m e m l e k e t l e r d e n y a p ı l a c a k ithalatt a u y g u l a n m a s ı n a m ü s a a d e edilmiştir .
1950 yılınd a kabu l edile n Dı ş Ticare t Rejim i il e ithala t b ü y ü k ölçüd e li bere edilmiştir . B u a r a d a II I no.l u listed e ye r ala n ihraca t m a d d e l e r i , ihracat çısına karş ı itha l hakk ı k a z a n d ı r a n ihrac ı g ü ç m a d d e l e r d e n m e y d a n a gelir k e n , V no.l u listed e ye r ala n itha l maddeler i ithal i içi n dövi z tahsi s
o l u n m a y a c a k malla r o l m a özelliğin i taşıyordu . B u n u n a n l a m ı ihracatı n II I
no.lu listesindek i malla r ihra ç edilere k ithalatı n V no.l u listesindek i m a l l a n n
ithal edilebileceğ i idi . K ı s a c a "Karş ı itha l Hakk ı D o ğ u r a n İhraca t S i s t e m i "
olarak adlandırılabile n b u u y g u l a m a e k o n o m i literatürümüz e "öze l taka s v e
bağlı m u a m e l e " ad ı altınd a girmi ş v e o l u m s u z anıla r bırakmıştır . Ç ü n k ü b u
s i s t e m d e a m a ç , ihrac ı zo r malları n ihracatı m teşvi k v e lük s malları n dövi z
t a h s i s e t m e d e n ithalatın ı gerçekleştirme k olduğ u h a l d e , yalnı z lük s m a l l a n n
ithalatını s a ğ l a y a b i l m e k içi n dejener e edilmiştir . O d ö n e m d e uzu n s ü r e n s a vaş v e yoklu k yıllannı n d a etkis i li e yabanc ı m a l a karş ı b ü y ü k bi r ilg i v e ta lep mevcuttur .
Ülkeye n o r m a l yollarda n girmes i m ü m k ü n o l m a y a n lük s tüketi m m a d delerinin değer i y ü k s e k gösterile n bi r k ı s m ı , hayal i ihraca t karşılığınd a kaza nılan itha l h a k l a n n d a n yararlanılara k ülkey e sokulmuştur . Baze n itha l hakla n satış a ç ı k a n i m ı ş , böylec e dövizleri n resm i kur u y a n ı n d a itha l hakk ı
dolayısıyla itha l edilece k malı n i ç piyasadak i talebin e gör e d e ğ i ş e n bi r taka s
kuru o r t a y a çıkmıştır .
4 A ğ u s t o s 1958'd e yürürlüğ e gire n İstikra r Kararlar ı il e öze l taka s v e
bağlı m u a m e l e yasaklanmıştır . A y n c a Tür k parasını n dı ş değerin i d ü ş ü r e n ,
iç fiyatları n a r t m a s ı n a v e çeşitl i suiistimaller e yo l a ç a n "hariçt e m a m u l v e y a
y a n m a m u l hal e getirilme k üzer e T ü r k m a l l a n n m geçic i ihracatını n t a k a s v e y a bağl ı m u a m e l e yol u il e y a p ı l m a s ı " u y g u l a m a s ı n a s o n verilmiştir . Böylec e
geçici ihraca t s o n u c u işlem e ücretler i ma l il e deği l dövizl e ö d e n m e y e başla mıştır.
Türkiye'nin dı ş ticaret i içind e t a k a s v e kliringl e yapıla n işlemleri n oran ı
2. D ü n y a Savaşı'nı n s o n u n a kada r % 5 0 ' n i n üzerind e iken , s a v a ş t a n s o n r a
% 1 0 - 1 5 seviyesin e d ü ş m ü ş t ü r . B u n u n l a birlikte , b u o r a n d a 1954-195 8 d ö n e m i n d e y e n i d e n yükselmele r o l m u ş v e b u d ö n e m d e o r t a l a m a olara k ihra catın % 2 9 ' u ithalatı n is e % 2 3 ' ü klirin g v e t a k a s bölgelerin e kaymıştır . ,
Türkiye'nin dı ş ö d e m e güçlüklerini n arttığ ı v e y ü k s e k oranl ı d e v a l ü a s y o n u d a içere n e k o n o m i k istikra r paketlerini n yürürlüğ e k o n d u ğ u he r d ö n e m
öncesinde dı ş ticareti n taka s v e klirin g sistemin i b e n i m s e y e n ülkeler e k a y d ı ğ ı , paketi n işlerli k k a z a n m a s ı n d a n s o n r a is e y e n i d e n serbes t dövizl e ö d e m e
y a p a n ülkeler e yöneldiğ i g ö z l e n m e k t e d i r . (1946 , 1958 , 197 0 v e 1980'd e
böyle olmuştur) . (Tablo )
Verilen tablolarda n ilkind e (tabl o 21 ) klirin g anlaşmal ı ülkeler e 1949 1973 d ö n e m i n d e yapıla n ihracatı n gelişim i gösterilmiştir . G e r e k 195 8 g e r e k
1970 İstikra r P r o g r a m l a n ö n c e s i n d e b u ülkeler e yapıla n ihracatı n arttığı ,
s o n r a s ı n d a is e azaldığ ı görülmektedir . T a b l o 2 2 v e Tabl o 2 3 is e 1970'l i yılla n n b a ş ı n d a klirin g anlaşmal ı ticaret e k o n u t e k ülk e g r u b u ola n C o m e c o n ül kelerine yapıla n ihracatı n v e b u ülkelerde n ithalatı n gelişimin i g ö s t e r m e k t e dir. 1970'l i yıllan n ortasında n itibare n C O M E C O N Ülkeler i il e te k te k serbes t
döviz e s a s ı n a gör e ticare t a n l a ş m a s ı y a p ı l m a s ı n a r a ğ m e n b u y - b a c k tarzın d a v e a d ı n a klirin g d e n m e d e n g e r ç e k t e klirin g benzer i K T uygulamalar ı sür müştür v e b u uygulamala r M B tarafında n d a h a ço k ikil i ticare t a n l a ş m a s ı v e y a e k o n o m i k v e sına i işbirliğ i a n l a ş m a s ı adla n altınd a v e bankerli k
d ü z e n l e m e l e r i v e y a alacakları n tasfiyes i ç e r ç e v e s i n d e ikil i h e s a p ilişkis i ka nalı il e gerçekleştirilmektedir . O n u n içi n T a b l o ,
Tabl o 'ni n b i r b a k ı m a d e v a m ı sayılabilir .
T a b l o 2 2 v e Tabl o 2 3 'de n 2 4 O c a k 198 0 İstikra r Tedbirler i ö n c e s i n d e ,
ortaya çıka n dövi z darboğazını n C O M E C O N ülkelerin e yöneli k ticaret i hızl a
arttırdığı izlenmektedir . Ö r n e ğ i n , C O M E C O N ' u n ihracattak i pay ı 1976'd a
% 8 , 5 ike n 1980'd e % 1 6 , 5 v e 48 1 milyo n dola r olmuştur . B u n a karşılı k 198 0
Kararları'ndan s o n r a d u r u m tersin e d ö n m ü ş t ü r . 1985't e b u ülkeleri n T ü r k i ye'nin ihracatındak i pay ı yalnı z % 3 , 7 v e 3 0 2 milyo n dolardır . 198Ö'de n
1985'e Türkiyeni n topla m ihracat ı 2, 9 milya r $'da n 8 milya r $' a çıkarke n C O M E C O N g r u b u n d a gerilem e m e y d a n a g e l m e s i ilginçtir . B u d u r u m u n e n
önemli s e b e b i b u ülkelerl e v e özellikl e S S C B il e ticareti n kirin g yerin e ser best dövizl e ö d e m e e s a s ı n a gör e d ü z e n l e n m e s i d i r . İhracattak i gelişmeler e
b e n z e r bi r d u r u m d a ithalatt a da karşılaşılmıştır .
TABLO 2 1
KLİRİNG ANLAŞMAL I ÜLKELER E İHRACA T
İhracat
(Milyon $ )
Yıllar
1 9 4 9 - 53 ortalamas ı
1 9 5 4 - 58 ortalamas ı
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
T o p l a m İhraca t
(Payı ( %
49
88
42
41
32
28
37
39
70
76
89
82
93
88
85
89
104
15,5
29,0
12,0
12,7
9,3
7,3
9,9
9,4
15,0
15,5
17,0
18,5
17,4
14,9
12,5
10,1
7,9
K A Y N A K : Dİ E , Dı ş Ticare t Yıllı k İstatistikler i
Kliring a n l a ş m a l a r ı , bi r ülkeni n gerçekleştirdiğ i K T işlemlerini n r e s m e n
ilan edile n kısmın ı gösterdiğ i içi n önemlidir . D a h a ö n c e d e değinildiğ i gib i
sosyalist blo k dışındak i ülkele r çeşitl i sebeplerl e yaptıkla n K T a n l a ş m a l a r ı n d a n k a m u o y u n u genellikl e h a b e r d a r etmezler . A ş a ğ ı d a so n 2 0 yıld a T ü r k i ye'de klirin g anlaşmalar ı yol u il e ticare t u y g u l a m a s ı v e b u anlaşmaları n tasfi yesi h a k k ı n d a bira z d a h a aynntıl ı açıklamala r verilmiştir .
1969 yılınd a Türkiy e il e klirin g anlaşmal ı ülkele r şunlardır : Bulgaristan ,
Ç e k o s l o v a k y a , D o ğ u A l m a n y a , İsrail , Macaristan , Mısır , P o l o n y a , R o m a n y a ,
S S C B , Y u g o s l a v y a 1 9 7 0 - 1 9 7 6 D ö n e m i n ' n d e Türkiye'ni n dı ş ö d e m e l e r d e n g e s i n d e sağladığ ı nisb i rahatlı k v e uluslararas ı e k o n o m i k kuruluşları n d a tel kinleri s o n u c u n d a klirin g a n l a ş m a l ı ülkeleri n sayıs ı hızl a azaltılmıştır . S S C B
v e Arnavutlu k dışındak i ülkelerl e serbes t dövizl e ö d e m e a n l a ş m a l a n
1977'den önc e t a m a m l a n m ı ş t ı r .
TABLO 2 2
T Ü R K İ Y E ' N İ N C O M E C O N " A (1 ) İ H R A C A T I
(Milyon $ )
(1970 - 1 9 9 1 )
Yıllar
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
Doğu (2 )
Avrupa
Ülkeleri
55
47
45
51
67
48
87
94
219
174
312
127
189
140
123
112
142
145
271
236
305
450
SSCB
ESKİ
COMECON
COMECON'a
İhracatın
T o p l a m İhraca t
İçindeki Pay ı (% )
29
34
42
50
78
74
81
80
105
127
169
194
124
89
139
190
141
169
271
704
531
711
84
81
87
101
145
122
168
174
324
301
481
321
323
229
262
302
283
314
542
940
836
1161
14,2
12,0
9,8
7,7
9,5
8,7
8,5
9,9
14,2
13,3
16,5
6,8
5,4
4.0
3,6
3,7
3,8
3.1
4,6
8,8
6,5
8,5
1) C O M E C O N ' a dahi l ülkelerde n yalnı z S S C B v e Doğ u Avrupa'dak i
üye ülkele r kapsanmıştır .
2) Bulgaristan , Ç e k o s l o v a k y a , D o ğ u A l m a n y a , M a c a r i s t a n , Polonya ,
Romanya
Türkiye'nin 1970'l i yıllan n s o n u n a d o ğ r u dövizl e ö d e m e i m k a n l a n azal mıştır. Klirin g a n l a ş m a l a n n ı tasfiy e ettiğ i ülkele r is e s e r b e s t dövizl e ticaret e
g e ç i l m e s i n d e n s o n r a T ü r k i y e ' d e n yaptıkla n ithalat ı azaltıp , imzaladıkla n ö d e -
me kolaylıklar ı getire n "banke r a n l a ş m a l a n " v e benzer i d ü z e n l e m e l e r aracılı ğı il e ithalatlann ı raki p ülkeler e kaydırmışlardır . B u n u n s o n u c u n d a , 1978'de n
itibaren T ü r i k y e il e 6 Doğ u Blok u Ülkes i a r a s ı n d a geçmiştek i klirin g anlaş m a l a n n a ç o k b e n z e y e n bankerli k a n l a ş m a l a n imzalanmıştır . B u ülkele r Do ğu A l m a n y a , Ç e k o s l o v a k y a , M a c a r i s t a n , R o m a n y a , P o l o n y a v e Y u g o s l a v ya'dır.
TABLO 2 3
T Ü R K İ Y E ' N İ N G O M E C O N ' D A N (1 ) İ T H A L A T I
(Milyon $ )
(1970 - 1 9 9 1 )
Yıllar
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
D o ğ u (2 )
Avrupa
Ülkeleri
76
50
42
48
163
145
251
260
279
526
584
597
278
687
643
450
402
471
427
521
725
777
SSCB
ESKİ
COMECON
COMECON'dan
İthalatın
T o p l a m İthala t
İçindeki Pay ı (% )
39
64
120
126
95
74
89
80
105
127
169
•194
124
89
139
190
353
307
443
597
1248
1090
115
114
162
177
258
319
340
340
384
653
753
791
402
776
882
540
755
778
870
1118
1973
1867
12,2
9,7
10,4
8,4
G,8
5,2
6,2
5,9
8,3
12,1
9,5
8,9
4,6
8,4
8,2
4,8
6,8
5,5
6,1
7,1
8,8
8,9
1) C O M E C O N ' a dahi l ülkelerde n yalnı z S S C B v e Doğ u Avrupa'dak i
üye Ülkele r kapsanmıştır .
2) Bulgaristan , Ç e k o s l o v a k y a , D o ğ u A l m a n y a , M a c a r i s t a n , P o l o n y a ,
Romanya
Banker a n l a ş m a l a n n d a ik i ülk e a r a s m d a k i ticar i m ü b a d e l e l e r d e n d o ğ a n ö d e m e l e r M B ' d a karşılıkl ı olara k açıla n öze l h e s a p l a r d a n y a p ı l m a k t a v e
ticaretin devamlılığın ı s a ğ l a m a k içi n karşılıkl ı kred i limitler i tanınmaktadır . B u
hesaplar A B D Dolar ı ü z e r i n d e n tutulmaktadır .
Banker a n l a ş m a l a n n ı n y a p ı l m a s ı il e Doğ u Blok u Ülkelerin e ola n borç lar kıs a s ü r e d e tasfiy e edilmi ş v e Türkiy e b u ülkeler e alacakl ı d u r u m a g e ç miştir.
A n c a k Banke r A n l a ş m a l a n 1981'de n itibare n tasfiy e e d i l m e y e b a ş l a mıştır. B u n u n s e b e p l e r i :
- 1980'de n itibare n ö d e m e l e r d e n g e s i n d e iyileşmele r g ö r ü l m e s i ,
- İzlene n yen i dı ş e k o n o m i politikas ı gereğ i dı ş ticareti n s e r b e s t döviz le yapılmas ı ilkesini n b e n i m s e n m e s i v e b u k o n u d a uluslararas ı mal i v e e k o n o m i k kuruluşlan n terkinleri ,
- Doğ u Bloku'nda n bankerli k anlaşmas ı ç e r ç e v e s i n d e itha l edile n m a l ların kalitesi z v e y ü k s e k fiyatl ı o l m a s ı ,
- İkil i a n l a ş m a ç e r ç e v e s i n d e ihra ç edile n baz ı T ü r k ihra ç ürünlerini n
ü ç ü n c ü ülkeler e d ö v i z karşılığ ı satıldığ ı k o n u s u n d a k i iddialardır .
S o n u ç t a banke r anlaşmalar ı il e esk i S S C B v e Arnavutluk'l a h a l a m e v cut klirin g anlaşmalar ı 198 1 v e 198 2 yıllarınd a te k te k tasfiy e edilmi ş v e b u
ülkelerle d e serbes t dövi z e s a s ı n a g ö r e ticaret e geçilmes i il e 1983'te n itiba ren Türkiye'ni n dı ş ticaretind e klirin g anlaşmal ı ülk e kalmamıştır . B u n u n l a
birlikte. D o ğ u Blok u ülkeler i il e Sına i işbirliğ i a n l a ş m a l a n çerçevesind e ger çekleştirilen orta k y a t ı n m l a n n girdilerini n ithalinde n gerçekleştirile n orta k y a t ı n m l a n n girdilerini n ithalinde n d o ğ a n borçları n ger i ödemelerini n T ü r k İhra ç
ürünleri il e yapılmas ı s e b e b i ile , b u ülkelerl e Türkiye'ni n dı ş ticaretind e kli ring a n l a ş m a l a n n a b e n z e r ö d e m e usullerini n kullanılmasın a d e v a m edil mektedir. Türkiye'ni n b u ülkeler e ihracatını n s o n yıllard a öneml i ölçüd e d ü ş m ü ş olmas ı sebebiyl e yapıla n cüz- i değerdek i ihraca t d a h e m e n h e m e n
t a m a m ı il e b o r ç l a n n ger i ö d e n m e s i n d e kullanılmakta , dolayısıyl a K T k a p s a mı içind e ye r almaktadır . Türkiye'ni n ithalatını n ihracat ı İl e k a r ş ı l a n a m a y a n
kısmı içi n is e ülkede n ne t s e r b e s t dövi z çıkış ı olmaktadır .
Kliring a n l a ş m a l a n n ı n tasfiy e edilmes i ile , Türkiye'd e K T S il e ilgil i ola rak resm i metinlerd e ad ı a ç ı k ç a g e ç e n te k bi r u y g u l a m a kalmıştır . B u , bağl ı
m u a m e l e v e takastır . B u k o n u d a k i esk i m e v z u a t h a k k ı n d a a ş a ğ ı d a öze t bilg i
verilmiştir.
Dış ticarett e bağl ı m u a m e l e v e taka s y a p ı l m a s ı n ı n y a s a k o l d u ğ u , Plan lı D ö n e m ' d e yayınlana n ihraca t v e İthala t Rejimlerind e d a i m a v u r g u l a n m ı ş tır. B u n u n l a birlikte , b u rejimleri n ç o ğ u n d a b u kararı n istisnas ı olabilece k d u r u m l a r a d a ye r verilmiştir .
1985 yıl ı İhraca t Rejimi'nd e b u k o n u d a a ş a ğ ı d a k i Kara r yayınlanmıştır :
M a d d e 5 - Dı ş Ticarett e öze l taka s v e bağl ı m u a m e l e y a p ı l a m a z . A n cak, k a m u kuruluşlar ı il e bi r yı l içind e 5 0 milyo n A B D Dola rı tutarınd a ihraca t miktann ı a ş m ı ş b u l u n a n dı ş ticare t ser m a y e şirketlerini n bağl ı m u a m e l e işlem i y a p m a s ı n a
Müsteşarlıkça izi n verilebilir .
Görülüyor ki , Türkiye'ni n ihracatın ı geliştirmeler i içi n 198 0 s o n r a s ı n d a
kurulmaları özellikl e teşvi k edile n D ı ş Ticare t S e r m a y e Şirketler i il e baz ı Ka m u K u r u l u ş l a n , Hazin e v e Dı ş Ticaret^Müsteşarlığı'n m izi n v e r m e s i şart ı il e
bağlı m u a m e l e işlemlerin e girebilmektedir . B u n l a n n d ı ş ı n d a kala n şirket , kiş i
v e kuruluşları n bağl ı m u a m e l e v e taka s y a p m a s ı m ü m k ü n olmadığ ı gib i a y n ca, bağl ı m u a m e l e v e t a k a s işlemlerini n e n fazl a yapılacağ ı d ü ş ü n ü l e n Dı ş
Ticareti Devletleştirilmi ş Ülkelerde n ithala t hakk ı d a yin e ayn ı Dı ş Ticare t
S e r m a y e Şirketler i v e kend i faaliye t alanla n il e ilgil i olara k K a m u K u r u m v e
Kuruluşlan'na verilmişti .
Bu kararlarl a g ü d ü l e n t e m e l a m a a n dı ş ticaret i devletleştirilmi ş ülke lerdeki ç o ğ u m o n o p o l ola n v e k a m u y a ait , g ü ç l ü dı ş ticare t kuruluşlarını n
karşısına ç o k s a y ı d a , d a ğ ı n ı k, k ü ç ü k ölçekl i v e g ü ç s ü z öze l f i r m a l a n n çıkanl m a m a s ı y d ı . Böylece , b u ülkelerl e ticarett e T ü r k tarafını n pazarlı k g ü c ü n ü n
artacağı hesaplatmıyordu .
Dış Ticare t S e r m a y e Şirketleri'n e v e baz ı k a m u k u r u m v e kuruluşları n a t a k a s , bağl ı m u a m e l e v e Dı ş Ticaret i Devletleştirilmi ş ülkele r il e ticare t
y a p m a imtiyazlarını n t a n ı n m a s ı n d a n v e b u ülkelerl e klirin g anlaşmalarını n
t a m a m i y l e feshin i m ü t e a k i p g e ç e n birka ç yılda , Türkiye'ni n b u ülkelerl e dı ş
ticareti (İhraca t v e İthalatı ) m u t l a k o l a r a k d a , t o p l a m değerle r içindek i nisp i
p a y olara k d a b ü y ü k ö l ç ü d e gerilemiştir . (Tabl o 2 0 v e T a b l o 2 1 ) .
A y n c a , g ü n ü m ü z d e bağl ı m u a m e l e v e taka s d a dahi l çeşitl i K T teknik lerinin a ş a ğ ı d a verile n 92/ 7 sayıl ı H D T M tebliğ i u y a n n c a he r firm a v e he r ül keye açı k o l m a s ı n a r a ğ m e n , g e r e k b u ülkeleri n dı ş ticaretind e Türkiye'nin ,
g e r e k s e d e Türkiye'ni n dı ş ticaretind e b u ülkeleri n pay ı h a l a s o n derec e k ü çüktür.
B a ş b a k a n l ı k Hazin e v e Dı ş Ticare t M ü s t e ş a r l ı ğ ı n d a n :
Bağlı M u a m e l e Yoluyl a Yapılaca k İhracat a İlişki n Tebli ğ (İhraca t 92/7 )
M a d d e 1 - Bakanla r Kurulu'nu n 2 0 / 1 / 1 9 9 2 tari h v e 9 2 / 2 6 4 4 sayıl ı İhra catın D ü z e n l e n m e s i v e D e s t e k l e n m e s i n e İlişki n Karan'nı n
3'ncü m a d d e s i ( c bend i u y a r ı n c a , bağl ı m u a m e l e y o l u y l a
y a p ı l a c a k ihracatı n usu l v e e s a s l a n aşağıdak i şekild e belir lenmiştir.
M a d d e 2 - Bağl ı m u a m e l e talepleri , y a b a n c ı f i r m a il e T ü r k firmas ı a r a s ı n d a yapıla n bağl ı m u a m e l e a n l a ş m a s ı e k l e n m e k suretiyl e
bir m ü r a c a a t yazıs ı il e birlikt e H a z i n e v e Dı ş Ticare t Müsta şarlığı'na (İhraca t G e n e l M ü d ü r l ü ğ ü n e ) Yapılır .
Bağlı m u a m e l e a n l a ş m a s ı n ; itha l v e ihra ç edilece k malla n n a d ı , cinsi , G.T.Î.P.'u , s t a n d a r d ı , kalitesi , tesli m şekli ,
teslim yeri , biri m itha l v e ihra ç fiyatlar ı il e d e ğ e r tutarlarını n
ve benzer i bilgileri n açı k olara k belirtilmes i gerekir .
M a d d e 3 - Bağl ı m u a m e l e k o n u s u karşılıkl ı ö d e m e l e r i n ma l v e y a kıs m e n naki t v e / v e y a ölçülebili r olmas ı kaydıyl a hizme t il e
ö d e n m e s i m ü m k ü n bulunmaktadır . Bağl ı m u a m e l e k o n u s u
karşılıklı ö d e m e yükümlülüklerini n y u k a n d a k i fıkr a h ü k ü m l e ri çerçevesind e eşi t olmas ı esastır .
M a d d e 4 - Bağl ı m u a m e l l e k o n u s u işlemler e ilişki n hesapları n te k bi r
aracı b a n k a v e ilgil i g ü m r ü k idarelerini n belirtilmes i gerekir .
M a d d e 5 - Bağl ı m u a m e l e l e r d e şür e alt ı (6 ) aydır . B u süre , bağl ı işle min niteliklerin e bağl ı olara k H a z i n e v e Dı ş Ticare t M ü s t e şarlığında (İhraca t G e n e l M ü d ü r l ü ğ ü n c e ) farkl ı şekild e uy gulanabilir.
M a d d e 6 - İhraca t v e ithala t işlemleri , ihraca t v e ithalatt a alına n he r tür lü g ü m r ü k , vergi , resi m v e harçla r il e fonlar a tab i olara k y a pılır. İhracat ı v e Dövi z K a z a n d ı n c ı Faaliyetler i T e ş v i k Mev z u a t ı , İhraca t Teşviklerin e ilişki n m e v z u a t il e bağl ı
m u a m e l e k o n u s u ma l v e naki t ö d e m e l e r i n e ilişki n diğe r
m e v z u a t hükümler i saklıdır .
M a d d e 7 - B u Tebli ğ yayım ı tarihd e y ü r ü r l ü ğ e girer .
B. K U L L A N I L A N K T T E K N İ K L E R İ
K T teknikleri , yalnı z takas , klirin g v e bağl ı m u a m e l e d e n ibare t değildir .
B u n l a n n yanısıra , ç o k s a y ı d a K T y ö n t e m i s o n yıllard a geliştirilmi ş v e d ü n y a d a u y g u l a m a alan ı bulmuştur . Z a t e n , KT'ni n ulusla r aras ı ticarett e üzerind e
en ç o k k o n u ş u l a n konularda n bir i halin e g e l m e s i n i n e s a s sebeb i d e özellikl e
bu yen i geliştirile n K T yöntemleridir .
Türkiye'de is e özellikl e 1980'de n s o n r a ço k s a y ı d a K T işlem i fiile n uy g u l a n m a k t a v e y a g e l e c e k t e u y g u l a n m a s ı içi n anlaşmala r y a p ı l m a k t a o l m a s ı n a r a ğ m e n , k o n u dikkatlerde n k a ç m a k t a v e y a kaçınimaktadır . Genellikl e
KT u y g u l a m a l a r ı n a herhang i bi r dı ş ticare t işlem i gib i y a k l a ş ı l m a k t a v e her bir K T tekniğini n ülk e ekonomisini n b ü t ü n ü v e çeşitl i kesimler i üzerindek i
m e v c u t v e gelecektek i m u h t e m e l etkiler i (faydaları , zararları ) gib i ö n c e d e n
dikkate alınmas ı v e y a uygulanırke n izlenmes i g e r e k e n faktörlerde n hi ç sö z
edilmemektedir.
Türkiye'de s o n yıllard a u y g u l a n a n K T tekniklerinde n bi r kaç ı şunlardır :
- İra n v e Irak'l a M B aras ı ikil i h e s a p ilişkisi ,
- Esk i S S C B , P o l o n y a , M a c a r i s t a n , R o m a n y a , Ç e k o s l o v a k y a v e bir l e ş m e d e n öncek i D o ğ u A l m a n y a il e T ü r k M B aras ı öze l h e s a p ilişkis i kanal ı
ile geçmişt e b u ülkelerc e Türkiye'd e k u r u l m u ş v e y a k u r u l m a s ı n a katkıd a b u lunulmuş sına i tesisleri n v e al t yap ı projelerini n bedellerini n ma l ihracat ı il e
ödenmesi,
- Ç o ğ u Döviz e Çevrilebili r M e v d u a t ( D Ç M ) u y g u l a m a s ı n d a n kaynakla nan 198 0 ö n c e s i n d e n k a l m a garantisi z ticar i b o r ç l a n n tasfiyesind e m a l , hiz met v e s e r m a y e y a t ı n m ı il e ö d e m e d e b u l u n m a ( d o n m u ş alacakları n tasfiye si, tamamlanmıştır .
- Libya , Ira k v e Cezayir'l e petro l /
mühendislik hizmetler i t a k a s ı ,
alacak , petrol / m a l , petrol /
- Petro l a r a m a l a n n d a buy-back ,
- Faso n imalat , re-export . Transi t Ticareti , sını r ticareti , İhracatçıy a it halat hakk ı gib i çeşitl i uygulamalar ,
- F-1 6 s a v a ş u ç a k l a n n ı n alam ı il e ilgi l offset ,
- Baz ı enerj i santralleri , al t yap ı tesisler i v e turisti k tesisleri n yapılmas ı
v e / v e y a işletilmes i il e ilgil i Yap-İşlet-Devre t (BOT ) v e y a Yap-İşlet-Sahi p o l
(BOO),
- Esk i S S C B ' il e d o ğ a l g a z karşılığınd a uzu n vadel i dolayl ı b u y - b a c k
(veya KSA ) u y g u l a m a l a n .
Y u k a r ı d a bazıla n sayıla n K T u y g u l a m a l a n n ı n v e K T benzer i m u a m e l e lerin topla m hacm i milyarlarc a doları , Türkiye'ni n dı ş ticaretindek i pay ı is e
h e m ihracatt a h e m d e ithalatt a e n a z % 3 0 - % 4 0 a r a s ı n d a d e ğ i ş e n bi r oran ı
bulmaktadır.
Ç a l ı ş m a m ı z d a T ü r k i y e ' d e s o n yıllard a u y g u l a n a n K T tekniklerinde n
M B aras ı ikil i h e s a p ilişkisi , b u y - b a c k , d o n m u ş alacakları n tasfiyes i v e K T
benzeri m u a m e l e l e r k ı s a c a el e alınmaktadır .
Offset, S S C B il e d o ğ a l g a z alım ı il e ilgil i dolayl ı b u y - b a c k v e B O T
(BOO) baz ı diğe r K T teknikler i Türkiye'd e h e n ü z e k o n o m i s i üzerind e ö n ü müzdeki yıllardak i potansiye l etkiler i k o n u s u ö n e m l i bulunmaktadır .
1 . M e r k e z Bankalar ı Aras ı İkil i (Özel ) H e s a p İlişkis i
Türkiye'nin 1980'de n s o n r a ihracatı n hızl a artışınd a rol ü ola n ülkeler d e n İran , Irak , Liby a v e Cezayir , ayn ı z a m a n d a Türkiye'y e petro l s a ğ l a y a n
başlıca ülkelerdendir . Türkiye'ni n ihracatını n 1980'd e % 9 , 9 ' u 1981'd e
% 2 6 , 9 ' u b u ülkeler e y ö n e l m i ş , b u ora n 1991'i n s o n u n d a % 3 2 , 8 ' e y ü k s e l m i ş tir. B u dör t ü l k e d e n özellikl e birbiriyl e s a v a ş a n ikisi , Türkiye'ni n ihracatındak i
artışla öneml i bi r rol e s a h i p olmuştur . İra n v e Ira k p a z a n n m pay ı 1980'd e
2 2 0 milyo n d o l a r k e n Körfe z krizinde n ö n c e 1990'd a 4 milya r d o l a n n üzerin de bi r b ü y ü k l ü ğ e ulaşmıştır . Böylec e Türkiye'ni n ihracat ı içind e b u ik i ülke nin pay ı %8'lerde n % 2 6 ' l a r a yükselmiştir .
Bu ik i ülkeni n T ü r k ihraç'ürünlerin e iy i p a z a r olmalarını n çeşitl i s e b e p leri vardır. Bunları n b a ş l ı c a l a n :
- İk i ülk e a r a s ı n d a 1 2 yı l ö n c e patla k v e r e n s a v a ş sebebiyl e zorunl u it halatlannı k o m ş u v e dos t bi r ülkede n s a ğ l a m a l a n n ı n rasyone l o l m a s ı ,
- İran'd a reji m değişikliğinde n s o n r a baz ı Bat ı Ülkeleri'nd e ithalatı n ke silmesi v e y a kısıtlanmas ı s o n u c u b u n l a n i k a m e e d e n T ü r k İhra ç ürünler i t a lebin a r t m a s ı ,
- 1980'l i yıllan n o r t a l a n n a doğr u d ü ş e n petro l fiyatla n konjonktüründ e
İran v e Irak'ı n ürettikler i petrol ü Türkiye'y e kendiler i açısında n e n iy i şartlar d a pazarlamalar ı imkanını n varlığı , (Türkiy e il e yaptıkla n uzu n vadel i anlaş malarla s e n e b a ş ı n d a sabi t fiyatta n petro l satı ş bağlantıs ı gerçekleştire n b u
ülkeler, spo t piyasalardak i petro l fiyatlarındak i d ü ş ü ş l e r d e n ço k uzu n s ü r e
(1983, 1984 , 198 5 v e 1986'nı n bi r b ö l ü m ü ) korunmuşlardır . İra n v e Irak ,
1986'nın il k ayla n geçtikte n s o n r a T ü r k heyetler i il e yaptıkla n uzu n m ü z a k e releri takibe n net-bac k sistemin i yan i s e r b e s t piyasalardak i gelişmeler e g ö r e
d e ğ i ş k e n l i k k a z a n a n f i y a t l a m a sistemin i kabu l edebilmişlerdir .
- Türkiye'ni n petrol ü y ü k s e k fiyatl a a l m a s ı n ı n karşılığınd a y ü k s e k fiyatl ı
ve b a ş k a ülkeler e (özellikl e Batı'ya ) k o l a y c a satılabilece k kalited e o l m a y a n
birçok T ü r k ü r ü n ü n ü n s a v a ş şartlarındak i b u ülkeler e ihra ç edilebilmesi ,
- S o n v e yukardakileri n t ü m ü n ü k a p s a y a n bi r s e b e p d e , b u ülkeleri n
1980-1990 D ö n e m i ' n d e y u k a n d a belirtile n v e diğe r g e r ç e k l e r d e n dolay ı Tür -
kiye açısında n K T y a p m a k içi n s o n d e r e c e u y g u n bire r partne r lıalin e gel meleridir.
1980'lerin b a ş ı n d a petro l fiyatlanndak i artışla r s o n u c u n d a Türkiye'ni n
ihracatının h e m e n h e m e n t ü m ü n ü tahsi s e t m e k z o r u n d a kaldığ ı petro l itha latı, KT' e ö n c e d a h a ço k Türkiye , d a h a s o n r a b u ik i ülk e ihtiya ç d u y m u ş t u r .
B u n u n s o n u c u n d a , d a h a önc e petrolün ü yalnı z serbes t dövizl e s a t m a k t a
kararlı o l d u ğ u n u açıklaya n Irak'd a s o n r a l a n b u n u K T y ö n t e m i il e ihra ç e t m e ye raz ı olmuştur . B ö y l e c e müteahhitler e ola n b o r ç l a n n d a n , he r türl ü ma l it halatına kada r p e k ç o k çeşi t ö d e m e s i n i petroll e g e r ç e k l e ş t i r m e y e b a ş l a m ı ş tır.
İran v e İrak'ta n d a h a fazl a petro l gelirine , ö d e m e i m k a n ı n a v e T ü r k
m a l l a n n a p a z a r o l m a potansiyelin e s a h i p ola n S u u d i Arabistan' a s o n yıllar d a Türkiye'ni n ihracatını n İra n v e Irak' a kıyasl a ç o k d a h a mütevaz i boyutlar d a arttırabilmesi , diğe r sebepleri n y a n ı s ı r a T ü r k i y e il e b u ülk e a r a s ı n d a K T
u y g u l a m a l a n n ı n va r o l m a m a s ı n a d a bağlıdır .
İhracatın y a n ı s ı r a car i işlemleri n g ö r ü n m e y e n kalemlerinde n m ü t e a h hitlik v e taşımacılı k hizmetlerini n b ü y ü k l ü ğ ü n ü d e b ü y ü k ölçüd e ayn ı K T m a lının (petrol ) d e ğ e r i tayi n etmektedir . Körfe z krizinde n öncek i s o n yıllard a
nakliye k o n u s u n d a İra n v e Irak'tan , müteahhitli k hizmetler i k o n u s u n d a is e
Irak v e Liby a b ü y ü k ölçüd e b u ülkeleri n K T m a l l a n ola n petrolde n d a h a a z
döviz gelir i eld e etmelerin e bağlıdır .
Türkiye M B 1980'd e İra n M B il e "Bankacılı k v e Ö d e m e D ü z e n l e n m e s i
A n l a ş m a s ı " i m z a l a m ı ş , b u a n l a ş m a il e t e s i s edile n "Öze l H e s a p " t a b a ş l a n gıçta ö n g ö r ü l e n 2 0 0 milyo n dolarlı k kred i marj ı d a h a s o n r a 4 0 0 milyo n d o l a ra yükseltilmişti . B u n u n a n l a m ı , ülkelerde n birini n diğerin e ola n ihracatın ı it halatını e n f a z l a 4 0 0 milyo n dola r aşabileceği , böylec e b u r a k a m a
ulaşıncaya kadark i ihraca t bedeller i ilgil i ülkeni n M B ' c a ilgil i ihracatçılar a
beklemeksizin ödenebilmektedir .
Bu öze l h e s a p . Ç o k Tarafl ı Ö d e m e İşlemler i içi n R C D İşbirliğ i A n l a ş ması ç e r ç e v e s i n d e açılmı ş ola n R C D Ö z e l Hesab ı il e irtibatlandınimıştır .
Türkiye'nin Irak' a yaptığ ı ihraca t d a ik i ülk e M B a r a s ı n d a ödemeler i ko laylaştırmak a m a c ı y l a imzalana n bi r a n l a ş m a ç e r ç e v e s i n d e , bi r b a ş k a öze l
hesaptan taki p e d i l m e k t e y d i . B u ülkey e y a p ı l a n ihraca t karşılığında , ihracat çılara d a h a ö n c e M B ' c a b a n k a l a r a devredile n d ö v i z d e n ö d e m e y a p m a uy g u l a m a s ı d a 1 6 E k i m 1985't e kaldınimı ş v e dövi z yerin e ihraca t tarihindek i
döviz alı ş k u r u n d a n T L . ö d e m e s i u y g u l a m a s ı n a geçilmiştir . Böylec e ihracat çılann ihraca t bedelini n % 2 0 ' s i karşılığınd a dövi z tevdia t hesab ı açabilmeler i
v e b u m e b l a ğ ı n kend i t a s a r r u f l a n n a bırakılmas ı uygulamas ı d a b u ülk e içi n
ortadan kalkmıştır . 198 6 Mayıs'ında n s o n r a is e TL.'lannı n % 7 7 ' s i p e ş i n ,
%20'si T C M B Ira k M B ' d a n a l a c a ğ ı n a tahsi l ettikte n s o n r a ihracatçıy a veril m e y e , % 3 ' ü d e D e s t e k l e m e v e Fiya t İstikra r Fonu'n a prim i olara k kesilmey e
başlamış v e b u u y g u l a m a o r a n l a n ilişkileri n norma l o l d u ğ u yılla r içind e z a m a n z a m a n değişmiştir .
Bu tedbiri n a l ı n m a s ı n a , Türkiye'ni n Irak' a ihracatını n sürekl i olara k it halatını ç o k fazl a a ş m a s ı s o n u c u T ü r k MB'nı n b u ülkey e kred i aça r d u r u m a
d ü ş m e s i yo l açmıştır . Hale n Körfe z harb i v e a m b a r g o nedeniyl e dı ş ticare t
işlemleri, hayat i malla r v e yı l m ü s a a d e l e r d ı ş ı n d a yasakl ı d u r u l d a olup , he saplan dondurulmuştur .
Türkiye il e Liby a arasındak i ö d e m e l e r T C M e r k e z Bankas ı v e Liby a
A r a p Dı ş Bankas ı (Ara p - T ü r k Bankası ) arasındak i öze l hesapta n g e r ç e k leştirilmektedir.
T ü r k i y e , Cezayir'l e s ü r d ü r d ü ğ ü K a r m a E k o n o m i k K o m i s y o n u g ö r ü ş meleri s ı r a s ı n d a Cezayir'i n isteğ i üzerin e ticar i mübadeleler i d e n g e l e m e k
için Cezayi r m a l l a n n ı (ihracatını n % 9 7 ' s i petro l ürünleridir ) almay ı t a a h h ü t
etmiştir. Türkiye'ni n Cezayir'de n h a m petro l a l ı m ı n a d e v a m etmes i şart ı il e
Cezayir d e ihracatç ı T ü r k Firmalann ı karş ı ma l a l ı m ı n a z o r l a m a y a c a ğ ı n ı bil dirmiştir. G ö r ü l m e k t e d i r k i ik i ülk e arasındak i dı ş ticare t hacmin i arttırmad a
açıkça ifad e edilmes e d e K T y ö n t e m i öneml i bi r ro l oynamaktadır . Nitekim ,
d a h a ö n c e Cezayir'de n hi ç petro l itha l e t m e y e n T ü r k i y e , s o n yıllard a ihraca tına yakı n d e ğ e r d e petro l itha l e t m e y e başlamıştır .
2 . Dolayl ı B u y - B a c k
T ü r k i y e , planl ı d ö n e m d e kurmay ı ö n g ö r d ü ğ ü b ü y ü k ölçekl i k a m u sına i
tesisleri içi n Bat ı Ülkeleri'nde n istediğ i teknolojiy i v e krediler i yeterl i seviye de a l a m a m ı ş , b u n u n üzerin e b u n l a n g e r ç e k l e ş t i r m e k içi n esk i S S C B v e d a h a s o n r a diğe r baz ı C O M E C O N ülkeler i il e sına i işbirliğ i a n l a ş m a l a n y a p mıştır. Türkiye'ni n S S C B il e 196 7 yılınd a yaptığ ı Sına i işbirliğ i (Buy-back )
a n l a ş m a s ı il e S S C B , b a ş t a İskenderu n Demi r Çeli k v e Seydişehi r A l ü m i n y u m tesisler i o l m a k üzer e çeşitl i sına i projele r içi n 2 0 0 milyo n dolarlı k m a k i na, teknoloj i v e diğe r m a l z e m e s a ğ l a m ı ş . B u n l a n n bedeller i b u tesislerde n
üretilecek niha i ürü n (çelik , a l ü m i n y u m ) v e diğe r mallarl a ödenmiştir . B u
mallar a r a s ı n d a t ü t ü n , fındık , ü z ü m , der i v e giyi m eşyas ı gib i g e l e n e k s e l
T ü r k ihra ç ürünler i ç o ğ u n l u k t a b u l u n m a k t a y d ı .
Hangi mallarda n n e miktard a v e y a d e ğ e r d e satılacağ ı he r yı l karşılıkl ı
görüşmelerle belirlenmiştir . Türkiy e 198 6 yılınd a S S C B ' e yalnı z g e ç m i ş t e it hal ettiğ i sına i tesisleri n bedelin i karşılama k üzer e 4 2 milyo n dola r tutarınd a
ve 1 7 çeşi t ma l satmıştır . B u malla r d a h a ö n c e m ü z a k e r e l e r d e belirlene n
d ü n y a fiyatlannda n ihra ç edilmiştir . A n l a ş m a d a gösterile n kontenjanlar a yı l
içersinde yeniler i eklenebilmiştir . Ö r n e ğ i n fındı k kontenjan ı 5 milyo n 3 5 0 bi n
dolarken 3 milyo n dolarlı k konteja n e k l e n e r e k 8 milyo n 3 5 0 bi n d o l a r a çıka nlmıştır.
S S C B ' e satıla n malla r a r a s ı n d a dövi z karşılığ ı kola y satılabile n t a n m sal ürünle r olduğ u gib i (fındık , incir , vb. ) b a z e n sto k k o n u s u ola n t a n m ü r ü n leri (tütün , kur u ü z ü m , zeytinyağı ) il e tüketi m malla n v e sanay i ürünler i de .
bulunmuştur.
Mal g ö n d e r m e k v e teknoloj i s a t m a k suret i il e açıla n kredini n fai z oran ı
% 2 , 5 gib i d ü ş ü k bi r o r a n d a v e ger i ö d e m e süres i 1 5 yı l olara k belirlenmiştir .
S o n u ç olarak ;
- Dövi z karşılığ ı satılabilece k m a l l a n n h e m yen i bi r p a z a r d a satılıyo r ol m a l a n h e m d e t o p l a m içindek i nispetlerini n d ü ş ü k olmas ı ( A y n c a b u n l a n n
d ü ş ü k kalitelerin i p a z a r l a m a imkanını n d a va r olmas ı ki . Doğ u Blok u ülkeler i
mal s e ç i m i n d e fazl a m ü ş k ü l p e s e n t değillerdir . O n u n içi n uzu n yılla r kalitel i
Türk fındığı , ü z ü m ü v e tütün ü öncelikl e Bat ı p a z a r l a n n a satılı p ikinc i kalitele r
Doğu P a z a r l a n n a verilmi ş v e kabu l görmüştür .
- Diğe r mamulleri n ç o k s a y ı d a v e genellikl e b a ş k a türl ü satış ı zo r h a m maddeler v e sına i m a m u l l e r d e n m e y d a n a g e l m e s i .
T a r ı m s a l v e sına i üretimd e ö n c e d e n garant i edilmi ş pazarla r yaratıla rak aks i bi r d u r u m a kıyasl a çiftçiye , t ü c c a r a v e sanayiciy e kolaylık , rahatlı k
ve g i î ^ e n s a ğ l a m a s ı ,
- Ç o k s a y ı d a sına i tesisi n ülkey e k a z a n d ı r ı l m a s ı ,
- Bor ç ger i ö d e m e s i içi n b ü t ç e d e n a y n c a konvertib l dövi z çıkışın a yo l
açılmaması gib i sebeplerle , Türkiy e il e S S C B a r a s ı n d a sına i işbirliğ i (buy back) anlaşmalar ı gene l olara k Türkiye'ni n y a r a n n a olmuştur .
Bu a n l a ş m a l a r d a ger i ö d e m e k ı s m e n niha i ürünl e y a p ı l m a k l a birlikte ,
geri ö d e m e d e d a h a ç o k kurula n tesisl e ilgis i o l m a y a n ürünle r kullanılmak taydı. O n u n içi n kullanıla n K T tekniğin i b u y - b a c k yerin e b u y - b a c k + KS A v e y a dolayl ı b u y - b a c k şeklind e t a n ı m l a m a k d a m ü m k ü n d ü r . Ö d e m e l e r is e T . C .
Merkez Bankas ı il e ilgil i ülkeni n MB's ı arasındak i öze l hesa p kanalıyl a ger çekleştirilmiştir. Benze r özelli k ar z e d e n ç o k s a y ı d a dolayl ı b u y - b a c k anlaş ması d a Türkiy e il e Doğ u A v r u p a Ülkeler i a r a s ı n d a gerçekleştirilmiştir . Ö r n e ğin S o m a B T e r m i k Santralı'nı n girdilerin i s a ğ l a y a n Ç e k o s l o v a k y a ' y l a
Y a t a ğ a n II I il e Yen i Kö y I v e I I T e r m i k Santralleri'n i kura n Polonya'y a ola n
dış borçla r he r yı l kontenjanl ı Tür k ihra ç malla n listelerinde n yapıla n ihraca t
kanalı il e ödenmektedir .
Türkiye'nin so n yıllard a D o ğ u Blok u Ülkeler i d ı ş ı n d a Batıl ı Şirketlerl e
gerçekleştirdiği petro l üretim i il e ilgil i b u y - b a c k u y g u l a m a l a n n a , 198 0 yılınd a
yayınlanan 8/91 0 Sayıl ı Petro l Aramalar ı Hakkındak i Kara r d a y a n a k o l m u ş tur. B u Karar'ı n 3 . m a d d e s i a ş a ğ ı d a gösterilmiştir .
"Petrol K a n u n u ' n u n 13 . m a d d e s i g e r e ğ i n c e ; petro l hakk ı sahiplerini n
1/1/1980 tarihinde n s o n r a keşfedile n s a h a l a r d a n ürettikler i petrolü n .%65' i
m e m l e k e t ihtiyacın a ayrılmıştır . Üretile n h a m petrolü n ger i kala n %35'in i pet rol hakk ı sahipler i ihra ç e t m e h a k k ı n a sahiptir . B u ihracatta n sağlana n d ö viz:
a. Petro l hakk ı s a h i b i n c e , Petro l K a n u n u ç e r ç e v e s i n d e kend i petro l
ameliyeleri içi n gerekl i he r türl ü dövizl i ö d e m e l e r d e kullanılır .
b. Petro l hakk ı sahibini n Türkiye'y e getirdiğ i s e r m a y e il e Türkiye'd e
petrol ameliyelerinde n e l d e ettiğ i k â n n transferind e a l a c a ğ ı n a m a h s u p edilir .
Bu hükümle r Türkiy e Petroller i A n a n i m Ortaklığı'nı n yerl i v e yabanc ı
ortaklarla m ü ş t e r e k e n y a p a c a ğ ı a r a m a l a r d a keşfedilece k s a h a l a r d a n üreti lecek petro l içi n d e geçerlidir. "
Böylece petro l a r a m a v e ç ı k a r m a a m a c ı il e Türkiye'd e yapılaca k he r
türlü h a r c a m a içi n Türkiye'ni n dövi z h a r c a m a s ı n a g e r e k k a l m a m a k t a , ilgil i
şirket, eğe r bulurs a üreteceğ i petrolü n %35'in i ihra ç e d e r e k h a r c a m a l a n n ı fi nanse etmektedir . Madencili k sektör ü yatırımlarını n f i n a n s m a n d a b u y - b a c k
y ö n t e m i , h e m e v sahib i ülk e h e m d e y a t ı n m c ı şirke t açısında n e n rasyone l
yol olmaktadır .
Türkiye'de kurulaca k baz ı sına i tesislerl e ilgil i girdileri n v e tekni k hiz metlerin S S C B tarafında n Türkiye'y e a k t a n i m a s ı v e bunlarl a ilgil i ö d e m e
saflarına dai r 196 7 yılınd a S S C B il e yapıla n dolayl ı b u y - b a c k a n l a ş m a l a r ı n d a n d o ğ a n Sovye t a l a c a k l a n n ı n T ü r k ihra ç ürünleriyl e ö d e n m e s i n e dai r
1986 tarihl i a n l a ş m a ülkey e öneml i faydala r sağlamıştır .
3. D o n m u ş A l a c a k Tasfiyes i
2 4 O c a k 198 0 K a r a r l a n ' n d a n ö n c e v e özellikl e 1975-197 7 a r a s ı n d a
binlerce firm a v e kişiy e kıs a vadel i olara k D Ç M (Döviz e çevrilebili r m e v d u a t )
H e s a p l a n kanal ı il e dı ş b o r ç l a n a n T ü r k i y e , d a h a s o n r a b u b o r ç l a n n ı ö d e y e m e z d u r u m a d ü ş m ü ş t ü r . G a r a n t i s i z Ticar i Borçla r (GTB ) şeklind e a d l a n d ı n lan b u borçlar , Türkiye'y e İthalat ı sırasınd a sigortas ı b u l u n m a y a n v e fiile n
Türkiye'ye itha l edilmiş , a n c a k bedelini n transfer i v e ö d e m e s i gerçekleştiril m e m i ş m a l l a r a ilişkindir .
2 4 O c a k 198 0 Kararlar ı v e s o n r a s ı n d a G T B ' L a r "blok e hesapları n ç ö -
z ü l m e s i " y ö n t e m i il e tasfiy e e d i l m e y e başlanmıştır . B u a m a ç l a y a y ı n l a n a n
Maliye Bakanlığ ı Tebliği'n e gör e alacağın ı T L . karşılığ ı s a ğ l a n a c a k ma l v e
hizmetlerle almay ı kabu l edenle r için , borçl u f i r m a tarafında n arac ı b a n k a
nezdinde açılaca k vadesi z m e v d u a t h e s a b ı n a b o r c u n a eşi t d e ğ e r d e T ü r k Li ralan Transfe r edilmiştir . Karş ı Tara f b u T L ' L e r i çeşitl i şekillerd e kullanabil m e i m k a n ı n a sahi p olmuştur . Bunla r a r a s ı n d a Türkiye'd e turisti k h a r c a m a l a r
y a p m a , y a b a n c ı s e r m a y e l i bi r k u r u l u ş a orta k o l m a , yur t d ı ş ı n a T ü r k Bayrakl ı
gemilerle yapılaca k taşımalarl a navlu n bedelin i k a r ş ı l a m a , alacaklıs ı T ü r k fir m a s ı n a kred i a ç m a k gib i değişi k m a l v e hizmetle r b u l u n m u ş t u r . B u y ö n t e m lerden e n iy i çalışan ı ikincis i o l m u ş , 1980'de n s o n r a Türkiye'y e b u yoll a g i reh y a b a n c ı s e r m a y e mikta n hızl a artmıştır . Ö r n e ğ i n 1980'd e Türkiye'y e
giren 9 7 milyo n dola r y a b a n c ı s e r m a y e n i n 3 5 milyo n d o l a n , 1981'd e 3 3 8
milyon dola r y a b a n c ı s e r m a y e n i n 3 0 0 milyo n d o l a n , 1982'd e 16 7 milyo n d o lar, y a b a n c ı s e r m a y e n i n 8 9 milyo n d o l a n 1983't e 10 3 milyo n d o l a n n 2 7 mil y o n dolar ı b u yoll a girmiştir .
4 . K T Benzer i M u a m e l e l e r
Türkiye'nin İhraca t v e İthala t Rejimleri'nd e v e diğe r m e v z u a t ı n d a K T
Benzeri M u a m e l e l e r olara k nitelenebilece k ço k s a y ı d a u y g u l a m a v e kara r
mevcuttur. S o n u ç itibariyl e ülkey e k a z a n d ı n l a n (vey a tasarru f ettirilen ) d ö vizle k ı s m e n v e y a t a m a m e n itbala t imkan ı v e r e n y a d a ülkey e itha l edile n
değerleri ihracatl a d e n g e l e y e n K T Benzer i M u a m e l e l e r ' d e n bazıla n a ş a ğ ı d a
gösterilmiştir:
a. Geçic i İhraca t
A z v e y a ç o k işçili k g ö r m e k üzer e v e y a diğe r sebeplerl e y a b a n c ı ülke lere m a m u l , y a n işlenmi ş ma l v e y a h a m maddeleri n geçic i olara k ihra ç edi len malla r işlendikte n s o n r a y e n i d e n ülkey e girmektedir .
b. S m ı r Ticaret i
Sınır bölgelerini n ihtiyaçlann ı karşılanmas ı a m a c ı y l a k o m ş u ülkeleri n
sınır yörelerind e (özettikl e İran , Ira k v e Suriy e ile ) karşılıkl ı olara k yapıla n ti cari işlemlerdir .
c. Transi t T i c a r e t
Türkiye'ye ne t dövi z kazanc ı s a ğ l a m a s ı şartıyla , kend i k a y n a k l a n m ı z d a n dövi z tahsi s e d e r e k v e y a e t m e d e n satı n alına n y a b a n c ı menşel i malla n n tiransi t olara k v e y a d o ğ r u d a n d o ğ r u y a bi r b a ş k a ülkey e satılmasıdır .
d. Re-Expor t
B a ş k a ülkelerde n itha l edile n m a l l a n n diğe r ülker e ihra ç edilmesidir .
Türkiye'nin özellikl e İra n v e Irak'l a smı r ticaretind e ç o k ç a kullandığ ı bi r K T
yöntemidir.
e. T e ş v i k Beigel i İhracat a D ö v i z T a h s i s i
T e ş v i k belgel i ihraca t t a a h h ü t edile n ihraca t tutarını n belirl i bi r y ü z d e sini g e ç m e m e k üzer e ihraca t T e ş v i k Belges i üzerinde n globa l dövi z tahsis i
yapılır. İhracatçıla r b u dövi z tahsisini n kendilerini n v e y a n sanayicilerini n ih raç malla n ürtimind e kullanacaklar ı girdiler i itha l e d e r k e n kullanabilirler .
f. İhracatçıy a S a ğ l a d ı ğ ı D ö v i z i n Bi r K ı s m ı n ı n S e r b e s t ç e Tasarru f
Etme Hakk ı
İhracat döviz i gelirlerini n y ü z d e 30' u ihracatçını n s e r b e s t t a s a r r u f u n a
bırakılmıştırlar. Y u r d a getirilmes i zorunl u y ü z e 70'li k kısmı n is e fiil i ihraca t ta rihinden itibare n ü ç a y içind e y u r d a getirilmes i esas ı getirilmiştir . Böylec e ih racatçı sağladığ ı dövizi n y ü z d e 30'un u yur t d ı ş ı n d a bi r h e s a p t a tutma , yur t
dışında bür o a ç m a , ithala t y a p m a v b . işlerd e k u l l a n m a i m k a n ı n a sahi p o l maktadır. Diğe r bi r ifad e ile , ihracatç ı kend i dövizin e y ü z d e 3 0 o r a n ı n d a
kendi sahi p olabilmekt e y u r d a g e t i r m e k z o r u n d a olmamaktadır . B u tedbi r d e
döviz üzerind e tasarru f e t m e k hakkın ı dövi z k a z a n d ı r a n a verdiğ i içi n KT S il kelerine uygu n bi r teşvi k aracıdır .
II. T A M A M L A Y I C I Bİ R DI Ş T İ C A R E T M O D E L İ O L A R A K K T S ' N İ N
2 0 0 0 T E R E D O Ğ R U T Ü R K İ Y E ' N İ N DI Ş E K O N O M İ K İ L İ Ş K İ L E R İ Ü Z E R İ N DEKİ P O T A N S İ Y E L ETKİLER İ
T ü r k dı ş ticaretini n v e dolayıs ı il e T ü r k e k o n o m i s i n i n KTS'de n m a k s i m u m yara r s a ğ l a m a s ı n ı n yolla n incelenirke n çıkı ş noktala n farkl ı ü ç yakla ş ı m d a n hareke t edilebilir . B u yaklaşımla r v e b u n l a n n he r birind e izlene n iş lem sıras ı a ş a ğ ı d a gösterilmiştir .
1) Çıkı ş N o k t a s ı K T Teknikler i O l a n Y a k l a ş ı m
- Hang i K T tekniğini n T ü r k E k o n o m i s i ' n e n e şekild e v e n e ölçüd e katk ı
s a ğ l a m a potansiyelin e sahi p o l d u ğ u n u n belirlenmesi .
- Teknikleri n önceli k (önem ) s ı r a s ı n a v e fonksiyonların a g ö r e tasni f
edilmesi.
2) Çıkı ş N o k t a s ı K T Teknikler i il e ihra ç v e İtha l Edilece k Ma l v e
Hizmetler O l a n Y a k l a ş ı m
- T ü r k e k o n o m i s i n e e n fazl a yara r s a ğ l a m a k içi n K T teknikler i il e h a n gi ma l v e hizmetleri n n e miktarlard a ihra ç v e itha l ( v e y a re-export ) edilm e
potansiyeline sahi p o l d u k l a n n m belirlenmesi ,
- İhra ç v e İtha l (vey a re-export ) edilece k m a l v e hizmetleri n önceli k
(önem) s ı r a s ı n a gör e tasni f e d i l m e s i .
3) Ç ı k ı ş Noktas ı K T İlişkis i K u r u l a c a k Ülkele r O l a n Y a k l a ş ı m
- Türkiye'i n hang i ülkelerl e hang i ölçülerd e K T y a p m a potansiyelin e
sahip o l d u ğ u n u n belirlenmesi ,
- Belirlene n ülkeleri n ö n e m sırasın a g ö r e tasni f edilmesi .
K T S ' d e n eld e edilebilece k yararları n m a k s i m i z e e d e b i l m e k içi n y u k a n d a belirlene n ü ç yaklaşımı n bi r a r a y a getirilerek ;
- e n u y g u n K T teknikler i ile ,
- e n u y g u n ülkelerden ,
- e n u y g u n ma l v e hizmetleri n ihra ç v e itha l (vey a re-export ) edildiğ i
bir ç ö z ü m alan ı b u l u n m a s ı gereklidir .
G ü n ü m ü z Türkiye'sini n g e l e c e k yıllar a d ö n ü k olara k a n g a j e o l d u ğ u ,
e k o n o m i s i üzerind e ç o k yönl ü etkile r y a r a t m a potansiyelin e sahi p v e d a h a
ö n c e anlatıla n alışılmı ş K T tekniklerinde n farkl ı olara k baz ı K T u y g u l a m a l a n n m tanıtım ı v e değerlendirilmes i a ş a ğ ı d a yapılmaktadır .
A. TÜRKİYE'Nİ N DI Ş TİCARETİND E YEN İ K T U Y G U L A M A L A R I
1 . F-1 6 S a v a ş U ç a k l a r ı n ı n A l ı m ı n d a Offse t U y g u l a m a s ı
T ü r k i y e , 1980'l i yıllan n o r t a l a n n d a n itibare n kend i s a v u n m a sanayin i
k u r m a y ö n ü n d e hızl ı adımla r a t m a y a başlamıştır . B u k o n u d a k i s o m u t ik i
önemli g e l i ş m e d e n bir i 198 4 yılınd a A m e r i k a n G e n e r a l D y n a m i c s Firmas ı il e
i m z a l a n a n v e o n yı l içind e 16 0 ade t F-1 6 s a v a ş uçağını n Türkiye'y e satış ı il e
bazı parçalarını n Türkiye'd e üretilmesin e ilişki n anlaşmadır . Diğer i ise ,
1985'te S a v u n m a Sanayi i D e s t e k l e m e F o n u ' n u n kurulmasıdır .
T ü r k i y e , Genera l D y n a m i c s Firmas ı il e gerçekleştirdiğ i F i 6 s a v a ş u ç a ğı alım ı a n l a ş m a s ı n ı n gereğ i olara k y a p a c a ğ ı satı n a l m a l a r d a kullanılma k
üzere A B D ' n i n F M S (Dı ş Asker i Satı ş Kredileri)'nde n yararlanmaktadır .
B u n a r a ğ m e n F M S krediler i il e 4, 2 milya r dolarlı k t ü m h a r c a m a l a n kar ş ı l a m a k imkansızdır . Türkiye'ni n d e kend i k a y n a k l a r ı n d a n 1, 8 milya r dola r
civarında katkıs ı gerekmektedir . B u h a r c a m a y ı bi r ölçüd e telaf i etmek , T ü r k
ekonomisine d o ğ r u d a n v e dolayl ı bi r ç o k katk ı s a ğ l a m a k a m a c ı il e diğe r bi r
çok ülk e il e olduğ u gib i Türkiy e il e d e satıc ı f i r m a v e ' b a ğ l a n t ı l ı tarafla n a r a s ı n d a dolayl ı v e dolaysı z o l m a k üzer e ik i b ö l ü m d e n o l u ş a n bi r "offse t anlaş m a s ı " imzalanmıştır .
Bu a n l a ş m a il e Türkiye'y e o n yıld a 1 milya r 2 7 0 milyon u dolayl ı (proj e
ile ilgisiz ) 15 0 milyon u dolaysı z (proj e il e ilgili ) o l m a k şart ı il e t o p l a m 1 milya r
4 2 0 milyo n dolarlı k dövi z k a z a n d ı r m a s ı öngörülmüştür .
A n l a ş m a n ı n 4 . m a d d e s i d e yaratılmas ı t a a h h ü t edile n 1 milya r 2 7 0
milyon dolarlı k dövi z kazancını n y a k l a ş ı k y ü z d e 90' ı m a l v e hizme t ihracı ,
% 1 0 ' u is e teknoloj i transfer i v e s e r m a y e y a t ı n m l a n kanal ı il e s a ğ l a n a c a ğ ı n ı
amirdir.
2 . Çeşitl i Altyap ı v e T u r i z m Projelerind e B O T ( B O O ) U y g u l a m a s ı
T ü r k i y e , s o n yıllard a b a ş t a altyap ı ko/ıusundakile r o l m a k üzer e değişi k
sahalardaki yatırı m projelerini n süratl e v e e n e k o n o m i k y o l d a n gerçekleştiri lebilmesi içi n yepyen i bi r m o d e l o r t a y a atmıştır . B u , B O T ( v e y a B O O ) m o d e lidir.
B O T model i il e gerçekleştirilmes i p l a n l a n a n y a t ı n m projelerinde n baz ı
örnekler a ş a ğ ı d a verilmiştir :
1) A n k a r a Belediyesi'ni n İtha l K ö m ü r d e n Mutfa k G a z ı Üreti m Tesis i
K u r m a Projes i
A n k a r a Belediyesi , A n k a r a ' y a ithala t yol u il e getirilece k ola n yıld a 5 0 0
bin to n c i v a n n d a k i m a d e n k ö m ü r ü n d e n 2 4 0 - 2 6 0 bi n to n k o k k ö m ü r ü v e 2 2 5
milyon m 3 g a z eld e e t m e k a m a c ı il e kurulaca k tesisi n f i n a n s m a n ı içi n "yap işlet-devret" f o r m ü l ü n e u y g u n teklifle r kabu l etmiştir .
4 0 milyo n dolarlı k b u proj e içi n Belediye'ni n iler i s ü r d ü ğ ü şartla r şunla r
olmuştur:
- Tesisi n kurulu ş m a s r a f l a n n ı n f i n a n s m a n ı n ı n % 9 0 ' ı teklifç i firmalar ,
% 1 0 ' u A n k a r a Belediyesi'nc e sağlanacaktır . Teklifç i f i r m a l a r c a s a ğ l a n a n fi n a n s m a n imkan ı dı ş gird i a l ı m ı n d a kullanılacaktı r (Ya p Safhası) .
- A n k a r a Belediyes i üretilece k mutfa k gazını n y a t ı n m ı n amort i s ü r e s i n ce satışın ı garant i edecektir .
- Tesi s faaliyet e geçtikte n s o n r a işletmeciliğ i ü s t l e n m e k üzer e hissele rinin % 7 0 ' i teklifç i firmalara , % 3 0 ' u A n k a r a Belediyesi'n e ai t o l a c a k şekild e
bir şirke t kurulacaktı r (İşletm e Safhası) .
- Şirke t yatırım ı amort i ettikte n s o n r a hisselerin i Belediye'y e d e v r e d e cektir (Devre t Safhası) .
A n k a r a Belediyesi'n e k ö m ü r s a t m a k içi n tekli f v e r e n firmala r (Avustral y a v e J a p o n y a firmaları ) b u k o n u y a d a ilg i göstermişlerdir .
Y u k a n d a g ö r ü l d ü ğ ü gib i 4 0 milyo n dolarlı k bi r y a t ı r ı m d a A n k a r a Bele diyesi yalnı z 4 milyo n dolarlı k b i n a inşası , v b . m a s r a f l a n ü s t l e n m e k il e h a v a
gazı satış ı garantis i v e r m e n i n d ı ş ı n d a herhang i bi r masra f v e y a taahhü t alto n a girmemiştir .
Y u k a n d a anlatıla n yolu n alternatifi , Belediye'ni n 3 6 milyo n dolarlı k dı ş
girdi içi n faizl e d o ğ r u d a n d o ğ r u y a uluslararas ı finan s piyasasında n kred i
arayışında bulunmasıdır .
2^ A n k a r a Beledivesi'ni n Ç ö p A v ı k l a m a Tesis i K u r m a Projes i
Y u k a n d a k i n e b e n z e r bi r y ö n t e m l e kurulu p çalıştınla n Ankara'nı n g ü n lük 3.00 0 to n ç ö p ü n ü ayıklayı p d e ğ e r l e n d i r m e tesisini n tahmin i maliyet i 2 5 3 0 milyo n dolardır . T e s i s t a h m i n e n kendin e 5 yıld a amort i etmiştir .
3) A d a n a Yumurtalı k v e İzmi r Nemrut't a S e r b e s t gölgele r Kurulmas ı
Projesi
D P T , A d a n a v e İzmir'd e ik i yen i serbes t bölgeni n 15 0 milyo n dola r ci v a n n d a bi r h a r c a m a il e kurulmas ı v e işletilmes i içi n yap-işlet-devre t f o r m ü l ü
ile yabanc ı f i r m a tekliflerin i kabu l etmiştir .
4) İstanbul'd a 4 Lük s Ote l v e 1 Ticaret Merkez i Kurulmas ı Proies i
İstanbul Belediyes i ikis i 4 , ikis i 5 yıldızl ı 4 ote l il e 1 Ticaret Merkezi'ni n
yap-işlet-devret f o r m ü l ü n e gör e kurulu p işletilmes i içi n ihal e açılmıştır .
5) Çeşitl i Hidroelektrik . T e r m i k v e Nüklee r Santralla r v e Al t Yap ı Proje leri
T ü r k i y e Elektri k K u r u m u (TEK ) v e Devle t S u İşler i (DSİ ) G e n e l Müdür lüğü, t o p l a m değer i 4 milya r 7 3 5 milyo n dola r ola n 1 8 hidroelektrik-santral i
yap-işlet-devret f o r m ü l ü il e birbirini n ard ı sır a ihaley e açmıştır . B u n l a n n d ı ş ı n d a , herbir i 1'e r milya r dola r ihal e bedell i 3' ü termik , 1' i nüklee r 3 santral d a ayn ı teknikl e uluslararas ı ihaley e açılmıştır .
Bunların yan ı sır a Bayındırlı k v e İma r İska n Bakanlığ ı Karadeniz'd e 2
liman inşas ı il e baz ı h a v a a l a n l a n v e o t o y o l l a n n ayn ı teknikl e yapımın ı p r o g ramınaalmıştır.
T E K v e DSİ'ni n yap-işlet-devre t f o r m ü l ü il e ihaley e çıkardığ ı hidroelek tirik santraller e ö r n e k olara k G ö k s u Nehr i üzerind e kurulaca k ola n L a m a s
Hidroelektirik santral i bi r K a n a d a K o n s o r s i y u m u + Bi r T ü r k Şirket i v e
DSİ'nin orta k olduğ u bi r şirke t tarafında n kurulu p işletilme k üzer e d ü ş ü n ü l müştür.
Türkiye'de üretile n hidroelektri k santra l üreti m birimler i (üretecleri)ni n
g ü ç kapasitelerini n yeterl i o l m a m a s ı b e b e b i y l e , santrall e ilgil i dı ş girdileri n
önemli bi r kısmın ı b u üreteçleri n ithala t bedel i oluşturmaktadır . B u v e diğe r
dış girdileri n t a m a m ı (%100'ü ) K a n a d a K o n s o r s i y u m u ' n c a b u l u n a c a k kredi lerle satı n alınacaktır . Tür k taraf ı b u k o n u d a hi ç bi r ç a p a sar f etmemektedir .
Türkiye ( T E K ) , yalnı z yurtiçind e T L il e sattığ ı elektri k bedelini n M B ' c a döviz e
çevrilip K a n a d a K o n s o r s i y u m u n a ö d e n e c e ğ i n e dai r garant i vermektedir .
Konsorsiyum d a b u n u n l a kred i aldığ ı finan s k u r u m l a r ı n a ola n b o r c u n u n a n a
p a r a faizlerin i ödeyecektir .
Y a t ı n m ı n amort i e d i l m e s i n d e n v e bell i bi r sür e ka r transfer i y a p ı l m a sından s o n r a K a n a d a taraf ı işletmec i şirkettek i hisselerin i T ü r k tarafın a dev redecektir.
150 milyo n dola r bedell i yukarıdak i projeni n yap-işlet-devre t f o r m ü l ü
ile g e r ç e k l e ş m e s i şans ı yüksektir . Ç ü n k ü hidroelektri k santrallerd e tesisl e il gili ris k unsur u düşüktür . Ris k analiz i y a p a n firmala r e n riskl i santralleri n ka z a ihtimal i y ü k s e k ola n nüklee r santralle r o l d u ğ u n u belirtmektedir . İkinc i s ı rada termik , s o n sırad a hidroelektri k santralle r gelmektidir .
G e n e l Değerlendirm e
Türkiye'nin ortay a attığ ı B O T v e y a B O O model i özellikl e gelişmekt e
olan ülkeleri n mill i bütçy e e k bi r y ü k g e t i r m e d e n (vey a asgar i bi r yükle ) b ü y ü k çapl ı al t yap ı v e diğe r yatırı m projeler i dı ş f i n a n s m a n ı n ı s a ğ l a m a yönte midir.
Offset, K S A , Buy-back' t o l d u ğ u gib i B O T yol u il e d e gelişmi ş ülkeleri n
ve Ç o k Ulusl u Şirketleri n f i n a n s m a n , p a z a r l a m a , işletmecilik-vb . konuların daki d e n e y i m l e r i n d e n , ç e v r e l e r i n d e n , i ş ilişkilerinde n v e birbirler i il e r e k a b e tinden a z a m i yarar ı s a ğ l a m a k m ü m k ü n olmaktadır .
İhalelere gire n firmala r v e kreditörle r alışı k o l m a d ı k a n b u f i n a n s m a n
y ö n t e m i karşısınd a önc e teraddü t geçirmektedirler . A n c a k projeleri n yarata cağı i ş hacm i v e d ü n y a d a he r yı l açıla n b e n z e r büyüklüktek i ihaleleri n s a y ı c a azlığ ı gib i s e b e p l e r d e n kendiler i içi n ço k cazi p ola n b u ihaleleri n peşin i
de bırakmamaktadırlar . S o n u ç t a , yukarıdak i örne k o l a y l a r d a d a aktarıldığ ı
gibi çeşitl i güçl ü firmalarl a k o n s o r s i y u m l a r kurara k risk i te k b a ş l a r ı n a üstlen m e k t e n k a ç ı n m a k t a , kend i itibarlarında n v e ilişkilerinde n y a r a r l a n a r a k ulus lararası finan s kuruluşlarında n kred i paketler i sağlamaktadırlar .
Bu s ı r a d a karşılaşıla n b a ş l ı c a zorlukla r v e b u zorluklar ı a ş m a d a yarar lanılabilecek baz ı önerile r şunlardır :
- H e m satı ş y a p a n h e m d e kred i v e r e n çevrelerd e Türkiye'ni n e k o n o mik v e siyas i d u r u m u n u n g e l e c e k t e n e olacağ ı k o n u s u n d a tereddütle r sür mektedir. Dövizl e ö d e m e l e r i n d u r d u r u l m a s ı n d a n v e ilerid e değişebilece k
hükümetlerin kon u il e ilgil i taahhütlerin e uymayabileceklerinde n çekinilmek tedir. B u k o n u l a r d a ilgil i çevreler e gerekl i g ü v e n c e v e bilgileri n verilmes i
şarttır.
- Yap-işlet-devre t modelini n çeşitl i projelerd e nası l çalışacağını n ö n c e d e n detayl ı olara k hazırlanı p ilgilene n firmalar a v e r i l m e m e s i , s p e k ü l a s y o n l a n v e k u ş k u l a n arttırmaktadır . B u k o n u d a broşü r v e y a s t a n d a r t d o k ü m a n l a r
hazırlanmalıdır.
- Baz ı ihalelerd e kreditö r kuruluşla r verdikler i kredini n ger i ö d e n m e s i n de T ü r k Hükümetini n garant i v e r m e s i n d e hal a ısrarlıdırlar . B u n l a r a s o n ola rak kredini n ger i ö d e n m e s i n d e y a n g ı n , s e l , d e p r e m v b . d ı ş ı n d a sigortalan ması zo r güçlüklerl e karşılaşılmas ı halind e Topl u Konu t F o n u ' n d a n 1 yıllı k
geri ö d e m e garantis i verilmes i kararlaştınimıştır .
- Dı ş b o r ç l a n m a taleplerini n t e k elde n k o o r d i n a s y o n u n u n s a ğ l a n m a m a s ı , birbirinde n habersi z olara k ayn ı işle r içi n ç o k s a y ı d a f i r m a n ı n uluslara rası finan s p i y a s a l a n n a yo l a ç m a k t a d ı r . B u k o n u d a yalnı z Hazin e v e Dı ş T i caret M ü s t e ş a r l ı ğ ı n ı n yetkil i kılınmas ı yerind e olacaktır .
- M o d e l d e "işlet " safhasını n n e kada r süreceği , y a t ı n m ı n a m o r t i s m a n
süresi bittikte n s o n r a d a yatırımcını n ülked e kalabili r k a l a m a y a c a ğ ı ç o k açı k
değildir. "Devret " s ö z c ü ğ ü is e bi r b a k ı m a k a m u l a ş t ı r m a k o r k u s u yarattığ ı içi n
ç e k i l m e y e yo l açabilmektedir . B u s e b e p l e f o r m ü l ü n , s o n z a m a n l a r d a B O O
şeklinde (yap-işlet-sahi p ol ) ifad e edilmes i yerindedir .
B O T modelini n T ü r k e k o n o m i s i ' n e katkıla n il e ilgil i olara k s o n bi r d e ğ e r l e n d i r m e d e a ş a ğ ı d a yapılmıştır :
- B O T model i s a y e s i n d e bitmes i u z u n yılla r alabilece k milyarlarc a d o larlık al t yap ı projeler i b e k l e n e n d e n ç o k kıs a s ü r e d e t a m a m l a n a b i l m e k t e ,
b u n u n e k o n o m i n i n b ü t ü n ü n e y a n s ı y a n gelir , istihda m arttınc ı v e dışsa l ta sarruf yaratıc ı etkiler i olmaktadır .
- B O T y ö n t e m i kullanılmas a idi , ülkeni n ö d e m e l e r dengelerin i altüs t
e d e c e k projelerl e ilgil i gird i dı ş alımla n v e esk i b o r ç l a n n ger i ö d e n m e s i d u rumlan b u y ö n t e m i n kullanılmas ı il e ortada n kalkmaktadır . Böylece , B O T
yönteminin kullanılması , ithalatt a dövi z tasarruf u s a ğ l a m ı ş olmaktadır . A y n c a s ü r e s i n d e n ö n c e bite n otel , l i m a n , enerj i santraller i projeler i v b . sebeb i
ile / m a l / h i z m et ihracat ı y u k a n y a d o ğ r u çekilmektedir .
- Türkiy e B O T tekniğ i il e dolayl ı olarak , t e k b a ş ı n a eld e e d e m e y e c e ğ i
kadar b ü y ü k ç a p t a v e u y g u n şartlard a kred i temi n e t m e i m k a n ı n a kavuş maktadır.
- Türkiye'ni n B O T modelin i ilerk i yıllard a d a h a d a geliştirere k geliş mekte ola n ülkeler e ö r n e k o l a c a k bi r y a t ı n m f i n a n s m a n alet i halin e getirme si beklenmektedir .
- A y n c a işler i d u r g u n l u k d ö n e m i n e gire n T ü r k müteahitli k firmalannı n
d a b u y ö n t e m i kullanara k siyas i rejim i istikrarl ı a n c a k dövi z sıkıntıs ı içindek i
ülkelerde baraj , k ö p r ü , y o l , lima n v b . tesisle r ihalelerind e rakiplerin e g ö r e
avantaj s a ğ l a m a l a n m ü m k ü n olabilir .
3. S o v y e t D o ğ a l G a z ı n ı n A l ı m ı n d a Dolayl ı Bu y B a c k U y g u l a m a s ı
Türkiye'nin 1990'l ı yıllard a ihracatınd a ağırlığ ı a r t m a y a ada y bi r paza r
BDT'dir. S o v y e t d o ğ a l gazını n bor u hattını n inşas ı t a m a m l a n d ı k t a n s o n r a
1987 yılında n itibare n Türkiye'y e tesli m e d i l m e y e b a ş l a m a s ı , Türkiye'ni n
S S C B ' e ihracatın ı yukar ı ç e k m e d e başlıc a rol ü oynamıştır . 1987'de n itibare n
doğal ga z alım ı sebeb i il e S S C B ' d e n yakı t v e m a d e n ithalatı , 1986'd a 2 0 0
milyon dolarke n 1988'd e 4 5 0 , 1990'd a 6 4 0 milyo n d o l a r a çıkmıştır . B u artı ş
karşılığında Türkiye'ni n S S C B ' e ihracat ı d a hızl a artmıştır . (Dolayl ı Buy back).
T ü r k i y e , d o ğ a l g a z içi n S S C B ' e dövi z ö d e m e k t e d i r . A n c a k S S C B d o ğal ga z bedelini n % 7 0 ' i c i v a n n d a bi r tutard a T ü r k ihra ç ürünler i satı n almak tadır. Böylec e K S A a n l a ş m a s ı tekniğ i il e K T yapılmı ş olmaktadır .
S S C B , Türkiye'de n d a h a ço k t a n m v e m a d e n c i l i k ürünler i almıştır . S ı nai ürü n ithalat ı is e yetersizdir . B u n u n l a birlikte , s o n yıllard a sına i ürünleri n
Türkiye'nin ihracatındak i pay ı gidere k yükselmiştir .
1990'da Türkiy e v e S S C B 800-900'e r milyo n dolarlı k ihraca t v e ithala t
y a p a r a k yıld a e n a z 1, 5 milya r dolarlı k karşılıkl ı dı ş ticare t h a c m i n e sahi p bi rer ticare t partner i halin e gelmiştir .
Türkiye il e S S C B a r a s ı n d a 1986-199 0 y ı l l a n n d a Ma l Mübadelelerin e
Dair A n l a ş m a ' n ı n baz ı öneml i maddeler i v e ihraç/itha l edilece k ma l listeler i
izleyen s a y f a l a r d a v e tablolard a s u n u l m u ş t u r .
M A D D E - 3 : 1 9 8 6 - 1 9 9 0 d ö n e m i içi n S o v y e t Sosyalis t Cumhuriyetler i
Birliği'nden Türkiy e Cumhuriyeti'n e ihra ç edilece k m a l l a n göstere n "A " Liste si il e Türkiy e C u m h u r i y e t i n d e n S o v y e t Sosyalis t Cumhuriyetler i Birliği'n e ih raç edilece k mallar ı g ö s t e r e n " B " Listes i b u a n l a ş m a y a eklidir .
Y u k a n d a belirtile n "A " v e " B " listeler i kısıtlayıc ı değildir . Tür k k a m u v e
özel kuruluşla n v e firmala n il e S o v y e t Dı ş Ticare t k u r u l u ş l a n , he r ik i ülked e
yürürlükte buluna n kanu n v e n i z a m n a m e l e r l e u y g u n olara k b u listelerd e ye r
a l m a y a n malları n teslimat ı içi n d e m u k a v e l e yapabilirler .
İki ülk e a r a s ı n d a ticareti n d a h a d a geliştirilmesin i teşvi k e t m e k a m a cıyla yetkil i m a k a m l a r b u A n l a ş m a y a ekl i "A " v e B" " listelerini n Tür k k a m u
ve öze l kurulu ş v e firmala n il e Sovye t Dı ş ticare t kuruluşlarını n bilgisin e inti kaline s a ğ l a y a c a k v e b u kuruluşlar a s ö z k o n u s u listelerini n realiz e edilmes i
için tavsiyelerd e bulunacaklardır .
Her ik i ülk e yetkil i m a k a m l a n , m a l l a n n itha l v e ihrac ı içi n lisan s mec buriyeti b u l u n m a s ı halinde , ilgil i ithala t v e ihraca t lisanslann ı gecikmeksizi n
vereceklerdir.
M A D D E - 4 : B u A n l a ş m a çerçevesind e gerçekleştirilece k ma l teslima tına ai t şartla r T ü r k k a m u v e öze l kurulu ş v e firmalar ı il e Sovye t Dı ş Ticaret e
kuruluşları a r a s ı n d a y a p ı l a c a k kontratla r il e tesbi t edilecektir .
Karşılıklı m ü b a d e l e edilece k malları n fiyatlan , b u m a l l a n n d ü n y a pa z a r l a n n d a k i car i fiyatlann a uygu n olara k tesbi t edilecektir .
M A D D E - 5 : Taraflar 1 9 8 6 - 1 9 9 0 yıllann ı k a p s a y a n d ö n e m içi n ikil i tica retin e n a z alt ı milya r A B D d o l a n olara k g e r ç e k l e ş m e s i n e gayre t göstere ceklerdir.
M A D D E - 6 : Tarafları n temsilcileri , b u a n l a ş m a n ı n uygulamasıyl a ilgil i
h u s u s l a n g ö r ü ş m e k v e gerektiğind e tavsiy e kararla n a l m a k amacıyla , A n k a ra v e M o s k o v a ' d a he r yı l toplanacaktır .
TABLO 2 4
TÜRKİYE V E S S C B A R A S I N D A 1986-199 0 YILLARIND A MA L
M Ü B A D E L E S İ N E DAİ R A N L A Ş M A Y A E K "A " LİSTES İ (1986-199 0
Yıllarında S . S . C . B . ' d e n T ü r k l y e ^ e İhra ç Edile n Mallar )
1990
1989
1937
198?
1956
55
50
45
40
35
1) Makin a v e Teçhiza t
2) Yakıt, Minera l v e
maden, (milyo n $)
- Tabii ga z (milya r m3 )
- Ha m Petro l (bi n ton)
- Motori n (bi n ton)
- Fuel-oi l (bi n ton)
- Elektri k Enerjis i
(milyon Kwh )
- Amyant (bi n ton )
- Ferr o Alyajla r (bi n ton)
- Demi r Çeli k Hurdala r
(bin ton )
Diğerleri
3) Kimy a Sanay i Ürünler i
ve Gübrele r (milyo n $ )
- Amonyak (bi n ton)
- Potasyu m Klorü r
(%100 k2o ) (bi n ton)
-Azotlu Gübrele r (%10 0 N )
(bin ton )
- Benzol , Toluol, Aseto n
Diğerleri
4) Kereste , Selüloz-Kağı t
Ürünleri (milyo n $ )
- Kağı t Hamur u (bi n Ton )
- Tomruk (100 0 m3 )
- Kerest e (100 0 mS )
- Gazete Kağıd ı
- Diğerler i
5) Diğe r Maddele r
- Tohumluk Buğda y
(Bin ton)
200
420
450
540
640
400
200
200
600
1,5
400
200
200
900
1,5
400
200
200
1200
2,3
400
200
200
1200
3,0
400
200
200
1200
15
5
300
15
6
300
15
7
300
15
8
300
15
9
300
-500
-500
-500
-500
-500
85
90
95
100
100
400
30
400
40
400
50
400
60
400
70
75
85
90
95
100
10
12
15
18
20
15
125
30
15
125
30
15
125
30
15
125
30
15
200
30
30-50
30-50
30-50
30-50
30-50
TABLO 2 5
TÜRKİYE V E S S C B ARASIND A 1986-199 0 YILLARIND A MA L
M Ü B A D E L E S İ N E DAİ R A N L A Ş M A Y A E K " B " LİSTES İ
( 1 9 8 6 - 1 9 9 0 Yıllarınd a T ü r k i y e ' d e n S . S . C . B / n e İhra ç Edile n Mallar )
1989
1990
1957
195Ç
i9aa
460
370
410
190
330
1) Gıda maddeler i v e Gıd a
Ham Maddeler i (milyo n $ )
1000
1500
500
850
100
- Hububa t (bi n ton )
45
45
45
40
45
- Fındı k İ ç (bin ton)
20
30
30
10
20
- Bakliya t (bi n ton)
60
70
80
50
55
- Naranciy e (bi n ton )
30
30
20
20
10
-Zeytinyağı (binton )
60
60
60
40
60
- Mal t (bi n ton)
40
20
20
30
15
- Canlı Hayva n (bi n ton)
30
15
20
25
10
- Tütü n
17
20
30
10
16
- Kur u Meyvala r (bi n ton )
(İncir, üzüm, kayısı )
30
15
15
20
10
- Nebat i Ya ğ (bi n ton )
5
5
5
5
5
-Yerfıstığı i ç (bin ton)
- Diğerler i
90
110
70
70
55
2) Dokumacılı k Ürünler i v e
Ham Maddele r (milyo n $ )
50
30
40
25
30
- Pamu k (bi n ton)
700
800
400
500
300
- Tiftik (ton )
-Tabii Senteti k v e Sun i
20
20
20
20
20
Elyaftan iplikle r (bi n ton)
- Diğerler i
115
60
50
100
15
3) Minera l Hammaddesi-Demi r
ve Çelikle r (Milyo n $ )
150
120
150
100
120
- Öğütülmüş bari t (bi n ton )
- Kolemanit , Alumina ,
Boksit, Perli t
50
50
50
50
50
- Sinter Manyezi t (bi n ton )
10
10
5
- Alüminyum külç e (bi n ton)
400
200
200
200
- Alüminyum foly o (ton )
60
60
60
- Gümüş (ton ) %99. 9
- Diğerler i
45
35
40
10
30
4) Kimy a Sanay i Ürünler i
(milyon $ )
10
10
10
10
10
- Kalsiyu m Karpi t (bi n ton )
- Bori k asit , Kosti k öbd a
Sentetik boyala r
- Diğerler i
5) Sanayi Tüketim Malları
(milyon $)
- Akümülatör (Milyon $)
- Deri mamulleri ve
kürkten eşya (milyon $)
- Pamuklu ve yünlü trikotaj
mamulleri (Erkek kadın)
iç çamaşın (milyon $)
- Perde ve döşemelik kumaşlar
(Milyon %)
- Sentetik pamuklu kumaşlar
(Milyon $)
- Havlular (milyon $)
- Diğerleri
65
75
85
100
105
13
30
13
40
13
50
15
50
15
60
5
5
10
10
10
10
10
12
12
12
5
5
5
5
5
4 . S e r b e s t Bölgelerd e F a s o n İmala t
Halen Türkiye'ni n ihracatını n bi r b ö l ü m ü f a s o n imalatı n ihrac ı şeklind e
yapılmaktadır. Örneği n birço k k o n f e k s i y o n , der i giyi m eşyas ı atelyes i v e y a
televizyon, vide o v b . üreti m tesisleri , itha l edile n dı ş girdiy e bağl ı olara k üre tim v e ihracatt a bulunmaktadır . A n c a k b u k o n u d a k i i ş hacm i h a k k ı n d a kesi n
bir r a k a m v e tutula n herhang i bi r istatisti k yoktur .
T ü r k i y e , faso n imala t yol u il e dı ş ticaretin i geliştirm e potansiyelin e s a
hip bi r ülkedir . Özellikl e üreti m süres i k ü ç ü k parçalar a bölünebili r v e h a m
m a d d e - i ş g ü c ü y o ğ u n üreti m teknikler i gerektire n v e y a Türkiye'd e imalat
navlun il e güvenli k avantaj ı s a ğ l a y a n ma l v e hizmetlerd e faso n imala t ras
yoneldir.
ı
-
T ü r k i y e , Avrupa'nı n işgüc ü maliyetler i o l d u k ç a d ü ş ü k v e O r t a D o ğ u
p a z a r l a n n a e n yakı n ülkesidir . Karışıklıklarda n u z a k siyas i şartla r d a u y g u n
bir i ş atmosfer i yaratmaktadır .
Fason imalatl a ilgil i dı ş ticare t işlemlerini n basitli k v e süratte n y o k s u n
o l m a s ı , Türkiye'ni n b u K T tekniğinde n d a h a fazl a yara r s a ğ l a m a s ı n ı ö n l e y e n
en b ü y ü k dezanvanjdır . Kurula n s e r b e s t bölgeleri n dı ş ticare t v e g ü m r ü k re jimi kuralarında n istisn a edilmes i il e b u dezavantaj ı bi r nebz e ortada n kaldır mıştır.
T ü r k i y e , korumac ı tedbirler e b a ş v u r a n Bat ı pazarların a g i r m e d e f a s o n
imalat tekniğinde n yararlanabilir . B u n u n için , b u p a z a r l a n n malların a kısıtla m a tedbirler i uygulamadığ ı ülkelerd e orta k girişimle r aracılığ ı il e basi t işçili k
(montaj) tesisler i k u r m a k y o l u n a gidilebilir .
Bu k o n u d a , A B D p a z a r l a n n a g i r m e k içi n İsrail'i n izlediğ i y ö n t e m ince lenmesi g e r e k e n başarıl ı örneklerde n birisidir .
israil'in d o ğ r u d a n g i r m e d e zorlu k çektiğ i A B D ) p a z a r m a K o s t a Rika ,
Haiti, Port o Riko , D o m i n i k Cumhuriyet i v e J a m a i k a gib i ABD'ni n ürünlerin e
kısıtlama u y g u l a m a d ı ğ ı Karayi p ülkeler i üzerind e ulaşılmaktadır . İsrai l Firma ları, b u ülkelerd e yerl i firmalarl a % 4 9 ' a kada r v a r a n o r a n d a s e r m a y e iştira kinde b u l u n d u k l a n orta k şirketle r k u r u p , girdis i İsrail'de n g e l e n basi t işçili k
ve üreti m işlem i geçirmi ş ürünlerin i b u ülkele r çıkışl ı olara k kısıtsı z şekild e
A B D p a z a r m a sokmaktadırlar .
Türkiye'nin d e A B D v e A T pazarların a g i r m e d e benze r y ö n t e m l e r g e liştirmesi yerind e olacaktır . A n a ülk e p a z a r ı n a girebilme k içi n faso n imalatı n
kolaylıkla gerçekleştirilebileceğ i bi r b a ş k a m e k a n d a d ü n y a n ı n çeşitl i ülkeleri ne dağılmı ş serbes t lima n v e serbes t bölgelerdir .
B. K T S ' N İ N T Ü R K İ Y E ' N İ N DI Ş E K O N O M İ K İ L İ Ş K İ L E R L E İLGİL İ
GÜNCEL SORUNLARIN A ÇÖZÜ M ÖNERİLER İ
K T S ' d e n Türkiye'ni n karş ı karşıy a b u l u n d u ğ u günce l e k o n o m i k s o r u n lara ç ö z ü m l e r g e t i r m e d e nası l yararlanabileceğin e bi r örne k o l m a k üzer e
a ş a ğ ı d a bi r soru n (Türkiye'ni n baz ı ülkelerl e dı ş ticaretind e sürekl i olara k
açık vermesi ) v e K T yöntemleriyl e ç ö z ü m yollar ı incelenmiştir .
gprgn
Türkiye'nin Baz ı Ülkeler e Karş ı Verdiğ i Dı ş Ticare t Açığını n Kronikleş mesi
Türkiye'nin baz ı ülkelerl e dı ş ticret i ö t e d e n ber i sürekl i olara k Türkiy e
aleyhine gelişmektedir . Diğe r bi r ifad e ile , b u ülkele r Türkiy e il e ticaretlerin de süreki l olara k " a l m a d a n s a t m a k " politikas ı izlemektedir . S o n u ç t a , Türkiy e
bu ülkeler e milyarlarc a dolarlı k ö d e m e d e b u l u n m a s ı n ı n karşılığınd a h e r h a n gi bi r tavi z (karş ı satı ş fırsatı ) eld e e d e m e m e k t e d i r . Türkiye'ni n he r ülk e il e
dış ticaretini n dengel i olmas ı ş ü p h e s i z a m a ç değildir . Ç o k tarafl ı ticare t sis t e m i n d e z a m a n z a m a n baz ı ülkelerl e açı k verili p baz ı ülkelerl e fazl a verilebi lecektir. A n c a k b u eşitsizli k birka ç yılda n fazl a süre n v e b u b ü y ü k r a k a m l a r a
ulaşırsa, b u d u r u m u öneml i bi r dı ş ticare t s o r u n u olara k kabu l edi p ç ö z ü m ü
için u y g u n metotlarl a ç a b a s a r f e t m e k gerekecektir . A B D il e dı ş ticaretind e
sürekli olara k fazl a vere n J a p o n y a ' n ı n s o n u n d a (1985'te n itibaren ) A m e r i k a
Birleşik Devletleri'nde n d a h a fazl a ithala t y a p a c a k şekild e yen i p a r a v e mali ye politikala n izlemes i içi n A B D ' c e ikn a e d i l m e s i , k o n u y a Bat ı e k o n o m i l e r i nin d e farkl ı b i ç i m d e y a k l a ş m a d ı ğ ı n a örnektir . T a b l ö ' d a Türkiye'ni n 1979 1990 D ö n e m i ' n d e sürekl i olara k dı ş ticare t açığ ı verdiğ i ülkele r v e yalnı z
1991 yılınd a verile n d ı ş ticare t açıkla n gösterilmiştir .
Çözüm
Öncelikle dı ş ticare t açığını n kronikleştiğ i v e y a k r o n i k l e ş m e eğilimin e
girdiği ülkelerl e ticaret i y a k ı n d a n izleyece k bi r birimi n k u r u l m a s ı v e y a görev lendirilmesi y e r i n d e olacaktır . B u birimi n başlıc a görevler i a r a s ı n d a :
- B u ülkelerde n ö n e m l i ö l ç ü d e itha l edile n m a l l a n n itha l edilebileceğ i
alternatif ülkeleri n v a r o l u p olmadığın ı a n ş t ı r m a k ,
TABLO 2 6
TÜRKİYE'NİN 1985-199 1 D Ö N E M İ N D E
EKSERİYETLE DI Ş TİCARE T AÇIĞ I VERDİĞ İ ÜLKELE R
(1991 İ T İ B A R Î Y L E )
(MİLYON $ )
OECD ÜLKELER İ
Ortak Paza r Ülkeler i
Belcika-Luxemburg
Danimarka
Fransa
Hollanda
İngiltere
İrlanda
İspanya
İtalya
İhracat
287.4
97.1
688.7
474.9
676.0
19.1
238.0
971.6
İthalat
557.2
95.3
1.226.6
641.6
1.165.7
42.6
320.0
1.845.3
-2451.5
TOPLAM:
DİĞER O E Ç D Ü L K E L E R İ
ABD
Avusturya
İsviçre
Japonya
Kanada
913.0
213.0
246.3
226.0
54.6
2.241.0
322.8
488.5
1.091.9
155.5
-1328.0
-109.8
-242.2
-865.9
-100.9
51.1
4.8
484.5
364.6
13.5
1.828.9
-313.5
-8.7
-1344.4
İSLAM ÜLKELER İ
Basra Körfez i Ülkeler i
A b u Dab i
Bahreyn
Suudi A r a b i s t a n
T O P L A M : -4313.
Açık
-269.8
-8.2
-537.9
-166.7
-489.7
-23.5
-82.0
-873.7
4
nİĞER İSLA M ÜLKELER İ
Bangladeş
Endonezya
Fas
Libya
Pakistan
İlıraçat
3.8
24.2
27.6
237.5
51.0
İthalat
17.5
26.7
70.1
281.4
69.5
-121.1
TOPLAM:
DiQER ÜLKELE R
Almanya Dem . Cu m
Bulgaristan
Çekoslovakya
Macaristan
Polonya
Romanya
SSCB
Yugoslavya
Açık
-13.7
-2.5
-42.5
-43.9
-18.5
81.4
69.6
48.6
124.0
126.0
610.6
82.6
0.5
136.8
157.5
133.6
150.7
198.6
1.089.8
148.1
TOPLAM
GENEL TOPLA M
-0.5
-55.4
-87.9
-85.0
-26.7
-72.6
-479.2
-65.5
-872.8
-7758.8
- B u ülkeler e hang i m a l l a n n i h r a c a t m m artınlabileceğin i araştırmak ,
- A r a ş t ı r m a l a n n s o n u ç l a n n ı ithalatç ı k a m u v e öze l sektö r f i r m a l a n n a
duyurmak,
- B u ülkelerl e yapılaca k ticar i t e m a s l a r d a T ü r k heyetlerin e d a n ı ş m a n l ı k
y a p m a k y e r almalıdır .
Araştırmalar s o n u c u n d a b u l u n a c a k alternati f ülkele r önerilirken , kalit e
konusunun dışında ,
- Fiyat ı u y g u n alanlar a v e / v e y a
-KTS'ni b e n i m s e m i ş olanlar a önceli k verilecektir . Ç ü n k ü b u ülkele r z a ten "karşılıklılık " ilkesinin yabancıs ı değil uygulayıcısıdır .
Türkiye'nin karşısınd a dı ş ticare t açığ ı verdiğ i ülkelerde n y ü k s e k fiyatl a
ithal edile n m a l l a n n KTS'in i b e n i m s e m i ş alternati f ihracatç ı ülkelerde n K T
yöntemleri il e itha l edilmes i halinde , ş u a m a ç l a r a ulaşılabilecektir .
- B u malla r d a h a d ü ş ü k fiyatl a itha l edilmi ş olacaktır ,
- B u malları n ithalat ı karşılığınd a baz ı Tür k İhra ç ürünlerin e paza r i m kanı yaratılmış olacaktır ,
- K T işlem i % 1 0 0 K S A şart ı t a ş ı r s a ülkede n ne t dövi z çıkış ı o l m a y a caktır.
- D a h a önc e b u malı n itha l edildiğ i v e dı ş ticareti n açı k verdiğ i ülkey e
(firmaya) kendisinde n ithalat a m e c b u r o l u n m a d ı ğ ı gösterilecektir . B u d u r u m
karşısında b u ülkede n (firmadan ) fiya t d ü ş ü r m e v e y a K S A paketler i y a r a t m a
şeklinde tavizle r a l m a ihtimal i ortay a çıkacaktır .
T a b l o 2 6 ' d a gösterile n s o n yıllard a Türkiye'ni n dı ş ticaretini n sürekl i
açık verdiğ i ülkele r firmalarını n Türkiye'd e girdikler i b ü y ü k çapl ı kam u ihale lerinde karşılı k paket i s u n m a l a n gayriresm i olara k tale p edilebilir . Böylec e
bu ülkelerl e dı ş ticare t açıklarınd a d ü ş m e l e r kaydedilirken , baz ı sına i m e n f a atler v e ihracatt a yen i pazarla r il e yen i malla r yaratılabilir .
T a b l o ' d a ye r ala n ülkelerde n Irak , İra n v e Libya'y a karş ı verile n dı ş t i caret açıklar ı fazl a öneml i değildir . Ç ü n k ü b u ülkelede n petro l itha l edildiğ i
aylarda dı ş ticare t açıklar ı anide n artı p d a h a sonra , Türkiy e ma l ihra ç ettikç e
düşer. Petro l fiyatlannı n d ü ş m e s i il e s o n yıllard a T ü r k i y e zate n b u ülkeler e
karşı (özellikl e İra n v e krizde n öncek i Irak'a ) ticare t fazlas ı d a h i verece k d u r u m a gelmiştir .
Doğu A v r u p a Ülkeler i il e ticarett e verile n açı k bağl ı m u a m e l e yol u il e
v e y a b u ülkele r il e y a p m ı ş olduğ u klirin g a n l a ş m a s ı g e r e ğ i n c e yeterinc e ma l
s a t a m a y a n ülkele r üzerinde n ihraca t gib i yollari a kapatılabilir . Böylec e b u
ülkelere ş u a n d a dövi z karşılığ ı s a t ı l m a y a çalışıla n v e s a t ı l a m a y a n baz ı T ü r k
mallannı p a z a r i a m a imkan ı d o ğ m u ş olur .
T a b l o ' d a kroni k olara k v e b ü y ü k çapl ı dı ş ticare t açığ ı v e r m e açısında n
A B D , J a p o n y a , K a n a d a , F r a n s a , İtaly a v e İspanya'dır . B u ülkeleri e dı ş tica ret açıklann ı yukarıd a belirtildiğ i gib i uluslararas ı k a m u ihalelerind e K T şart ı
koşarak v e alternati f K T p a z a r i a n n a y ö n e l e r e k a z a l t m a k y o l u n a gidilebilir .
Kara, deniz , h a v a , taşı t a r a ç l a n alımı , yo l santra l y a p ı m ı , b ü y ü k çapl ı m a k i n a
siparişleri gib i K T fırsat ı y a r a t m a y a yöneli k he r türi ü a l ı m d a karşılı k paket i
s u n a n ülk e firmala r terci h edilere k s u n m a y a n l a n n k o n u y a iste r isteme z eğil meleri sağlanabilr .
KTS'nin Türkiye'ni n diğe r baz ı g ü n c e l d ı ş e k o n o m i k s o r u n l a n n a getire bileceği ç ö z ü m l e r is e a ş a ğ ı d a verilmiştir .
Sorun
İhracatın d u r a k l a m a s ı
1980'li yıllan n o r t a l a n n d a Türkiye'ni n ihracat ı a r t m a m a eğilimin e gir -
mistir. 1985't e 8 milya r dola r civarınd a ihraca t y a p a n Türkiy e 1991'd e 13. 6
milyar dola r c i v a n n d a ihraca t yapmıştır . B u a r a d a 1992'ni n il k 5 a y ı n d a ihra cat A B D Dola n cinsinde n % 1 3 . 9 Bat ı A l m a n Mark ı cinsinde n % 1 0 c i v a n n d a
gelişmiştir. B u g e l i ş m e baz ı pazarlard a d a h a y ü k s e k d e ğ e r l e r d e olmuştur .
İhracattaki d u r a k l a m a v e gerilemele r ihraca t içi n üreti m y a p a n firmaları n
belli pazarla r içi n ayırdıklar ı kapasiteler i h e m e n bi r b a ş k a dı ş v e y a i ç p a z a r a
yöneltmeleri is e ç o ğ u z a m a n kolaylıkl a m ü m k ü n o l a m a m a k t a d ı r .
Türkiye'nin ihracatınd a m e v c u t yetersi z gelişmele r g e r ç e k t e sürpri z
değildir. Ç ü n k ü Türkiye'd e 1980'l i yıllan n b a ş ı n d a g ö r ü l e n hızl ı ihraca t artış ları d a h a ço k p a z a r l a m a a ş a m a s ı n d a d ı ş a açılmay ı teşvi k tedbirler i s o n u c u n d a v e d a h a ö n c e b a ş t a sabi t ku r politikas ı o l m a k üzer e çeşitl i yöntemler le frenlene n ihracatı n p a t l a m a y a p m a s ı şeklind e o r t a y a çıkmıştır . B u
g e l i ş m e d e izlene n p a r a v e maliy e politikala n aracılığ ı il e i ç talebi n daraltıl masının d a etkis i büyüktür .
Bu a r a d a o l a ğ a n ü s t ü dı ş şartla r d a Türkiye'ni n ihracatın ı oluml u y ö n d e
etkilemiştir. S o n u ç t a har b v e siyas i çalkantıla r içindek i ik i v e y a ü ç ülk e (İran ,
Irak v e önceler i Libya ) T ü r k mallannını n petro l karşılığınd a hazı r alıcıs ı o l muşlardır.
Bu ülkelerl e ticareti n g e l i ş m e s i n d e ro l o y n a y a n bi r diğe r faktö r K T tek niğinin Merke z B a n k a l a n aras ı ikil i h e s a p ilişkisini n kullanılmasıdır . Böylec e
T ü r k İhracatçıla n T ü r k Hükümetlerini n açtığ ı y o l d a n fazl a z o r l a n m a d a n kali teli - kalitesiz , y ü k s e k fiyatl ı v e y a değil , satı ş sonras ı servisi , y e d e k parças ı
olan / o l m a y a n v e e n önemlis i b a ş k a pazarlard a e m s a l i n e r a s t l a n m a y a c a k
ölçüde b ü y ü k partile r halind e ma l ihra ç edebilmişler , ö r n e ğ i n , dı ş ticaretin i
b ü y ü k ölçüd e devle t ihaleler i il e yürüte n İran - Ira k v e Libya , Bat ı pazarların d a k i n d e n ço k farkl ı olara k bi r seferd e 5 0 . 0 0 0 to n salça , 2 0 . 0 0 0 to n limon ,
800 bine k otomobili , 5 milyo n ade t oku l sıras ı gib i b ü y ü k miktarlard a ma l ta lep etmişlerdir .
Çözüm
Ç ö z ü m kıs a v a d e d e İran , a m b a r g o n u n kaldırılmasın ı müteaki p Irak ,
Libya il e benze r pazarlar a benze r yöntemlerl e ma l satmaktadır . B u pazarla r
Batı pazarlar ı değildir . S e r b e s t p i y a s a e k o n o m i s i n e yen i g e ç m i ş v e y a a z s a y ı d a b ü y ü k şirketlerc e yürütülen,yeterl i döviz i o l m a s a d a s a t a c a k değerl i
h a m m a d d e v b . k a y n a k l a n o l a n , a m b a l a j , s t a n d a r d i z a s y o n v e kalit e konula n n d a fazl a m ü ş k ü l p e s e n t o l m a y a n , dı ş ticarett e karşılıklılı k prensibin i b e n i m s e y e n , kısıtl ı dövi z rezerv i s e b e b i il e d ı ş a a ç ı l m a k t a g ü ç l ü k ç e k e n v e T ü r k
ihraç ürünlerin i coğraf i d u r u m u , üreti m yapıs ı v b . sebeplerl e ihtiya ç d u y a n
( e k o n o m i n e Tür k e k o n o m i s i il e raki p deği l t a m a m l a y ı c ı o l m a özelliğ i göste ren) ülker e yönelinebilinir .
A y r ı c a T a b l o 27'd e b u ülkeleri n hale n Türkiye'ni n ihraca t v e ithalatın daki paylar ı gösterilmiştir . T a b l o 'dak
i ülkeler e Bat ı v e O r t a Afrik a pazarla n il e D o ğ u A v r u p a Ülkeler i ilav e edilebilir . Bat ı v e O r t a Afrik a Ülkeler i T ü r k
İhraç ürünler i içi n K T yöntemler i il e m a l karşılığ ı ma l s a t m a d a ç o k u y g u n p a zarlar g ö r ü n ü m ü n d e d i r . B u ülkelerde n özellikl e Fildiş i S h a l l , S e n e g a l , Nijer y a v e S u d a n önemlidir .
TABLO 2 7
TÜRKİYE'NİN KARŞILIKL I TİCARE T POTANSİYEL İ OLA N
BAZI Ü L K E L E R L E TİCARET İ
(1991)
İHRACAT
T o p l a m İhraca t
İçindeki Pay ı
Ülke Ad ı
Çin Hak . C .
Endonezya
Hindistan
G ü n e y Kor e
Malezya
Pakistan
Bangladeş
Suriye
Ürdün
Yugoslavya
Arjantin
Brezilya
Tayvan
Filipinler
H o n g Kon g
İsrail
Jamaika
Küba
Meksika
Singapur
Sri L a n k a
Sudan
Tayland
İTHALAT
T o p l a m İthala t
İçindeki Pay ı
^Yüzde^
(Mil. $ )
(Mil. $ )
(Yüzde)
24
0.178
26.7
0.127
51.0
3.8
264.2
158.4
82.6
0.375
0.028
1.943
1.165
0.608
69.5
17.5
66.9
34.9
148.1
0.330
0.083
0.318
0.166
0.703
Sorun
Bazı T a r ı m Ü r ü n l e r i n d e Ar z Fazlasını n O l m a s ı
Türkiye'de sı k sı k baz ı tarı m ürünlerind e bollu k yıl ı yaşanı r v e ürü n s a tılamaz. B u d u r u m g e l e n e k s e l ihra ç ürünlerind e d e görülebilir . A n c a k b u d e fa s e b e p ihracatt a karşılaşıla n darboğazlardır . Ö r n e ğ i n D o ğ u Blok u il e dövi z
e s a s ı n a g ö r e satış a geçildiğinde n ber i T ü r k i y e turunçgille r (özellikl e s a t s u m a , limon) , fındık , çekirdeksi z kur u ü z ü m gib i m a l l a n n ı b u ülkele r açısında n
kıt dövi z kaynakların ı öncelikl e tahsi s etmelerin e d e ğ e c e k ölçüd e öneml i d e ğillerdir.
A y n c a , g e l e n e k s e l ihra ç ürün ü o l m a y a n t a n m ürünlerind e (patates ,
s o ğ a n , d o m a t e s , k a v u n , karpuz , ceviz , e l m a , a y v a , m e r c i m e k , nohut , kur u
fasuyle, k i m y o n , ayrıc a balı k v e y u m u r t a ) z a m a n z a m a n b ü y ü k stokla r beli rebilir. B u n l a n n üreticiler i d ü ş e n fiyatlarda n m a ğ d u r olur , devle t üreticiy i
s ü b v a n s e etmediğ i takdird e z a r a r a uğrar .
Ç&üm
KT yol u il e t a n m s a l , m a d e n s e l h a m m a d d e l e r v e ar a malla r karşılığın d a b u m a l l a n n dövi z sıkıntıs ı içind e b u l u n a n v e b u n l a n itha l e d e m e y e n ülke lere satış ı gerçekleştirilebilir . A s l ı n d a K T yöntemler i il e satış , b u ülkeler e d ö viz karşılığ ı satışta n d a h a emniyetlidir . Ç ü n k ü alacağı n dövizl e tahsil i
gecikebilir, hi ç m ü m k ü n olmayabilir . KT't e is e böyl e bi r d u r u m s ö z k o n u s u
değildir. Gerekirs e bağl ı m u a m e l e y o l u n a gidilere k karşılıkl ı olara k eşi t v e y a
yakın d e ğ e r l e r d e akrediti f açılabilir .
A B D sto k fazlas ı tarı m ürünlerin i değerl i h a m m a d d e k a y n a k l a n üretici
si o l d u ğ u n u belirlediğ i gelişmekt e ola n ülkele r k a d m i y u m , boksit , titan , m a n
g a n e z v b . gib i strateji k h a m m a d d e l e r karşılığınd a satmaktadır . Böylec e d e v
letin çiftçiy i s ü b v a n s e giderler i d e eksilmektedir . B u satışlard a dikka
edilecek te k nokt a gelenekse l p a z a r l a r a v e d a m p i n g fiyatla n il e satı ş y a p
m a m a k v e y a b u r a l a r a re-expor t yapılmasın ı önleyic i tedbirle r almaktır .
t
-
Sorun
Bazı Sanayilerd e Kapasit e Kullanı m O r a n ı n ı n D ü ş m e s i
Türkiye'de z a m a n z a m a n baz ı sanayile r kri z d ö n e m i n e girerler , bazıs ı
ise sürekl i d ü ş ü k kapasit e il e çalışır . S o n z a m a n l a r d a d ü ş ü k kapasit e kulla n ı m ı n a s a h i p ola n sanayile r a r a s ı n d a otomobi l dışındak i taşı t sanayi i (özel likle traktör) , g ü b r e , demir-çelik , m o b i l y a , t a r ı m a dayal ı sanayile r v e lasti k
sanayii sayılabilir .
Çözüm
Bu sanayile r K T yöntemler i il e dı ş satışlann ı arttırabilirler . Böylec e bi r
lastik fabrikas ı KTS'in i b e n i m s e m i ş M a l e z y a ' y a lasti k verir , alacağın ı Malez y a açısında n Türkiy e yen i p a z a r olduğ u içi n K T yöntemler i il e satışın a karş ı
çıkılmayan g e l e n e k s e l ihra ç ü r ü n ü ola n k a u ç u k l a tahsi l eder . Y a d a traktö r
fabrikası S u d a n ' a traktö r s a t a r alacağın ı p a m u k l a tahsi l eder . D a h a s o n r a
bu p a m u ğ u p a z a r l a y a r a k p a r a y a (nakite ) kavuşur .
Aynı y ö n t e m l e A B D ' n i n For d Şirket i d ü n y a y a traktö r satmaktadır .
Sorun
TL.'sının g e r ç e k konvertibilitesini n s a ğ l a n m a m a s ı
Çözüm
Bir ülk e parasını n konvertib l olmasın ı belirleye n bell i şartla r vardır .
Bunlar g e r ç e k l e ş m e d e n paranı n uluslararas ı ö d e m e arac ı olara k kabu l g ö rüp diğe r konvertib l p a r a l a r a kolaylıkl a çevrilebilirliğ i (konvertibilitesi ) s a ğ l a namaz.
Bu şartlar , uzu n sür e te k rakaml ı enflasyo n oranını n g e r ç e k l e ş m e s i n d e n , sağlıkl ı bi r ö d e m e d e n g e s i n e sahi p o l m a y a , altın-dövi z rezervlerini n
b ü y ü k l ü ğ ü n e v e e k o n o m i n i n d ı ş a açıklığın a kada r ç o k say ı v e çeşittedir .
B u n u n l a birlekt e T ü r k Lisasını n g e r ç e k a n l a m d a konvertibiletiy e geçi şinde üçl ü işle m v e Swictch'i n Türkiy e içi n öze l bi r ö n e m i olabilir . Ç ü n k ü
konvertibl ola n TL.'sını n uluslararas ı ö d e m e arac ı olara k k a b u l edili p topla nacağı il k kesi m swictc h tacirler i olabilir . A y n c a , ikil i klirin g anlaşmalarını n
çok tarafıılaşmas ı s o n u c u tıpk ı 2 . D ü n y a S a v a ş ı ' n d a n s o n r a önceler i ikil i kli ring anlaşmalar ı il e ticare t y a p a n A v r u p a ülkelerini n A v r u p a Ö d e m e l e r B a n kası b ü n y e s i n d e oluşturula n ç o k tarafl ı ö d e m e l e r v e h e s a p d e n k l e ş t i r m e iş lemleri s o n u c u p a r l a n n l a bölgese l v e bilahar e d ü n y a ç a p ı n d a konvertibilit e
s a ğ l a n m a s ı gibi , bell i bölgelerd e konvertib l TL.'ni n haki m p a r a olmas ı s a ğ l a nabilir. B u k o n u d a İsla m Konferans ı Teşkilat ı E k n o m i k v e Ticar i İşbirliğ i Dai mi Komites i ( İ S E D A K ) b ü n y e s i n d e oluşturulaca k " Ç o k Tarafl ı İsla m Klirin g
A n l a ş m a s ı " öneml i bi r ara ç olabilir .
Sorun
Kısa Vadel i Dı ş borçları n A r t m a s ı ( V e y a Dövi z Sıkışıklığ ı y a d a Ö d e meler Denges i A ç ı k l a n n ı n Artması )
Türkiye'nin 1984-198 6 a r a s ı n d a dı ş b o r ç l a n m a s ı hızl a artmıştır . Üste lik b u n l a n n içind e kıs a vadel i v e y ü k s e k faizl i olanları n pay ı d a sağlıksı z bi r
biçimde hızl a yükselmiştir . 199 0 yılınd a 4 9 milya r 3 5 milyo n dola r ola n g e n e l
dış borçla r içind e y ü z d e 19.4'lü k o r a n l a 9, 5 milya r dola r ola n kıs a vadel i dı ş
borçlar, 199 1 yılınd a b u a r a d a belediyeleri n v e KİT'leri n dı ş borçlarınd a d a
hızlı artışla r ortay a çıkmıştır . S o n u ç t a 1991'd e Türkiy e 4 milya r d o l a n n üze rinde dı ş bor ç servis i il e karş ı karşıy a olmuştur . B u d u r u m yeterl i o r a n d a art m a y a n ihracat , yur t dış ı işç i dövizler i v e nakliy e gelirler i il e d e birleştirilinc e
ortaya ö n e m l i bi r ö d e m e l e r d e n g e s i açığ ı s o r u n u çıkmaktadır .
Çözüm
Sağlıklı ç ö z ü m , ihracatı n v e y a diğe r dövi z getiric i kalemlerde n s a ğ l a nan dövi z gelirlerini n artmasıdır . A n c a k , dövi z yapıla n ithalatt a ar a v e yatı n m malla n ithalatın ı a k s a t m a d a n bi r mikta r gerilem e sağlanabildiğ i takdird e
de b e n z e r bi r s o n u c a erişilebilir . B u n u n için , G ü n e y Kore'ni n yaptığ ı gibi ^
lüks tüketi m mal ı v e t a n m s a l ürü n ithalatın ı Kor e mallann ı almay ı kabu l e d e n
firma v e y a ülkelerde n Dı ş Ticare t S e r m a y e Şirketler i v e tü m ihraca t şirketle ri aracılığ ı il e v e bağl ı m u a m e l e yol u il e y a p m a k uygu n bi r ç ö z ü m yol u olabi lir. Böylec e h e m b u m a l l a n n ithalat ı t a m a m e n kısıtlanmamı ş v e h e m d e T ü r k
ürünlerine yen i ihra ç pazarla n yaratılmı ş olur .
SONUÇ
G ü n ü m ü z uluslararas ı ticaretini n bi r f e n o m e n i ola n karşılıkl ı ticare t uy gulamalarının Türkiye'd e bi r d e bi r ço k ülkede n hi ç d e aşağ ı k a l m a y a c a k b o yutlarda gerçekleştirilebileceğ i ortay a çıkmaktadır .
D a h a d a ö n e m l i s i , Türkiye'ni n darala n dı ş p a z a r l a n v e ağırlaşa n dı ş
borç y ü k ü b a ş t a o l m a k üzer e pe k ço k s e b e p il e a n g a j e olduğ u baz ı karşılıkl ı
ticaret a n l a ş m a l a r ı , k o n u y u ilerk i yıllard a iste r isteme z d a h a b ü y ü k b o y u t t a
tartışılmaya a d a y hal e getirmektedir .
Türkiye açısında n e n uygu n karşılıkl ı ticare t tekniklerinr n belirleni p e n
uygun m a l l a n n e n u y g u n pazarlar a itha l v e ihracını n sağlanmas ı Türkiye'ni n
kaşılıklı ticarette n eld e e d e c e ğ i fayday ı m a x s i m u m kılacaktır .
Türkiye açısında n e n uygu n karşılıkl ı ticare t tekniklerin i belirlerken ;
- G e ç m i ş t e Türkiye'd e v e d ü n y a d a karşılıkl ı ticare t u y g u l a m a l a n v e s o nuçlan,
- Mevcu t m e v z u a t
- Kurumsa l a l t y a p ı ,
- Gerekl i f i n a n s m a n miktar ı
- Ris k f a k t ö r ü ,
- He r bi r tekniği n diğerler i açısında n alternati f maliyet i
- İşlemi n karmaşıklı k dereces i
- Türkiye'ni n tara f olduğ u v e y a olacağ ı ik i v e y a ç o k tarafl ı anlaşmala r
- Hedeflene n s a n a y i l e ş m e stratejis i
- Karşılıkl ı ticare t y a p a n v e yapıla n tarafı n hang i kesi m olduğ u (devle t
m i , öze l sektö r mü? ) Gib i faktörle r açısında n d e ğ e r l e n d i r m e yapılmalıdır .
D a h a s o n r a herbi r faktö r ö n e m derecesin e gör e bell i tartılarl a ağırlıklandınlı p
izlenecek karşılıkl ı ticare t politikas ı v e u y g u l a n a c a k karşılıkl ı ticare t teknikle rinin b u n l a r a u y g u n l u ğ u sağlanmalıdır .
A y n c a A v r u p a E k o n o m i k T o p l u l u ğ u ' n a üy e ola n Yunanistan'ı n karşılık lı ticare t işlemlerin i y ü r ü t m e k içi n k a m u v e öze l s e k t ö r ü n s e r m a y e s i n e birlik te iştira k ettiğ i bi r şirke t şeklindek i ö r g ü t l e n m e m o d e l i y a k ı n d a ayn ı t o p l u l u ğ a t a m üy e o l m a hazırlıkla n içindek i Türkiy e içi n d e dikkat e alınmas ı
g e r e k e n bi r uygulamadır . Ç ü n k ü bilindiğ i gib i A v r u p a E k o n o m i k T o p l u l u ğ u
hükümetlerin bağl ı m u a m e l e v e taka s benzer i u y g u l a m a l a r a d o ğ r u d a n gir m e s i n e karşıdır . A n c a k şirketle r b a z ı n d a yapıla n ticare t içi n herhangibi r kar şıt politikas ı d a yoktur .
BDT TÜR K CUMHURİYETLERİYL E ÜLKEMİZİ N TİCAR İ V E
E K O N O M İ K İ L İ Ş K İ L E R İ Ü Z E R İ N E G E N E L Bİ R B A K I Ş V E Ö N E R İ L E R
Sovyetler Birliği'ni n d a ğ ı l m a s ı il e y e n i d e n y a p ı l a ş m a sürecin e gire n
A z e r b a y c a n , T ü r k m e n i s t a n , K a z a k i s t a n , Kırgızistan , Ö z b e k i s t a n v e Tacikis tan T ü r k C u m h u r i y e t l e r i , ülkemizl e ola n tarih i v e kültüre l b a ğ l a n n ı v e y e n i d e n y a p ı l a ş m a l a r ı n d a Türkiye'y i m o d e l a l m a k istediklerini , bağımsızlıklannı n
h e m e n s o n r a s ı n d a yapıla n e k o n o m i k , kültüre l v e s o s y a l k a p s a m l ı a n l a ş m a larla ifad e etmişlerdir .
Aktedilen a n l a ş m a l a r ç e r ç e v e s i n d e s ö z k o n u s u ülkelerd e T ü r k m ü t e şebbislerince yapıla n ö n araştırmalar , m e v c u t v e m u h t e m e l s o r u n l a n v e b u
s o r u n l a n n ala n v e b o y u t l a n n ı yeterinc e ortay a k o y m u ş t u r .
Ş i m d i e s a s o l a n , ç ö z ü m yollarını n araştırılması , u y g u n kararlar a v a n l a bilmesi v e a n l a ş m a hükümler i ç e r ç e v e s i n d e , u y g u n k a r a r l a n n süratl e u y g u lanabilmesidir.
B D T T ü r k C u m h u r i y e t l e r i il e k u r u l a c a k ticar i ilişkilerd e özellikl e il k akl a
gelen s u a l , nası l bi r ticar i şekli n m ü m k ü n olabileceğidir .
B u n u n y a n ı n d a , s ö z k o n u s u ülkeleri n dı ş ticaret , b a n k a - k a m b i y o v e
g ü m r ü k m e v z u a t ı n ı n b u l u n m a y ı ş ı d a yin e ö n e m l i bi r sual i v e rahatsızlığ ı teş kil etmektedir .
Dolayisiyle ihtiya ç ola n yasa l d ü z e n l e m e l e r i n süratl e oluşturulması ,
her ik i tara f içi n d e kaçınılma z bi r şar t olmaktadır .
Ticari ilişkileri n sağlıkl ı gelişmesin i t e m i n e n y a p ı l m a s ı gerekenleri n ü ç
aşamalı olara k d ü ş ü n ü l m e s i v e b u a ş a m a l a n n ,
- Ticar i m e v z u a t ı n tesisin e kada r u y g u l a n a c a k p r o g r a m l a r içi n "Kıs a
Vadeli", o l u ş u m e s n a s ı n d a g e ç e c e k z a m a n içi n "Ort a V a d e l i " y e norma l ti cari d ü z e n e geçilmesiyl e b a ş l a y a c a k d e v r e içi n d e " U z u n V a d e l i " adıyl a zik redilmesi v e incelenmes i yerind e olacaktır .
A - Kıs a V a d e l i Ç a l ı ş m a l a r
B D T T ü r k Cumhuriyetlerini n aci l ihtiyaçlannı n giderilebilmes i içi n kıs a
vadeli geçi ş d ö n e m i plan ı y a p ı l m a s ı , u y g u l a m a n ı n d e v l e t tarafında n taki p
edilmesi v e b u a m a ç l a d a ,
a) Öncelikl i tale p v e ihtiyaçları n b e l i r l e n m e s i ,
b) T a l e p v e ihtiyaçla n dikkat e ala n bi r p r o g r a m ç e r ç e v e s i n d e uygula malı bi r eğitim i v e bizza t işlemleri n yürütülmesin i ü s t l e n e c e k bi r k a m u b a n -
kasının tayi n e d i l m e s i ,
c) Türkiy e il e BD T T ü r k Cumhuriyetler i a r a s ı n d a he r çeşi t ma l v e hiz metlere ilişki n b a n k a v e k a m b i y o işlemlerini n m e v c u t v e y a y a p ı l a c a k anlaş malar ç e r ç e v e s i n d e y ü r ü t ü l m e s i n d e n b u b a n k a n ı n y ü k ü m l ü t u t u l m a s ı ,
d) İthala t v e ihraca t bedellerini n s e r b e s t dövi z e s a s ı n a dayal ı bi r sis t e m içind e b u k a m u b a n k a s ı n d a he r ülk e a d ı n a açılaca k öze l h e s a p l a r d a ta kibiyle merkez i v e istatistik i kontrolü n s a ğ l a n m a s ı ,
e) F i n a n s m a n v e b a n k a k a m b i y o işlemler i açısında n Türkiye'ni n h e m
y ü k ü n ü azaltacak , h e m d e b u ülkeleri n aci l ihtiyaçlannı n karşılanmasındak i
sürati arttıracak , karşılıkl ı ticare t v e bilhass a taka s usûllerini n b u a ş a m a d a
tercih v e teşvi k edilmesin i temi n e d e c e k projele r geliştirilmesi .
f) Hizme t sektörünc e verile n hizme t bedellerini n serbes t dövi z e s a s ı n a
dayalı bi r h e s a p sistem i içind e ma l karşılığ ı ö d e n e b i l m e s i v e böylec e g ö n d e rilen hizme t sektör ü elemanlarını n f i n a n s m a n ı n a k a y n a k s a ğ l a n a b i l m e s i ,
g) D ü ş ü k faizl e açılaca k ort a v e uzu n vadel i kredileri n görevlendirile n
b a n k a d a muhafazas ı v e g e r e k m e d i k ç e y a t ı n m l a r d ı ş ı n d a kullandırılmaması .
h) Yatırı m t u t a r l a n n m t a m a m ı n ı n v e y a bell i bi r b ö l ü m ü n ü n devle t tara fından sigortasını n temin i suretiyl e y a t ı n m c ı n ı n teşvi k edilmesi .
ı) G ü m r ü k sorunların ı asgariy e indirebilece k anlaşmaları n R u s y a , Gür cistan, Ermenista n v e İra n il e kıs a z a m a n d a ikma l edilere k k o n u üzerind e t i cari çevreleri n aydınlatılması ,
j) Dı ş ticaret e ilişki n d ü z e n l e m e l e r i n y a p ı m ı n d a eğitic i v e yardımc ı ola bilecek ayn ı z a m a n d a görevlendirile n k a m u bankasıyl a d a koordinel i çalışa cak E k o n o m i v e Ticare t Müşavirliklerini n d e r h a l kurulmas ı v e b u müşavirlik ler tarafında n ekonomini n işleyişin e ilişki n t ü m bilgileri n m e r k e z d e
t o p l a n m a s ı n ı n temin i b u m e r k e z l e r d e n eld e edilece k istatistik i bilgilerl e kont rolün s a ğ l a n m a s ı , müteşebbisi n aydınlatılmas ı v e öncelikleri n belirlenmes i
sağlanmalıdır.
B. O r t a Vadel i Çalışmalar :
Bu d ö n e m d e , gerekl i Dı ş Ticaret , B a n k a - K a m b i y o v e G ü m r ü k M e v z u atına ilişki n düzenlemeleri n yapılabilmes i içi n aşağıdak i önerileri n dikkat e
alınması öngörülmelidir .
a) Kıs a v a d e d e başlatıla n d e m o k r a t i k d ü z e n v e serbes t piyas a e k o n o misine yöneli k eğitse l çalışmalar , t a b a n a yaygınlaştırılara k bell i bi r pla n v e
p r o g r a m üzerind e y o ğ u n bi r şekild e hızlandınimal ı v e kitlele r aydınlatılmalı dır.
Bağımsız T ü r k C u m h u r i y e t l e r i n d e y a p ı l a c a k aydınlatıc ı çalışmalarl a
t o p l u m l a n n d e m o k r a t i k bi r şekild e yen i kadrola r o l u ş t u r m a s ı n a yardımc ı
olunmalıdır.
b) S e r b e s t irad e il e oluşturulaca k m e v z u a t ı n u y g u l a n m a s ı n d a ü l k e m i zin d e n e y i m l i kadrolarında n yararlanabilmeler i t e m i n edilmelidir .
c) D ü z e n l e n e c e k ola n Dı ş Ticaret , B a n k a - K a m b i y a v e G ü m r ü k Mev z u a t ı n d a T ü r k C u m h u r i y e t i v e diğe r B D T T ü r k Cumhuriyetler i a r a s ı n d a s t a n d a r d i z a s y o n s a ğ l a n m a l ı , değişi k y o r u m v e u y g u l a m a l a r a m e y d a n verilme meli, gelişmelerin h ı z l a n d ı n i m a s ı sağlanmalıdır .
d) B u d ö n e m d e oluştrula n m e v z u a t h ü k ü m l e r i n i n u y g u l a n m a s ı n d a
T . C . H ü k ü m e t i tarafında n görevlendirile n eğitic i k a d r o l a n n nası l y a r d ı m c ı
olacağı h ü k ü m e t i tarafında n görevlendirile n eğitic i k a d r o l a n n nası l yardımc ı
olacağı k o n u s u a n l a ş m a l a r l a açıklığ a k a v u ş t u r u l m a l ı , y ü r ü t m y e ilişki n t e m e l
e s a s l a n n ülkele r b a z ı n d a z e d e l e n m e m e s i n e dikka t edilmeli , eğitic i kadrola r
özenle seçilmelidir .
e) B u d ö n e m i n o r t a l a n n d a , kıs a vadel i d ö n e m d e devle t bankalar ı eliy le yürütülmekt e ola n bankacılı k v e k a m b i y o hizmetler i kademel i olara k öze l
b a n k a l a r a devredilebilmeli , öze l bankacılı k b u ülkelerd e teşvi k edilmeli , b a n kalar aras ı eğiti m programlar ı düzenlenmelidir .
f) A z a l a n risk e bağl ı olara k sigortacılıkt a d e v l e t garantis i tedrice n azal tılmalı b u ülkelerd e d e sigortacılı k a l a n ı n d a rese n ç a l ı ş m a l a r başlatılmalıdır .
g) B u d ö n e m o r t a l a n n d a ülkeler , s e r b e s t p i y a s a e k o n o m i s i ç e r ç e v e sinde p a r a birimlerini n n e olacağ ı k o n u s u n d a k a r a r a teşvi k edilmeli , y ö n l e n dirilmeli, T . C . Merke z B a n k a s ı ' n m b u ç a l ı ş m a l a r d a yardımc ı o l m a s ı temi n
edilmelidir.
h) Bankacılı k k o n u s u n d a d ı ş a açılımı n prototi p örneklerini n d e n e n m e s i
v e d a h a sağlıkl ı bi r al t yap ı s a ğ l a n a b i l m e s i içi n T ü r k Cumhuriyetler i araların d a k i ilişkile r teşvi k edilmel r b ö y l e c e noksanları n g ö r ü l e r e k giderilmesin e yar dımcıolunmalıdır.
C- U z u n V a d e l i Ç a l ı ş m a l a r :
Bu d ö n e m e geçilebilmes i içi n a ş a ğ ı d a zikredile n asgar i şartla r olarak ,
a) D e m o k r a s i k a v r a m ı n ı n geni ş hal k kitlelerinc e b e n i m s e n i p anlaşıl ması.
b) B u kitlelerc e o l u ş t u r u l m u ş p â r l a m e n t o l a n n ç a l ı ş m a y a b a ş l a m ı ş o l ması,
c) D e m o k r a t i k reji m gereklerin e c e v a p verebili r mahiyett e v e kuvvetle r
ayrılığı prensiplerin e uygu n olara k a n a y a s a l d ü z e n l e m e l e r i n y a p ı l m a s ı ,
d) A n a y a s a prensipler i çerçevesind e y a s a l a n n oluşturulması ,
e) Y a s a l a r a ilişki n hükümleri n d e t a y l a n d ı n i d ı ğ ı yönetmelikleri n belirlen mesiyle, sistem e y ü r ü t m e d e işlerli k k a z a n d ı n i m a s ı ,
f) Güçl ü bi r U l a ş t ı r m a - Haberleşm e a ğ ı n ı n oluşturulması ,
g) İlgil i t üm devletlerl e kalıc ı g ü m r ü k a n l a ş m a l a n n ı n y a p ı l m a s ı ,
h) Diğe r d ü n y a ülkeleriyl e karşılıkl ı v e eşi t m e n f a a t ilkelerin e dayal ı
e k o n o m i k ilişkile r k u r u l m a s ı ,
ı) Güçl ü bi r p a r a sistem i k u r u l m a s ı ,
j) B u ülkele r a r a s ı n d a birbirin i t a m a m l a y ı c ı v e birleştiric i e k o n o m i k k o ordinasyonun s a ğ l a n m ı ş olmas ı g e r e k m e k t e d i r .
EKONOMİK YAPILAR I
A. Par a
Ekonomilerin sağlıkl ı bi r al t y a p ı y a oturtulmas ı içi n k o n u y a ilişki n yasa l
düzenlemelerin t a m a m l a n m ı ş anlaşılmış , b e n i m s e n m i ş v e işlerli k k a z a n m ı ş
olması il k şarttır . O y s a b u Cumhuriyetlerd e halihazı r yürürlükt e ola n y a s a l a r
halen esk i rejimi n kalıntılandır .
Bu nedenl e yen i Cumhuriyetle r serbes t p i y a s a e k o n o m i s i n e u y u m ç a basında a d e t a z o r l a n m a k t a , baze n çaresi z kalmaktadırlar . Hale n kullanılma sı zorunl u ola n p a r a birim i Ruble'ni n d e ülk e içind e v e dışındak i ö n l e n e m e z
rahatsızlığı başlıc a engellerde n birin i teşki l e t m e k t e v e el e alınmas ı g e r e k e n
yasal d ü z e n l e m e l e r i n b a ş ı n d a görülmektedir .
Paranın değerin i he r g e ç e n g ü n bira z d a h a kaybetmes i ma l v e hizme t
m ü b a d e l e s i n d e taka s v e dola r kur u üzerinde n değe r tayinin i ö n plan a çıkar maktadır.
a) İ ç p i y a s a d a halk , ihtiyaçlannı , dola r b a z ı n d a tayi n edile n fiyatlarl a
karşılamaya ç a l ı ş m a k t a a n c a k ücretle r b u g ü n ü y a r ı n a u y m a y a n Rubl e ola rak ödenmektedir . B u nedenl e e k o n o m i k rahatsızlık , b a z e n çaresizliğ e d ö nüşmektedir.
b) Serbes t dövi z v e y a taka s yoluyl a ma l değişimlerind e d ü n y a p i y a s a larının ç o k altınd a fiyatlarl a y a p ı l a n . a n l a ş m a l a r ülkeleri n kaynaklann ı zorla maktadır.
c) Diğe r tarafta n d ü n y a piyas a değerlerini n ç o k altınd a fiyatlarl a T ü r k i ye'ye girece k malları n ayn ı sahadak i yatırımcılar ı v e dolayisiyl e e k o n o m i y i
ve istihdam ı z o n a y a c a ğ ı tahmi n edilmektedir ^
B. S a n a y i
Sanayiye ilişki n g ö r ü n ü m d e esk i S o v y e t Rejimini n bölgeler e dağıla n
sanayilerini merkeziyetç i politikayl a yönettiği , hiçbirini n bağımsı z olara k y e terli bi r yapıy a k a v u ş m a m a l a n n a ö z e n gösterildiğ i tesbi t edilmektedir . B u
d u r u m u n sanay i dışındak i e k o n o m i k faaliyetler e d e yansıtıldığı , devletle r
içinde e n üs t d ü z e y d e s a n a y i l e ş m i ş Kazakistan'ı n bil e bell i k o n u l a n n dışın d a yetersi z v e merkez i bağıml ı bi r sanay i y a p ı s ı n d a olduğ u anlaşılmaktadır .
Bazı sanay i dallarınd a d ü n y a standartlarınd a v e y a üzerind e gelişmele r m e v cut o l m a k l a berabe r t ü m sanay i dallarınd a kabu l edilebili r ölçüleri n dışınd a
bir m e r k e z e v e y a b a ş k a sanayiler e bağımlılığı n sö z k o n u s u o l d u ğ u , b u n u n
s o n u c u olara k d a aşağıdak i o l u m s u z l u k l a n n d o ğ d u ğ u görülmektedir .
Mevcut sanayini n idames i içi n hal a R u s y a ' y a bağımlılı k mevcuttur .
R u s y a il e ilişkileri n kıs a d ö n e m d e kesilmes i halind e üretimi n durabile ceği tehlikes i görülmektedir .
Sanayi girdilerini n diğe r ülkelerde n s a ğ l a n m a s ı n d a k i e k o n o m i k güç lükler, d a h a d a artmaktadır .
R u s y a v e diğe r ülk e p a z a r l a n n ı n k a y b e d i l m e s i halind e serbes t reka bet p i y a s a s ı n d a ye r bulabilm e endişeler i mevcuttur .
İstihdamda rahatsızlı k görülebilecektir .
Y u k a n d a sıralana n o l u m s u z l u k l a r giderilmedikç e b u ülkeleri n sağlıkl
bir sanay i y a p ı s ı n a k a v u ş m a l a n imkansı z görülmektedir . Türkiy e kend i d e
neyimini kullanara k v e k o n u s u n d a kendisin i kanıtlamı ş sanayicile r v e giri
şimcileri il e aşağıdak i esasla r dahilind e v e hatt a b u n l a r a e k olara k üretile
cek projelerle yardımc ı olmalıdırlar .
ı
-
B u e s a s l a r v e projeler ;
a) K ü ç ü k v e ort a ölçekl i sanayilerin ^ k u r u l m a s ı n d a müteşebbisler i
ö z e n d i r e c e k tedbi r v e destekleri n a r t t ı n i m a s ı , b ö y l e c e kurulaca k b u s a n a y i lerin ülkedek i a n a sanayileri n d ı ş a bağımlılığın ı ö n l e y e c e k sanay i girdilerin i
üretmelerine önceli k verilmesi ,
b) B D T T ü r k Cumhuriyetleri'ni n b e n z e r s a n a y i d a l l a n n d a k i birbirlerin i
t a m a m l a y ı c ı s a n a y i girdilerini n belirlenerek , k o n u üzerind e işbirliklerini n art tınlmasının teşviki , ağı r v e haciml i ola n s a n a y i girdilerin i nakliye , finan s d e vamlılık v e maliye t s o r u n u n u n bölg e ülkeler i a r a s ı n d a k i işbirliğ i il e asgariy e
indirilmesi,
c) Bölg e ülkelerind e m e v c u t o l m a y a n s a n a y i girdilerini n belirlenerek ,
m e v c u t s a Türkiye'd e deği l ise , d ü n y a p a z a r l a n n d a n t e m i n i n d e pazar , finan s
ve ulaştırm a a l a n l a n n d a d e s t e k o l u n m a s ı b u k o n u y a y ö n e l i k ma l v e hizme t
a k ı ş ı n d a devamlılığ ı temi n e d e c e k koordinasyonu n s a ğ l a n m a s ı ,
d) B u ülkelerd e üretilece k sanay i m a l l a n n m p a z a r a r a ş t ı r m a l a n n d a
yardımcı olunmas ı yo l gösterilmes i b u a m a ç l a orta k şirketle r oluşturulması ,
e) Dayanıkl ı tüketi m m a l l a n n a yöneli k üreti m y a p a n sanayile r il e k ü çük v e ort a ölçekl i y a n sanayileri n k u r u l m a s ı n d a Türkiye'dek i müteşebbisle rin teşvi k edilmesi ,
f) B u ülkelerdek i coğraf i v e s o s y o kültüre l y a p ı y a u y g u n , özellikl e d e p r e m e dayanıkl ı inşaa t tekniğini n ç o k iler i oluş u nedeniyl e bilg i birikiminde n
yararlanılarak prefabri k yap ı e l e m a n l a r ı ürete n ort a ölçekl i saniyelerl e ortak lıklar k u r u l m a s ı , böylec e h e m istihdamı n arttırılmas ı h e m d e b u Türkiye'ni n
bu birikimde n yararlanmasını n s a ğ l a n m a s ı ,
g) Metalürj i v e petr o - k i m y a a l a n ı n d a kurulaca k sanayilerl e h a m m a d de kaynaklarını n y a r ı m a m u l v e y a m a m u l hal e getirilmes i v e b u suretle ,
* İstihdamı n arttıniması ,
* D a h a y ü k s e k hasıl a temi n edilmesi ,
şekli v e neticesin i hası l edecektir .
C. Ziraa t
Zirai mahsu l açısında n m e v c u t sıkıntının , esk i S . S . C . B . politikasını n
yarattığı sun i bi r darlı k olduğ u zir a Kırgizista n v e Tacikista n gib i %90' ı dağlı k
ülkeler dışınd a ekilebili r t o p r a k miktarını n nüfus a oranını n o l d u k ç a y ü k s e k v e
hatta Türkiye'de n bil e fazl a o l d u ğ u tesbi t edilmektedir .
K o n u detayl ı olara k incelenip , anali z edildiğind e darlığı n neden i olara k
şu s o n u ç l a r ortay a çıkmaktadır :
a) Zira i programlar . Merkez i İdar e tarafında n yapıla n zira i programla r
bölge halkını n ihtiyacın a gör e deği l Merkez i İdareni n b ö l g e d e k i baskıc ı politi k a l a n n a hizme t e d e c e k şekild e planlanmaktadır . Yen i kurula n hükümetleri n
kendi zira i politikalann ı u y g u l a y a b i l m e imkan ı b u l m a l a n halind e b u s o r u n u n
b ü y ü k ölçüd e ortada n kalkacağ ı t a h m i n edilmektedir .
b) Esk i yönetimi n zira i programlarını n uygulayıcıs ı ola n devle t çiftlikler i
(Kolkhoz) verimlili k e s a s ı n a g ö r e çalıştınlamadığında n üretimd e yeterl i s o nuçlar a l ı n a m a m a k t a v e b u s i s t e m hal a sürdürülmektedir . Y a p ı l a c a k yasa l
d ü z e n l e m e l e r l e bilhass a özelleştirilere k ülk e ihtiyaçlann a yeterl i o l m a l a n v e
milli hasılay a y ü k s e k o r a n d a katkıla n sağlanabilecektir .
c) He r zira i ürünü n üreti m bölges i ayr ı o l d u ğ u n d a n diğe r bölged e ayn ı
ü r ü n ü n sıkıntıs ı çekilmekt e v e hatt a Merkez i İdareni n bölg e ülkeler i a r a s ı n daki dı ş ticare t politikas ı s o n u c u üretimi n yapıldığ ı ülked e bil e ayn ı malı n s ı kıntısı çekilmektedir . Zira i ihtiyacı n fazlas ı d e ğ i l , yıllık ihraca t planını n g e r e k tirdiği miktar , diğe r ülkeler e s e v k edilmektedir .
Ülkelerin g e r ç e k a n l a m d a b a ğ ı m s ı z l ı k l a n n a k a v u ş m a l a r ı il e b u s o r u nun d a ortada n kalkacağ ı m u h a k k a k görülmektedir .
d) Bölgedek i kar a v e d e m i r yolla n asker i ihtiyaçla r il e a n a üreti m mer kezleri dikkat e alınara k yapıldığında n ihtiyac ı d u y u l a n m a l l a n n naklind e
özellikle O r t a A s y a T ü r k Cumhuriyetleri'nd e b ü y ü k sorunla r ç ı k m a k t a , k a r a
nakil a r a ç l a n n ı n yıllı k üreti m miktarla n dikkat e alındığınd a b u a l a n d a d a s ı kıntılar o l d u ğ u anlaşılmaktadır .
Kısa v e ort a v a d e d e b u k o n u d a a l ı n a c a k önlemleri n b a ş ı n d a m u h a k kak k i taşımacılı k s e k t ö r ü n e yöneli k m e v c u t kapasiteni n c a n l a n d ı n i m a s ı e k
tesislerin yapılara k akaryakı t dağıtımını n d ü z e n l e n m e s i v e karayol u t a ş ı m a cılığının geliştirilmesi gelmekterdir .
D. Ticaret :
Diğer k o n u l a r d a olduğ u gibi , ülkeni n ticar i faaliyetlerin e hal a esk i reji m
y a s a l a n h a k i m b u l u n m a k t a v e b u engeli n m u t l a k a el e alınmas ı g e r e k m e k t e dir.
G e ç i ş d ö n e m i n d e , ülkele r a r a s ı n d a k i e k o n o m i k ilişkileri n d ü z e n l e n m e sinde K a r m a E k o n o m i K o m i s y o n l a n ( K E K ) k a r a r l a n n m esa s alınara k b u
b o ş l u k l a n n doldurulabileceğ i g e r ç e ğ i n d e n hareketl e k o m i s y o n l a n n akti f ola rak faaliyet e geçirilmesini n kıs a v e ort a v a d e d e e n u y g u n ç ö z ü m olacağ ı
muhakkaktır. Tabi i k i h e r ş e y d e n ö n c e k o n u y a ilişki n anlaşmaları n yapılmı ş
olması grekmektedir .
Bih'ndiği gib i R u s y a v e baz ı B D T Ülkelerin e sevkediie n ma l v e m ü t e ahhitlik hizmetlerini n karşılığ ı m a d d e b a z ı n d a y a p ı l a n anlaşmala r ç e r ç e v e sinde ç o ğ u n l u ğ u d o ğ a l ga z o l m a k üzer e ma l ithaliyl e d e n g e l e n m e k t e , belirl i
kısmı is e serbes t dövi z e s a s ı n a d a y a n a n bi r e s a s içind e işle m görmektedir .
M a d d e çerçeves i genişletilmi ş b u gib i a n l a ş m a l a n n B D T T ü r k C u m h u riyetleri il e d e yapılmas ı il e k o n u y a b ü y ü k ölçüd e ç ö z ü m v e işlerli k getirilebi leceği muhakkatır . A n c a k b u a n l a ş m a l a r yapılırke n - Türkiye'ni n üreti m p o tansiyelini a ş a n m a l l a n n ihracınd a dikkatl i davranılarak , ülked e sun i fiya t
artışlarına v e yokluklar a n e d e n o l u n m a m a s ı n a ,
İthal edile n m a l l a n n fiyatlar ı itibariyl e bi r d a m p i n g e s e b e b i y e t v e r m e -
meşine dikka t edilmelidir .
- Yalnızc a b u ülkeler e m a h s u s o l m a k üzer e bağl ı m u a m e l e y e tab i ih raç m a l l a n n d a e s n e k d a v r a n ı l m a s ı n a a n c a k istatistik i d e n e t i m e d e v a m edi lerek ülk e e k o n o m i s i n d e k i etkilerini n kontro l edilmesine ,
Bu ülkeleri n diğe r ülkelerl e ola n ticar i v e e k o n o m i k ilişkilerinde , kay naklann y a ğ m a l a n m a s ı n a ilerid e kapitilasyonis t baskıla r k u r u l m a s ı n a v e b u
ihtimallere n e d e n olabilece k bağlant ı v e a n l a ş m a l a n ö n l e y e c e k tedbirle r
üzerinde ülk e yöneticilerini n aydınlatılmasın a ö z e n gösterilmelidir .
- B u ülkeler e ola n m e s a f e v e ulaşı m zorluklannı n d a dikkat e alınara k
navlun bedeller i k o n u s u n d a teşvi k u n s u r l a n n ı n artınimasına , b u a r a d a , e n
uygun ulaşım , usû l v e y o l l a n n ı n e t ü d edilere k müteşebbisi n aydınlatılmasın a
ve b u k o n u d a projele r üretilmesine ,
Bu ülkeleri n kend i a r a l a n n d a d a b u gib i anlaşmala r y a p a r a k , bölg e
kaynaklannın karşılıkl ı m e n f a a t s a ğ l a y a c a k şekild e kullanmalarını n destek lenmesine gayre t edilmelidir .
- T ü r k öze l t e ş e b b ü s ü n c e b u ülkelerd e he r türl ü malı n satıldığ ı b ü y ü k
marketlerin açılmasına , ülk e halklannı n ihtiyac ı maddeleri n devamlılığını n
sağlanmasına.
En önemlis i b ü t ü n b u faaliyetlerl e ülkelerd e geni ş istihda m potansiyel i
yaratılarak satı n a l m a g ü c ü n ü n artırılmasın a v e taka s yerin e mill i p a r a v e y a
serbest dövi z e s a s ı n a dayal ı dı ş ticare t v e paza r e k o n o m i s i n e geçişi n t e m i nine yardımcı olunmalıdır .
TABLO 2 7
E- B A Ğ L I M U A M E L E ( T A K A S ) T A L E B İ
İHRACATÇI YERL İ FİRM A
İTHALATÇI ÜLK E V E FİRM A
BAĞLI MUAMEL E SÜRES İ
ARACI BANK A
T e k bi r T ü r k Bankas ı bildirilecek .
İHRAÇ G Ü M R Ü Ğ Ü
İTHAL G Ü M R Ü Ğ Ü
İHRAÇ EDİLECE K MALLARİ N
C İ N S İ G.T.İ.P
. MİKTAR
I BİRİ
8'li b a z d a T e s l i
M FİYAT I
DEĞERİ
m Şekl i
bildirilecek ( F O B / C I F / C F
)
hangisi is e
belirtilecek.
İTHAL EDİLECE K MALLARI N
Ğ-T.İ.P. M İ K T A R
I BİRİ
8'ii b a z d a T e s l i
M FİYAT I
DEĞERİ
m Şekl i
bildirilecek ( F O B / C I F / C F
)
belirtilecek.
hangisi is e
F- B A Ğ L I M U A M E L E Y O L U Y L A Y A P I L A C A K İ H R A C A T A
İLİŞKİN T E B L İ Ğ
B a ş b a k a n l ı k H a z i n e v e Dı ş Ticare t M ü s t e ş a r l ı ğ m d a n :
(İhracat 92/7 )
M a d d e i - Bakanla r Kurulu'nu n 2 0 / 1 / 1 9 9 2 tari h v e 9 2 / 2 6 4 4 sayıl ı İhra catın D ü z e n l e n m e s i v e D e s t e k e n m e s i n e İlişki n Karan'nı n 3 . m a d d e s i (c )
bendi u y a n n c a , bağl ı m u a m e l e yol u il e y a p ı l a c a k ihracatı n usû l v e e s a s l a n
aşağıdaki şekild e belirlenmiştir .
M a d d e 2 - Bağl ı m u a m e l e talepleri , y a b a n c ı firm a il e T ü r k firmas ı ara s ı n d a yapıla n bağl ı m u a m e l e anlaşmas ı e k l e n m e k suretiyl e bi r m ü r a c a a t y a zısı il e birlikt e Hazin e v e Dı ş Ticare t Müsteşarlığı'n a (İhraca t G e n e l M ü d ü r l ü ğüne) yapılır .
Bağlı m u a m e l e a n l a ş m a s ı n d a : İtha l v e ihra ç edilece k m a l l a n n a d ı , cin si, G.T.İ.P.' u s t a n d a r d ı , kalitesi , tesli m şekl i tesli m yeri , biri m itha l v e ihra ç f i yatları il e d e ğ e r tutarlannı n v e benzer i bilgileri n a ç ı k olara k belirtilmes i g e r e kir.
M a d d e 3 - Bağl ı m u a m e l e konus u karşılıkl ı ödemeleri n ma l v e y a kıs m e n naki t v e / v e y a ölçülebili r olmas ı kaydıyl a h i z m e t il e ö d e n m e s i m ü m k ü n
bulunmaktadır.
Bağlı m u a m e l e k o n u s u karşılıkl ı ö d e m e yükümlülüklerini n yukardak i
fıkra hükümler i ç e r ç e v e s i n d e eşi t olmas ı esastır .
M a d d e 4 - Bağl ı m u a m e l e konus u işlemler e ilişki n h e s a p l a n n t e k bi r
aracı b a n k a tarafında n yapılmas ı esa s olup , m ü r a c a a t l a r d a arac ı b a n k a v e
ilgili g ü m r ü k idarelerini n belirtilmes i gerekir .
M a d d e 5 - Bağl ı m u a m e l e l e r d e sür e alt ı (6 ) aydır . B u sür e bağl ı işlemi n
niteliklerine bağl ı olara k Hazin e v e Dı ş Ticare t Müsteşarlığınc a (İhraca t G e nel Müdürlüğünce ) farkl ı şekild e uygulanabilir .
M a d d e 6 - İhraca t v e İthala t işlemleri , ihraca t v e ithalatt a alına n he r tür lü g ü m r ü k , verg i resi m v e harçlg r il e fonlar a tab i olara k yapılır . İhracat ı v e
döviz kazandırıc ı faaliyetler i teşvi k m e v z u a t ı , ihraca t teşviklerin e ilişkin , d i ğer m e v z u a t il e bağl ı m u a m e l e k o n u s u , ma l v e naki t ödemelerin e ilişki n d i ğer m e v z u a t hükümler i saklıdır .
M a d d e 7 - B u tebli ğ yayım ı tarihind e yürürlüğ e girer .
YARARLANILAN MAYNAKLA R
Cem Alpar :
Cem Alpar :
Cevdet Erdost :
Donna Vogt :
Dominic Mills :
Daniel Ruben Avaro :
Donald Lecraw :
DESİYAB :
Ergül Tanyeri :
Ergun Türkcan :
Ellen Welsh :
Erol Manisalı AET'y
Elizabeth Goldstein :
Erhan Bener :
Ege Cansen :
Erol İyibozkurt :
Erol İyibozkurt :
Erhan Bener :
Erdoğan Alkin :
Fikret Başkay a :
Feridun Ergi n :
George D. Pappas :
Gülten Kazgan :
George Tesar :
Herbert Steple :
Hülya Elitok :
Hasan Olalı :
Halil Seyidoğlu :
ICO :
İGEME :
JGEME :
İKV :
İhsan Ersan :
Jaeger Cutter s :
Jean A. Briggs :
Jacques De Miramon :
Jacques Rostain :
Metin Yaraman :
Çok Uluslu Şirketler ve Ekonomik Kalkınm a Ankara, 1977
Dünya'da ve Türkiye'de Serbest Bölgele r Ankara, 1985
Sermayenin Uluslararasılaşması ve Teknoloji Transferi Ankara, 198 2
Barter of Agriculture Commodities Among Developing Countries.
Countertrade an d Barter Quarterly Toronto , 1984 (Fr)
Giant Traders Grab the Best of Barter Euromoney , Februar y
1984
Countertrade
Argentina, 198 5 (Fr)
Canadian Exporter s and Countertrade Toronto, 1984 (Fr)
Türk Sanayiinin Dünü , Bugünü ve Yarmı Ankara, 1983
Teknoloji Transferi ve Doğu-Batı Ortak Girişimleri, 1984
Teknolojik Düzeyi n Etkileyen Politikala r ve Türkiye, 1988
Countertrade i n Brezil Autumn 1989 , (Fr)
e Katılm a ve Diğer Ekonomi k Gruplarla İlişkiler İstanbul,
1988
A Theoretival Mode l of Countertrade Ne w York, 1990
Türkiye'de Dı ş Ticaret Rejim i İstanbul, 1968
Sosyalist Blokla Ticaret Nasıl Arttırılır?
Çağdaş Dış Ticaret Kuram ı Bursa, 1979
Uluslararası İktisat Teorisi Bursa 1985
Türkiye'de Par a ve Kambiyo Denetim i
Dış Ticaret Teorisi
Borç Krizi Üzerine Bir Deneme Ankara, 1990
Uluslararası Ödemeler İstanbul , 1988
Co-venturing an d Cooperetive Countertradin g
Ekonomide Dış a Açık Büyüme Nisan, 1985
Export Managemen t Ne w York, 198 8 (Fr)
Principal Changes İ n Countertrade Practic e With Selected Countries After The Polish Grisis. 1988
Bağlı Muamelede Dikkat edilmesi Gereken Hususla r Ankara,
1985
Dış Ticaret Teorileri ve Politikası İzmir
Uluslararası İktisa t Ankara, 1986
Non-Tariff Obstacle s to Trade Paris , 1980
Ekonomik İstikra r Tedbirleri Ankara, 1985
Foreign Trade And Investment Measure s Ankara, 1986
AET Karşısında Türk Sanayiinin Durum u İstanbul, 1985
Karşılıklı Ticraet ve Türkiye 198 5
The Developmen t Impac t of Barter i n Developing Countrie s
Paris, 198 9 (Fr)
Back to Barter Lille , 1988 (Fr)
Countertrade Paris , 1990 (Fr)
Countertrade i n International Financin g Geneve, 1989
İhracatımızın, Dünü, Bugünü, Yarını Ankara, 1983
Mustafa Özel :
Mahmut Seyda :
Mustafa Sağcan :
Mahir Barutç u :
Nazlı Weiss :
Nazif Kuyucukl u :
Nefi Kovac i :
Nüvlt Oktay :
Pompiliu Verzarin :
Peter Harbe n :
Paul Grunfeld :
Refik Erzan :
Rıdvan Karluk :
Stephen Gardner :
Süleyman Barda :
Şiir Yılmaz :
Turan Güneş :
Turhan Tumay :
Tomris Yılmaz :
Tuna Uçans u :
Yahya Doğa n :
Countertrade Offers Promisin g Future s Fo r Cashless Traders
1984, (Tr)
Türkiye'nin Sosyalist Ülkelerl e Ticareti İstanbul, 1988
İthalatta Gelişmeler İzmir,198 6
The Objectives of the New Turkish Trade Policy With Comecon 1984
Tourism for offset Countertrade Autumn, 1985 (Tr)
Ekonomik Yardımlaşma Konseyi Istanbul , 1988
Türkiye'de Dı ş Ticaret ve Yabancı Sermaye Politikalar ı
İstanbul, 1984
Karşılıklı Ticaret Sistemleri ve Dünyadaki Uygulamaları, 1987
Blocked Currencies 198 5 (Ter.)
Offset Overview Autumn 1984
CountertradeO The buyer's Role 1988
Turkey's Comparative Advantage, Production and Trade Patterns in Manufactures 199 1
Uluslararası Ekonomi, Teori, Politika, Sistem, Kurumlar, İstanbul 1984
Soviet Foreig n TRade Boston, 1985
Dış Ticaret Teorisi İstanbul, 1973
İhracatı Teşvik Tedbirleri ve İHracatımızdaki Son Gelişmeler
1991
Kooperatiflerin Dış Ticaret Açısından Milli Ekonomiye Katkıları
Ankara, 1983
Mevzuat ve Teknik Yönleriyle ihracat İstanbul , 1986
Türkiye Ekonomisi ve İstikrar Politikaları İstanbul, 1986
Türkiye Comecon Ticari İlişkilrei 198 5
Türkiye'nin Dış Ticareti Ankara, 1986
DİĞER KAYNAKLA R
— İGEME'nin Enformasyon Bülteni muhtelif sayılar ı
— DPT'nin Beş Yıllık Kalkınma Planları
— DİE'nin Dış Ticaret Yıllık İstatistikler i
— Resmi Gazeteler
— Merkez Bankası Muhtelif Tebliğler i
Download

mersin oim.pdf - Mersin Orman Bölge Müdürlüğü