Merkez Bankacılığı
30/11/14
Ekonomi Politikasının Amaçları
§ İstikrarlı ve hızlı ekonomik büyüme
§ Kaynakların tam istihdamı
§ Ödemeler dengesinde istikrarın sağlanması
§ Fiyat istikrarı
30/11/14
Bu hedefleri gerçekleştirmek
nelere bağlı
§  Yapısal koşullar
§  ülkenin siyasi ve kültürel yapısı
§  sağlık ve eğitim altyapısı
§  ekonomik altyapı
§  yönetişim kalitesi
§  Maliye Politikaları
§  Para Politikaları
30/11/14
Ekonomi Politikalarının Genel
Hatları
30/11/14
Bu hedeflerin hepsi
gerçekleştirilebilir mi?
§ Tek bir politika aracı ile bu hedefler kısa
vadede birbirleri ile çelişmektedir.
§ Tinbergen Kuralı
30/11/14
1668-1873 Dönemi: Merkez
Bankalarının Ortaya Çıkışı
•  1661 yılında Stockholm Bankası ilk banknotu
ihraç etmiştir.
•  1668’de İsveç Devlet Bankası (Riksbank)
merkez bankası nitelikleri ile piyasaya para
çıkarmıştır.
•  Gerçek anlamda ilk merkez bankası 1694
yılında kurulan İngiltere Merkez Bankası (Bank
of England)’dır. Banka 1844 yılında kağıt para
ihraç tekeline kavuşmuş, 1870 yılında da
likidite’nin son mercii fonksiyonu’nu
üstlenmiştir.
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  1923 Cumhuriyetin ilanı ile birlikte yeni bir
ekonomi anlayışı başlıyor.
- denk bütçe
- döviz kontrolleri
- dış açık ve borçlanma yok
- vergi toplama
•  1930 Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunun
çıkarılıyor.
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  3 Ekim 1931 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
dünyadaki 38. merkez bankası olarak faaliyete
başlıyor.
•  TCMB anonim şirket olarak kuruluyor.
•  Hisse yapısı:
A sınıfı hisseler: devlet kurumları (%15’i
geçemez)
B sınıfı hisseler: ulusal bankalar
C sınıfı hisseler: diğer banka ve imtiyazlı
kuruluşlar
D sınıfı hisseler: Türk gerçek ve tüzel kişiler
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  1946 siyasi dönüm noktası
•  1947 seçim sonrası bütçe ödeneklerinin %15’i kadar
Hazine’ye kısa vadeli avans uygulaması getirildi.
•  1950-1996 yılları arasında emisyon hacmi, MB kredileri
ve konsolide bütçe açıkları seçim yıllarında yüksek,
seçim yılları sonrasında düşük olmuştur. (Fırsatçı Politik
Konjonktür Dalgalanmaları)
•  1950-1960 yılları arasında bütçe açıkları emisyon ile
kapatılmış.
•  1955 TCMB’ye cari bütçe harcamalarının %15’i kadar
Hazine’ye kısa vadeli avans açılması görevi verilmiştir.
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  1960 askeri darbe sonrası kısa vadeli avans
miktarı %5’e düşürüldü.
•  Kalkınma modelinin uygulanmaya başlanmasıyla
KİT’lerin finansmanı TCMB’den sağlanmıştır.
•  1970 Kısa vadeli avans tekrar %15’e
yükseltilmiştir. Selektif kredilerle kalkınmanın
yönlendirilmesi anlayışı başlamıştır. Hazine’nin
TCMB’deki payı %51’e çıkarılmıştır.
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  1980’ler Türkiye ekonomisinde dönüşüm yılları
- ihracata dayalı büyüme
- sermaye hareketlerine serbestlik
- dış ticaret ve finansal sistemde serbest
- esnek kur rejimi
•  Türkiye ekonomisinin dışa açıldığı bu dönemde
TCMB, hükümetin kalkınma stratejilerine destek
veren bir kurum olma özelliğini sürdürmüştür.
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  Temmuz 1980 vadeli mevduat ve kredi faizlerine
serbesti getirildi.
•  1982 Banker krizi
•  Ocak 1983 mevduat faiz oranlarının belirlenmesi tekrar
TCMB’ye devredildi.
•  Temmuz 1987’de faizler serbest bırakıldı, Ekim 1988’de
ise faiz hadleri piyasada belirlenmeye başlamıştır.
•  1989 Türk Lirası’nın konvertibilitesi
•  1989 TCMB’nin orta ve uzun vadeli kredi verme
politikasına son verildi.
•  Türk Eximbank ve Türkiye Kalkınma Bankası kuruldu.
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  1985’ten itibaren MB para politikasını
uygulamakta kullanabileceği yeni müdahale
araçlarına kavuştu.
- açık piyasa işlemleri (1987)
- bankalararası para piyasası işlemleri
(1986)
- döviz ve efektif piyasası işlemleri
•  1989 Kırmızı bakiye ( hazine’nin içborç geri
ödemelerini MB’den borçlanarak yapması)
uygulamasına son verildi.
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  1990 TCMB ilk kez para programı açıklıyor.
•  1991 ANAP iktidarı kırmızı bakiye ve kısa vadeli
avans uygulamasını tekrar başlatıyor.
•  1994 yılında enflasyon % 154
•  5 Nisan 1994 kararlarıyla birlikte hazineye kısa
vadeli avans hesabı yeniden düzenleniyor.
•  1998 Asya Krizi => faizler artıyor , parasal
hedefler tutturulamıyor.
30/11/14
Türkiye’de Merkez Bankacılığının
Gelişimi
•  1999 Yakın İzleme Anlaşması
•  2000 Enflasyonla Mücadele Programı
•  Program üç temel unsura dayalı:
- kamu’da fazla verme
- yapısal reformlar
- döviz kuruna dayalı para politikası
•  Net İç Varlıklar Kalemi’ne tavan değer
•  Net Dış Varlıklar kalemine bağlı olarak para taratma
•  1 Dolar+0.77 Euro dan oluşan döviz sepetinin günlük
değerleri yıl başında ilan ediliyor.
30/11/14
Günümüz Merkez Bankacılığı
Paradigması
§  Merkez bankasının bağımsızlığı önemli
§  Temel amaç fiyat istikrarı
§  Temel politika aracı: kısa vadeli faiz oranları
§  Temel para politikası stratejisi: enflasyon
hedeflemesi
30/11/14
Merkez Bankasının Bağımsızlığı
•  Siyasal Bağımsızlık: Merkez bankasının hükümetin
müdahalesi olmadan para politikası kararlarını
alabilmesidir.
•  Ekonomik Bağımsızlık: Merkez bankasının para politikası
araçlarının tamamını hükümetin kısıtlaması olmadan
kullanabilmesini ifade eder.Ekonomik bağımsızlık
kavramı amaç, hedef, araç ve finansal bağımsızlığı
kapsamaktadır.
30/11/14
Merkez Bankasının Bağımsızlığı
•  Amaç bağımsızlığı: Merkez bankasının fiyat istikrarı,
büyüme, tam istihdam gibi amaçları kendisinin
belirlemesini ifade eder.
•  Hedef bağımsızlığı: Belirlenen amaç doğrultusunda
merkez bankasının rakamsal hedefi kendisinin
belirlemesidir.
•  Araç bağımsızlığı: Bankanın hedefine ulaşmak için
kullanacağı araçları kendisinin belirlemesidir.
•  Finansal bağımsızlık: Bankanın görevlerini yerine
getirebilmesi için gerekli olan finansal kaynağa ve kamu
harcamalarını finanse etmemesini ifade eder.
30/11/14
Para Politikasının Yasal Dayanağı
•  Temel amaç, fiyat istikrarının sağlanması ve sürdürülmesidir.
•  Yasal dayanak, 14 Ocak 1970 tarih, 1211 sayılı “Türkiye
Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu” dur.
•  1211 sayılı Kanun’un temel görev ve yetkileri düzenleyen 4.
maddesine göre;
•  TCMB’nin temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır.TCMB, fiyat
istikrarını sağlamak için uygulayacağı para politikasını ve
kullanacağı para politikası araçlarını doğrudan kendisi
belirler.
•  TCMB, fiyat istikrarını sağlama amacı ile çelişmemek kaydıyla
Hükümetin büyüme ve istihdam politikalarını destekler.
30/11/14
Para Politikasının Yasal Dayanağı
•  TCMB Hükümetle birlikte kur rejimini belirler, ülke altın
ve döviz rezervlerini yönetir, ulusal paranın hacim ve
tedavülünü düzenler, ödeme sistemlerini işletir,mali
piyasaları düzenler, vs...
•  TCMB, Hükümetle birlikte enflasyon hedefini tespit eder,
buna uyumlu olarak para politikasını belirler. TCMB, para
politikasının uygulanmasında tek yetkili ve sorumludur.
•  TCMB, fiyat istikrarını sağlamak amacıyla Kanun’da
belirtilen para politikası araçlarını kullanmaya, uygun
bulacağı diğer para politikası araçlarını da doğrudan
belirlemeye ve uygulamaya yetkilidir.
30/11/14
Para Politikasının Yasal Dayanağı
•  TCMB, nihai kredi mercii olarak bankalara kredi verme
islerini yürütür.
•  1211 sayılı Kanun’un TCMB’nin yapamayacağı işlemleri
düzenleyen 56. maddesine göre;
TCMB, Hazine ile kamu kurum ve kuruluşlarına avans
veremez ve kredi açamaz, bunların ihraç ettiği
borçlanma araçlarını birincil piyasadan satın alamaz.
Kanunla yetki verilen işlemler dışında avans veremez ve
kredi açamaz,vereceği avans ve açacağı kredi teminatsız
veya karşılıksız olamaz...
30/11/14
Fiyat istikrarı
•  Fiyat istikrarı, insanların yatırım, tüketim ve
tasarrufa yönelik kararlarında dikkate almaya
gerek duymadıkları ölçüde düşük bir enflasyon
oranını ifade eder.
• 
%1 - %3 arasındaki enflasyon oranları kabul
edilebilir enflasyon oranlarıdır.
30/11/14
Kısa vadeli faiz oranları
•  Günümüz modern merkez bankacılığı, fiyat istikrarı ana
hedefi çerçevesinde, kısa vadeli faiz oranlarını belirleyebilme
ve parasal aktarım mekanizması yolu ile istenilen enflasyon
hedefine ulaşma ana ekseni üzerine kuruludur.
•  İmkansız Üçlü (Impossible Trinity) :
Sermaye hareketlerinin serbest olduğu ortamlarda, Merkez
Bankaları;
Ø 
Faiz Oranı
Ø 
Kur
seçeneklerinden sadece birini doğrudan kontrol edebilir.
Bunlardan ikisi aynı anda doğrudan kontrol edilemez.
30/11/14
Kısa vadeli faiz oranları
• 
• 
• 
Merkez bankalarının etkin bir para politikası uygulayabilmeleri,
para politikasına dair kararların ekonomi üzerindeki etkilerine ve
bu etkilerin hangi sürede ve ne kadar büyüklükte gerçekleşeceğine
dair bir öngörünün oluşumuna bağlıdır.
Merkez Bankası, kısa vadeli faiz oranları ile ilgili kararlarını
enflasyonun gelecekteki izleyeceği seyrin enflasyon hedefi ile
uyumunu gözeterek vermektedir.
Gelecekteki enflasyonu öngörebilmek için nelere bakılır?
ü Enflasyon bekleyiş anketleri ve Merkez Bankası’nın içsel enflasyon
tahminleri,
ü Kamu ve özel sektörün fiyatlama davranışları,
ü Döviz kurları ve ödemeler dengesi,
ü Ücretler, istihdam ve işgücü birim maliyetleri,
ü Toplam arz ve talep; maliye politikası göstergeleri, parasal göstergeler ve
kredi büyüklükleri,
30/11/14
ü Dış ekonomik gelişmeler; örneğin petrol ve diğer hammadde fiyatları.
Enflasyon Hedeflemesi
•  Enflasyon hedeflemesi rejimi; para politikasının fiyat
istikrarını sağlamaya ve sürdürmeye yönelik olarak
kurumsallaştığı modern bir stratejidir.
•  Sayısal bir enflasyon hedefi belirlenir ve bu hedef
kamuoyuna ilan edilir. Merkez bankası belirli bir süre
sonunda bu hedefe ulaşacağını taahhüt eder.
•  Enflasyon hedeflemesi rejiminde temel politika aracı
kısa vadeli faiz oranlarıdır.
30/11/14
Enflasyon Hedeflemesi
•  B u r e j i m , a y n ı z a m a n d a k a r a r a l m a s ü r e c i n i n
kurumsallaşmasını sağlamaktadır.
- politika karalarının şeffaf bir yapıya kavuşması
- kararların alınacağı tarihlerin önceden bir takvime
bağlanması ve kamuoyuna duyurulması
- kararların gerekçelerinin açıklanması
•  Enflasyon hedeflemesinde para politikasının zamanlaması ve
yönü daha belirgin hale gelmektedir.
•  Enflasyon hedeflemesinde merkez bankasının gelecekteki
enflasyona ilişkin öngörüleri büyük önem taşımaktadır.
•  Beklentilerin iyi yönetilmesi ve etkin iletişim politikası
önemlidir.
30/11/14
Enflasyon Hedeflemesi Rejiminin Ön
Koşulları
•  Fiyat istikrarına sıkı biçimde bağlılık
•  Bağımsız, hesap verebilir ve güvenilir merkez
bankası
•  Güçlü ve gelişmiş finansal piyasalar
•  Düşük mali baskınlık
•  Teknik altyapının sağlanması
30/11/14
Enflasyon Hedeflemesi
ü 
Neden sadece enflasyon?
Sadece enflasyon
hedefinin ve öngörülerinin
esas alınması
Geçmişte olduğu gibi,
döviz kuru, ödemeler
dengesi, büyüme, kamu
maliyesi, bankacılığın
desteklenmesi gibi
hedeflerin gözetilmemesi
Ekonomik
birimlere
net
sinyaller
verilir.
Yatırım
araçlarının
risk primi
Sürdürülebilir
büyüme ortamı
İstihdam artışı
Reel faizler
30/11/14
Enflasyon Hedeflemesi’nin Uygulanması
•  Hedefin belirlenmesi (MB ve/veya Hükümet)
•  Hedefin niteliği ( TÜFE, Çekirdek Enflasyon)
•  Nokta hedef mi, bant hedef mi?
•  Hedef ufku
•  Karar alma mekanizması ve kararların açıklanması
•  Hesap verilebilirlik uygulamaları
•  İletişim politikası
30/11/14
Türkiye’de Enflasyon Hedeflemesi
•  Enflasyon hedefini hükümet ve TCMB birlikte belirler.
•  TÜFE enflasyonu hedeflenmektedir.
•  Nokta hedef ve belirsizlik aralığı belirlenmiştir.
•  Hedef ufku orta vadelidir. Üç yıllık hedefler ilan edilir.
•  Hedeften sapma durumunda nedenlerini alınması
gereken önlemleri TCMB Hükümete yazılı olarak bildirir
ve kamuoyuna açıklar.
•  Kısa vadeli faiz oranlarına ilişkin kararlar Para Politikası
tarafından oylanarak alınmaktadır. Para Politikası her ay
düzenli olarak toplanır.
30/11/14
Türkiye’de Enflasyon Hedeflemesi
•  TCMB’nin temel iletişim aracı üç ayda bir
yayımlanan Enflasyon Raporudur.
•  PPK toplantı özetleri diğer bir iletişim aracıdır.
•  TCMB, hesap verebilirlik kapsamında, faaliyetleri
ve para politikası uygulamaları ile ilgili her yıl
Nisan ve Ekim aylarında Bankalar Kuruluna bir
rapor sunar ve yine yılda iki defa TBMM Plan ve
Bütçe Komisyonunu bilgilendirir.
30/11/14
Download

Merkez Bankacılığı ve Para Politikası Uygulaması