ATATÜRK KÜLTÜR, DİL VE TARİH YÜKSEK KURUMU
ATATÜRK SUPREME COUNCIL FOR CULTURE, LANGUAGE AND HISTORY
ВЫСШЕЕ ОБЩЕСТВО ПО ТУРЕЦКОЙ КУЛЬТУРЕ, ЯЗЫКУ И ИСТОРИИ имени АТАТЮРКА
38. ICANAS
(Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi)
(International Congress of Asian and North African Studies)
(Международный конгресс по изучению Азии и Северной Африки)
10-15.09.2007 ANKARA / TÜRKİYE
BİLDİRİLER / PAPERS / СБОРНИК СТАТЕЙ
ÇEVRE, KENTLEŞME SORUNLARI VE ÇÖZÜMLERİ
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
ENVIRONMENT AND URBANIZATION
ПРОБЛЕМЫ ЭКОЛОГИИ И УРБАНИЗАЦИИ И
ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ
I. CİLT / VOLUME I / TOM I
ANKARA-2011
II
ATATÜRK KÜLTÜR, DİL VE TARİH YÜKSEK KURUMU YAYINLARI: 10/1
2846 Sayılı Kanuna göre bu eserin bütün yayın, tercüme ve iktibas hakları
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumuna aittir. Bildiri ve panel metinleri
içinde geçen görüş, bilgi ve görsel malzemelerden bildiri sahipleri ve panel
konuşmacıları sorumludur.
All Rights Reserved. No part of this publication may be reproduced,
translated, stored in a retrieval system, or transmitted in any form, by any
means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without
the prior permission of the Publisher, except in the case of brief quotations, in
critical articles or reviews. Papers reflect the viewpoints of individual writers and
panelists. They are legally responsible for their articles and photograps.
Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi (38: 2007: Ankara)
38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi) 10-15 Eylül 2007
– Ankara / Türkiye: Bildiriler: Çevre, Kentleşme Sorunları ve Çözümleri = 38th ICANAS
(International Congress of Asian and North African Studies) 10-15 September 2007. –
Ankara / Turkey: Papers: Problems and Solutions of Environment and Urbanization /
Yayına Hazırlayanlar / Editors; Zeki Dilek, Mustafa Akbulut, Zeynep Bağlan Özer,
Reşide Gürses, Banu Karababa Taşkın. – Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek
Kurumu Başkanlığı, 2011.
1. c.; 24 cm (Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları: 10/1)
ISBN 978-975-16-2441-3 (tk.)
ISBN 978-975-16-2442-0 (1. c.)
1. Çevre, Kentleşme, Asya-Toplantılar. 2. Çevre, Kentleşme, Kuzey AfrikaToplantılar. 3. Asya ve Kuzey Avrupa Ulusları Çevre ve Kentleşme-Toplantılar I. Dilek,
Zeki (yay. haz.) II. Akbulut, Mustafa (yay. haz.) III. Özer, Zeynep Bağlan (yay. haz.) IV.
Gürses, Reşide (yay. haz.) V. Karababa Taşkın, Banu (yay. haz.)
301.2
Yayına Hazırlayanlar/Editors: Zeki Dilek, Mustafa Akbulut, Zeynep Bağlan Özer,
Reşide Gürses, Banu Karababa Taşkın.
ISBN 978-975-16-2441-3 (tk.)
ISBN 978-975-16-2442-0 (1. c.)
Kapak Tasarım/Cover Design: Tolga Erkan
Baskı/Print: PRESMAT MATBAA GAZETE SANAYİ Tic. Ltd. Şti.
İvedik Organize Sanayi 30 cad. 538.sok No 68 • Ostim/ANKARA
Tel: (0312) 394 63 83-93 Fax: (0312) 394 44 31
e-posta/e-mail: [email protected] Web: www.pressmatbaa.com
Baskı Sayısı / Number of Copies Printed: 450
Ankara 2011
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
Adres/Address: Ziya Bey Caddesi Nu: 19, 06 520
Balgat-ANKARA/TÜRKİYE
Tel.: 90 (0312) 287 73 36
Belgegeçer/Fax: 90 (0312) 286 01 70
e-posta/e-mail: [email protected]
III
ULUSLARARASI DANIŞMA KURULU
INTERNATIONAL ADVISORY BOARD
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОРГКОМИТЕТ
Abdıldacan AKMATALİYEV
Kırgızistan//Kyrgyzstan/Кыргызстан
Muhammet Adnan el BAKHİT
Ürdün/Jordan/Иордания
Jugderyn BORR
Moğolistan/Mongolia/Монголия
Nizami CAFEROV
Azerbaycan/Azerbaijan/Азербайджан
Jean-Louis Bacque-GRAMMONT Fransa/France/Франция
Halil GÜVEN
Kuzey Kıbrıs/North Cyprus/Северный Кипр
Mansura HAYDAR
Hindistan/India/Индия
György HAZAI
Macaristan/Hungary/Венгрия
Şakir İBRAYEV
Kazakistan/Kazakhstan/Казахстан
Mustafa İSEN
Türkiye/Турция
Abdallah J. JASSBİ
İran/Iran/Иран
Quacem Abdo KACEM
Mısır/Egypt/Египет
Barbara KELLNER – HEINKELE Almanya/Germany/Германия
Kemal el KORSO
Cezayir/Algeria/Алжир
Mitsuki KUMEKAWA
Japonya/Japan/Япония
Charles LE BLANC
Kanada/Canada/Канада
Andrew MANGO
İngiltere/UK/Англия
Lesya V. MATVEEVA
Ukrayna/Ukraine/Украина
Justin A. McCARTHY
ABD/USA/США
Naeem QURESHI
Pakistan/Pakistan/Пакистан
Rostislav B. RYBAKOV
Rusya/Russia/Россия
Jikido TAKASAKI
Japonya/Japan/Япония
Abduljelil TEMİMİ
Tunus/Tunisia/Тунис
Sadık TURAL
Türkiye/Турция
Dmitri D. VASİLYEV
Rusya/Russia/Россия
Hu ZHENHUA
Çin/China/ Китай
IV
ULUSAL DÜZENLEME KURULU
NATIONAL ORGANIZATION COMMITTEE
НАЦИОНАЛЬНЫЙ ОРГКОМИТЕТ
Beşir ATALAY*
Sadık TURAL
Başkan / President
Şükrü Halûk AKALIN
Mustafa AKBULUT
Seçil Karal AKGÜN
Nusret ARAS
Zeki Cemil ARDA
Esat ARSLAN
Ayşe AYATA
Tuncer BAYKARA
Ahmet BURAN
Salim CÖHCE
Zeki DİLEK
Emel DOĞRAMACI
Nevzat GÖZAYDIN
Bozkurt GÜVENÇ
Yusuf HALAÇOĞLU
Osman HORATA
Mustafa İSEN
Esin KÂHYA
Tahsin KESİCİ
Suna KİLİ
Utkan KOCATÜRK
Zeynep KORKMAZ
Bülent OKAY
Hasan ONAT
İlber ORTAYLI
Zeynep Bağlan ÖZER
Osman Fikri SERTKAYA
Aslı Özlem TARAKÇIOĞLU
Cemalettin TAŞKIRAN
Kâzım YETİŞ
Refet YİNANÇ
* Prof. Dr., Hükûmet adına eş güdümden sorumlu Bakan/The State Minister,
Prof. Dr. Beşir ATALAY is the coordinator.
V
YÜRÜTME KURULU
EXECUTIVE COMMITTEE
ОРГКОМИТЕТ
Sadık TURAL
Başkan/President
Zeki Cemil ARDA
Başkan Yrd./Vice President
Tuncer BAYKARA
Başkan Yrd./Vice President
Ahmet BURAN
Başkan Yrd./Vice President
Zeki DİLEK
Başkan Yrd./Vice President
Mustafa AKBULUT
Eş Genel Sekreter/Co Secretary General
Cemalettin TAŞKIRAN
Eş Genel Sekreter/Co Secretary General
Esat ARSLAN
Eş Genel Sekreter/Co Secretary General
Aslı Özlem TARAKÇIOĞLU Eş Genel Sekreter/Co Secretary General
Reşide GÜRSES
Genel Sekreter Yrd./Asistant to Secretary General
Banu KARABABA TAŞKIN Genel Sekreter Yrd./Asistant to Secretary General
VI
ANA KONULAR VE SORUMLULARI
MAIN TOPICS/SECTIONS AND THE CHAIRS
ГЛАВНАЯ ТЕМАТИКА И ОТВЕТСТВЕННЫЕ ЛИЦА
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
Dil Bilimi, Dil Bilgisi ve Dil Eğitimi - Prof. Dr. Zeynep KORKMAZ
Linguistics, Grammar and Language Teaching
Языкознание, грамматика и обучение языку
Tarih ve Medeniyetler Tarihi - Prof. Dr. Salim CÖHCE
History and History of Civilizations
Общая история и история цивилизаций
Din - Prof. Dr. Hasan ONAT
Religion
Религия
Felsefe - Prof. Dr. Esin KÂHYA
Philosophy
Философия
Maddi Kültür - Prof. Dr. Mustafa ARLI
Material Culture
Материальная культура
Doğubilim Çalışmaları - Prof. Dr. Bülent OKAY
Oriental Studies
Исследования по востоковедению
Çevre, Kentleşme Sorunları ve Çözümleri - Prof. Dr. Ayşe AYATA
Problems and Solutions of Environment and Urbanization
Проблемы экологии и урбанизации и пути их решения
Kültürel Değişim, Gelişim ve Hareketlilik - Prof. Dr. Bozkurt GÜVENÇ
Cultural Change, Growth and Mobility
Культурный обмен, развитие и мобильность
Ekonomi - Prof. Dr. Ayhan TAN
Economics
Экономика
Uluslararası İlişkiler - Prof. Dr. Osman Metin ÖZTÜRK
International Relations
Международные отношения
Edebiyat Bilimi Sorunları ve Çözümleri - Prof. Dr. Kâzım YETİŞ
Problems and Solutions in the Science of Literature
Проблемы литературоведения
Müzeler, Arşivler, Kütüphaneler, Yayınevleri, Telif Hakları
Prof. Dr. Mustafa AKBULUT
Museums, Archives, Libraries, Publishers. Copyright Issues
Музеи, архивы, библиотеки, издательства, авторские права
Müzik Kültürü ve Eğitimi - Prof. Dr. Ali UÇAN
Music Culture and Music Education
Музыкальная культура и музыкальное образование
VII
İÇİNDEKİLER/TABLE OF CONTENTS/СОДЕРЖАНИЕ
Sayfa Numarası/Page Number/Стр.
I. CİLT
SUNUŞ ............................................................................................................................XIII
PREFACE ........................................................................................................................XIV
YURTTA SULH, CİHANDA SULH
KATILIMCILARA SAYGILARIMLA ...........................................................................XV
PEACE AT HOME PEACE IN THE WORLD
A GREETING TO THE PARTICIPANTS ......................................................................XVII
МИР В СТРАНЕ - МИР ВО ВСЁМ МИРЕ
ОБРАЩЕНИЕ К УЧАСТНИКАМ КОНГРЕССА.........................................................XIX
38. ICANAS KAPANIŞ KONUŞMASI............................................................................XXI
CLOSING REMARKS ICANAS 38.................................................................................XXIII
BİLDİRİLER/PAPERS/СТAТЬИ
THE INDUSTRIES AND STUDENTS PERCEPTIONS ON
INTEGRATED HUMAN DEVELOPMENT MODEL
ABDUL WAHAB, Muhammad Nubli-ABDUL RAZAK, Munira- ZULKIPLE, Sarah ......1
ATATÜRK BARAJ GÖLÜ’NDE SU ÜRÜNLERİ POTANSİYELİNİN
DEĞERLENDİRİLMESİ AÇISINDAN KAFESLERDE GÖKKUŞAĞI ALABALIĞI
(ONCHORYBCHUS MYKISS WALBAUM 1792) YETİŞTİRİCİLİĞİ
AKGÜN, Hakan ..................................................................................................................11
VAN GÖLÜ HAVZASI’NDA SU POTANSİYELİ’NİN TESPİTİ VE GELECEĞİ
ALAEDDİNOĞLU, Faruk-YILMAZ, Erkan ......................................................................19
ÇEVRE SORUNLARI, TEKNOLOJİ VE DEĞİŞEN ÖNCELİKLER
ALAGÖZ, Bülent ................................................................................................................43
DİYARBAKIR İLİ VE ÇEVRESİNDE TARIMDA ÇALIŞAN İŞÇİLERİN ÇEVRE VE
SAĞLIK SORUNLARI
ARCAK, Rojan-KASIMOĞLU, Evin .................................................................................53
TÜRK TOPLUMUNDA YAŞLILIK: YETİŞKİN BİREYLERİN YAŞLILIK DÖNEMİ
GÖRÜŞLERİNE İLİŞKİN BİR ARAŞTIRMA
ARPACI, Fatma-ERSOY, Ali Fuat .....................................................................................61
YAŞLILARIN GENÇLERDEN BEKLENTİLERİNE GENÇLERİN VE YAŞLILARIN
KATILIM DURUMLARI
ARPACI, Fatma-TOKYÜREK, Şadan ................................................................................75
SULAK ALAN PROJELERİ İLE KIRSAL KALKINMANIN UYUMLAŞTIRILMASI:
AKŞEHİR GÖLÜ REHABİLİTASYON PROJESİ ÖRNEĞİ
ATEŞ, Hamza-UZER, Yılmaz ............................................................................................85
KARADENİZ BÖLGESİ MİLLİ PARKLARININ PAN PARKS SERTİFİKASYON
SİSTEMİNE UYGUNLUKLARI
AYAN, Sezgin -ÖZTÜRK, Sevgi -YİĞİT, Nurcan ..............................................................105
VIII
AĞIR METALLER VE ONLARIN GUATRLA İLİŞKİSİ
(İÇME SULARI İLE TAŞINAN AĞIR METAL KİRLİLİĞİ VE GUATRLA
İLİŞKİSİNİN BELİRLENMESİ)
AYDIN, Abdullah ...............................................................................................................127
TÜRKİYE’DE ÇEVREYE DOĞRUDAN ODAKLI ÇEVRECİ HAREKETLER VE
ÇEVRESEL YAKLAŞIMLARI ÜZERİNE BİR DENEME
AYGÜN, Banu-ŞAKACI, Bilge Kağan ..............................................................................139
MİLLÎ PARK ALANLARININ KORUMA VE YÖNETİM SORUNLARI:
“YOZGAT ÇAMLIK MİLLÎ PARKI” ÖRNEĞİ
AYTEN, Asım Mustafa-DEDE, Okan Murat ......................................................................163
URGENT NEED TO PREVENT ENVIRONMENTAL DEGRADATION
IN TRIBAL REGION OF INDIA (DEFORESTATION
IN JHARKHAND & ITS ECONOMIC MANIFESTATIONS: A CASE STUDY)
BARLA, Marcus .................................................................................................................177
HEDONİST VE PÜRİTAN ETİK SARMALINDA
POSTMODERN GENÇLİK
BAYHAN, Vehbi ................................................................................................................195
20. YÜZYILDA KUŞADASI NÜFUSU VE KIRSAL YAŞAM:
GÖÇ VE KENTLEŞME
BELEN, Nezehat .................................................................................................................207
İNSANÎ GELİŞME İNDEKSİ BİLEŞENLERİ AÇISINDAN GELİŞMEKTE OLAN
ÜLKELERİN DİSKRİMİNANT ANALİZİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI
BOLAT, Bilge Acar-ÇİLAN, Çiğdem Arıcıgil ...................................................................223
MEDYA VE GENÇLİK SORUNLARI İLİŞKİSİ
CAN, Niyazi ........................................................................................................................235
COMMUNICATION MATTER IN EXPANDING CITIES AFTER MIGRATION
CERECİ, Sedat ....................................................................................................................251
ANKARA VE KIRŞEHİR İL MERKEZİNDEKİ ENGELLİ ÇOCUKLARIN VE
AİLELERİNİN GENEL DURUMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
CEYLAN, Remziye-ARAL, Neriman .................................................................................259
TIBBÎ ATIKLARIN OLUŞTURDUĞU SORUNLARIN
ÇEVRE, SAĞLIK VE ETİK AÇIDAN İNCELENMESİ
ÇOBANOĞLU, Nesrin-AYDOĞDU, İlke Bezen ...............................................................271
FEN VE TEKNOLOJİ ÖĞRETMEN ADAYLARININ KÜRESEL ÇEVRE
PROBLEMLERİ HAKKINDA BİLGİ DÜZEYLERİNİN İNCELENMESİ
DARÇIN, Emine Selcen-AKGÜL, Pınar-AVCI, Dilek Erduran-BADEM, Özlem ..............289
VAN GÖLÜ HAVZASI’NDA SU KİRLİLİĞİ
DENİZ, Orhan .....................................................................................................................299
KÜRESEL ISINMA VE TURİZM ÜZERİNE OLASI ETKİLERİ
DURGUN, Ayşe-MEMİŞOĞLU, Dilek ..............................................................................309
GÖÇ, KIRSAL KALKINMA-KIRSAL TURİZM VE TÜRKİYE
EMEKLİ, Gözde-SÜDAŞ, İlkay-SOYKAN, Füsun ............................................................323
IX
GÖÇ OLGUSUNUN 16. YÜZYIL OSMANLI KIRSAL YAŞAMINA ETKİSİ
ÜZERİNE BAZI TESPİTLER
ERDOĞAN, Emine .............................................................................................................341
TÜRKİYE’DE KENTSEL YOKSULLUK: GEBZE ÖRNEĞİ
ES, Muharrem-ŞENGÜL, Ramazan …….............................................................................. 353
YANLIŞ ARAZİ KULLANIMININ KENTLEŞME VE ÇEVRE ÜZERİNE ETKİSİ
(BURSA OVASI ÖRNEĞİ)
ESER ÜNALDI, Ülkü-AKSOY, Bülent-COŞKUN, Mücahit-ÖZCAN, Esin ......................375
DOĞAL AFET RİSKLERİ VE TÜRKİYE’DE KENTLEŞME
GENÇ, Fatma Neval ............................................................................................................387
ÇEVRE YENİ BİR SÖMÜRÜ ALANI MI? ÇEVRE TEKNOLOJİLERİNE TÜRKİYE
ÖLÇEĞİNDE ELEŞTİREL BİR BAKIŞ
GÖKDAYI, İsmail ..............................................................................................................407
KIRGIZİSTAN ÜNİVERSİTE GENÇLİĞİ: NE DÜŞÜNÜYOR? NE BEKLİYOR?
GÖMLEKSİZ, Müfit ...........................................................................................................415
TÜRKİYE’DE KOBİ’LERDE ÇEVRE YÖNETİM SİSTEMLERİ
GÜL, Zehra .........................................................................................................................435
AVRUPA, ORTA ASYA VE ORTA DOĞU ÜLKELERİNDEKİ ORTALAMA
YAŞAM SÜRESİ İLE SOSYO-EKONOMİK ÖZELLİKLER ARASINDAKİ
İLİŞKİNİN İNCELENMESİ
GÜRBÜZ, Mehmet-KARABULUT, Murat ........................................................................455
TÜRKİYE’DE İLLER ARASI GÖÇLER İLE SOSYO-EKONOMİK ÖZELLİKLER
ARASINDAKİ İLİŞKİLERİN ANALİZİ
GÜRBÜZ, Mehmet-KARABULUT, Murat ........................................................................471
BİLDİRİLERDEKİ RENKLİ RESİMLER .....................................................................483
THE COLOURED PICTURES OF THE PAPERS
ЦВЕТНЫЕ ИЛЛЮСТРАЦИИ И ФОТОГРАФИИ
II. CİLT
KENTLEŞME VE KENTSEL YAŞAM NİTELİĞİ ARASINDAKİ ETKİLEŞİMLERİN
DIŞ MEKÂNLAR AÇISINDAN İRDELENMESİ: ANTAKYA ÖRNEĞİ
GÜZELMANSUR, Aysel-SALICI, Aylin-ALTUNKASA, M. Faruk .................................511
HAREKETSİZ HAYATLAR KÜLTÜRÜ VE BERABERİNDE GETİRDİKLERİ
İLHAN, Ekrem Levent ........................................................................................................525
OSMANLI DÖNEMİNDE İSTANBUL SU YOLLARI
İLHAN, M. Mehdi ...............................................................................................................539
KÜRESEL ISINMA VE SU HAVZALARININ KORUNMASI, KULLANILMASI,
ÇEVRE SORUNLARININ ÇÖZÜMÜNDE SICAK SULARDAN YARARLANMA
KARAKUŞ, Erdoğan ..........................................................................................................549
THE OBSTACLES FOR REALIZATION OF SOCIAL COHESION IN UZBEKISTAN
KAVUNCU, Ayşe Çolpan ..................................................................................................557
ZONGULDAK HAVZASINDA MADEN KÖMÜRÜ ÜRETİMİ İLE BAŞLAYAN
ÇALIŞMA VE KENTLEŞME KOŞULLARININ YÖRE HALKI
ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ
X
KOCA, Hüseyin ..................................................................................................................581
XIX. YÜZYIL OSMANLI DÜNYASINDA BİRLİKTE YAŞAM STANDARDINA
LOKAL BİR YAKLAŞIM: ŞUMNU ÖRNEĞİ
KÖKSAL, Osman ...............................................................................................................599
İŞLETMELERİN İŞ VE YAŞAM KALİTESİNİ ARTIRMAYA YÖNELİK İKLİM
DEĞİŞİMLERİNE DUYARLILIĞININ ARTAN ÖNEMİ
MARSAP, Akın ..................................................................................................................625
24 SAATTE DİKEY HAREKETLİLİK
MERT, Z. Gamze-DUYGUN, Gülhis .................................................................................639
BELEDİYELERİN TOPRAK SATIŞI ÜZERİNE
MUTLU, Ahmet ..................................................................................................................649
ÇOCUK SUÇLULUĞUNU ÖNLEME KONUSUNDA YEREL YÖNETİMLERİN
İLKE VE POLİTİKALARI
MUTLU, Ahmet ..................................................................................................................663
QUALITY OF URBAN LIFE STUDIES FOR SUSTAINABILITY AND
LIVABILITY: A RESEARCH FRAMEWORK FOR GAZİMAGUSA (FAMAGUSTA)
OKTAY, Derya ...................................................................................................................675
EKOLOJİK TEMELE DAYALI SÜRDÜRÜLEBİLİR KENTSEL GELİŞME:
MALATYA KENT ÖRNEĞİ ÜZERİNDEN BİR DEĞERLENDİRME
ÖZCAN, Ayşe .....................................................................................................................685
KENTSEL YAPI DEĞİŞİMİNİN TARİHÎ KENT DOKUSUNA ETKİLERİNİN
İRDELENMESİ: ANTAKYA ÖRNEĞİ
SALICI, Aylin-GÜZELMANSUR, Aysel-ALTUNKASA, M. Faruk .................................707
KUZEY AFRİKA VE ASYA ÜLKELERİNİN 1990-2020 YILLARI ARASI
NÜFUS DEĞİŞİMLERİ VE DOĞABİLECEK SORUNLAR
SARAÇOĞLU, Hüseyin .....................................................................................................717
CUMHURİYET’İN İLK YILLARINDA TÜRKİYE’DE NÜFUS KONUSUNUN
DÖNEMİN DERGİLERİNE YANSIMASI ÖRNEĞİ:
GÜRBÜZ TÜRK ÇOCUĞU DERGİSİ
SARIKAYA, Makbule ........................................................................................................729
ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ ОРОШАЕМОГО ЗЕМЛЕДЕЛИЯ В
ЦЕНТРАЛЬНО-АЗИАТСКОМ РЕГИОНЕ: ПОЛИТИКА КАЗАХСТАНА
SEYTKAZİEV, A.S./СЕЙТКАЗИЕВ, А.С.-ŞİLİBEKOV, S.K./ШИЛИБЕКОВ, С. К. ....745
KÜRESEL KONFERANSLAR VE ÇEVRE SORUNLARI: ÇEVRE KALKINMA
VE ETİK AÇISINDAN ELEŞTİREL BİR DEĞERLENDİRME
SEZER, Özcan.....................................................................................................................757
HALKLA İLİŞKİLER ÖĞRENCİLERİNİN ÇEVRE SORUNLARINA
YÖNELİK TUTUMLARI
SİLKÜ, H. Aydan ................................................................................................................777
A STUDY OF INTERNAL MOBILITY OF THE FOREIGN BORN IN TURKEY
SİRKECİ, İbrahim –COHEN, Jeffrey H. –CAN, Neriman ..................................................791
KIRSAL VE KENTSEL ALANLARDAKİ SOSYO-EKONOMİK DEĞİŞİME BAĞLI
OLARAK TÜRKİYE YAYLALARININ FONKSİYONLARINDAKİ FARKLILAŞMA
SOMUNCU, Mehmet ..........................................................................................................811
XI
ALIŞVERİŞ MERKEZLERİNDE SOSYAL-TOPLUMSAL KALİTELERİN YAŞAM
KALİTESİ ÜZERİNE ETKİLERİ
ŞAHİN, Fatih ......................................................................................................................831
BİR KENTLEŞME SORUNU OLARAK GECEKONDULARDA YAŞANAN
AİLE İÇİ ŞİDDET VE KADIN –ANKARA İLİ, ÇANKAYA İLÇESİ, YILDIZ ÖRNEĞİ–
ŞENOL, Dolunay-YILDIZ, Sıtkı .........................................................................................841
ЗДОРОВЬЕ ДЕТСКОГО НАСЕЛЕНИЯ: ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ
СОЦИАЛЬНОЙ ПОЛИТИКИ ЗАЩИТЫ ДЕТСТВА
TINIŞBAYEVA, A. A./ТЫНЫШБАЕВА, А. А. ............................................................... 853
TÜRKİYE’DE 2000-2006 DÖNEMİNDE TARIMSAL ÜRETİCİLERİN
REFAH KAYBI: BANDIRMA ÖRNEĞİ
TUNÇSİPER, Bedriye-SÜREKÇİ, Dilek ............................................................................861
NORMATİF İÇERİĞİ VE DEVLETLERİN BU ALANDAKİ YÜKÜMLÜLÜĞÜ
BAKIMINDAN YETERLİ YAŞAM STANDARDI HAKKI
UZ, Abdullah-METİN,Yüksel .............................................................................................873
KAYIT DIŞI YAŞAMLAR
YAŞAR, M. Ruhat ..............................................................................................................897
SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMANIN SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ
YAYLI, Hasan ....................................................................................................................917
KÜRESELLEŞME SÜRECİNDE ORTA ÖLÇEKLİ KENTLERİN ÖNEMİ VE
TÜRKİYE ÜZERİNDE BİR İNCELEME
YAZAR, Kadir Hakan .........................................................................................................937
GÖÇÜN AİLE ÜZERİNDEKİ ETKİSİ
YILDIRIM, Kazım ..............................................................................................................961
KENT MERKEZLERİNDE İKAMET EDEN YAŞLILARIN
SOSYO-EKONOMİK DURUMLARI (ADAPAZARI ÖRNEĞİ)
YILDIRIM, Neşide .............................................................................................................975
KENTLEŞME SORUNLARI BAĞLAMINDA KENTLERDE RİSK ALGISI VE
FARKLI KENTLEŞME BİÇİMLERİ
YILMAZ, Cevdet ................................................................................................................997
RUSYA FEDERASYONUN’DA YAŞAYAN TÜRK TOPLULUKLARININ
ANADİLLERİNİ KULLANMA ORANLARINDAKİ BÖLGESEL FARKLILIKLAR
YİĞİT, Ali ...........................................................................................................................1013
BİLDİRİLERDEKİ RENKLİ RESİMLER......................................................................1033
THE COLOURED PICTURES OF THE PAPERS
ЦВЕТНЫЕ ИЛЛЮСТРАЦИИ И ФОТОГРАФИИ
XII
XIII
XIV
SUNUŞ
38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi)
toplantısı 10-15 Eylül 2007 tarihinde Türkiye’nin başkenti Ankara’da
gerçekleştirilmiştir. ICANAS, 1873 yılından bu yana dünyanın tanıdığı ve
geleneği çok önceden oluşmuş, farklı ülkelerden çeşitli sahalardaki bilim
insanlarını bir araya getiren en katılımcı ve en büyük toplantılardan biridir.
Bu toplantıya 3000’in üzerinde başvuru yapılmıştır. 38. ICANAS Yürütme
Kurulu ve 13 Ana Konu Sorumlusu’nca kabul edilen 62 ülkeden 1500 dolayındaki
bildiriye kongre programında yer verilmiştir. İki ayrı Kongre Merkezi’nde
bulunan 17 salonda gerçekleştirilen 287 oturumda günümüz teknolojisi de
kullanılarak bildiri sunumları yapılmıştır. Sunulan 162 ortak bildiride 362 bilim
insanının ismi yer almıştır. Ayrıca 7 ana konuda, 18 panelde 100’ün üzerinde
panelist konuşmacı olarak katılmıştır. 300’ü aşkın kişi de bildirisiz olarak
kongreyi takip etmiştir.
38. ICANAS’ın bir diğer özelliği de, bu toplantıların sürekliliği açısından
önemli olan çok sayıda genç bilim insanının kongreye katılımının sağlanması
olmuştur.
Kongre’de sunulan ve “tarafımıza teslim edilen bildiriler” sunulduğu ana konu
başlığı altında baskıya hazırlanmıştır. Baskı aşamasında bildiriler yayımlanacağı
şekliyle sahiplerine e-posta ile ulaştırılmıştır. Böylece bildirilerin bir defa daha
gözden geçirilmeleri sağlanmıştır. Bildirilerde görev yeri ve iletişim bilgileri
bulunanların bu bilgileri yayında yer almıştır. Bildirilerdeki renkli resimlere
kitabın sonunda yer verilmiştir.
Kongre’ye ait bildiri kitaplarının tamamında, 38. ICANAS Başkanı’nın,
Kongre’nin II. Duyurusu’nda ve Genel Ağ (http//www.icanas38.org.tr)
sayfamızda Türkçe-İngilizce-Rusça olarak yer almış olan parola metni ile Kongre
kapanış konuşmasının yanı sıra, Uluslararası Danışma Kurulu, Ulusal Düzenleme
Kurulu, Yürütme Kurulu ve Ana Konu Sorumlularına ait listelerin yer alması
görüşü benimsenmiştir.
13 Ana Konu’da, farklı alt başlıklarda, ayrıntılı bilgileri de kapsayan ve üç ayrı
dilde sunulan bildirilerin yer aldığı bir yayın hazırlamanın zorluğunu takdir
edeceğinizi ümit etmekteyiz. 62 ülkeden katılımın sağlandığı böylesine büyük bir
Kongre’yi başarıyla tamamlamış ve takip eden yıl, bildirileri içeren kitapları
yayımlamaya başlamış olmanın gururuyla 38. ICANAS Ana Konu Sorumluları,
Uluslararası Danışma Kurulu, Ulusal Düzenleme Kurulu, Yürütme Kurulu ile
Kongre’de görev alan ve destekte bulunan kişi ve kuruluşlara katkılarından dolayı
teşekkür ederiz.
Kitapta yer alan bildirilerdeki her cümlenin bilgi ve bilim dünyasına yeni
yorum ve katkılar getirmesi dileğimizle…
Zeki DİLEK
38. ICANAS Ulusal Düzenleme Kurulu Başkan Yrd.
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Başkan Yrd.
XV
PREFACE
th
The 38 ICANAS (International Congress for Asian and North African Studies)
was held in Ankara, the capital of Türkiye, on September 10-15, 2007. The world
known ICANAS has been organized since 1873 and has established its esteemed
tradition. It is one of the biggest organizations in terms of participation which brings
many academicians together from different countries who have expertise in many
scholarly fields.
The 38th ICANAS received 3000 applications. The program of the Congress
includes 1500 papers from 62 countries accepted by the Executive Committee and the
13 chairs of the Main Topics. The papers presented in 287 sessions by using today’s
technological facilities in 17 halls of the two major Congress Centers. 162 papers
jointly presented by academicians. In addition to this, more than 100 panelists made
presentations at 18 panels in 7 main topics. 300 participants attented the congress
without presentations.
One of the important features of the 38th ICANAS was to encourage and enable the
participation of younger scholars in order to provide continuity of the Congress.
The papers forwarded to the Executivce Committee were made ready for
publication, under their related main topics. At this stage, papers to be published were
forwarded to their authors by e-mail. Thus the authors were given the opportunity to
control their papers before publication. Furthermore, if provided, information
concerning their positions and communication addresses were included in the
publication. The coloured pictures of the papers are included at the end of the papers
book.
We thought it would be appropriate to include the followings in all books to be
published:
The motto of the Congress in Turkish, English and Russian included at the
II. Circular and WEB site of ICANAS 38 th (http//www.icanas38.org.tr) and the closing
speech of the Chairman of the 38 th ICANAS and the lists of International Advisory
Board, National Organizasition Committee, Executive Committee and The Chairs of
Main Topics.
We know that you understand how difficult a task to prepare a publication of this
magnitude which includes papers under 13 topics and subtopics with every detail and
in three languages (Turkish/English/Russian). We are proud that we succeeded to
organize such a big Congress participated by many esteemed scholars from 62
countries and to initiate publishing the paper books that include presented papers and
panel texts during the following years. On this occasion, it is our pleasant duty to
thank to the 38th ICANAS Chairs of the Main Topics/Sections, the members of the
International Advisory Board, the members of the National Organization Committee,
The Executive Committee Members, and to those who devoted their valuable times
and the contributing organizations for the success of the Congress.
It is our hope that every sentence of the presentations in the book will bring new
countributions and interpretations to the world of science and knowledge.
Zeki DİLEK
Vice President
38th ICANAS National Organization Committee and
Atatürk Supreme Council of Culture, Language and History
XVI
“YURTTA SULH CİHANDA SULH”
KATILIMCILARA SAYGILARIMLA
Dünya, barışla savaş arasında sıkışarak, kaynaklarını dikkatsizce tüketmekte
ve gelecek kuşaklara yönelik sorumluluk duygusunun aşılanmadığı, geçmişin
insanlarına karşı hesap verme bilincinin geliştirilemediği bir ortama
dönüşmektedir. Bu bağlamda dünya, kişi, topluluk ve toplum ölçeğinde derin bir
bencilliği ve huzursuzluğu yaşamaya devam etmektedir. Oysa, bundan tam 72 yıl
önce Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Atatürk “Dünyanın filân yerinde bir
rahatsızlık varsa ‘bana ne’, dememeliyiz. Böyle bir rahatsızlık varsa, tıpkı kendi
aramızda olmuş gibi, onunla alâkadar olmalıyız. Hadise (bize) ne kadar uzak
olursa olsun, bu esastan şaşmamak lâzımdır. İşte bu düşünüş, insanları, milletleri
ve hükûmetleri bencillikten kurtarır.” diyerek, insanlık ailesinin barış ve esenlik
içerisinde varlığını sürdürmesinin önemine işaret etmiş ve insanlığın bugün
yaşadığı pek çok sorunun çözüm anahtarını da bu sözünde ortaya koymuştur.
20. yüzyıl, bilimin, sanatın ve dinin, yeteri kadar barış ve huzur getirdiği bir
zaman dilimi olamamıştır. Bu yüzyılda, iki büyük dünya savaşı ve yüzyılın
sonunda ise, neredeyse bir dünya savaşına benzeyen Orta Doğu savaşları
olmuştur. 20. yüzyılda, sömürgeci anlayışların veya üstünlük kompleksi türünden
olumsuzlukların doğurduğu soğuk ve sıcak savaş biçiminde yürüyen uluslararası
çatışmalar, her geçen yılla birlikte artmıştır. Bu konudaki düşündürücü
durumlardan birisi de, 20.-120. boylamlar arasında kalan ülkelerin yeraltı ve
yerüstü servetlerinin ilk 20 boylam içinde yaşayan ülkelerce biçimlendirilmekte
olmasıdır. Bilimin, sanatın ve dinin bile görmezden geldiği bu acı gerçek, 100
boylamlık bir dilimde yaşayan devletlerin ve halkların, bölgede süregelen açık
veya örtülü çatışmaların zararlarını yaşamalarına yol açmıştır.
Dünyanın bu gergin ortamı karşısında bilim, sanat ve spor alanlarının
yumuşatıcı, yaklaştırıcı ve barış içinde bir arada yaşatıcı gücünden
yararlanılmasına, her zamankinden daha fazla ihtiyaç duymaktayız. Ancak,
öncelikle kanaat önderlerinin, büyük siyaset adamlarının ve bilginlerin barışa
inanması ve barış bilinciyle hareket etmesi gerekmektedir.
İnsan hücresinin içinde oluşan özel barış ve dengeden, organların her biri ve
birbirleriyle ilişkilerine kadar varolan veya varolması gereken barış kurulamıyorsa
rahatsızlık ve hastalık başlar. İnsan sağlığının hücre içi barış ve ilişkiler arası
dengeye dayalı olması gibi, bir toplumun içindeki gruplar arası barış ve denge de
sağlanabildiği ölçüde sosyal yapı sağlıklıdır.
Gerek ülkelerin iç barış ve iç dengeleri, gerek bir bölgedeki veya kıtadaki
veyahut yerküredeki barış ve denge bozulduğunda aydınlar elele vermek
zorundadır. Aydınlar insanlığın barış ve dengesinin sürdürülebilmesi konusunda
doğrudan sorumlu insanlardır. Barışa inanmayan, barış ve dengeyi insanlığın
yürüyüşü için hava ve sudan sonraki doğal ihtiyaç saymayan bilim, fikir, sanat,
siyaset veya askerlik alanlarındaki aydınlar gerçek aydın sayılmamalıdır.
XVII
Mustafa Kemal Atatürk 57 yıllık hayatını iç barışın, bölge barışının ve dünya
barışının sağlanmasına adamış yüce bir kişiliktir. Atatürk’ün hayat hikâyesini
okuyan fikirlerini öğrenmiş olan kişiler, insanlığın bu yüce oğlunun barışa
düşkünlüğünü bilirler.
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Atatürk, “Yurtta Sulh Cihanda Sulh”
diyerek dünya ülkeleri arasında her türlü iletişimin, ekonomik ve sosyal iş
birliğinin geliştirilmesinin ancak ve ancak, barış ortamında mümkün kılınabileceği
gerçeğini bundan tam 76 yıl önce özlü bir şekilde ortaya koymuştur. Bu ilke
doğrultusunda, medeniyetler arası çok yönlü iş birliğinin gerçekleşmesi umuduyla
38. ICANAS’ın dünya barışı ve bilimine katkı sağlamasını diliyor, “Yurtta Sulh
Cihanda Sulh” parolasıyla tüm katılımcıları saygılarımla selamlıyorum.
Prof. Dr. Sadık TURAL
38. ICANAS Başkanı
XVIII
“PEACE AT HOME PEACE IN THE WORLD”
A GREETING TO THE PARTICIPANTS
The world, torn between war and peace, has been wasting its resources
irresponsibly without having the sense of accountability to previous generations
and the sense of responsibility for future generations. In this context, the world
has been suffering from selfishness and unrest both at the individual and societal
levels. Atatürk, the founder of the Republic of Türkiye, stated 72 years ago that:
“If there is a problem in any part of the world, we should not say, it is not our
problem. We must care about any problem as such, as if it occured among us. We
must follow this principle, regardless of how far is the problem from us. This way
of thought would prevent individuals, nations, and governments from selfishness.”
Thus Atatürk with his remarks emphasized the importance of peace and welfare
for the continuing existence of humanity and provided us with a key to solve
many problems surrounding the mankind in our time.
The Twentieth Century has in no way been a century wherein science, art and
religion could bring about peace and reconciliation. The 20 th century has witnessed
two great world wars and the Middle-East Wars almost similar to the world wars,
as well. In the Twentieth Century we have also witnessed ever increasing
international conflicts, in the form of conventional or cold war caused by colonial
politics or superiority complex. Another subject which troubles us is the
exploitation of the natural and human resources of countries between 20 th and
120th meridians by the countries of the first 20 meridians. This bitter truth ignored
by science, art and religions, shows us that nations lying between 20 th and 120th
meridians and their populations have suffered from the effects of hidden or open
warfare.
In the tense situation of the world, we must benefit from uniting and peacemaking power of science, arts and sports, more than ever. But first of all, opinionmakers, politicians and scientists must believe in peace and act accordingly in
establishing worldwide peace.
Seventy-six years ago, through his famous dictum “Peace at Home Peace in
the World”, Atatürk clearly expressed the importance and indispensibility of the
concept of peace in developing global interaction at all levels, economic and
social cooperation among nations.
The harmony and balance supposed to be found within every single cell of the
human body should also exist within the structure of every single organ as well as
among all the organs constituting the whole system; otherwise the body is not
healthy. The same harmony and balance should also be established among social
groups within a society in order to have and maintain a healthy and strong social
structure.
XIX
All the intellectuals are to cooperate with one another in case of a conflict or
disharmony in any country, region or continent or in the world because they are
unquestionably responsible from the peace, harmony and balance and the healthy
existence of humanity upon the world. We should seriously reconsider to name
those as intellectuals who do not heartily perceive peace as a prerequisite as
oxygen and water for the survival of humanity whether they are from scientific,
academic, artistic, political, administrative or military fields.
Mustafa Kemal Atatürk is an admirable leader and intellectual who devoted
his life of 57 years to provide peace at home, peace in the region and peace in the
world.
Under the light of this principle, I hope that ICANAS 38 th will provide
valuable contribution to the world peace and science for the realization of fruitful
cooperation among civilizations. I greet all participants respectfully. “Peace at
Home Peace in the World.”
Prof. Dr. Sadık TURAL
President ICANAS-38
XX
“МИР В СТРАНЕ - МИР ВО ВСЁМ МИРЕ”
ОБРАЩЕНИЕ К УЧАСТНИКАМ КОНГРЕССА
Земля, находящаяся на грани войны и мира, грозит очутиться в положении,
когда ее ресурсы будут бездумно исчерпаны, а грядущим поколениям не будет
привито чувство ответственности и осознание своего долга перед предками. В
связи с этим, мир, в масштабах личности, общины и общества, пронизан чувством тревоги и глубокого эгоизма. Между тем, как говорил 72 года тому назад
создатель Турецкой Республики Ататюрк: «Если где-нибудь в мире существует
проблема, мы не должны говорить: “Что нам до этого?!” Если возникла
проблема, мы должны проявить такое участие, словно бы она случилась с
нами. Независимо от того, насколько далека от нас проблема, мы не должны
отходить от этого принципа. Именно такой способ мышления спасет людей,
нации и государства от эгоизма». Этой фразой Ататюрк подчеркнул
необходимость продолжения сосуществования людей в атмосфере мира и благополучия и нашел ключ к решению многих проблем, переживаемых в эти дни
человечеством.
XX век не был тем периодом, когда наука, религия и искусство принесли достаточно мира и спокойствия. В прошлом веке произошли две мировые войны, а
к концу двадцатого столетия на Ближнем Востоке вспыхнули военные действия,
почти напоминающие по своим масштабам мировую войну. В XX веке год за
годом возрастало количество международных конфликтов в виде «холодных» и
«горячих» войн, причиной появления которых были такие негативные явле ния
как колониальный подход или комплекс превосходства какой-либо страны.
Одной из причин, заставляющих нас задуматься над этой темой, является тот
факт, что подземные и наземные богатства стран, расположенных между 20” –
120” градусами долготы, находятся в распоряжении государств, находящихся до
20” градуса долготы. Эта горькая истина, которая умалчивается наукой,
искусством и религией, и привела к тому, что народы, живущие на территории
100” – градусной долготы, испытывают на себе все горести явных и скрытых
конфликтов, до сих пор продолжающихся в этом регионе.
Оказавшись лицом к лицу с этой напряжённой ситуацией в мире, мы как
никогда нуждаемся в смягчающей, сближающей и миротворческой силе науки,
искусства и спорта. Но для этого сами идеологи, крупные политические деятели
и учёные должны проникнуться идеей мира и проводить миролюбивую
политику..
Создатель Турецкой Республики Ататюрк своим глубоким высказыванием:
«Мир в стране - мир во всем мире» ровно 76 лет назад показал, что культурные
взаимоотношения, экономическое и социальное сотрудничество между
странами могут осуществляться только в мирной среде. Следуя этому принципу,
с надеждой на возможность многостороннего сотрудничества между
цивилизаци- ями, мы желаем Конгрессу ICANAS-38 внести свой вклад в
развитие науки и установление мира на земле и приветствуем всех участников
Конгресса девизом «Мир в стране - мир во всем мире».
Проф.Др. Садык ТУРАЛ
XXI
Президент ICANAS-38
XXII
XXIII
38. ICANAS KAPANIŞ KONUŞMASI
Sayın Bakanım,
Değerli Bilginler, Değerli Konuklar,
Sizlerle birlikte kapanış konuşmalarına ulaşmanın gurur ve heyecanını
paylaşıyoruz. 18 panelde 100’den fazla kişi söz aldı. Sunulan bu bildirilerin 160’a
yakını 2 veya daha çok kişi tarafından hazırlanmıştı. 62 ülkeden 2000’e yakın kişi
salonlarımızda yer alarak bilimlik düşüncelerle ilgilileri zenginleştirici katkılarda
bulundular.
38. ICANAS, dünyanın büyük lideri Mustafa Kemal ATATÜRK’ün “Yurtta Sulh,
Cihanda Sulh” vecizesini ufuk cümle olarak benimsemiştir. Barışı ve doğru bilgiyi
esas alan insanların sunumlarını dinlemek, bizleri mutlu ettiği gibi barışın sembolü,
bağımsızlığın önderi Yüce Atatürk’ün ruhunu da şad ettiğini düşünüyoruz.
Konuk Şeref Defteri’ne yazılan notları okumalısınız. Yabancı konuklarımızın bu
toplantıya ait başarıyı alkışlamalarını, milletimizin hanesine yazılmış sayıyoruz.
Dört kongredir ICANAS’ın Genel Sekreteri olan, şu anda en yaşlı ICANAS’çı
olarak tanınan György HAZAİ Hoca az önce söz aldı. Yalnızca Macar Türkolojisi’nin
değil, Dünya Türkolojisi’nin de, Altayistiğin de, ICANAS’ın da en kıdemlisi HAZAİ
Hoca’yı alkışlamanızı istirham ediyorum.
Niçin alkışlattığımı şimdi söyleyeyim:
1. HAZAİ Hoca 38. ICANAS’ın Türkiye’de yapılması için benim resmî
başvurumun işleme koyulmasını sağlamış, diğer başvurulara rağmen Türkiye’nin
seçilmesine büyük katkılarda bulunmuştu.
2. Prof. Dr. György HAZAİ bir Türkolog ve Türkiye dostudur.
3. “Uluslararası Şarkiyatçılar Birliği” Genel Sekreteri olan HAZAİ Hoca, dün
yapılan seçimde Union Genel Sekreterliğinden ayrılıp, Union’un Başkanlığına seçildi.
Onun Başkanlık görevini, yeni unvanını alkışladınız.
Prof. Dr. Jikido TAKASAKİ, International Orientalist Union’un Başkanı idi.
Kendilerini ilk gördüğüm günden beri sanki 1000 yıldır tanıdığımı düşündüğüm
TAKASAKİ Hoca, kendi isteğiyle ‘International Orientalist Union’un Başkanlığından
çekildi. Problem çözme başarısıyla tanınan Mr. RYBAKOV’un teklifi üzerine, Mr.
TAKASAKİ Onursal Başkanımız olarak kaldılar.
Bu arada az önce Prof. Dr. György HAZAİ’nin de konuşmasında bildirdiği üzere
134 yıldır ilk defa bir Türk, ‘Union’ Yönetimi’ne üye oldu; bana verilen bu unvanı
Yüksek Kurum’a ve milletime verilmiş sayıyorum.
Yarısına kadar su dolu bir bardağa bakıp, ‘su yok’ diyen, kusur arayan
kötümserleri, kıskançlık nöbeti geçiren birkaç katılımcıyı bir kenara bırakır isek,
aileleri ile birlikte 2200 insana hizmet vermiş olmaktan bahtiyarız.
İnternet
sayfamızdan
Kongre’ye
ilişkin
bilgileri
lütfen
izleyiniz.
http://www.icanas38.org.tr yazmanız yeterlidir. Birlikte yaptıklarımızı da, basındaki
yankılarını da göreceksiniz.
Bu vesile ile açıklayalım ki, Union tarafından 39. ICANAS Kongresi’nin
Hollanda, Ürdün, Kazakistan, Moğolistan ve Çin ülkelerinden birinde yapılması da
XXIV
karara bağlandı. Hollanda’da yapılması konusu Moskova’da bir bakıma karara
bağlanmış ise de, anılan devletin tutumu bütünüyle netleşmiş değil.
Uluslararası Danışma Kurulu’nu, Prof. TAKASAKİ’nin şahsında saygıyla
selamladığımı bir kez daha ifade edeyim.
Ulusal Düzenleme Kurulu da olumlu katkılarda bulundu; Ana Konu Sorumluları
ise, kongrenin bilimlik düzenini üstlendiler. Onlara teşekkür ettiğimi biliyorlar.
Bu arada kongrenin bütün sıkıntılarını üstlenen Yürütme Kurulu’nun bütün
üyelerine ve Atatürk Yüksek Kurumunun çalışanlarına Zeki DİLEK’in şahsında saygı,
sevgi ve şükranlarımı sunuyorum.
ICANAS 38’in haberlerinin, ülkemizde ve dışarıda yayılmasını sağlayan Anadolu
Ajansı başta olmak üzere ajanslarımızın, gazetelerimizin, yerel ve ulusal radyo ve
televizyon kuruluşlarımızın yayınları için şükranlarımı ifade ediyorum.
Kardeş Kuruluşlarımızdan TİKA’ya ve Başkanına, TRT’ye ve Genel Müdürü’ne,
Gazi Üniversitesi Rektörü’ne, TOBB Üniversitesi Rektörü’ne, Vehbi Koç Vakfı
Başkanlığı’na, Beypazarı Belediye Başkanı ile Keçiören Belediye Başkanı’na, Millî
Piyango İdaresi Genel Müdürü’ne, Ankara Sanayi Odası Başkanı’na, Eti Holding
Genel Müdürü’ne dostlukları ve destekleri için teşekkürler ederim.
Kültür ve Turizm Bakanımız ilk akşam, Başbakanımız ikinci akşam, Meclis
Başkanımız üçüncü akşam yemek verdiler, kendilerine şükranlarımızı arz ediyoruz.
Kendi vatandaşları ile Ulusal Düzenleme Kurulu Üyelerine, Çin, Japonya,
Ukrayna, Kazakistan, Moğolistan ve Kuzey Kıbrıs Büyükelçilerine Cuma akşamı
verdiği yemeklerle dostlukların pekişmesini sağladıkları için teşekkürlerimi
sunuyorum.
12 Yıldız, 12 Burç saydığımız büyüklerimize verdiğimiz ONURLUKLAR bundan
sonraki ICANAS ev sahipleri için bir gelenek oluştursun beklentisindeyiz.
Az sonra Sayın TAKASAKİ’ye, Sayın HAZAİ’ye ve Sayın RYBAKOV’a birer
anılık sunacağız; bu anılık vermenin de geleneğe dönüşmesini dileriz.
Değerli Konuklar,
59. Hükümet adına eş güdümden sorumlu Devlet Bakanı iken, 60. Hükümet’te
ise, İçişleri Bakanı olan Sosyolog Sayın Prof. Dr. Beşir ATALAY’a hiçbir desteği
esirgemediği için şahsım ve Ulusal Düzenleme Kurulu adına teşekkürler ederim.
Yoğun programına rağmen açılışa katılıp bir konuşma yapan Başbakanımız
Sayın Recep Tayyip ERDOĞAN’a, Atatürk Yüksek Kurumu, şahsım ve 38.
ICANAS Yürütme Kurulu olarak, saygı ve şükranlarımızı ifade ediyoruz.
İyi niyetli değerli araştırıcılar; yüreğimizi ve çalışma gücümüzü önünüze
koyduk; kervan yürüdü, engelleri aştı, menziline ulaştı.
Böyle güzel toplantılarda buluşmak dileği ve ümidiyle, hepinizi tekrar
saygılarla, sevgilerle selamlıyorum.
Prof. Dr. Sadık TURAL
38. ICANAS Başkanı
XXV
CLOSING REMARKS ICANAS 38
Dear Mr. Minister,
Distinguished Scholars, Honorable Guests,
I am proud to deliver the closing remarks at the end of the congress, ICANAS 38 th.
More than 100 panelists made presentations at 18 panels. 160 papers jointly presented
by academicians. 2000 people from 62 countries made significant contributions to the
different disciplines of social sciences and humanities.
The motto of ICANAS 38 is the famous dictum: “Peace at Home, Peace in the
World” by Mustafa Kemal ATATÜRK, the great leader of the world. So, we believe
that the spirit of Atatürk, the symbol of peace and the leader of independence, has
been satisfied as we do when the distinguished scholars and researchers, who are
heartily for peace and truth, presented their papers.
You have to read what our guests have written to our memorandum. We gladly
accept their applauses and praises for success of the congress on behalf of our nation.
Gyorgy HAZAI, who has been the Secretary General of ICANAS for the last four
congress organizations, made his speech a few minutes ago. I kindly ask you to
applaud Prof. Dr. HAZAI who is the senior member of ICANAS as well as being the
most distinguisted expert of Hungarian Turkology, World Turkology and Altaistic
Language.
There are several reasons why I ask you to applaud him:
1. Prof. Dr. HAZAI highly supported me when I officially applied to take
38th ICANAS organization to Türkiye and he greatly contributed to the acceptance of
our proposal for ICANAS 38 despite other candidates.
2. Prof. Dr. Gyorgy HAZAI is a Turkologist and he is a sincere friend of Türkiye.
3. Yesterday Prof. Dr. HAZAI quitted his post as the Secretary General of
“International Orientalist Union” and he has been elected to be the President of the
Union. You have applauded him for his new post.
Prof. Dr. Jikido TAKASAKI was the President of “International Orientalist
Union”. I have always had a feeling since the day I met him first as if I have known
him for 1000 years. Prof. Dr. TAKASAKI has resigned from his post as the President
of “International Orientalist Union” and he has been the honorary President of the
Union upon Mr. Rybakov’s appropriate proposal.
As Prof. Dr. Gyorgy HAZAI has also pointed out in his speech, it is also notable
here that a Turkish scholar has been a member of the Union Executive Committee for
the first time in its 134 years old history; I accept this honor on behalf of my
institution and my nation.
We are proud to have served 2200 people –including the members of the families
of some scholars here– and we prefer to ignore a few envious and pessimistic people
who refuse to see the positive aspects of the organization in a craze of jealousy.
Please visit our web page, icanas38.org.tr, to learn more about the congress and the
organization. You will find there all the details about the congress as well as its
reflections on written and visual media.
I would also like to state here that the Union has decided to organize 39 th ICANAS
in one of the following countries: Netherlands, Jordan, Kazakhstan, Mongolia or
China. Although it had almost already been determined to hold 39 th ICANAS in
Netherlands during 37th ICANAS in Moscow, the attitude of the mentioned country
has not been very clear yet.
It is my pleasure to greet the members of the International Advisory Board in the
personality of Prof. TAKASAKI.
XXVI
Our National Organization Committee also significantly contributed to the
organization of the Congress; the Chairs of the main topics carried out the
responsibility of the scientific order of the Congress. They know that I am grateful to
them.
I would also like to express my gratitude and respect to every member of the
National Executive Committee and the officials of Atatürk Supreme Council for
Culture, Language and History, who have shouldered all the troubles of the Congress
organization, in the personality of Zeki DILEK.
Additionally, I would like to acknowledge the efforts the Turkish national press,
including the members of Anadolu Ajansı, of national newspapers, of local and
national radio and TV channels, for their contributions to publicize and broadcast the
news of ICANAS 38. I would also like to extend my gratitude to TIKA and its
President, to TRT and its General Manager, to the Rector of Gazi University, to the
Rector of TOBB University, to Vehbi Koç Foundation, to the Mayors of Beypazarı
and Keçiören, to the General Manager of Turkish National Lottery, to the President of
Ankara Chamber of Industry and to the General Manager of Eti Holding for their
friendly support.
Our guests were offered dinners by our Minister of Culture and Tourism the very
first night, by our Prime Minister on the second night, and by the Speaker of the
Grand National Assembly of Türkiye on the third night; we are deeply grateful to
them.
Our special thanks go to the Embassies of China, Japan, Ukraine, Kazakhstan,
Mongolia and North Cyprus for treating the members of our National Organization
Committee along with their own native scholars and researchers attending to the
Congress during dinner parties on friday night, which was a significant opportunity to
make the relations and friendship between our countries stronger.
We presented plates to the 12 stars of Turkish Science and Art whose names and
work are acknowledged internationally. We hope that this attitude of honoring the
elders will turn into a tradition for the future hosts of ICANAS. We are going to
present plates to Prof. TAKASAKI, Prof. HAZAI and Prof. RYBAKOV, as well. We
expect it to be transformed into a tradition, too, in the upcoming congresses.
Dear Guests,
I also wish to express my personal gratitude along with the indebtedness of the
National Organization Committee to the Minister of Internal Affairs of the 60 th
government, Prof. Dr. Beşir Atalay, who is a sociologist, for his immense help during
his post as the Minister of State and our coordinator on behalf of the 59th Government.
I would like to express my respect and gratitude personally to Recep Tayyip
ERDOĞAN, our Prime Minister, who made a speech during our opening ceremony
despite his heavy program, on behalf of the National Executive Committee and
Atatürk Supreme Council for Culture, Language and History.
Dear Scholars and Researchers; we have brought our heart and physical power
together to organize the Congress; we have overcome the difficulties and reached our
destination.
I greet you all with my deepest affection in the hope of meeting again in such
pleasant organizations.
Prof. Dr. Sadık TURAL
President ICANAS-38
1
THE INDUSTRIES AND STUDENTS PERCEPTIONS ON
INTEGRATED HUMAN DEVELOPMENT MODEL
ABDUL WAHAB, Muhammad Nubli*-ABDUL RAZAK, Munira∗-ZULKIPLE, Sarah∗
MALEZYA/MALAYSIA/МАЛАЙЗИЯ
ABSTRACT
The field of technology and engineering now need engineers who well
equipped with the human skills. Having technical skills alone is not enough for
the workers to face the challenges in today’s business. Therefore it is vital for
Higher Learning Institutions to emphasize on the development of human skills
together with technical skills. This paper will explain the concept of an
integrated model of student development. This model integrates both technical
skills and human skills in the curriculum of the university. This paper describes
findings from the survey with industries on their perceptions and satisfaction
towards students’ soft skills competencies during their internship programme. It
also discusses about the students’ perceptions on the importance of soft skills at
the work places. This research concludes that the integrated model is applicable
in developing graduates soft skills.
Key Words: Human skills, student technology, technical skills, soft skills,
development.
1. The Concept of Soft Skills
Soft skills refer to the ability of individual to lead the job, work in team,
abide to laws and regulations as well as the ability to learn and communicate
effectively. Soft skills are also referring to human skills. According to Mahallel
(2002) Human Skills refer to communication skills, leadership, team working,
helicopter view, creativity, ‘can do’ attitude and a few other human skills that
are important for employees to survive in business and in the borderless job
market. These skills are highly demanded because the nature of business has
changed drastically from closed market to borderless market. Competency in
soft skills is important as well as technical skills. Some scholars’ emphasize that
soft skills are more important than technical skills. At the work places, the
worker needs to portray their ability to complete their technical work according
to the procedures and standard of the industries and at the same time are able to
communicate, work in team and follow the law and procedures in the
∗
Center for Modern Languages and Human Sciences, University Malaysia Pahang, Locked Bag
12, 25000 Kuantan, Pahang, MALAYSIA. e-mail: [email protected]
2
workplaces (Cowie, 2003: 256). A survey conducted by Central Oklahoma
Workforce in 2002 found that local employers rank ethical standard, integrity
and interpersonal communication as the most important traits. The survey also
suggested that Human Skills are vital to the survival of business in this century.
According to Aroon (1997: 52) soft skills training should provide hands on
experience to help participant practices the theory that they have learned from
soft skills training session.
2. The Concept of Integrated Human Development Model
Since the skills are needed for employees are not only in technical skills,
their performance in soft skills is also important at the work places. For that,
graduates should be equipped with soft skills before the day of graduation. They
must portray their competency in both technical and soft skills. Studies show
that incorporating soft skills are crucial in the university curriculum (Nasser,
2005: 124). For that, tasks to develop graduates soft skills are important to the
university and faculty members. The curriculum of the university should
emphasis on the development of soft skills as well as technical skills. The
curriculum should integrate between these two disciplines within their academic
curriculum. The integration of these two should come across formal teaching in
the classroom as well as students campus life. However, the development of soft
skills should be more on informal curriculum. The skills should be developed
while students in their hostels and also during their involvement in sports and
other students club activities. This process is the most suitable technique in
designing soft skills curriculum for engineers (Elmuti, 2004: 439)
This model refers to the integrated process of student development program
in higher learning institutions. The first emphasis of the model is on acquiring
technical skills such as engineering, chemistry and business. Therefore, the
curriculum should provide adequate knowledge and skills to the students to
equip themselves with necessary contents of engineering, chemistry or other
technical field. The other emphasis covers the development of the student in
Human Skills such as positive attitudes, team working, leadership and
communication. The focus of the integrated model is to equip the students with
technical knowledge and skills and at the same time they are trained to be
competent in human skills as required by the industries.
Figure 1, (See: p. 485) illustrates the concept of integrated human
development model. It starts with technical knowledge. The students learn the
theory and process in specific technical disciplines such as engineering, law,
economics and computer sciences. At the same time they also learn skills which
are related to the technical skills such as computer programming, operating
robot arm, assembling integrated circuit. In integrated model, the students also
learn about soft skills. They acquire knowledge in leadership, team working,
communication and ethics. At the same time they learn how to practice the soft
skills theory. Their implementation is not only end after classroom session.
3
Students need to practice soft skills within non academic environment. They
need to implement the soft skills which they have acquired in the classroom and
use it outside of the classroom. They are required to practice regularly in order
to familiarize themselves with soft skills elements. This integrated framework is
designed to inculcate the development of soft skills in formal and informal
teaching environment. The implementation of soft skills does not only occur in
non formal classroom, however, inside the classroom students also need to
practice human skills which they have acquired from soft skills subject. They
need to communicate wisely within peers in classroom, able to present ideas in
front classroom, abide the laws and regulations of the university inside
classroom. The lecturer will evaluate students’ performance in soft skills in the
classroom as well as evaluating technical competency for specific technical
subject. This integrated model gives students ample time to develop themselves
in soft skills throughout their learning in the university.
3. Formal and
Development
Informal
Learning
Environment
for
Behavior
For the development of behavior, it starts with knowledge. The students are
required to understand basic concept of soft skills. They need to learn basic
theories in soft skills. The theories act as the basis of action. However, to help
students understand more about soft skills, they need to do exercises in order to
activate their psychomotor in understanding the meaning of those theories in
soft skills. As an example, the students learn the theory of good presentation
skills. The lecturer teaches processes and techniques in presenting ideas. After
that, the lecturer should ask students to practice their presentation skills that
they have learnt from the theories. After doing some exercises, then the students
are able to learn and understand the meaning of effective presentation skills.
Acquiring soft skills in the classroom is not enough. Students need to
practice the skills they have acquired very often to help themselves become
more familiarized with soft skills. Thus, presentation skills that they have learnt
should be practiced regularly outside of the classroom. They have to use the
skills whenever they lead any students’ club activities, managing sport
tournaments, involving in the meetings and few other places. The practices
should be informal for the development of their behavior. The concept and
implementation are important to instill soft skills as their behavior. This is
because acquiring human skills is more effective in a non formal setting rather
than a formal setting.
Another example of this is in leadership skill. The students need to learn
techniques and processes in leadership. They need to learn basic theories in
leading, managing team, doing planning, coordinating group work and many
more. After that, they need to do some exercises to implement the knowledge
they have learnt based from those theories. Practicing the leadership skill will
help students to be better in understanding the concept and process in leadership
4
skill. After that, students should implement their skills acquired in their daily
life setting. They practice leadership skill within an informal setting and outside
of the classroom. The integration will help students better understand the
concept and process of leadership.
4. Data Collection Method
This study uses questionnaire as an instrument. The first questionnaire is to
explore industries perceptions consist of four domains in soft skills that are
leadership, learning capability, values and team working. Each domain explores
different aspect of soft skills. As for values, it explores six attributes, learning
capability explores five attributes, leadership explores five attributes and team
working explores nine attributes. The scale for questionnaire uses “likert type”
ranging from very satisfied to very dissatisfy. The questionnaire is then given to
the supervisors whose supervise final semester students during internship
course. The students have to complete six month of internship as an academic
qualification to graduate in engineering degree. The questionnaire is given to
the supervisor at the end of supervision period for each student. For this
research, the students attached to different industries. Only one supervisor will
supervise the students’ performance during six months on internship
programme. When answering the questionnaire, supervisor has to answer
without any prejudice and influence from the students that they are being
supervised. They have to fill in the questionnaire freely without any external
influence.
For distribution of the questionnaire, researcher gets assistance from
lecturers within the same university to give out this questionnaire to the
supervisors. During their visit to the industries where the students are being
attached to, the lecturer brings the questionnaire and then gives this
questionnaire to the supervisors. The supervisors are asked to complete the
questionnaire within 15 to 25 minutes and return the questionnaire back to the
lecturer. When they are filling in the questionnaire, supervisors need to answer
the questionnaire based on what they have perceived of the students’
achievement in soft skills aspects. After completing the questionnaire,
supervisors will give back the questionnaire to the lecturer. For this part, there is
no interference from the students and also lecturer. After coming back from the
industries visit, the lecturers need to give back the questionnaire to the
researcher. The data gathered from the questionnaire are then transferred to
computer for analysis.
The second questionnaire is to explore students’ perceptions on soft skills
which they have learnt during their learning day in the campus. The
questionnaire consists of 12 items. Items of the questionnaire focus on students’
perceptions on soft skills training that they get during their campus time. It uses
“likert type” of question ranging from very important to not important. Same
data collections and techniques employed to the supervisor are used with the
5
students. The questionnaire is brought by the lecturer to be given back to the
students during their internship time. Students are asked to answer the
questionnaire freely without any influence from lecturer as well as supervisor.
They are asked to complete the questionnaire within 15 to 20 minutes. After
completing the questionnaire, the scripts will be given to the lecturer and then
bring it back to the campus for data analysis.
5. Industries Perceptions on Soft Skills Achievement
The finding from the survey explores six items in values. Please refer to
Figure 2 (See: p. 485). Those six items in values are ability to display high
standards of attendance and punctuality, ability to adhere to the rules in the
workplaces, ability to adhere to due dates, ability to decide work priorities,
ability to work hard and complete tasks gives and ability to assess and develop
own knowledge, skills and abilities. The finding shows that the industries are
satisfied with university students’ soft skills in values. There is no industry that
does not satisfy with the values portrayed by students’ soft skills during the
internship programme.
However, the level of satisfaction of industries does not reach the highest
level for requirement of those industries. Almost every item shows that the level
of values of universities students should be upgraded to meet the highest
standard set by industries. The findings give indication to the management of
the faculty that the integrated human development model does work in
developing students’ soft skills. However, the level should be upgraded to meet
the standard. From the item, its shows that the level of students’ ability to
adhere to the rules and ability and decide work priority is higher compared to
the other item. Maybe this is because of the training gained during their study at
the university level which could teach them to abide those rules and regulations
of the university and also give priorities to the important things first. In the
integrated human development programme, one of the items evaluated by
lecturer in the classroom is the ability of those students to abide to the rules and
regulations of the universities. For those who do not compel to the rules, they
will be given “incompetent” result in their soft skills. The incompetent students
have to undergone soft skills clinic to improvise their soft skills competencies.
The finding on learning capability shows different result as compared to
values item. Please refer to Figure 3 (See: p. 486 ). 42 % of the respondents do
not satisfy with the ability of students on showing their effort in improving
quality of work. 43 % of the respondents feel that the students are not able to
apply their knowledge and skills at the work places which they have acquired
during the university level. However the other three items on the ability of
students to keep up with challenges in completing tasks assigned, ability to
update with changes required by industries and ability to equip themselves with
relevant skills are needed by industries shows good responses. The findings
show that the students need to give more exposure in industries related works in
6
order to let them be ready and alert with the technologies and requirement
needed by industries. The curriculum of the university should give more
emphasis on real industries problems and how to deal with those complexities.
For that, the lecturer needs to have more exposure on the problems faced by
industries than include the problems in the curriculum.
However the result shows that the students’ learning capability meets the
requirement standards of industries. The weaknesses from this finding should
make the university and faculty members to be more alert in improving their
curriculum to meet the standard set by industries. Result of the overall items in
learning capability shows that the curriculum of integrated programme should
be improved. This is because the level of “very satisfied” of the item is low as
compared to “satisfied” item. The integrated human development shows that the
programme is working, but it needs to be upgraded to improve the quality of the
programme.
There are five items measure in leadership skills: the ability to initiate action
and make decisions, to facilitate and guide the actions and thinking of others, to
act as motivator to the followers, to take challenge as means of improvement
and to create trust among subordinates. Please refer to (Figure 4, See: p. 486 )
Overall the industries satisfied with the students’ performance in leadership
skills. The highest score is 86 % for both abilities to initiate action and make
decision in order to facilitate and guide the actions and thinking of others. It
follows with the other two abilities which are the ability to take challenge as
means of improvement and the ability to create trust among subordinates are
71 %. The lowest score is 43 % for the ability to act as motivator to the
followers. Perhaps this was due to the age factor that reflects maturity level and
lack of working experience.
Based on the finding, the industries seem to acknowledge students’
leadership ability except for the ability to act as motivator to the followers that
represent the dissatisfaction level which is 43 %. This should be taken into
consideration by the management of the faculty to be highlighted and
improvised. The management should emphasize more on the other four abilities
the ability to take challenge as means of improvement and to create trust among
subordinates with 29 %, then 14 % each for the ability to initiate action and
make decisions, to facilitate and guide the actions and thinking of others as well
as the ability to act as the motivator to the followers.
Findings from the survey show that there are nine items measure in team
working skills; the ability to cooperate in group work, to motivate and
encourage others to participate, to help team members function effectively, to
achieve goals, to focus on needs and emphasize common ground, to make
decision or support consensus decision, to complete assigned tasks, to develop
talent of the team members, to provide performance feedback of team members
and to value diversity of team members. Please refer to (Figure 5 & 6. See p.
7
487) Overall the industries satisfied with the students’ performance in team
working skills. The highest score is 86 % for both abilities to focus on needs
and emphasize common ground, to make decision or support consensus
decision and to develop talent of the team members. It follows with the other
three abilities which share the same scores of 71 % as the following abilities:
the ability to cooperate in group work, to motivate and encourage others to
participate, and to value diversity of team members. The abilities of helping
team members function effectively and making decision or support consensus
decision score 57 %. The second lowest score is the ability to complete assigned
task with 43 % and the lowest score is 42 % for the ability to provide
performance feedback of team members.
Based on the industries’ feedbacks on the students, they rated the nine
attributes as follows; 57 % on the ability to complete assigned tasks, 29 % rated
for five attributes which are the ability to cooperate in group work, to help team
members function effectively, to make decision or support consensus decision,
to provide performance feedback of team members and to value diversity of
team members. The other three attributes score only 14 % on the ability to
motivate and encourage others to participate, to focus on needs and emphasize
common ground and to develop talent of the team members. The management
of the university should pay more attention to polish team working skill
particularly on these four attributes; the ability to provide performance feedback
of team members with 29 %, the other three are the ability to motivate and
encourage others to participate, to help team members function effectively and
to make decsion or support consensus decision with 14 %.
6. Students Perceptions on Integrated Human Development Programme
Findings from students’ perceptions, there are twelve items; presentation
skills, written skills, oral communication, ability to manage one’s own learning,
ability to manage multiple task, time management, team work, leadership,
negotiation, networking, problem solving and analytical ability. In the
questionnaire, students rate those twelve items using five indicators range from
very important, important, somewhat important, not too important and not at all
important. The findings shows that there are two pertinent skills considered by
students as very important with score of 71 % on oral communication and time
management. Next, with score of 64 % is a presentation skill. It follows by the
ability to manage multiple tasks with score of 57 %. There are three skills
consider important with score of 50 % starting with team work, problem solving
and analytical ability. At fifth important position are three skills; the ability to
manage one’s own learning, leadership and networking with score of 36 %.
Lastly, they consider two skills of written communication and negotiation with
equal score of 29 %. Please refer to Figure 7 & 8. (See: p. 488)
Students classify important skills as the followings; the ability to manage
one’s own learning 64 %, written skills, leadership and negotiation 57 %, team
8
work 50 %, ability to manage multiple task 43 %, presentation skills and
problem solving 36 %, oral communication, time management and analytical
ability 29 %, and networking 14 %. There are six skills for somewhat important
indicator that are networking 36 %, problem solving and analytical ability both
score 14 % and 7 % for other three skills; written communication, leadership
and negotiation. Out of these twelve skills, three skills fall under not too
important category; 14 % for networking and 7 % for negotiation and analytical
ability. Overall, these twelve skills are relevant to the students’ performance at
the workplace because there is no result falls under not at all important
indicator.
CONCLUSION
As conclusion to the research, this study shows that the integrated model of
human development in the university are applicable and producing graduates
with soft skills. Findings from industries show that they are satisfied with the
soft skills of graduates. However, the university should improvise the
curriculum due to the level of satisfaction do not reach the highest standard as
being demand by industries. The process inside the integrated model should be
reviewed to upgrade the level of satisfaction among industries. Although the
students perceive soft skills as very important to them at the workplaces, their
awareness on the importance of soft skills should start from the beginning of
their study at the university level. The early detection process of soft skills will
help university administrators to improve the way of teaching not only for
technical and academic performance, but also include soft skills as one of the
important elements in the universities curriculum. This study does not reach the
national level of survey due to cost and time limitation. However, the result can
be used as the preliminary study to generalize the findings with large population
of the country. To further understand soft skills issues among graduates, study
needs to be carried out to explore other components of soft skills as being
demanded by industries. Improvement of the soft skills curriculum should be
equipped to the graduates with necessary competency for the betterment of our
nation.
REFERENCE
Aaron, W., (1997), “Designing Effective Employee Training Programmes”,
Training for Quality, 5(2) 1997, 52-57.
Cowie, G., (2003), “The Importance of People Skills for Project Managers”,
Industrial and Commercial Training, 35(6), 256-258.
Elmuti, D., (2004), “Can Management be Taught?”, Management Decision,
42(3/4), 439-453.
Mahaleel, T., (2002), “Qualities for Graduate Students Required For Work
in The Private Sector”, Seminar Industri IPTA, 6-7 Ogos 2002, Kuala
Lumpur.
9
Nasser, R., (2005), “Graduates’ Perception of University Training in Light
of Occupational Attainment and University Type”, Education & Training,
47(2), 124-133.
10
11
ATATÜRK BARAJ GÖLÜ’NDE SU ÜRÜNLERİ
POTANSİYELİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ AÇISINDAN
KAFESLERDE GÖKKUŞAĞI ALABALIĞI (ONCHORYBCHUS
MYKISS WALBAUM 1792) YETİŞTİRİCİLİĞİ
AKGÜN, Hakan∗
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Bu çalışma Atatürk Baraj Gölü Kahta Liman Mevkii’nde su kalitesinin
tespiti ve özellikle bazı su kalitesi parametrelerinin Gökkuşağı Alabalığı
(Onchorynchus mykiss Walbaum, 1792)’nın yetiştiriciliğinin önemi açısından
yapılmıştır. 2005 yılı boyunca tek bir istasyondan alınan su numuneleri
Adıyaman İl Tarım Müdürlüğü Su Ürünleri Laboratuvarı’nda analiz
ettirilmiştir. Bakılan bazı su parametreleri; sıcaklık, oksijen, nitrit, nitrat, klor ve
klor bileşikleri, demir, CO2, pH ve su sertliğidir. Analizler sonucunda Atatürk
Baraj Gölü Kahta Liman Mevkii’nde Kasım-Haziran ayları arasında gökkuşağı
alabalığı yetiştiriciliğinin yapılabileceği teyyid edilmiştir. Bu çalışma ile yöre
halkının sofrasına alabalığın kazandırılması ve balık eti tüketimin
yaygınlaştırılması da hedeflenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Atatürk Baraj Gölü, Gökkuşağı Alabalığı, su
parametreleri.
GİRİŞ
Yüzlerce yıl önce Çin’de başlamış olan su ürünleri yetiştiriciliği, su
canlılarının kontrollü üretimi olup ekstansif idare edilen doğal ortamlardan,
entansif olarak yönetilen kapalı sistemlere kadar bütün yetiştiricilik metotlarını
kapsar. Teknoloji’de gelişmelere paralel olarak bütün alanlarda olduğu gibi su
ürünleri yetiştiriciliğinde de yeni yöntemler ve sistemler geliştirilmiştir
(Lokowicz, 1979; Lokowicz, 1984).
Ülkemizdeki kültür balıkçılığı son yıllarda hızlı bir gelişme göstermektedir.
Su hayvanlarının proteinlerinin biyolojik değerinin kara hayvanlarına oranla
daha yüksek ve beslemeye uygun olduğunun belirlenmesi yanı sıra (Akyıldız,
1992; Burunu, 1987) ülkemizin zengin deniz ve iç su kaynaklarına sahip olması
bu gelişmeyi olumlu yönde etkilemiştir. Bu bağlamda yetiştiricilik yönünden
elde edilen su ürünleri miktarı 2001 yılı verilerine göre 594977 ton/yıl olan
toplam üretimin % 15’i kadardır. 2008 yılı toplam su ürünleri üretimi 718712,5
∗
Tarım Bakanlığı Şanlıurfa Tarım İl Müdürlüğü Kontrol Şubesi, 63000, Şanlıurfa/TÜRKİYE.
e-posta: [email protected]
12
ton/yıl olması hedeflenmiş olup bu üretimin % 24,2’sinin yetiştiricilik yolu ile
karşılanması planlanmıştır (Atay ve Korkmaz, 2000; Anonim, 2001).
Ülkemizin en büyük, dünyanın sayılı kaya dolgu gövdeli Atatürk Barajı’nın
tamamlanmasıyla birlikte 1990 yılında baraj gölü havzasında su toplanmaya
başlamış ve bölgenin en büyük suni göllerinden birisi oluşturulmuştur. Ancak,
baraj gölü su ürünleri kültürü bakımından atıl durumda bulunmaktadır.
Aşağı Fırat Projesi içerisinde yer alan sulama, enerji ve içme suyu amaçlı
Atatürk Barajı ve Hidroelektrik Santrali gerek su ürünleri yetiştiriciliği
bakımından gerekse Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) bakımından en önemli
ve en büyük tesistir (Anonim, 1988).
İşte bu su kaynağının en verimli bir şekilde değerlendirilerek gıda
yetmezliğinin etkili olduğu ülkemizde, kara ziraatının yapıldığı alanların sınırlı
olmasından dolayı GAP projesiyle oluşacak 230.365 ha’lık göl alanında kültür
balıkçılığı yapılarak gerek istihdama gerekse gıda yetmezliği sorununa bir
nebze olsun çözüm olabilir.
GAP kapsamında rezervuarlarla ve bölgedeki diğer DSİ rezervuarlarının
mevcut balık varlığı ile 3000-4000 ton tahmin edilen yıllık balık üretimini,
gerekli su ürünleri geliştirme ve yetiştirme çalışmaları sonucu, yaklaşık 90009500 tona çıkarılması mümkündür (Şafak, 1992).
Şevik (1993), Aşağı Fırat sularının doğal kalitesi üzerine Atatürk Barajı’nın
etkileri ve su ürünleri açısından değerlendirilmesi üzerine yaptığı çalışmada,
bölge sularının su ürünleri için ideal sular gurubunda bulunduğunu ve çeşitli
özellikler bakımından alabalık gibi soğuk su balıkları için uygun olduğunu
tespit etmiştir (Şevik, 1993).
Kafesler içinde kontrolü yetiştiricilik her bakımdan güvenilirdir. Havuz
yapımına gerek olmaksızın kazançlı üretim uygun kafes tipleri kurularak
gerçekleştirilebilir. Hatta hızlı akmayan nehirlerde bile kafesler içinde başarılı
Gökkuşağı Alabalığı üretimi yapılabilir (Anonim, 1988).
1. Gökkuşağı Alabalığı’nın (Onchorynchus Mykiss Walbaum, 1792)
Genel Özellikleri
Vücudu uzun, kısmen basık bir yapılanma gösterir. Sırrta bir yağ yüzgeci
mevcuttur. Sırt yüzgeci 10-12, anal yüzgeci ise 8-12 yumuşak ışına sahiptir.
Pulları sicloid ve küçüktür. Yanal çizgi tam, az öne doğru 100-150 adet pullan
kaplanmıştır. Vücut kenarları gümüş, beyaz ve soluk sarı-yeşilden griye eğilimli
bir renktedir. Doğa koşullarında, diğer alabalıklarda olduğu gibi yumurtlama
akarsuyun kumlu ve çakıllı tabanında olur. Yuva, dişi tarafından şekillendirilir.
Yumurtalar küresel şekilli, demersal ve 4-6 mm çapındadır. Renkleri
portakal veya sarı bir görünüştedir. Döllenen yumurtaların gelişim oranı geniş
anlamda suyun sıcaklığına bağlıdır. Bununla beraber, 8-12 0C’ler arası su
sıcaklıkları optimal sınırlardır. Yavru çıkışını ilk olumlu işareti iki siyah
noktanın yumurtada belirmesidir. 6-13 0C su sıcaklığında döllenmeden sonra 15
gün içinde yumurtlar gözlenir ve 24-60 gün içinde ise açılırlar. Çıkıştan 20-30
13
gün sonra besin kesesi absorbe edilerek balık larvası dışardan yem almaya hazır
büyüklüğe erişir.
2. Alabalık Yetiştiriciliği için Su Kaynağının Sahip Olması Gereken
Bazı Su Kalitesi Parametreleri
2. 1. Su Kalitesi
Balık yetiştiricisi, işletme stratejilerini etkin bir biçimde uygulamak için
kullandığı suyun kalitesini bilmek zorundadır. Çünkü, su kimyası hakkında
eğitimi ve bilgisi olmayan alabalık üreticileri, suyun kalitesi ve yönetimi
konusundaki bilgileri yanlış değerlendirebilir ya da uygulayabilirler. Örneğin,
kuluçkahanedeki suyun özelliklerine gösterilecek tolerans ile havuzda
gösterilecek tolerans arasında farklılıklar vardır.
Yetiştiricilikte kullanılacak olan suyun kimyasının bu konuda uzman bir
kuruluş veya laboratuarda analizlerinin yapılması en akılcı yoldur. Bu konu için
Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’nın Su ürünleri kuruluşları, İl Su Kontrol
Laboratuarları, DSİ’nin ilgili birimleri ve Üniversitelere başvurulacak belli başlı
kurumlardır (Emre ve ark., 2000).
2.1.1. Su Sıcaklığı
Su sıcaklığı, balıkların tüm biyolojik faaliyetlerini etkileyen bir fiziksel
faktördür. Alabalıklar soğuk su balıkları grubuna girerler. Alabalık
yetiştiriciliğinde sudaki sıcaklık değişimleri oldukça önemlidir. ETFAC
(Avrupa İç Sular Balıkçılık Tavsiye Komisyonu) alabalık yetiştiriciliği için en
yüksek su sıcaklığının 20-21 0C olarak tanımlamıştır (Emre ve ark., 2000).
Gökkuşağı alabalıklarında kuluçka ve yavru çıkış dönemlerinde 7-12 0C,
larva-yavru büyütmede 8-13 0C, fingerling ve semirtme devresinde 12-18 0C ve
damızlıkların beslenmesinde kullanılan su sıcaklığı 7-13 0C olarak söylenebilir.
2.1.2. Çözünmüş Oksijen
Suda çözünmüş oksijen miktarını etkileyen en önemli faktör sıcaklıktır.
Oksijen düzeyi yetersiz olan sularda bulunan balıklar, yem alamazlar.
Gökkuşağı alabalığı solungaçlarından geçirdiği suyun çözünmüş oksijeninin
% 80 kadarını tüketmektedir. Optimum oksijen gereksinimi 9 mg/ltd’dir.
Alabalıklar için en uygunu 9.2-11.5 mg/lt’dir.
2.1.3. Nitrat. Nitrit ve Üre
Bir azot bileşiği olan nitratın (NO3 )tolere edilebilecek sınırı 100-300 mg/lt
olarak belirlenmiştir. Buna karşı 0.1-0. 2 mg/lt toksik etki düzeyine sahip olan
nitrit (NO2) ile zehirlenme çok yavaş seyreder. Karaciğer, dalak ve böbreklerde
kan yapan pigmentlerin birikmesine ve anemiye sebep olur. Sulardaki üre
miktarı 0.03 mg/lt olduğunda balıklar 3 saat içinde ölürler. Üre, solungaç
yaprakçıklarının birbirine yapışmasına ve büzülerek dağılmasına neden olur
(Emreve ark., 2000).
2.1.4. Klor ve Klorür Bileşikleri
Genellikle sularda klorür bileşikleri Ca, Mg ve NaCl şeklinde bulunur.
Serbest klor zehirlenmesinde balıklarda gözler, göz çukuruna çöker; titreme,
14
deri ve solungaçlarda kansızlık görülür. Tolere sınırı 0.01-0.03 mg/lt/Cl2 olarak
tavsiye edilmektedir (Emre ve ark., 2000)
2.1.5. Demir
Demir, pH’ın yükselmesine neden olur. Balık larvalarında, solungaçları
bloke ederek boğulmalarına sebebiyet verir. 0.1mg/lt’nin üstündeki değerler
yumurtalarda ölüme neden olur (Emre ve ark., 2000).
2.1.6. Karbondioksit (CO2)
CO2, sulara atmosferden diffüzyonla, bitki ve hayvanların solunumundan
yan ürün olarak ve sediment tabakası sonucu karışmaktadır. Tolere edilen
karbondioksit sınırı, larvalar için 15 ppm/lt nin altında sofralık balıklar için ise
30 ppm nin altında olması tavsiye edilir (www. bahçe.biz/hayvan/ala1.htm).
2.1.7. pH
Bir bileşikteki hidrojen iyonunun logaritmik karşılığı olarak tanımlanır,
matematiksel olarak şöyle gösterilir. pH= log1/ (H+) (6). Alabalıklar için
optimum pH 5.5-8.5 arasındır. Balık yetiştiriciliğinde özellikle dikkat edilen
hususlardan biri öldürücü etkiye sahip olan asidik ve bazik sınırlar pH=4 ve
aşağısı ile pH =11 ve yukarısıdır (Akyurt, 1993).
2.1.8. Su Sertliği
Suyun sertlik düzeyi o ortamda yaşayan yaşamları üzerinde sınırlayıcı bir
etkiye sahiptir. Alabalıklar için sertlik sınırı (CaCO3) 150 ppm olarak
belirlenmiş olup böylelikle alabalıklar hafif ve orta suları tercih ederler.
3. Metot
3.1. Numune Alma
Atatürk Baraj Gölü’nün Kahta Liman Mevkii’nde kıyıdan 50 metre uzaklıkta
derinliğin ise 25 m olan istasyona kayıkla gidilerek 2 lt’lik havası alınmış ve
iyice temizlenmiş olan pet şişeler içerisinde, su yüzeyinin yaklaşık 40 cm
derinliğinden su numunesi alınmıştır. Her ayın ikinci haftası periyodik olarak
alınan su örnekleri 4-5 kat gazete kâğıdı ile iyice sarılıp aynı gün Adıyaman
Tarım İl Müdürlüğü su analiz laboratuarına getirilerek parametrik değerler
incelenmiştir.
Çizelge 1: Aylara Göre Sıcaklık Değişimi
Parametre
Su
Sıcaklığı
Birim
Yıl
C0
2005
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
May.
8.0
9.8
11.9
16.0
19.0
Haziran
25.0
Tem.
Ağus.
Eylül
Ekim
Kasım
Aralık
28.0
31.0
27.0
25.0
15.2
8.8
3.2. Oksijen Tayini
İstasyon yerinde oksijen metre aleti kullanılarak yapılmıştır.
15
Çizelge 2: Aylara Göre Sudaki Çözünmüş Oksijen Değişimi
Paramete
Oksijen
Biri
m
Yıl
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
May.
Haz.
Tem.
Ağus.
Eyl.
Ekim
Kasım
Aralık
mg/lt
O2
2005
9.9
9.5
8.6
7.9
7
6.9
6.1
6
6.2
6.4
11.3
11.4
3.3. Nitrat, Nitrit, Üre
Nitrit tayininde klometrik ve nitrat tayininde ise fenol disülfonik metodu
kullanılmıştır.
Çizelge 3: Aylara Göre Sudaki Nitrat, Nitrit Değişimi
Parametre
Birim
Yıl
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
May.
Haz.
Tem.
Ağus.
Eyl.
Ekim
Kasım
Aral.
Nitrit
Mg/lt
2005
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Nitrat
Mg/lt
2005
0
1.71
0
5.0
1.5
0
0
0
0
0
0
2. 1
3. 4. Klor ve Klorür Bileşikleri
Suyun kimyasal bileşimine dayanarak çeşitli konsantrasyonlardaki klorür, tuzlu
bir tat meydana getirir.
Çizelge 4: Aylara Göre Sudaki Klor ve Klor Bileşikleri Dağılımı
Parametre
Birim
Yıl
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
May.
Haz.
Tem.
Ağus.
Eyl.
Ekim
Kasım
Aral.
Klor ve
Klor
Bileşikleri
Mg/lt
2005
0.0
0.0
0.0
0.0
0.0
0.0
0.0
2.0
5.0
0.0
0.0
0.0
3. 5. Demir Tayini
Fenantrolin metodu kullanılmıştır.
Çizelge 5: Aylara Göre Sudaki Demir Dağılımı
Parametre
Birim
Yıl
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Demir
Mg/lt
2005
0
0.01
0
0
May.
0.1
Haz.
Tem.
Ağus.
Eyl.
Ekim
Kasım
Aral.
0.1
0
0
0
0
0
0
Aral.
3. 6. Karbondioksit (CO2)
Yapılan ölçümler neticesinde karbondioksit değerleri aşağıdaki gibidir.
Çizelge 6: Aylara Göre Sudaki CO2 nin Değişimi
Parametre
Birim
Yıl
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
May.
Haz.
Tem.
Ağus.
Eyl.
Eki.
Kas.
CO2
Mg/lt
2005
15
15
16
16
17
17
17
18
18
16
18
16
16
3. 7. pH
İstasyon yerinde pH metre aleti kullanılarak değerler tespit edilmiştir.
Çizelge 7: Aylara Sudaki pH’ın Değişimi
Parametre
Birim
Yıl
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
May.
Haz.
Tem.
Ağus.
Eyl.
Ekim
Kasım
Aral.
pH
Mg/lt
2005
8.4
8.1
8.3
8.5
8.5
7.6
7.8
7.9
8.2
8.3
8.4
7.0
3. 8. Su Sertliği
ETDA titrasyon metodu kullanılmıştır.
Çizelge 8: Aylara Göre Su Sertliğinin Dağılımı
Parametre
Birim
Yıl
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
May.
Haz.
Tem.
Ağus.
Eyl.
Ekim
Kasım
Aral.
Toplam
Su
Sertliği
Mg/lt
2005
220
210
195
180
170
180
225
220
225
240
220
200
TARTIŞMA VE SONUÇ
Çalışmada Atatürk Baraj Gölünün doğal kalitesi konulmaya çalışılmış olup 9
parametre incelenmiştir.
Çizelge 9: Atatürk Baraj Gölü’nde yapılan bu çalışmada 2005 yılına ait 9
parametrik değer aşağıdaki çizelgede verilmiştir.
Birim
Yıl
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
May.
Haz.
Tem.
Ağus.
Eyl.
Ekim
Kas.
Aral.
Sıcaklık
C0
2005
8. 0
9. 8
11.9
16.0
19.0
25.0
28.0
31.0
27.0
25.0
15.2
8.8
Oksijen
mg/lt
O2
Mg/lt
2005
9. 9
9. 5
8. 6
7. 9
7
6.9
6.1
6
6.2
6.4
11.3
11.4
Nitrit (NO2)
2005
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Nitrat (NO3)
Mg/lt
2005
0
1.71
0
5. 0
1.5
0
0
0
0
0
0
2.1
Klor ve Klor
Bileşikleri
Mg/lt
2005
0.0
0.0
0.0
0.0
0.0
0.0
0.0
2. 0
5.0
0.0
0.0
0.0
Demir
Mg/lt
2005
0
0.01
0
0
0.1
0.1
0
0
0
0
0
0
CO2
Mg/lt
2005
15
15
16
16
17
17
17
18
18
16
18
16
pH
Mg/lt
2005
8.4
8.1
8.3
8.5
8.5
7.6
7. 8
7.9
8.2
8.3
8.4
7.0
Toplam Su
Sertliği
Mg/lt
2005
220
210
195
180
170
180
225
220
225
240
220
200
Parametre
Baraj Gölü Çizelge 9’da sıcaklık dağılımına baktığımızda değişimlerin Mart
ayından sonra yükselişe geçtiği ve bu yükselişinin Ağustos ayına kadar devam
edip özellikle Temmuz ve Ağustos aylarında maksimum noktaya çıktığını
görmekteyiz. Alabalık yetiştiriciliği açısından 12-18 0C arası çok uygun
sıcaklıklardır. Buna göre Kasım-Mayıs Ayları sonuna kadar Alabalık
yetiştiriciliği açısından uygundur. Atatürk Baraj Gölü yıl içerisindeki oksijen
dağılımına baktığımızda çözünmüş oksijen miktarının Mayıs ayından sonra hızlı
17
düşüş yaptığı Kasım ayı ile beraber artış sağladığı görülmektedir. Gökkuşağı
alabalığı için minumum çözünmüş oksijen değeri 6 mg/lt olarak kabul edilir.
Uygun sınırlar da 9.2-11.5 mg/lt’dir. Haziran-Eylül ayları arası alabalık
yetiştiriciliği açısından uygun değildir. Atatürk Baraj Gölü’ndeki Nitrit ve Nitrat
değerlerine baktığımızda yıl boyunca alabalık yetiştiriciliği açısından sıkıntı
teşkil etmediği görülür. Toksik etki yapacak düzeyde değildir. . Atatürk Baraj
Gölü’nün klor ve klorür bileşikleri yetiştiricilik yönünden de bir problem teşkil
etmediği görülür. Çizelge 9, demir düzeyine baktığımızda 0.1 mg/lt üzerindeki
değerler, gökkuşağı alabalık yumurtaları için yaşamlarını engelleyen bir
değerdir. Çizelgedeki değerler, yetiştiricilik açısından bir problem
oluşturmadığını görmekteyiz. Baraj gölündeki demir (Fe) bileşiklerine genelde
rastlanılmamıştır. Bunun sebebi gölün oksijen düzeyinin ideal olması ve göl
akıntısının olması gösterilebilir. Atatürk Baraj Gölü karbondioksit değeri
ortalama 16.8 mg/lt’dir. Min. ve max. Değerler 15-18 mg/lt olarak tespit
edilmiştir. Ağustos ve nisan ayları arasında çok hafif bir dalgalanmanın olduğu
bunun da en büyük sebebinin bu aylarda meydana gelen yağışların etkisiyle
atmosferde bulunan CO2 in yağmur sularıyla göle karışması ve bu dönemde
bitkisel ve hayvansal organizmaların artışı dikkate değer bulunmuştur.
Yetiştiricilik açısından 30 ppm’in altında olması tavsiye edilir. Göldeki pH
değeri ortalama 7.5, minumum ve maximum değerler 7-8.5 olarak tespit
edilmiştir. Bu değerler bize, gölün pH düzeyinin alabalık yetiştiriciliği açısından
uygun olduğunu göstermektedir. Atatürk Baraj Gölü’nün yıl içindeki toplam
sertlik değerlerine baktığımızda ortalama değer 223.7 mg/lt’dir. Bu değer
alabalık yetiştiriciliği açısından problem teşkil etmemektedir.
Sonuç olarak Atatürk Baraj Gölü Kahta Liman Mevkii’nde bir yıllık bazı su
kalitesi parametrelerinin alabalık yetiştiriciliği açısından uygunluğu teyit
edilmiş ve Ekim-Haziran ayları arasında ideal olduğu kanaatine varılmıştır.
Yüksek ekonomik değere sahip olan alabalıkların yavru hâlinde (30-50 gr)
alınıp 4-6 ay boyunca beslenerek sofralık balık büyüklüğüne getirilebileceği
tespit edilmiştir.
KAYNAKÇA
Akyıldız, A. R., (1992), Balık Yemleri ve Teknolojisi, A.Ü. Ziraat
Fakültesi Yayınları; 1280, Ankara, 180 s.
Akyurt, İ., (1993), Balık Yetiştiriciliğinde Su Kalitesi Yönetimi, Atatürk
Üniversitesi Ziraat Fakültesi Ders Yayınları No: 143, Erzurum.
Anonim, (1988), DSİ XVI Bölge Müdürlüğü, Şanlıurfa.
Anonim, DİE, (2003), Su Ürünleri İstatistikleri 2001, T.C. Başbakanlık
Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, Ocak 2003, (2001) Ankara.
Atay, D. ve Korkmaz, A. Ş., (2000), “Avrupa Birliği ve Türkiye Su Ürünleri
Sektörleri Arasında İhracat ve İthalat Düzenlemeleri”, Doğu Anadolu Bölgesi
IV. Su Ürünleri Sempozyumu, 28-30 Haziran 2000, Erzurum”, 509-541 s.
18
Buruno, A., (1987) Nutrition in Marine Aquaculture.”Fao”, Lizbon, 383
p.
Emre, Y., (2003), Kürüm, V., (2000), Havuz ve Kafeslerde Alabalık
Yetiştiriciliği Teknikleri Kitabı, s. 17, 29, 35, Kepez Su Ürünleri Araştırma
İstasyonu Müdürlüğü.
Lukowicz, M., (1979), Verfahren und Probleme der Modernen
Aquakultur. Landtechnik. 7-8: 4.
-----, M., (1984), Production, Qualitat und Vermarktung Son
Süpwasserfischen in der Bundesrepuklik Deutschland. Bayer, Landw. Jb., 12: 117-134.
Şafak, N., (1992), “Su Ürünleri Planlaması“, Bilim ve Teknik Dergisi,
TÜBİTAK, C. 25, 292, 42-43, Mart 1992.
Şevik, R., (1993), Aşağı Fırat Sularının Doğal Kalitesi Üzerine Atatürk
Barajının Etkileri ve Su Ürünleri Açısından Değerlendirilmesi, Güneydoğu
Anadolu Bölgesi I. Hayvancılık Kongresi s. 362-374, 12-15 Mayıs, Şanlıurfa.
19
VAN GÖLÜ HAVZASI’NDA SU POTANSİYELİ’NİN
TESPİTİ VE GELECEĞİ
ALAEDDİNOĞLU, Faruk*-YILMAZ, Erkan**
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
XXI. yüzyıl birçok değişimi beraberinde getirmiştir. Bunların bir kısmı
insanlığı çağdaş dünyanın bir parçası ve tamamlayıcısı yaparken, diğer kısmı
onu birçok sorunun parçası yapmıştır. Şüphesiz bu durum kader değil,
sürdürülebilir bir yaklaşımın sergilenemeyişinden kaynaklanmaktadır. Bu
noktada, insanoğlunu tehdit eden en büyük tehlike küresel iklim değişikliği ve
onun olası sonuçlarıdır. Küresel iklim değişikliği, birçok bilim insanına göre
Türkiye’nin de içinde bulunduğu orta enlemlerde daha etkili olacak ve
geleceğimizi tehdit edecektir. Dolayısıyla Türkiye’de havzaların su
potansiyellerinin belirlenmesi ve geleceklerine yön verilmesi ülkemizin en
önemli gündem konularından biri olacak ve öyle görünüyor ki bu konu daha da
yaşamsal bir hâl alacaktır.
Su potansiyelinin doğru bir şekilde belirlenmesi, kullanma konusunda planlı
davranılmasını, diğer bir ifadeyle alanın en verimli ve sürdürülebilir şekilde
kullanılmasını sağlayacaktır. Bu noktadan hareketle, 13.605 km2lik alanı ve
bünyesinde barındırdığı yaklaşık bir milyon nüfusuyla Van Gölü Havzası’nın su
potansiyelinin belirlenmesi, önemli bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır.
Özellikle, havza içinde hızla artan şehirsel nüfus ve onun getirdiği kaotik durum
düşünüldüğünde, suya ilişkin her türlü yaklaşım daha da anlamlı hale
gelmektedir. Su potansiyelinin belirlenmesi ve geleceğine ilişkin yapılan
çalışmada kullanılacak değişkenler (GIS) Coğrafi Bilgi Sistemleri ile işlenmiş
ve oluşturulan bu datalar sayesinde yine farklı yöntemler kullanılarak Van Gölü
Havzasının su potansiyeli tespit edilmeye çalışılmıştır. Tespit edilen su
potansiyelinden hareketle havzadaki nüfus artış hızı ve küresel iklim
değişikliğinin olası sonuçları dikkate alınarak geleceğe yönelik bir projeksiyon
çizilmiştir. Zira günümüzde havza genelinde ve özellikle de şehirsel
yerleşmelerde bir sorun olan suyun, neyi ifade ettiği özellikle planlamacılar ve
*
Yrd. Doç. Dr., Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Zeve
Kampüsü. Van/TÜRKİYE. e-posta: [email protected]
**
Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Zeve Kampüsü.
Van/TÜRKİYE. e-posta: [email protected]
20
yerel yönetimler için bilinmesi gereken önemli bir konudur. Çünkü elinizde ne
olduğunu bilirseniz onu nasıl kullanacağınızı da bilirsiniz.
Anahtar Kelimeler: Van Gölü Havzası, iklim değişikliği, su potansiyeli,
havza.
ABSTRACT
Determining the Potential Water Supply at the Lake Van Basin and Its
Future
XXIst century has brought a lot of changes. While, some of these
developments have made humanity a part and complementary of the
contemporary world, some has created problems. Undoubtedly that is not fate; it
is stemmed from an approach that can not be put into practice. At this point, the
most dangerous event which threatens human being is global warming and its
result. According to many scientists, the result of global warming will affect the
latitude where Turkey reaches and it will threaten the future. So, in Turkey
determining the potential of the drainage basins water supply and planning
water usage in the future will be a current issue and a fatal subject.
Determining the potential of the water supply correctly will provide behave
prudently, at the other words it will provide more productivity and obtain
sustainable development for future. Because of these, with approximately 1
million populations and 13. 605 km2 being used field, determining the Lake Van
Basin water supply becomes a fatal matter. Particularly, when thought the
quickly rising population and the problems coming with, the alternatives for
water supply is being more important. In this study on determining the potential
of water supply at the Lake Van basin and its future, GIS software and remote
sensing data (satellite images) will be used. The data created will be used about
this concept by using different models and methods to calculate the reserve of
water. According to results, the projection future water supply and using will be
estimated by take attention of rapid population rising and effects of global
warming. Today, the water supply and reserves importance are so important for
local government and city planning especially in big cities and closed basins.
Determining availability of what you have, it provides a better usage of
materials.
Key Words: Lake Van basin, climate change, water supply, basin.
GİRİŞ
XX. yüzyıl insanlık tarihi açısından birçok değişkenin birlikte görüldüğü,
dengesizliklerin de buna eşlik ettiği bir dönem olmuştur. Teknoloji modern
insanın en temel gereksinimi olurken, onun ürünü olan sanayi bugün geldiği
boyut itibarıyla insanlığı tehdit eden bir özellik kazanmıştır. Bu tehdidin en
temel nedeni hızla artan dünya nüfusunun ihtiyaçlarını karşılamak ve daha iyi
şartlarda yaşam isteklerine cevap vermek için büyüyen endüstriyel üretim ve
artan şehirleşme faktörleridir. Hızlı nüfus artışı, şehirleşme ve ülkelerin ne
pahasına olursa olsun büyüme ve dünyaya hükmetme arzusu bugün yüz yüze
21
kaldığımız küresel iklim değişikliğinin de en temel nedenidir. Ancak yerel olan
bu nimetlerin külfeti bütün dünyalılara çıkarılmış durumdadır. Dahası dünya
ölçüsünde gerçekleşecek iklim değişikliği senaryolarında ayakta kalmanın yolu,
ileri teknoloji ve büyük finansman gerektiren projelerden geçtiği gerçeğidir.
Ülkeler arası gelir ve teknolojik dengesizlik, aslında var olan bu kaotik durumun
yaratıcıları olmamalarına rağmen az gelişmiş ülkelerin aleyhine işlemektedir.
İşte bu noktada kanaatimizce ekonomik anlamda gelişmiş ülkeler arasında kabul
gören Türkiye, iklim değişikliği ve olası sonuçları noktasında var olan en kötü
senaryolara göre kendini yapılandırmalıdır.
İçinde Türkiye’nin de bulunduğu birçok dünya ülkesinde iklim değişikliği
bir noktada su sorunu şeklinde algılanabilir. Çükü iklim değişikliğinin en somut
yansıması su kaynakları üzerine olacaktır. Bu anlamda ülkemizdeki su
kaynaklarının geleceğine ilişkin yaklaşımların doğru analiz edilmesi için
havzalar ölçeğinde ele alınması ve olası değişikliklerden ne oranda
etkileneceğinin hesaplanması gerekmektedir. Bu amaçla havzalarda su
potansiyelini ortaya koymak için havza ölçeğinde yağış, sıcaklık, buharlaşma,
akarsuların akış miktarı, vb. kriterlerin geçmişten günümüze gösterdiği
değişimler değerlendirilmeli ve geleceğe yönelik projeksiyonlar yapılmalıdır.
Türkiye 77.797.127 ha (779.452 km2) alanıyla büyüklük bakımından
dünyanın 34. büyük ülkesidir. Şüphesiz bu büyüklükteki bir ülkenin su
potansiyelini bir bütün olarak ele alıp incelemek ve ona göre bütüncül yaklaşım
sergilemek anlamlı olmaz. Dolayısıyla ülkemizde var olan havzalar ölçeğinde
bu konuya yaklaşmak ve havzaların genel özelliklerine göre tespitler yapmak
daha doğru bir yaklaşım olsa gerekir. Bu bağlamda, 16 büyük havzadan oluşan
Türkiye’nin yıllık ortalama akışı 186.05 km³dır (Şen, 2002: 16). Bu havzalardan
biride Türkiye’nin en büyük gölü olan Van Gölü’nün içinde bulunduğu
havzadır. Doğu Anadolu Bölgesinde kapalı bir havza özelliğinde olan bu
alandaki ortalama akış 2,39 km³/yıldır. Çalışma alanımız olan bu havza 13.
605km²’lik bir alana sahiptir. 2000 yılı nüfus bilgilerine göre 949.706 kişinin
yaşadığı havza iklim elemanları, nüfus büyüklüğü, akarsu yoğunluğu ve
taşıdıkları su miktarları açısından kendi içerisinde oldukça farklılıklar
göstermektedir. Bu farklılık Van gölü havzasını tek bir bütün olarak değil, daha
küçük birimler hâlinde bakılmasını gerektirmektedir. Bu amaçla havza kendi
içerisinde daha küçük tali havzalara bölünmüş ve su bilançosu ve geleceğine
ilişkin yaklaşımlar ona göre değerlendirilmiştir.
Araştırma Alanı ve Genel Özellikleri
Araştırma alanı, Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer almaktadır. Ülkemizin Tuz
Gölü kapalı havzasından sonra ikinci büyük kapalı havzası durumundaki Van
Gölü Havzası, doğuda Van Doğusu dağları, güneyde; Güneydoğu Toroslar,
batıda; Nemrut ve Süphan, kuzeyde ise Aladağlar, ve Tendürek volkanik dağları
ile sınırlanmaktadır. Topoğrafik olarak bir çanak şeklinde olan Van gölü
havzası çevresinde de depresyonlarla yer almaktadır (Harita 1, bkz.: s. 489).
22
Araştırma alanının da adını aldığı göl olan Van Gölü, dünyanın en büyük
dördüncü ve suları sodalı en büyük gölüdür. Göl ortalama deniz seviyesinden
1650 metre yüksekliktedir ve sahip olduğu su yüzeyi 3582 km²dir (Çelik, 1999).
Bu su yüzeyi ile göl, 576 milyar m3 su içermektedir ve gölün su girdisi 12596
km²lik drenaj alanındaki yüzeysel akış, miktarları bilinmeyen yer altı suyu ve
direkt olarak göl üzerine düşen yağıştan oluşmaktadır (Batur, 1996). Derinlik
haritasında batı kısmı 440 m derinliğe sahip olan Van Gölü’ne 101 adet
akarsuya dökülmektedir. Bu akarsulara ait yıllık ortalama tahmini debi 2,94
milyar m³/yıl olarak hesaplanmıştır (Çelik, 1999: 6). Göl, dördüncü zaman’daki
yağışlı ve soğuk dönemlerde bugünkü seviyesinden daha yüksek seviyelere
ulaşmıştır ki bunu alan ve hacim değişikliğine uğradığı göl dolguları ve eski
kıyı çizgilerinden anlamak mümkündür. Bu kanıtlar göl, seviyesinin bugünkü
normal seviyesinden 10-15, 25-30 ve 45-50 metre yükseklikte olduğunu
belirtmektedir. Özgür (1995) belirttiğine göre eski kıyı çizgileri günümüzden
18000 yıl önce Van Gölü su seviyesi bugünkü seviyesinden 72 metre daha
yüksekteydi. Bu yüksek seviyede o zaman ki hava sıcaklıklarının 5 °C daha
düşük ve havanın daha fazla yağışlı olmasına bağlanmaktadır. (Kadıoğlu, 1995).
Ancak yakın gelecekte göl seviyesinde zaman zaman azalışlar olsa da genel
eğilim hep yükseliş yönünde olmuştur (Harita 2, bkz.: s. 490).
Havzanın eğim değerleri açısından farklılık göstermesi ve parçalı bir yapıya
sahip olması bakı şartları açısından da farklılıkları getirmektedir. Bakı
şartlarındaki çeşitlilik gerek bitki örtüsü ve gerekse buharlaşma düzeylerini
belirlemede önemli kriterler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu anlamda
havzanın bakı şartlarının da bilinmesi gerekmektedir (Harita 3, bkz.: s. 490).
Havzaların Belirlenmesi
Araştırma sahamız olan Van Gölü Havzası belirlenirken su toplama çizgisi
dikkate alınmıştır. Su toplama havzasının belirlenmesinde su toplama çizgisi
üzerinde istenen herhangi bir noktaya su temin eden alan belirlenmiştir. Bu
alanı belirlemek için ise, o noktanın hemen yakınında su ayırım çizgisinin harita
ve/veya arazide tespit etme işlemi gerçekleştirilmiştir. Havza sınırını da
belirleyen bu su ayırım çizgisi, havzanın su toplama alanını ortaya çıkarmıştır.
Dolayısıyla söz konusu alan içerisinde yüzeye düşen yağış tek bir çıkış
noktasında toplayan mecraların tümünü içeren arazi parçalarının yatay düzlem
üzerindeki iz düşüm alanına havza alanı denmektedir (Şen, 2002: 37-38)
Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi Van Gölü Havzası’nı bir bütün olarak değil,
kendi içinde küçük (tali) havzalara bölerek ele aldık. Bunlar belirlenirken
akarsuların su toplama havzaları dikkate alınmıştır. Bu kıstasa göre belirlenen
havzalar içerisinde Engil Nehri, Karasu Nehri, Muradiye Nehri, Karasu Nehri,
ve Zilan Deresi Havzaları bulunmaktadır. Sayılan bu büyük akarsulardan başka
özellikle havzanın güneyinde ve batısında yer alan ve DSİ veya EİEİ tarafından
akım ölçümü bulunan Kotum Çayı, Surfesor Deresi ve Gevaş Derelerinin de su
toplama Havzaları belirlenmiş ve ayrı bir havza olarak ele alınmıştır. Bunun
dışında Erçek Gölü’ne dökülen tüm dere, çay ve akarsuların tamamı Erçek
23
havzası içerisinde değerlendirilmiştir. Geriye kalan alanlar ara havzalar olarak
nitelendirilmiş ve komşu iki Havzanın adları ile isimlendirilmiştir. Mesela Van
Şehri civarındaki Akköprü Çayı’nın da aktığı ara havza Erçek-Karasu-Engil
Havzası olarak isimlendirilmiştir. Bu yöntemle belirlenen havzalar içerisinde
Karasu-Muradiye, Muradiye-Deliçay, Deliçay-Zilan, Zilan-Surfesor, SurfesorKotum, Kotum-Gevaş, Gevaş-Engil havzaları bulunmaktadır. Ayrıca Havzaya
komşu olan Göllü ve Uzuntekne Polyelerinin de havzaya yeraltından su
gönderdiği kabul edilmiş, fakat hesaplamalarda yarı değerleri alınmıştır. Van
Gölü durgun su yüzeyi de ayrıca farklı bir Havza olarak düşünülmüştür (Harita
4, bkz.: s. 491).
Havzalar için Kullanılan Veri Setleri ve Özellikleri
Bu çalışmada, havzanın su bilançosunu hesaplamak maksadıyla,
meteorolojik ve hidrolojik veri setleri kullanılmıştır. Bunlar sırasıyla sıcaklık,
yağış, buharlaşma ve akım verileridir.
Tablo 1: Van Gölü ve Yakın Çevresindeki Meteoroloji İstasyonları
No
İstasyon Adı
Yükselti (m) x
y
1
Adilcevaz
1850
42.73
38. 80
Dönem
Yıl Havza
1984-1991 6
2
Ağrı
1631
43.05
3
Ahlat
1722
42.50
4
Başkale
2400
44.02
5
Bitlis
1573
42.12
39. 72 1975-2006 32
1975-2006 32
38. 77
1975-2006 32
38. 05
38.40 1975-2006 32
6
Çaldıran
2000
43.92
39.13
7
Doğubeyazıt
1725
44.08
39.55
8
Erciş
1678
43.35
39.03
9
Erçek
1900
43.65
38.65
10
Gevaş
1696
43.10
38.30
11
Gürpınar
2175
43.42
38.33
12
+
2100
43.80
38.32
Güzelsu
13
Hakkâri
1728
43.73
37.58
14
Hizan
1530
42.43
38.23
15
Malazgirt
1565
42.53
39.15
16
Muradiye
1706
43.77
38.98
17
Muş
1284
41.48
38.73
1975-2006 32
Van Gölü
1984-1995 11
Van Gölü
1982-2006 25
Van Gölü
1984-2006 21
Van Gölü
1985-1987 3
Van Gölü
1975-2006 32
Dicle
1985-1995 11
Dicle
1975-2006 32
Fırat
1975-2006 32
Van Gölü
1975-2006 32
Fırat
1975-2006 32
Van Gölü
19
Patnos
1650
42. 87 39. 23
42. 53 38. 48 1987-1998 10
1975-2006 32
42. 30 38.50
43. 38 38.50 1975-2006 32
Tatvan
Van
1665
1671
Dicle
Van Gölü
43. 98 38. 67
21
22
Dicle
Aras
2100
1850
Van Gölü
1975-2006 32
Özalp
Reşadiye
Fırat
1985-1995 11
18
20
Van Gölü
1976-2003 27
Fırat
Van Gölü
Van Gölü
Van Gölü
Van Gölü Havzası’nda aylık ortalama sıcaklık, toplam buharlaşma ve toplam
yağış hesaplanırken 21 adet meteoroloji istasyonunun uzun, yıllık, aylık
24
ortalama sıcaklık rasatlarından faydalanılmıştır (Tablo 1). Bu istasyonlardan
büyük çoğunluğu havza içinde kalırken bir kısmı ise havza dışında kalmaktadır.
Havza dışında kalan istasyonlar, Malazgirt, Patnos, Doğubeyazıt, Ağrı, Başkale,
Hakkari, Hizan, Muş ve Bitlis istasyonlarıdır.
Sınırlılıklar
Yapmış olduğumuz çalışmada sıcaklık, yağış, buharlaşma ve akım verileri
kullanılmıştır. Bu veriler aylık mevsimlik ve yıllık şeklinde ayrı tablolar hâlinde
hazırlanmış ve hazırlana her tablonun biri gerçek değerlere göre yapılmış, diğeri
yükselti değerleri dikkate alınarak yapılmıştır. Kısacası her bir başlıkta, yani
sıcaklık, yağış, buharlaşma ve akım değerlerinde, onlarca tablo ve harita
üretilmiştir. Örneğin sıcaklık değerleri ile ilgili 24 tablo üretilmiştir. Yağış,
buharlaşma ve akım değerleri için de benzer sayılarda tablolar üretilmiştir.
Dolayısıyla onlarca tablo ve şekli bu metine sığdırmamız imkânsız olmuştur. Bu
nedenle ilk etapta havzanın su potansiyelini ortaya koymak için hazırlanmış
olan tabloların 7’si ve haritaların ise uzun yıllık ortalamaları verilmek
durumunda kalınılmıştır. Ayrıca yağış, akım ve buharlaşma değerlerinden
faydalanılarak her bir ay için Van Gölü Havzası’nın su bütçesi oluşturulmuştur.
Hazırlanan bu tablolarında sadece bir aya (haziran) ilişkin değerler metne
koyulmuştur. Havza’nın su bütçesini ortaya koymanın yanında havzada iklim
değişikliğinin etkilerini ortaya koymak için Mann-Kandel ve en küçük kareler
yöntemleri kullanılmıştır. İklim değişikliğinin ortaya konulmasında kullanılan
yağış, sıcaklık, buharlaşma, karın yerde kalma süresi ve rüzgâr gibi değişkenler
formüle edilmiş, ancak bunlardan da yalnızca sıcaklık ve yağış değerleri
metinde yer almıştır. Dolayısıyla sayfa sınırlılığı bizi böyle bir yaklaşıma
zorlamıştır. Ancak tablosu verilmeyen bulguların sonuçları metin içerisinde ele
alınmış ve onlar üzerinden tartışma yapılmıştır.
Yöntem
Havza’nın su potansiyelini ve gelecekteki nüfusunu tespit etmek ve küresel
iklim değişikliğinin havzayı ne ölçüde etkileyeceğini ortaya koymak için, başta
havzanın iklim elemanları ele alınmıştır. Çünkü öncelikle Havza’ya giren
yağışın, sıcaklığın ve bir şekilde akışı etkileyen buharlaşmanın etkilerini
görmek gerekmektedir. Bu amaçla havza ve çevresinde geçmişten günümüze
iklim elemanlarındaki değişimin ortaya konulması amacıyla iki farklı istatistik
metodu kullanılmıştır. Bunlardan biri en küçük kareler yöntemi (EKK) için
gereken korelasyon analizi, diğeri Mann-Kandel (M-K) sıra korelasyon testidir.
EKK parametrik bir istatistik metodudur, M-K ise nonparametrik bir yöntemdir.
Bu iki metodun kullanılmasındaki maksat, EKK’nın genellikle normal dağılım
gösteren veri setlerinde kullanılma gerekliliğidir. Kullandığımız verilerin ise bir
kısmı normal dağılım gösterirken, bir kısmı sola çarpık bir kısmı ise sağa çarpık
verilerden oluşmaktadır. İşte bu sınırlılığın ortadan kaldırılması için iki test bir
arada kullanılmıştır.
25
Korelasyon Analiz KASJ’İ, (KA)’i, iki değişken arasındaki ilişkinin
yönünün, derecesinin ve bu ilişkinin istatistik açıdan anlam taşıyıp
taşımadığının ortaya konulması gerektiğinde kullanılır. Korelasyon katsayısı +1
ile –1 arasında değişen sayısal bir değerdir. Sonucun +1’e yaklaşması, bağımlı
değişkenimizde artma eğilimi olduğunu gösterirken, –1’e yaklaşması ise azalma
trendine girdiğini belirtmektedir. 0’a yaklaşan değerler ise ilişkini anlam ifade
etmediğini gösterir (Çiçek, 2002: 12, Köksal, 1980: 306). Korelasyon analizinde
aşağıdaki formül kullanılır.
r=
∑ ( x − x) ∑ ( y − y )
∑ ( x − x) ∑ ( y − y )
2
2
Bu çalışmada x yani bağımsız değişken olarak yıllar alınmıştır. Bağımlı
değişken yani y ise analiz edilen parametreyi ifade etmektedir.
M-K sıra korelasyon katsayısı testi, zaman serilerinde kullanılan bir
istatistiktir. Doğa bilimlerinde oldukça kullanışlı olan bu istatistik kolay olma,
güvenilir sonuç verme ve eksik veriler dâhilinde de kullanılabilme gibi
avantajlara sahiptir (Libiseller, 2002). Bu istatistik yönteminde T ve S
istatistikleri hesaplanmaktadır.
T = ∑ sgn( Z i − Z j )
j <i
⎧1, if x > 0
⎪
sgn( x) = ⎨0, if x = 0
⎪ −1, if x < 0
⎩
eşitliğiyle hesaplanır. Buradaki z herhangi bir ölçümü ifade etmektedir. Bu
işlem de ölçümler küçükten büyüğe sıralanır. Her yıl için elde edilen T değerleri
toplanarak ölçümün eğilimi (S) bulunur.
ω
S = ∑ Tj
j =1
S değeri + ve – yönde olabilmektedir. + değerler hesaplanan parametrenin
artma eğiliminde olduğunu göstermektedir. – yönlü değerler ise azalma
yönündeki eğilimleri göstermektedir.
Şüphesiz yukarıdaki formülleri uygulamak için öncelikle havzanın yağış,
sıcaklık ve buharlaşma olmak üzere iklim elemanlarının incelenmesi
yapılmıştır. Bu incelemeler hem gerçek değerlere göre hem de yükselti
kademeleri dikkate alınarak gerçekleştirilen ölçümlere göre yapılmıştır. Bunu
26
yaparken de mevcut verilerin kullanımı tamamen bilgisayar ortamında
hazırlanmış ve istatistik yazılımları ile modeller belirlenmiş ve alansal analizleri
Coğrafi Bilgi Sistemleri yazılımları sayesinde yapılmıştır. Havza ve
çevresindeki istasyonlara ait yükselti modeli oluşturulmuş ve bu model
oluşturulurken Naturel Neighbour Interplasyon Metodu kullanılmıştır.
Oluşturulan bu model İYM (İstasyon Yükselti Modeli) olarak adlandırılmıştır.
Aynı şekilde havza ve çevresine ait eşyükselti eğrilerine bağlı olarak oluşturulan
diğer Sayısal Yükselti Modeli’ne ise SYM şeklinde tanımlanmıştır.
İklim elemanlarındaki değişikliğin ölçülmesine ilişkin bu yöntemlerin yanı
sıra havzadaki nüfus artışının da yine 4 farklı yöntemle projeksiyonları
çıkarılmıştır. Projeksiyonlara esas alınan yıllar 1960, 1970, 1980, 1990 ve 2000
yılı köy bazında nüfus istatistikleridir. Bu istatistikler sayesinde, Bileşik Faiz,
Aritmetik, Üssel ve En Küçük Kareler Yöntemleri kullanılarak havzanın
geleceğe yönelik projeksiyonu çıkarılmaya çalışılmıştır.
Bileşik Faiz Yöntemi, Pt = Po(1 + r )t
Po = Son nufus
r = Yillik ortalama nufus artisi
Pt = Projekte nufus
t = Projekte edilen Yıl - Son Nüfus Yılı
Aritmetik Yöntem, Pt = Pi + (b * YF1 )
Po = Son nufus
Pi=İlk Nüfus
Pt = Projekte nufus
YF1 = Projekte edilen Yıl - İlk Nüfus Yılı
b = (Po-Pi)/YF
YF = Yıl Farkı
Üssel Yöntem, Pt = Po(e rt )
Po = Son nufus
r = Yillik ortalama nufus artisi
Pt = Projekte nufus
t = Projekte edilen Yıl - Son Nüfus Yılı
En Küçük Kareler Yöntemi, Pt =
1
∑ xy x
y+
∑
1
n
∑ x2
27
Pt = Projekte nüfus
x1=Projekte
nüfus yılı
n = Nüfus Sayımı Sayısı
y = Nüfus miktarı
x = Nüfus sayım yılı değerlendirme sonucunda
Araştırma Bulguları
Bu çalışmada ele aldığımız Van Gölü Havzası su bilançosu, geleceğe
yönelik nüfus projeksiyonları ve küresel iklim değişikliğinin olası etkileri
kapsamlı çalışma, birçok değişkeni içermesi ve havzada bu anlamda yapılan ilk
çalışma olması açısından anlamlıdır. Çalışmada kullanılan değerler havza
alanındaki meteorolojik istasyonlardan ve yakın çevresindeki istasyonlardan
alınmıştır. Bunun nedeni özellikle havza dışında seçilen istasyonların bir şekilde
havzayı dolaylıda olsa etkilediği ve havza ile yakın çevresi arasındaki benzerlik
ve farklılıkların ortaya konması gerekliliğidir. Çalışmanın temel amacı olan su
potansiyelinin tespiti konusunda havzanın yağış, sıcaklık, buharlaşma ve akım
değerleri gerçek ve uygulanan modellere göre tespit edilmiştir ve havzanın su
bütçesi ortaya konmuştur. Ayrıca iklim değişikliğinin havzadaki etkilerini
ortaya koymak için yöntem kısmında izah ettiğimiz en küçük kareler yöntemi
(EKK) ve Mann-Kandel (M-K) sıra korelasyon testilerinden faydalanılmış ve
havzadaki sıcaklık ve yağış değerlerindeki eğilim ortaya konmuştur.
Bu çerçevede Van Gölü Havzası içerisinde yer alan daha küçük birimli
havzalar ele alınmış ve bu havzalara ilişkin bulgular gerek metin içinde gerekse
tablolar aracılığıyla verilmiştir. Bulguların verilişinde şu şekilde bir sıralama
takip edilmiştir. Araştırmada bulgularının veriliş sıralamasında birinci öncelik
su potansiyelinin tespitine verilmiştir. İkinci sırada havzada görülen iklim
değişikliğinin etkileri ve üçüncü sırada havzanın bugünkü nüfusu ve modeller
yardımıyla oluşturulan gelecekteki nüfus artışının ne olacağı konusuna
verilmiştir.
Bu bağlamda ilk etapta su potansiyelinin tespiti için, sıcaklık, yağış,
buharlaşma ve akım değerleri gerçek ve modele göre verilmiş ve elde edilen
bulgulardan havzanın su bilançoları çıkarılmıştır. Havzalar incelendiğinde,
gerek sıcaklık ve gerekse yağış değerlerinde oldukça farklı bulguların
görüldüğü tespit edilmiştir. Yağış değerleri açısından incelendiğinde, havzada
yağışın doğudan batıya kuzeyden güneye doğru gittikçe artmakta olduğu
görülmektedir.
Havza’nın tamamına, gerçek değerlere göre düşen yağış 8361,95 hm³
olurken yükselti modeline göre 9976, 24 hm³tür. Toplam 22 Havza’nın
tamamına bölündüğünde yeterli gibi görünse de Havza’nın doğusunu tek başına
değerlendirdiğimizde durumun böyle olmadığı anlaşılacaktır. Her bir havzaya
453,47 hm³ yağışın düştüğünü varsaydığımız havzalardan Erçek-Karasu-Engil
28
ki, Van şehrinin de içinde yer aldığı havzadır, sadece 183,28 hm³ ve istasyonal
ölçüde 376,8 mm yağış almaktadır. Yağışın alansal farklılığının yanında
mevsimsel ve uzun yıllık değerlerinde de değişimler söz konusudur. (Harita 56, bkz.: s. 491-492). Yağışta olduğu gibi sıcaklık değerlerinde de gerek alansal
ve gerekse zamana dayalı değişmeler vardır. Zira uygulanan yöntemler
sonucunda özellikle son 25-30 yıl süresince sıcaklığın sürekli bir artış eğilimi
içinde olduğu ve buna bağlı olarak hızlı bir buharlaşmanın geçekleştiği
görülmektedir.
Şüphesiz söz konusu sıcaklık artışı ve buharlaşma su potansiyelinin kendisi
olan akarsuları önemli ölçüde etkilemektedir. Çünkü, havza genelinde büyük
akarsuların havzanın doğusunda ve kuzeydoğusunda olması ki; bu alanlar
yağışın en az düştüğü alanlardır, gelecekte su sorunu açısından üzerinde
dikkatle durulması gereken bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu konuyu
hayati yapan ve akışı büyük ölçüde frenleyen faktör olan buharlaşmanın oranı
da önemli bir belirleyicidir. Ancak havzadaki istasyonların bir kısmında
buharlaşma değerlerinin ölçülemiyor olması bir sınırlayıcı faktör olarak
karşımıza çıkmıştır. Bununla birlikte buharlaşma değerleri olmayan havzalar
için yakın havzaların ortalamaları alınmış ve buharlaşma değerleri olmayan
havzaların buharlaşma oranları buna göre değerlendirilmiştir (Harita 7, bkz.: s.
492).
Yukarıda da ifade edildiği üzere sıcaklıktaki artış ve onun sonucu
gerçekleşen buharlaşma ve aylık akım değerlerindeki düşüş havzanın su
potansiyelini olumsuz yönde etkilemektedir. Havza genelinde nisan, mayıs ve
haziran ayları hariç, akım değerleri çok düşmektedir. Ancak mayıs ayındaki
sıcaklıktaki artışlar haziran ve sonraki aylarda buharlaşma nedeniyle alansal
akışı olumsuz etkilemekte ve bu aylarda başlayan bütçe açığı gölet ve barajlarda
su sorununu özellikle Van Gölü Havzası’nın doğu bölümlerinde gündeme
getirmektedir. Bu bölgelerde havzaların verim durumları da düşük marjlıdır.
Örneğin, Erçek-Karasu-Engil havzasında verim durumu 8,59 dam³/km² iken,
Gevaş Deresinde 186,10 dam³/km²dir.
Tablo 2: Havzalardan Göle Dökülen Tahminî Ortalama Akımlar, Akarsu
Ağızlarında m3/sn
Havza Adı
Engil
Nehri
Erçek
Gölü
Karasu
Nehri
Deliçay
Zilan
Deresi
Muradiye
Nehri
Surfesor
Deresi
Kotum
Çayı
Ek.
Kas.
Ar.
O.
Ş.
M.
N.
M.
H.
T.
A.
E.
Ort.
2.5
2.9
2.4
2.0
2.0
4.2
12.5
16.9
9.6
5.0
3.1
2.6
5.5
1.6
1.6
1.4
1.3
1.3
3.9
4.9
2.0
2.7
2.6
1.2
0.9
2.1
1.7
2.3
2.4
2.4
2.5
6.3
21.0
12.0
3.9
2.1
1.4
1.3
4.9
2.9
3.0
2.8
2.9
3.0
4.0
22.8
33.9
18.8
7.8
3.7
2.4
9.0
5.8
5.7
5.6
5.5
5.1
7.1
27.8
64.5
47.6
16.6
7.9
5.9
17.1
7.9
10.4
10.9
9.4
8.8
11.5
37.1
31.0
13.1
8.0
8.1
7.4
13.6
0.5
0.4
0.7
1.4
1.9
1.7
10.6
8.6
1.8
0.6
0.6
0.4
2.4
1.3
1.2
1.1
1.1
1.2
1.9
6.1
10.1
8.5
3.7
1.8
1.2
3.3
29
Gevaş
Deresi
3.1
3.2
3.2
3.0
2.9
3. 2
5.0
8.0
8.4
6.0
6.1
5.6
4.8
Uzuntekne
4.5
4.7
4.7
4.4
4.2
4.6
7.3
11.6
12.3
8.8
8.8
8.1
7.0
Göllü
0.7
0.6
0.6
0.6
0.6
1.0
3.3
5.4
4.6
2.0
1.0
0.7
1.8
5.8
5.6
5.7
5.8
5.7
7.5
31.1
65.7
46.6
16.2
7.9
5.9
17.5
0.9
1.2
1.3
1.2
1.1
1.7
5.7
4.2
1.7
1.0
0.9
0.8
1.8
0.8
1.0
0.9
0.8
0.8
1.9
6.1
5.6
2.7
1.4
0.9
0.8
2.0
0.1
0.1
0.1
0.1
0.1
0.1
0.4
0.9
0.6
0.2
0.1
0.1
0.2
0.8
1.0
1.0
0.9
0.9
1.1
3.8
3.5
1.5
0.9
0.8
0.7
1.4
0.1
0.1
0.1
0.1
0.1
0.2
0.5
0.7
0. 4
0.2
0.1
0.1
0.2
11.5
11.4
11.1
10.5
10.5
13.8
32.1
52.7
48.3
26.4
20.0
16.8
22.1
0.6
0.5
0.7
1.2
1.6
1.6
8.8
8.2
3.0
1.2
0.8
0.5
2.4
2.8
3.0
3.0
2.9
2.9
4.1
13.0
18.2
12.4
5.8
4.0
3.3
6.3
ZilanSurfesor
KarasuMuradiye
ErçekKarasuEngil
ZilanDeliçay
MuradiyeDeliçay
EngilGevaş
KotumGevaş
KotumSurfesor
Ort.
Tablo 3, 4 ve 5, 6’da uygulanan yöntemler bize 1975 yılından günümüze
kadar, yıllık ortalama sıcaklığın genellikle artış eğiliminde olduğunu
göstermektedir. Bu durum hem havza içerisinde hem de havza dışında benzer
özellikler göstermektedir. Havza içerisindeki artış en fazla van istasyonunda
görülmektedir. Fakat havza içinde gevaş istasyonunda bu artış çok anlamlı
değildir. Havza çevresinde ise en yüksek artış eğilimi Doğubayazıt’ta
görülmekte ve tüm istasyonların artış eğilimleri anlamlı olarak belirmektedir.
Tablo 3: En Küçük Kareler Ortalamasına ve Mann-Kandell Sıra Korelesyon
Testinin Aylık ve Yıllık Ortalama Sıcaklık
İst / Ay.
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
YO
Ahlat
0.022
-0.020
0.166
0.078
0.100
0.095
0.074
0.083
0.052
0.109
0.053
-0.079 0.087
M-K
0.503
0. 243
0.455
0.422
1.931
2. 339
1.542 2. 436
-0.146
2.598
0.130
-0.227 0. 957
Erciş
-0.024
-0.038
0.120
0.055
0.067
0.065
0.060
0.068
0.055
0.111
0.056
-0.103 0.072
M-K
0.195
0.276
0.519
0.276
0.845
0. 828
0.503
1.510
0.455 2. 452
Gevaş
-0.372
-0.306
0.455
0.447
0.473
0.475
0.465
0.490
0. 455
M-K
0.421
1.075
1.356
-0.584
-0.632 -0. 891
-0.168 0. 377
0. 678
0. 680
1.541
0. 666
0.034 0. 426
Gürpınar
M-K
Muradiye
-0.282
0.000
-0.017
M-K
1. 087
Özalp
-0.053
M-K
0.016
Tatvan
0.048
0.484
1.461 2. 386
-0.699 -0. 617 1. 087
0.497
0.398
-0.163 0. 482
-1.638 0. 632
-2.480 0. 890
-1.263
0.514 -0.093
0.719
0. 753 0. 765
0.785 0. 773
0. 737
-0.216 0.761
0. 484
0.455
0. 817 2. 391
1.002 2. 152
0. 819
1.333 1.239
0.088
0.088
0.090
0.069
0.072
0.057
0.155
0.153 0.107
0.102
0.162
0. 991
0. 942
0. 341
1.526
0.132
0.100
0.105
0.099
0.080
0.082
0.055
0.101
0.097 1. 054
0. 844
2. 176
2. 191
1.851 2. 532
0.163
1.250 -0. 714 -0. 811 1.703
0.066
0.083
0.083
0.066
0.048
0.097
-0.055
-0.016
0.189
0.074
-0.081 2. 566
0. 292
0.990 3.114
-0.078
-0.138 0.093
0.049
-0.071 0.079
30
M-K
0. 731
0.114
1.007
0. 503
1.332
2. 112
1.495 2. 548 -0. 390 2. 420 -0. 309
Van
0.155
0.151 0. 273
0.082
0.089
0.089
0.072
M-K
2. 109
1.395
1. 088
2. 321
2. 842
1.834 3. 768
Ortalama
-0.065
-0.052 0. 267
0.199
0. 211
0. 214
0. 205 0. 215
M-K
0. 633
0. 643
1.230
0. 422
1.181
1.352
0. 843 2. 168
Ağrı
-0.032
-0.019
0.151
0.115
0.069
0.085
0.068
M-K
0.373
0. 470
1.688
1. 039
1.120
2. 015
1.298 2. 194
0.179 2. 713
0. 325 -0. 227 1.946
Başkale
0.007
-0.030
0.176
0.074
0.089
0.086
0.049
0.070
0.092
0.182
0.175
-0.020 0.114
M-K
1.104
0. 633
1.622
0. 600
1.511
1.932 -0. 682
1.999
0. 601 2. 436
0.049
-0.114 1.898
Bitlis
0.036
-0.008
0.180
0.071
0.077
0.069
0.064
0.044
0.010
-0.100 0.069
M-K
0. 779
0.081
0.698
0.730
1.396
1.202
1.201
1.724 -1. 040
1.770 -0. 536
-0.146 1.298
Doğubeyazıt
0.006
0.079 0. 294
0.091
0.111
0.094
0.067
0.089
0.058
0.115
0.121
0.017 0.106
M-K
0. 292
1. 055
1.948
0.909
2. 614
1.870
0.975
3.100
0. 276 2. 906
0.666
0.422 3.081
Hakkari
0.058
0.003
0.192
0.032
0.078
0.084
0.064
0.078
0.073
0.105
0.141
-0.040 0.089
M-K
1.055
0.341
1.201
-0.357
0.454
1.364
0.584
2.047
0.845
1.802
0.438
-0.389 1.687
0.016 0. 234
0.099
0.071
0.072
0.073
0.077
0.058
0.125
0.112
-0.013 0.109
1.103
1.510
1.591
1.382
1.478
2.981
Malazgirt
-0.029
M-K
0.243
Muş
-0.013
M-K
0.357
1.525
1.768
0.075
0.067
0.014 0. 269
0.137
0.088
0.088
0.078
0.357
2.061
1.968
2.225
2.356
1.412
0.086
0.066
-0.130 2. 205
0.131
0.135
0.082 0.109
1. 058 3. 978
0. 974
0. 308 3. 632
0.197 0. 240
0.188
-0.067 0.224
-0.052 2. 288
-0.096
0.170 1.731
0.054
-0.047 0.105
0.053
0.120
0.079
-0.114 2. 873
0.077
0.059
2.549
0.716
0.308
0.211 2.627
0.099
0.080
-0.083 0.100
2.538
0.470
-0.406 2.092
Yüksekova
-0.058
-0.073
0.021
0.041
0.114
0.156
0.162
0.173
0.118
0.191
0.306
0.104
0.201
M-K
1.583
1.480
1.666
0.051
0.834
2.434
1.617
2.453
0.952
2.449
0.833
1.122
2.040
Ortalama
-0.003
-0.002
0.190
0.083
0.087
0.092
0.079
0.088
0.069
0.127
0.125
-0.023 0.112
M-K
0.723
0.690
1.500
0.818
1.436
1.803
1.103
2. 381
0.302
2. 436
0. 319
0.059
G. Ort.
-0.034
-0.027 0. 228
0.141
0.149
0.153
0.142
0.151
0.133
0.184
0.157
-0.045
0.168
M-K
0.678
0.667
0.620
1.309
1.578
0.973
2.274
0.125
2.362
0.111
0.115
1.907
1.365
2.084
Tablo 4: En Küçük Kareler Ortalamasına ve Mann-Kandell Sıra Korelesyon
Testinin Mevsimlere Göre Aylık ve Yıllık Ortalama Sıcaklık
İst./Mevsim
K
İ
Y
S
Ahlat
-0.023
M-K
0.032
Erciş
İst./Mevsim
K
0.107
0.083
1.606
2. 532
-0.051
0.079
M-K
-0.081
0. 844
Gevaş
-0. 355
0. 489
M-K
1. 075
0. 234
Gürpınar
-0. 260
0. 681
M-K
0. 846
0.000
İ
Y
S
0.072
Ağrı
-0.033
0.150
0.075
0.078
0.179
M-K
0.519
2.141
2.287
1.283
0.064
0.075
Başkale
-0.014
0.136
0.067
0.135
1.185
1.396
M-K
0.454
1.882
1.639
1.055
0. 477
0. 466
Bitlis
-0.017
0.090
0.067
0.051
-0. 935
-0. 981
M-K
0.114
1.656
1.574
-0.633
0. 759
0. 791
Doğubeyazıt
0.036
0.133
0.083
0.086
1.601
1.813
M-K
0.714
2.985
2.628
1.818
31
Muradiye
0.046
0.145
0.076
0.085
Hakkâri
0.017
0.079
0.075
0.095
M-K
2. 157
1.866
1.703
1.249
M-K
0.032
0.763
1.817
1.087
Özalp
-0.077
0.151
0.086
0.061
Malazgirt
-0.010
0.138
0.074
0.088
M-K
-0.178
1.834
2. 563
0. 536
M-K
0.697
2.141
2.384
1.931
Tatvan
-0.005
0.094
0.074
0.065
Muş
-0.023
0.145
0.080
0.076
M-K
0. 406
1.574
2. 546
0. 844
M-K
0.276
2.384
3.066
2.125
Van
0.163
0.112
0.082
0.098
Yüksekova
-0.015
0.092
0.165
0.180
M-K
1.849
2.597
4.072
3.375
M-K
2.142
1.513
2.482
1.684
Ortalama
-0.070
0. 232
0.213
0. 214
Ortalama
-0.007
0.120
0.086
0.099
M-K
0. 763
1.319
1.908
1.051
M-K
0.619
1.933
2.235
1.294
Ortalama sıcaklığın mevsimlere göre eğilimi incelendiğinde; havza ve
çevresinde kış mevsimi dışında, tüm istasyonlarda artış trendinin olduğu
görülmektedir. Yaz mevsimi artışın en yüksek olduğu, ilkbahar ve sonbahar ise
orta derecede artışın görüldüğü mevsimlerdir.
Kış mevsimi uygulanan iki metotta farklı eğilimlerin belirlendiği, sıcaklığın
düşme eğiliminde olduğu veya değişmediği bir mevsimdir.
Tablo 5: En Küçük Kareler Ortalamasına ve Mann-Kandell Sıra Korelesyon
Testinin Aylık ve Yıllık Ortalama Yağış
Ahlat
Erciş
Gevaş
Gürpınar
I
II
III
IV
V
VI
YO
0.014
-0.123
-0.001
0.054
-0.104
-0.237
-0.035
-0. 665
-2. 303
-0. 600
-0. 811
-1.524
-2.125
-1.719
0.076
-0.017
0.101
0.116
-0.037
-0.182
0.036
0. 389
-0.065
0. 519
0. 422
-1.135
-1.719
-0.357
-0.178
-0.199
-0.091
-0.117
-0. 436
-0.260
-0.251
-0. 415
0.158
0. 988
0. 712
-2. 924
-0.771
-1.383
0. 754
0. 747
0. 753
0. 711
0. 706
0. 577
0. 763
0. 909
1.884
1. 071
1.299
0. 520
0.163
1.492
-0.052
-0.072
0.126
0.132
0.000
-0.002
0.039
-1.343
-1.649
0. 476
0. 527
-1.530
-1.122
-1.751
0.161
0.165
0.147
0. 212
0.063
-0.083
0.125
1.492
1.654
1. 054
2. 465
0. 341
-1.232
1.719
0.063
0.034
0.132
0.100
0.024
-0.045
0.050
-0. 357
-0. 308
1.168
0. 746
-0. 227
-1. 022
-0.065
Van
0.112
0.038
0.159
0.097
-0.127
-0.068
0.078
0. 454
0. 746
1.606
0. 486
-1.849
-0. 989
1.103
Ağrı
-0.131
-0.124
-0.037
0.089
0.049
-0.143
-0.007
-1.751
-1.849
-1.443
0. 876
-0. 259
-2. 092
-1.719
Muradiye
Özalp
Tatvan
32
Başkale
Bitlis
Doğubeyazıt
Hakkâri
Malazgirt
Muş
Yüksekova
Ahlat
Erciş
Gevaş
Gürpınar
Muradiye
Özalp
Tatvan
Van
Ağrı
Başkale
Bitlis
Doğubeyazıt
0.074
0.112
0.035
0.174
0.020
-0.023
0.085
0.438
0.422
-0.130
1.362
-0.227
-0.600
0.746
-0.023
-0.008
0.106
0.037
0.052
0.013
0.024
-0.811
-0.843
0.778
-0.519
0.130
0. 204
-0.843
0.139
0.002
0.058
0.216
-0.147
-0.147
0.026
1.200
-0.600
-0.162
1.962
-2. 043
-1.557
-0.519
0.165
0.125
-0.032
0.103
0.032
-0.141
0.082
0.908
0.454
-1.379
0.860
-0.162
-1.513
0.454
0.216
0.173
0. 232
0.169
0.061
-0.035
0.147
2.254
1.524
2.319
1.654
-0.178
-0. 811
2.400
0.073
0.135
0.115
0.027
0.003
-0.001
0.070
0.065
1.103
1.135
-0.389
-0. 730
-0. 551
0.941
0.118
0.112
0.106
0.168
-0.016
-0. 252
0.072
1.275
1.207
1.207
1.921
0.153
-2. 108
1.513
VII
VIII
IX
X
XI
XII
YO
0.076
-0.078
0.146
-0.048
0.058
-0.043
-0.035
-0. 273
0. 467
0. 523
-0. 811
-0.032
-1. 022
-1.719
0. 279
-0.038
0.068
0.008
-0.007
0.073
0.036
1.671
0. 299
1.331
-0. 308
-0. 292
0. 389
-0. 357
-0. 255
-0. 367
-0.056
-0. 370
-0.131
-0.183
-0. 251
-0. 594
-0. 284
0. 496
-2. 292
0. 751
-0. 356
-1.383
0. 752
0. 433
0. 335
0. 676
0. 542
0. 494
0.763
2. 976
0.100
0.171
0.260
-0.065
-0.585
1.492
0.189
0.079
0. 275
-0.052
-0.022
0.053
0.039
0.136
-0.217
1.283
-1.139
-0.459
0.017
-1.751
0.168
0.010
0.122
0.015
0.090
0.127
0.125
1. 070
0.098
0.000
-0.292
0.746
0.860
1.719
0.005
0.070
0.186
-0.002
-0.024
0.009
0.050
0.702
0.723
1.462
-0.714
-0.616
-0.211
-0.065
0.093
0.017
0. 200
-0.003
0.089
0.192
0.078
-0.342
0.653
2. 137
-0.065
0.584
1.492
1.103
0.102
0.025
0. 228
0.103
-0.031
-0.054
-0.007
0.438
0.850
1.443
0.486
-0.746
-1.297
-1.719
0.264
-0.010
0.069
0.053
0.053
0.053
0.085
2.239
0.423
0.017
0.276
0.032
0.616
0.746
0.182
0.130
0. 297
0.020
-0.022
-0.024
0.024
0.229
0.764
2. 019
-0.292
-0. 584
-0.843
-0.843
0.190
0.035
0.143
0.051
0.016
0.071
0.026
33
0.649
1.479
Hakkâri
Malazgirt
Muş
Yüksekova
0. 762
-0.324
0.000
0.276
-0.519
0.385
0.150
0.091
0.063
-0.069
0.179
0.082
2.712
0.273
0. 467
0.146
-1.005
1.541
0.454
-0.067
-0.038
0.198
0.084
0.129
0.201
0.147
-0.827
0.680
1.234
0.324
0.665
1.719
2.400
-0.073
0.056
0.141
0.042
0.038
0.063
0.070
-1.187
1.294
0. 535
-0.195
-0.097
-0.162
0.941
0.316
-0.029
0.033
-0.043
0.012
-0.004
0.072
2.320
0. 602
-0. 211
0.136
0. 323
0.034
1.513
Tablo 6: En Küçük Kareler Ortalamasına ve Mann-Kandell Sıra Korelesyon
Testinin Mevsimlere Göre Aylık ve Yıllık Ortalama Yağış
Ahlat
Erciş
Gevaş
Gürpınar
Muradiye
Özalp
Tatvan
Van
Ortalama
Kış
İlkbahar
Yaz
Sonbahar
-0.063
-0.017
-0.180
0.020
-1.541
-1.589
-1.557
-0.357
0.045
0.067
-0.064
0.011
0. 292
-0.081
-1.103
-0.714
-0. 205
-0.237
-0.353
-0.255
-0. 277
-0.751
-1.818
-1.343
0. 725
0.780
0.729
0.642
0. 973
1.720
1.007
-0.130
-0.023
0.099
0.089
0.006
-1.309
-0.391
0.102
-1.071
0.160
0.145
-0.001
0.079
1.459
1.654
-0. 486
0.389
0.036
0.095
-0.022
0.000
-0. 324
0.973
-0.730
-0.422
0.135
0.045
-0.022
0.084
1.589
-0.454
-0.697
0.746
0.012
0.028
-0.079
-0.008
Ağrı
Başkale
Bitlis
Doğubeyazıt
Hakkari
Malazgirt
Muş
Yüksekova
Ortalama
Kış
İlkbahar
Yaz
Sonbahar
-0.113
0.044
-0.066
0.072
#####
-0.097
####
-0.227
0.087
0.088
0.067
0.061
0. 697
0.746
0.584
0.405
-0.019
0.072
0.078
0.014
-0.778
0.097
0.616
0.032
0.068
0.015
-0.031
0.068
0.633
-0.551
-0.535
-0.324
0.169
0.039
0.053
-0.012
1.914
-0.211
0.292
####
0.208
0.154
-0.050
0.133
2.270
2.368
####
0.989
0.101
0.055
-0.004
0.052
0.649
-0.032
-0.584
-0.097
0.079
0.110
-0.075
-0.006
1.105
1.989
-0.969
0.391
0.073
0.072
-0.004
0.048
TARTIŞMA
Küresel ısınma ve iklim değişikliği, felaket senaryoları ile özdeşleştirilmiş
bu iki kavram, bugün dünyanın birinci derecede sorunu durumundadırlar.
Birbirlerinin tetikçisi olabildikleri gibi sonucu da olabilen bu iki kavram, birçok
ülkenin üzerinde ciddiyetle durduğu ve geç de olsa önlemlerin alınması
gerektiği düşünülen kavramlardır. Çünkü önlem alınmaması hâlinde olası
sonuçları felaketleri beraberinde getirecektir. Bu felaketlerin başlıcaları;
buzulların hızla erimesi, deniz suyu seviyesinin yükselmesi, taşkınlar, kıyı
34
kesimlerinde ve aşırı yağış alan alanlarda toprak kaybı, hemen kıyı gerisinde
bulunan ve akarsularla denizlere boşalan temiz su kaynaklarının denizler
tarafından basılması ve sularının tuzlanması, içme ve kullanma suyu sorunu,
sıcaklık artışına bağlı gerçekleşecek aşırı buharlaşma ve kuraklık, yangınlar, göl
ve ırmak sularında azalma, iklim değişikliğine uyum gösteremeyen bitki ve
hayvan türlerinin yok olması ya da azalması, bazı bölgelerde aşırı ısınma
nedeniyle bulaşıcı virüs türlerinde artış ve salgın hastalıkların çoğalması,
kuraklık ve salgın hastalıkların sonucu oluşacak göç dalgasıyla yerel ve global
ölçekte taşıma kapasitesinin aşılması ve bunun sonucunda yerel ölçekte
sorunların yayılması ve küresel anlamda kaotik durumların yaşanması vb.
şeklinde sıralanabilir.
Yukarıda sıralanan felaketlerin başlıca sebepleri olan fosil yakıtların
tüketilmesi, ormansızlaşma, hızlı nüfus artışı ve toplumlardaki tüketim
eğiliminin artması geri döndürülemez bir şekilde artarak devam etmektedir. Zira
küresel ısınmanın sebebi olan sera gazlarındaki artış oldukça çarpıcıdır.
Bunlardan CO2’in atmosferdeki konsantrasyonu Sanayi Devrimi öncesine göre
% 25 daha fazladır ve her yıl % 0,5 oranında artmaktadır. Örneğin, endüstri
öncesi CO2’nin (EÖ) değeri yaklaşık 280 ppm iken 2005’te bu değer 379 ppm’e
çıkmıştır. Aynı şekilde metan (EÖ 715 ppb, 2005’te 1774) ve azot’taki (EÖ
270, ppb, 2005’te 319) oranlarda hızlı bir şekilde artmıştır (IPPC, 2207).
1860 yılından günümüze kadar geçen sürede yapılmış olan gözlem ve
kayıtlar ortalama küresel sıcaklığın, 0.5-0.8 °C kadar arttığını göstermiştir.
Bilim çevreleri, atmosferde biriken sera gazı emisyonlarının azaltılmasına
yönelik hiçbir tedbir alınmadığı taktirde, bu yüzyıl sonunda iklim değişikliği
nedeniyle dünya sıcaklık ortalamasının 2 derece artacağını öngörmektedirler
(IPPC, 2207). Görüldüğü üzere, dünyanın geleceğine ilişkin senaryolarda
tahmin süreçlerindeki belirsizlikler hata paylarını artırsa bile, IPCC önümüzdeki
100 yıl içinde yüzey sıcaklıklarında ortalama olarak 1.4 ile 5.8 0C arasında artış
olacağını öngörmektedir. Belirtilen risk aralığının en alt sınırının gerçekleşmesi
hâlinde bile, bu ısınmanın dramatik sonuçlara yol açması kaçınılmaz
görülmektedir. (IPPC, 2207). İklim değişikliğinin süresi ve şiddeti konusunda
farklı senaryolar geliştirilmiştir ve bu yönde oldukça fazla girişim vardır. İyi,
kötü ve en kötü senaryo şeklinde yaklaşımlar dünyanın geleceğine ışık
tutmaktadır. Ancak araştırma bulguları hiçte iç açıcı sonuçlar göstermemektedir.
Sıcaklık ölçümlerinin başladığı yıllardan günümüze kadar yapılan ölçümlerde,
özellikle son 11-12 yılda (1995-2006) yaşanan sıcaklık değerleri, ölçüm yapılan
tarihlerin en yüksek değerlerini göstermektedir. Aynı şekilde, atmosferdeki su
buharının oranı 1980’den beri artmakta ve bu durum sıcaklığın artmasına neden
olmaktadır. Sıcaklıktaki artış global ölçüde denizlerdeki ortalama sıcaklıkları
artırmakta ve yaklaşık 3000m’lere kadar sıcaklığın yayılmasına neden
olmaktadır. Var olan sıcaklığın %80’nini denizlerin apsorbe ettiği düşünülürse
denizlerde sıcaklığın artmaya devam etmesi buzulların hızlı şekilde erimesine
neden olacaktır. Bu doğrultuda yapılan tahminler gelecek 100 yıl içinde
35
buzulların tamamının eriyeceği şeklindedir (IPPC, 2207). Yine rapora göre,
Türkiye’nin de içinde bulunduğu bölge ciddi kuraklık tehlikesi ile yüz yüzedir.
Türkiye’de 1970’lerden beri yapılan gözlemlerde genel olarak bir kuraklığa
gidişin söz konusu olduğu bir gerçektir.
Bu bulgulardan hareketle küresel ısınma ve iklim değişikliğinin ülkemizde
ciddi sorunlar çıkaracağı öngörülmektedir. Dolayısıyla Türkiye’de küresel
ısınma ve kaynakların hızla tüketilmesiyle başlayan kuraklık ve susuzluk
konusu önemli bir sorun olmaktadır. Bu anlamda ülkemizin yenilenebilir su
potansiyeline baktığımızda bunun 234 milyar m³ olduğunu görmekteyiz. Bunun
41 milyar m³ü yeraltı suları, 193 milyar m³ü yerüstü sularından oluşmaktadır.
Ancak Türkiye’de çeşitli amaçlara yönelik kullanımlarda teknik ve ekonomik
anlamda tüketilebilecek yüzey ve yeraltı suyu miktarı sadece 110 milyar m³tür.
(DSİ, 2002).
Bir ülkenin su zengini olup olmaması su potansiyelinin miktarı ile değil kişi
başına düşen su miktarıyla alakalı olduğu düşünülürse, Türkiye’nin bu anlamda
pekte zengin bir ülke olmadığı görülecektir. Çünkü bir ülkenin su zengini
sayılabilmesi için yılda ortalama kişi başına 10.000 m³ su potansiyeline sahip
olması gerekmektedir. Su potansiyeli 1.000 m³ten az olan ülkeler “Su Fakiri”
kabul edilmektedir. Kişi başına düşen kullanılabilir su potansiyeli 3.690 m³ olan
ülkemiz, dünya ortalaması olan 7.600 m³ün oldukça altında olmasından dolayı
su fakiri olmamakla birlikte, sınırlı suyu bulunan ülkeler arasındadır. Kişi
başına düşen kullanılabilir su miktarımız 1.735 m³tür. Devlet İstatistik
Enstitüsü, 2025 yılına kadar ülkemiz nüfusunun 80 milyona varacağını tahmin
etmektedir. Bu durumda kişi başına düşecek kullanılabilir su miktarımız
1.300 m³e düşecek ve dolayısıyla Türkiye su fakiri bir ülke olacaktır.
(http://www.zmo.org.tr/odamiz/kuresel_ isinma.pdf).
Araştırma alanımız Van Gölü Kapalı Havzası’na geçtiğimizde, küresel
ısınma ve iklim değişikliğinin olası etkilerinin görüldüğünü ve bu etkinin
zamanla daha ciddi boyutlarda hissedileceğinin söyleyebiliriz. Bu genel kanıdan
hareketle bugünkü şartlarda havzanın su potansiyelini ortaya koymak ve
geleceğe bu pencereden bakmak daha anlamlı olacaktır. Bu anlamda potansiyeli
belirlemek için birtakım parametrelerin havza ölçeğinde incelenmesi gereklidir.
Bu parametreler sıcaklık, buharlaşma, yağış ve akışa geçen yeraltı ve yerüstü
sular şeklinde sıralamak mümkündür. Ancak bunlardan yeraltı sularının
havzaya katkısının ne oranda olduğuna ilişkin veri mevcut değildir.
Su döngüsü içerisinde en önemli parametre yağıştır. Yağışın düştüğü alanın
özelliği, yağışın şekli, süresi ve mevsimlere göre dağılışı havzanın su
potansiyelini doğrudan ilgilendiren değişkenlerdir. Çünkü, yeryüzüne düşen her
yağış, akışa geçmemektedir. Dolayısıyla, karalar üzerine düşen yağışın önemli
bir kısmı, zeminden ve su yüzeylerinden buharlaşma ve bitkilerde terleme
yoluyla deniz ve göllere erişmeden atmosfere geri döner, bir kısmı, bitkiler
tarafından tutulur, bir kısmı, zeminden süzülerek yeraltına sızar ve kalan yağış
36
yerçekimi etkisiyle hareket geçerek akarsulara ve onlar yoluyla denizlere ve
göllere ulaşır. Yağışın akışa geçme oranına yağış-akış katsayısı denmektedir.
Bu çerçevede Van Gölü Havzası’nda akışa geçen yıllık ortalama yağış-akış
katsayısı 8,64’tür. Havzalara düşen yıllık yağışın akışa geçmesi sonucu oluşan
verim durumu 48,16 dam³/km² ve havzalara göre yıllık toplam akım değeri
3762,80 hm³ şeklindedir. Bunun anlamı havzalara düşen yağışın % 40’tan
fazlası akışa geçmektedir. Ancak yalnızca akışa geçen akarsu miktarı ve verim
durumu su potansiyelinin ölçütleri değillerdir. Bunların verim değerlerini
etkileyen ve potansiyel suyum miktarını ve kalitesini etkileyen diğer temel
parametreler ise yağış, sıcaklık ve onun sonucu gerçekleşen buharlaşmadır. Bu
anlamda havzalarda sıcaklık değerleri incelendiğinde sürekli bir artışın olduğu
görülmektedir. Bu artış Van Gölü Havzası’nda özellikle son yıllarda kısmî bir
kuraklık durumunun gerçekleşmesine neden olmaktadır. Van Gölü Havzası’nın
kuzey, kuzeydoğu ve doğu kesimi ortalama sıcaklık değerlerinin en yüksek
olduğu alanlardır. Gerçek değerlerle, yükselti değerlerini kıyasladığımızda
yukarıdaki alanların sıcaklık değerler daha da belirginleşmektedir. Çünkü
genelde istasyonlar göl kıyısına yakın veya iç kesimlerde de ilçe merkezlerinde
yer almaktadırlar. Oysa yükselti faktörü devreye girdiğinde güney bölgeler
sıcaklık ortalaması bakımından daha düşük değerler göstermektedirler. Örneğin,
Kotum-Surfesor’da gerçek değer 7,9 iken, modele göre 6,6 olmuştur.
Yağış değerleri incelediğinde, yağış miktarında anlamlı bir düşüş olmadığı,
ancak yağışın şeklinde ve dönemlerinde farklılıklar yaşandığı görülmektedir.
Zira karın yerde kalma süresi bütün istasyonlarda kendini kısalma şeklinde
gösterirken, yağışlar sonbahardan ilkbahara doğru kaymaktadır. Yıllık en fazla
yağış alan havza gerçek değerlere göre Kotum Çayı 874,4 mm iken aynı
havzanın modele göre tahmin edilen yağışı 1180,1 mm’dir. Sıcaklık ve yağışta
olduğu gibi buharlaşmada da gerçek ve yükselti değerleri hesaba katıldığında
farklılıklar olmaktadır. Örneğin en fazla buharlaşmanın yaşandığı Surfesor
Havzasında gerçek buharlaşma değeri 1239 mm iken modele göre 1086,4
mm’dir. Yükselti değerleri hesaba katıldığında ortalama yükseltisi fazla olan
havzalarda, iklim elemanlarının su bütçesine yansıması pozitif olmakta ve bu
durum havzanın su potansiyelini olumlu şekilde etkilemektedir.
Van Gölü Havzası genelinde taşıdıkları su ve kat ettikleri mesafe açısından,
nispeten büyük sayılan akarsular, Van Gölü’nün doğusunda bulunmaktadır. Bu
alan aynı zamanda sıcaklık ve buharlaşma açısından, daha küçük havzalar
ölçeğinde, açığın en fazla olduğu alandır. Alanın bu özelliği akarsuların akış
değerlerini de etkilemektedir. Havzalar genelinde akarsu akış değerlerini
incelediğimizde, akışın en yüksek olduğu aylar, nisan, mayıs ve haziran ayları
olduğu görülmektedir. En yüksek akım değerleri, Kotum-Gevaş 22.1 m³/sn,
Zilan-Surfesor 17,5 m³/sn ve Zilan Deresi’nde 17,1 m³/sn şeklindedir. Aylara
göre havzaların bütçelerini incelediğimizde ki, yukarıda da ifade ettiğimiz gibi,
yağışın akışa geçme katsayısı oldukça yüksektir. Özellikle, ocak, şubat, mart ve
nisan aylarında buharlaşmanın azalması yağışın önemli bir kısmının akışa
37
geçmesine neden olmaktadır. Ancak mayıs ayında yağış-akış katsayısındaki
durum, özellikle bazı havzalarda oldukça düşmekte ve hatta bazılarında dengeyi
sağlamaktadır. Haziran ayından itibaren buharlaşma, bütçe açığını olumsuz
yönde etkilemekte, yani yağışın aleyhine değişmekte ve bu aydan sonra bütçe
akışının aleyhine gelişmektedir. Diğer bir ifadeyle bir önceki aydan buharlaşma
fazlası kalmadığı gibi içinde bulunduğu aylarda da açık giderek artmaktadır. Bu
durum, kasım ayına kadar devam etmektedir. Kasımda tekrar akış fazla
vermekte ve bütçe kısmen de olsa dengelenmektedir. Şüphesiz buradan
çıkarılacak sonuç havzadaki en önemli dönem olan yaz dönemi için, su
sorununun olduğu gerçeğidir. Özellikle bunu küçük ölçekli havzalara
indirgediğimizde durum daha da sıkıntılı bir hâl almaktadır. Çünkü bazı
havzalar, yoğun nüfus ve tarım faaliyetlerine sahne oldukları için suya daha çok
gereksinim duymakta ve su sorunuyla daha çok yüz yüze kalmaktadırlar. İklim
değişikliği ve onun olumsuz sonuçlarından daha çok etkilenecek bu havzalarda,
su yönetimi konusu olabilecek en kısa sürede planlı bir yaklaşımla ele
alınmalıdır. Aksi taktirde birçok olumsuzlukla yüz yüze kalınabilir. Örneğin
Avustralya’da yapılan bir çalışmada, yağışın azalması zincirleme bir reaksiyon
yaratmış ve diğer birçok parametreyi etkilemiştir. Şöyle ki, Climate Action
Network of Australia tarafından yayımlanan son rapora göre, Avustralya’nın
geniş alanlarda iklim değişikliğinin bir sonucu olarak, yağış miktarında bir
düşüş yaşanmış ve yağış miktarındaki bu düşüş ot üretiminde % 15’lik bir
azalışa neden olmuştur. Ot’taki azalış sığırların ağırlığında % 12 ve süt
üretiminde % 30’luk bir düşüşe neden olmuştur. Yağıştaki bu azalış çiftlik
hayvanları ile sınırlı kalmamış yeni zararları da beraberinde getirmiştir.
Özellikle meyve yetiştirilen bölgelerdeki rekolteyi olumsuz etkilemiş ve dahası
bu bölgelerde içme ve kullanma suyu konusunda % 10 oranında bir azalmayı
beraberinde getirmiştir (Schwartz ve Randall, 2003: 4). Van Gölü Havzası’nda
yağış her ne kadar azalma eğilimindeyse de bu azalış kayda değer değildir.
Ancak sıcaklı ve buharlaşma için aynı şeyi söylemek pek mümkün değildir.
Çünkü bu parametrelerde artış net bir şekilde görülmektedir.
Havzalarda iklim değişikliğinin etkileri özellikle sıcaklık parametresinde
görülmektedir. Bu kanıya uyguladığımız en küçük kareler yöntemi (EKK) için
gereken korelasyon analizi, ve Mann-Kandel (M-K) sıra korelasyon yöntemleri
sonucu varmış bulunuyoruz. Zira, (Tablo 3, 4, 5, 6) incelendiğinde havza
içerisindeki bütün istasyonlarda sıcaklığın genelde artış eğiliminde olduğu
görülmektedir. En küçük kareler ortalamasına ve Mann-Kandell sıra korelesyon
testinin aylık ortalama sıcaklık ve yıllık ortalama sıcaklık, tablolarına
baktığımızda, Van istasyonunda hiçbir ay sıcaklık değeri eksi yönde
gerçekleşmemektedir (Tablo 3). Dolayısıyla, Van şehrinin içinde bulunduğu
istasyonda sıcaklıktaki artış oldukça anlamlıdır. Mevsimsel değerlere
baktığımızda, kış hariç bütün mevsimlerde sıcaklık artışı görüldüğü gözden
kaçmamaktadır (Tablo 4). Sıcaklık artışlarının yanında, yağışın yılık ve
mevsimlik seyrinde belirgin olmamakla beraber bir düşüşün olduğu
gözlenmektedir (Tablo 5, 6). Özellikle düşüş doğu ve kuzey istasyonlarda
38
görülmektedir. Ancak akışa geçen su ve suyun hazirana kadar akışını sağlayan
kar örtüsü konusunda önemli değişmeler görülmektedir. Zira karın yerde kalma
süresi, hemen hemen bütün istasyonlarda kısalma eğilimindedir. Şüphesiz bu
durum Havza’daki su döngüsünü olumsuz etkilemektedir. Karın yerde kalma
süresindeki kısalma, beraberinde yüksek dağlık alanlardaki buzulların ve kış
ayları boyunca biriken karın karakterinde bozulmaya neden olmaktadır. Bu
bulgulara yalnızca verilerden değil aynı zamanda yapmış olduğumuz arazi
gezilerinde de varmış bulunmaktayız. Zira havza genelinde hâlen aktif buzullar
ve geçmişte var olmuş buzul alanlarına yönelik yapmış olduğumuz çalışmada
buzullardaki erimeyi ve her yıl yaşanan gerilemeyi tespit etmiş bulunuyoruz.
Süphan Dağı’ndaki aktif buzulda erime oldukça hızlı bir şekilde
gerçekleşmektedir. Aynı şekilde, geçmişte temmuz ayına sarkan yüksek
alanlardaki kar tabakaları, artık haziran ayında tamamen erimektedir. Bu durum
özellikle akarsuların debisini ve havzada akışa geçen su kaynaklarını olumsuz
etkilemektedir.
Akışa geçen akarsuların önemli bir kısmı her hangi bir engelle
karşılaşmaksızın Van Gölü’ne dökülmektedir. Ancak Van Gölü Havzası’nda
elektrik ve sulama amaçlı barajlarca engellenen 4 akarsu bulunmaktadır.
Bunlardan işletmeye açılmış olanlar Engil Çayı üzerine Zernek, Zilan çayı
üzerine Koçköprü ve Karasu Çayı üzerine Sarımehmet barajlarıdır. Aynı şekilde
Havza’da 6 gölet bulunmaktadır. Bunlar, Emek, Morçiçek, Sıhke, Genişgöl ve
Gölegen göletleridir (DSİ Van ve Bitlis İl Müd. 2007).
Havzalardaki, su potansiyelinin bugün için genel anlamda sorun çıkarmıyor
şeklinde algılanması mümkün görünmekle beraber, akışa geçen suyun barajlar
ve göletlerce kontrol edilmesi bazı havzalardaki içme ve kullanma suyu
açısından gereklidir. Çünkü bazı havzalarda nüfus aratışı ve şehirleşme olgusu
gelecekte su sorununu beraberinde getirecektir. Bu bağlamda yapmış
olduğumuz nüfus projeksiyonları havzanın gelecekteki nüfus gelişimi ve su
ilişkisi açısından faydalı olacaktır. Çalışmada 4 farklı yöntem kullanılmıştır.
Bunun gerekçesi, her ihtimalin ve yaklaşımın anlam bulması ve izah
edilebilmesidir.
Tablo 7: Van Gölü Havzası’nda Toplam Nüfusun Farklı Yöntemlerle
Projeksiyonları
Yıllar
Ussel Yön.
Ekk Yön.
Bf Yön.
Arıt Yön.
Ortalama
2000
968.391
968.391
968.391
968.391
968.391
2005
1.211.979
981.241
1.205. 318
1.064.020
1.080.315
2010
1.525.246
1. 074.148
1.507.848
1.159.649
1.229.673
2015
1.929.910
1.167.056
1.895.721
1.255.278
1.401.881
2020
2.454.847
1.259.964
2.694.953
1.350.907
1.604.156
2030
4.032.304
1.445.779
1.542.165
3.875.978
2.140.603
39
Projeksiyonlar incelendiğinde (Şekil 1, bkz.: s. 493) 1960’tan günümüze
geçen süreç içerisinde elde edilen bulgulardan hareketle, aritmetik yöntemin
havzanın geleceğine ilişkin nüfus değerlerini daha doğru yansıttığı söylenebilir.
1960 yılı dâhil olmak üzere ele alınan Havza’daki bütün köylerin nüfusları
10’ar yıllık periyotlarla bilgisayara girilmiştir. Diğer bir ifadeyle 1960, 1970,
1980, 1990 ve 2000 yılına ait nüfus bilgileri köy bazında işlenmiş ve bu
değerler ışığında yöntemler formüle edilmiş ve aşağıda yer alan Tablo 7’deki
sonuçlara varılmıştır. Bu sonuçlar bize havzanın, 2005, 2010, 2015, 2020, 2030
yıllarında nüfus değerlerini vermektedir. Tablo’dan da görüleceği üzere 2030
yılında üssel yöntemine göre havza nüfusu 30.488.675 olurken, aritmetik
yönteme göre 1.5000.826 şeklinde olacak. Ancak yağış, sıcaklık, buharlaşma ve
akım değerlerinde Van Gölü Havzası’nda görülen farklılıklar yanında, nüfusun
yoğunlaştığı bölgelerde de farklılıklar olmaktadır. Öyle görünüyor ki, nüfus
açısından yoğun, su bütçesi açısından açık veren Erçek-Karasu-Engil Havzası
gibi alanlar, gelecekte daha fazla nüfus yoğunluğuna sahne olacaklardır. Bu
durum daha küçük havzalarda sürdürülebilir bir hâl almaktan çıkacak ve söz
konusu alanlar ciddi sorunlarla karşı karşıya kalacaklardır. Van Gölü Havzası
içinde yer alan daha küçük ölçekli havzaların büyük bir bölümünde bugünkü
şartlarda su potansiyeli açısından, ciddi bir tehdit söz konusu değildir. Ancak
bazı havzalarda yukarıda da ifade edildiği gibi, küçük de olsa bazı sorunlar
görülmeye başlamıştır.
Taşıma kapasitesi açısından düşünüldüğünde havzaların tamamı kendine
yeterli bir tablo çizmektedir. Dahası taşıma kapasitesi açısından
düşündüğümüzde dünya kaynaklarının dâhil yeterli olduğu söylenmektedir
(Schwartz ve Randall, 2003) Buna karşın birçok bilim insanının temel görüşü
doğal eko-sistemin ki, içinde sosyal, ekonomik ve kültürel sistem yer
almaktadır, gezegenimizdeki insanların sayısını sınırlı ölçüde desteklediği
şeklindedir. Çünkü bugün yaklaşık 400 milyonun üzerinde insan kurak
suptropikal bölgelerde aşırı nüfuslanmış ve ekonomik olarak kötü şartlarda
yaşamaktadır. İklim değişikliği bu alanlarda politik, ekonomik ve sosyal
anlamda ciddi bir risk olarak durmaktadır (Schwartz ve Randall, 2003: 5, 13).
Yapılan hava modellerinde okyanus sıcaklıklarındaki değişiklikler tarımı,
balıkları, vahşi yaşamı, su ve enerji kaynaklarını olumsuz etkileyeceği
şeklindedir. Yıllık ürün rekoltelerinin sıcaklık ve onun sonucu oluşacak yağış ve
akarsulardaki düşüşe bağlı olarak % 10-25 oranında azalış göstereceği ifade
edilmektedir (Andrew ve Dymond, 2007: 1521) Bu durum dünyanın var olan
nüfusunu yeterli ölçüde besleyebileceği yaklaşımını içinde bulunduğumuz
konjonktürde imkânsız kılmaktadır.
SONUÇ
Van Gölü Havzası’nda suyun geleceğini Türkiye’den ve dünyadan
soyutlayamayız. Bugün bütün dünya ve özellikle de ülkemizin içinde yer aldığı
orta enlemler su ve ona ilişkin her konuda, ciddi sorunlar yaşamaya başlamıştır.
Bu bağlamda Türkiye’de, içme suyu sorunu ve kullanma suyu sorunu kendini
40
her yönüyle hissettirmektedir. Su sorunu, kendini şehirlerde içme suyu sorunu
şeklinde gösterirken, kırsal alanlarda suya dayalı tarımsal üretimde verim
düşüklüğüne ve endüstrilerde verim düşüklükleri şeklinde göstermektedir.
Özelliklede, akarsuya kıyısı olan bölgelerde tarımsal faaliyetlerin önemli ölçüde
azalmasına, arazi kullanımında değişmelere, toprağın nem oranında azalmaya
ve bitkilerin gelişimi üzerinde negatif etkiler neden olmuştur. Ancak, su
sorununu yalnızca su kıtlığı değil, aynı zamanda su kalitesindeki azalma
şeklinde de algılamak gerekmektedir.
Canlıların en temel gereksinimi olan su, içinde bulunduğumuz süreçte ve
dahası iklim değişikliğinin tehdit ettiği geleceğimizde su sorunu olarak
karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle çok daha önemi bir konu hâline gelen su
sorunu Türkiye ölçeğinde değil, havzalar ölçeğinde ele alınmalı ve havza
yönetimi şeklinde kendini göstermelidir. Bu gerçekten hareketle, Van Gölü
Havzası su potansiyelinin doğru tespit edilmesi ve su yönetiminin daha rasyonel
planlanması gerekmektedir. 20 alt havzaya bölünen Van Gölü Havzası, sıcaklık,
yağış, buharlaşma, karın yerde kalma süresi, rüzgâr ve akım değerleri gibi
birçok parametre ele alınarak incelenmiştir. İncelemeden elde edilen bulgular
tartışılmış ve birtakım sonuçlara varılmıştır. Ortalama yükseltisi 1432 m olan ve
toplam alanı 13,672 km² olan Van Gölü Havzası’nın, daha küçük ölçekli
havzalarında doğal olarak, yükselti ve eğim (ortalama eğimi % 10) değerleri bir
birinden farklı olmaktadır. Bu değerlerdeki farklılıklar iklim elemanlarında ve
akım değerlerinde de farklılıkları beraberinde getirmiştir. Havzalar ölçeğinde su
potansiyeline ve nüfus, tarım ilişkisine baktığımızda havzaları iyi, orta ve zayıf
olmak üzere 3 gruba ayırmak mümkündür. Bunlardan iyi olarak
niteleyebileceğimiz havzalar, 8, 19, 20, 12, 10, 18, 1, 4, 5, 16, 17, ve 9 numaralı
havzalardır. Orta derecede iyi olanlar, 13, 7, 6 ve zayıf olanlar ise 15, 2, 3, ve 14
no’lu havzalardır (Harita 4, bkz.: s. 494). Özellikle zayıf olan havzalarda
sıcaklık artışı ve yağış-akış-katsayısı bugün için az da olsa sorun yaratmaktadır.
Sıcaklık artışının genel olarak havzaların tamamında son 20-25 yıldır görülüyor
olması bir tehdit algılaması olarak ele alınabilir. Ancak sıcaklıktaki bu artışın
yanında, yağışta kayda değer bir azalma şeklinde kendini göstermediği gibi
birkaç havzada kısmen de olsa artış yaşanmıştır. Buna karşın iklim
değişikliğinin etkileri tali havzaların tamamında sıcaklık ve buharlaşmada artış,
karın yerde kalma süresinde azalma, kar yağışlarında azalma ve yağmur
şeklindeki yağışlarda artış ve mevsimsel olarak kar yağışlarının sonbahardan
ilkbahara ve dahası kış aylarının sonbahardan ilkbahara kayması şeklinde
kendini göstermiştir.
Bir milyona yaklaşan (949,706 bin kişi) nüfusu ve toplam yağışın % 40’tan
fazlasının akışa geçtiği Van Gölü Havzası’nda su sorunu önemli bir konu olarak
karşımıza çıkmaktadır. Alan olarak en büyük tali havzalar Van Gölü’nün
doğusunda yer almaktadır. Bu alanlar, nispeten büyük akarsuların aktığı alanlar
olduğu gibi, yoğun nüfus ve tarım faaliyetinin yapıldığı alanlardır. Bu alanlar
aynı zamanda iklim değişikliğinden de en çok etkilenen alanlar olarak karşımıza
41
çıkmaktadır. Dolayısıyla, yapılması gereken, planlı bir yaklaşımla başta
havzanın doğusu ve kuzey doğusunda yoğun nüfuslu alanlar olmak üzere, kuzey
ve güney doğu kesimlerinde de şimdiden gelecekte karşılaşılacak kullanma ve
sulama suyu sorununa çözümler üretmek olmalıdır.
KAYNAKÇA
Andrew, R. M.-Dymond, J. R., (2007), “A Distributed Model of Water
Balance in the Motueka Catchment”, New Zealand Environmental Modelling
& Softwore 22 (2007) 1519-1528.
Batur, E., (1996), Van Gölü’nün Su Bütçesi ve Havza İklimi, İ.T.Ü., Fen
Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
DSİ, (2007), Van ve Bitlis İl Müd. Verileri.
DSİ, (2002), Su Raporu.
Intergovernmental Panel on Climate Chance (2007), The Physical Scince
Basis, Summary for Policymakers This Summary for Policymakers was
formally Approved at the 10th Session of Working Group I of the IPCC Paris,
February 2007.
Kadıoğlu, M., (1995), “Van Gölü’ndeki Su Seviye Yükselmesinin
Meteorolojik Faktörler ile Olan İlgisi”, Van gölü’nün Su Seviyesinin
Yükselmesi Nedenleri, Etkileri ve Çözüm Yolları Sempozyumu, Van.
Mahmut, Ç., (1999), Van Gölü Su Seviyesinin Yükselme Nedenleri, Fırat
üniversitesi, Fen Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi.
Schwartz, P. And Randall, D., (2003), An Abrupt Climate Change
Scenario and its Implications for United, States National Security, October
2003.
Şen, Z., (2002), Su Bilimi (Hidroloji) Temel Konuları, Su Vakfı Yayınları,
İstanbul.
WEB
http://www. cevreorman. gov. tr/hava_02. htm 06, 08, 2007.
http://www.tema.org.tr/cevrekutuphanesi/kureselısinma/pdf/em_konu_
12. pdf) 24, 07, 2007.
http://www.zmo.org.tr/odamiz/kuresel_isinma.pdf 09,08,2007.
42
43
ÇEVRE SORUNLARI, TEKNOLOJİ VE DEĞİŞEN
ÖNCELİKLER
ALAGÖZ, Bülent
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Uygarlık tarihi boyunca insan, sahip olduğu akıl gücü sayesinde etkileşim
içinde olduğu çevreyi şekillendirmeye çalışmıştır. Alet kullanma becerisine
sahip olduktan sonra yerleşik hayata geçmiş ve içinde yaşadığı çevreyi
ihtiyaçları doğrultusunda şekillendirmeyi öğrenmiştir. Teknolojiyi kullanarak
bir yandan hayatını daha konforlu hâle getirirken, diğer yandan sahip olduğu
gücü, doğayı kontrol altına alma amacına yönelik olarak kullanmaya
başlamıştır. Sanayinin ve üretimin merkezini oluşturan şehirler, teknolojik
gücün bir simgesi hâline geldi. Dünyadaki şehirli nüfusu arttıkça sanayi ve
hizmet sektörünün ihtiyaç duyduğu doğal kaynak miktarının artması, bu
kaynaklar üzerindeki aşırı baskıyı da beraberinde getirdi. Bu ihtiyaç öylesine
arttı ki, doğanın kendini yenileme gücüne zarar vermeye başladı. Sonuçta
çevresel bozulma sonucu ortaya çıkan çevre sorunları da giderek küresel bir
boyut kazandı. Problemin önemini anlayan ve teknolojinin çevre üzerindeki
yıkıcı etkisinden rahatsız olan bazı insanlar, önceliklerini değiştirmeye
başladılar. Bu çalışmanın amacı, insanoğlunun teknoloji üzerine kurduğu yeni
ve modern yaşam tarzının yol açtığı çevre sorunlarına değinmek ve bunun
sonucunda önceliklerde meydana gelen değişiklikler üzerinde durmaktır.
Anahtar Kelimeler: Çevre sorunları, çevre dostu teknoloji, kentleşme.
ABSTRACT
Environmental Problems, Technology, and Changing Priorities
Throughout the history of civilization, history of human beings have worked
to shape environment interacted with via their mind. After getting tool use skill,
they had settled life style and learnt shaping environment in which they live
towards their necessities. In one side, they had more comfortable life using
technology and started to use this power to get nature under control on the other
side. Cities forming center of industry and production have began symbol of
technological power. Amount of natural sources that industry and service sector
needed increased rapidly because of increasing world population. As a result of
this situation, an excessive constraint occurred on the natural resources. This
necessity increased so many that, power of nature’s renewal itself started to
damage. Eventually, environmental problems which were result of
44
environmental degradation gained global dimension. Some people
understanding importance of problem and worrying about destructive effect of
technology on the environment started to change their priorities. Mentioning
environmental problems appeared with new and modern life style that human
built it with technology and evaluating priority changes being a result of these
problems is aim of this study.
Key Words: Environmental problems, environmentally friendly technology,
urbanization.
GİRİŞ
İnsanoğlunu diğer canlılardan ayıran en temel farklılıklardan bir tanesi,
doğal çevreyle etkileşim şeklidir. Bu etkileşim, insanın kendisini diğer tüm
canlılardan ayıran aklı sayesinde doğal çevreyi aynı zamanda ihtiyaçları
doğrultusunda şekillendirmesiyle ilişkilidir. İlk olarak avcı toplayıcı bir yaşam
tarzına sahip olan insanın doğal çevre ile etkileşimi, insanın tarım yapmayı
keşfederek yerleşik hayata geçmesi ve bu sayede nüfusunun artmasıyla kalıcı
olarak değişmiştir. Bu etkileşim, bir süre sonra insanın doğal çevreyi ve onun
kaynaklarını, artan ihtiyaçlarını karşılayabilmek amacıyla, denetim altına alma
hedefine yönelmiştir. İnsanın doğa üzerindeki etkisi, genellikle bilgi düzeyi,
teknoloji seviyesi ve geliştirdiği aletlerle olmaktadır. Çevre sorunlarına giden
yolun temellerinin bu süreçte atıldığını söylemek mümkündür.
Doğayı denetim altına alma yolunda teknolojik ilerleme yıllar geçtikçe
hızlanmış ve insanoğlu geçen zaman içerisinde doğal kaynakları kullanmada
kendisini doğanın hâkimi olarak görmeye başlamıştır. Bu görüş, sanayi
devriminden sonra büyük bir ivme kazanmıştır. Doğayı kontrol etme isteği artık
insanın sonsuz hırsıyla birleşmiş ve teknoloji-hammadde-enerji üçgeninde insan
uygarlığı baş döndürücü bir hızla gelişmeye başlamıştır. Doğal kaynaklar
üzerindeki bu aşırı baskı ve her şeye rağmen gelişme hırsı, büyük çevre
sorunlarının başlangıcı olmuştur.
Yukarıda belirtilen süreç, insanlığın düşünme tarzında da köklü
değişikliklere yol açmıştır. Sanayi devrimi sonrası bazı ülkeler gelişme yolunda
güç kazanmıştır. Bu ülkelerde hızla gelişen teknoloji için gerekli olan
hammaddeyi karşılama ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Doğal kaynaklar üzerinde tek
başına hâkimiyet kurma isteği ülkelerin tüm hareketlerini kontrol eder hale
gelmiştir. Bu istek insanlığı öyle bir noktaya getirmiştir ki, 1970’li yıllara kadar
bu hırsın doğal çevrede ne gibi tahribatlara yol açabileceği hususu akla
getirilmemiştir. Gelişen teknolojiyle birlikte ortaya çıkan önemli çevre sorunları
karşısında insanoğlu büyük endişelere kapılmamıştır. Çünkü insanoğlu, yarattığı
teknolojinin çevre sorunlarının üstesinden geleceğine dair inancını hiçbir zaman
yitirmemiştir.
45
İnsanlar, petrol krizini izleyen süreçte, teknolojinin, giderek tehlikeli
boyutlara gelen çevre sorunlarını çözmediğini, tam tersine bu sorunların bizzat
sebebi olduğunu düşünmeye başlamıştır. Bu düşünce, günlük yaşam tarzında
bazı tercihlerden vazgeçilmesine kadar uzanan bir dizi öncelik değişimine yol
açmıştır. Öyle ki, önceliklerdeki değişimin temellerinin 1973 yılındaki petrol
krizine dayandığını söylemek mümkündür. Bu çalışmanın amacı, insanoğlunun
teknoloji üzerine kurduğu yeni ve modern yaşam tarzının yol açtığı çevre
sorunlarına değinmek ve bunun sonucunda önceliklerde meydana gelen
değişiklikler üzerinde durmaktır.
1. Bölüm
a) Çevre: Dünyada bütün canlılar organik ya da inorganik maddelerden
oluşmuş belli bir ortamda ve karşılıklı etkileşim içinde yaşamlarını sürdürürler.
Canlı varlıkların yaşamsal bağlarla bağlı oldukları, etkiledikleri ve aynı
zamanda çeşitli yollardan etkilendikleri bu alana çevre ya da ortam denir. Başka
bir ifadeyle, bir yuva veya evden dünyanın tümüne kadar canlıların yaşadığı
ortamların tümü çevredir (Alım, 2006: 599).
b) Çevre Sorunları: Çevre sorunları her şeyden önce daha iyi bir çevre ile
daha çok üretim, ya da bugünkü kuşakların gereksinimleri ile gelecektekilerin
gereksinimleri arasında bir karar verme sonucudur (http://www.geocities.com).
Bir ilişkiler sistemi olan çevrenin bozulması ve çevre sorunlarının ortaya
çıkması, genellikle insan kaynaklı etkenlerin doğal dengeleri bozmasıyla
başlamıştır.
İnsan yaşamı çeşitli dengeler üzerine kurulmuştur. İnsanın çevresiyle
oluşturduğu doğal dengeyi meydana getiren zincirin halkalarında meydana
gelen kopmalar, zincirin tümünü etkileyip, bu dengenin bozulmasına sebep
olmakta ve çevre sorunlarını oluşturmaktadır (www.cevreorman.gov.tr).
Ulusal kaynakların ülke çıkarlarına uygun değerlendirilememesi ve çevre
duyarsızlığının, uluslar arası alandaki iş birliği ve barışçıl diyalog eksikliği ile
birleşmesi; Çevre Sorunlarının tehlikeli boyutlara ulaşmasına neden olmaktadır
(http://www.geocities.com).
c) Çevre Sorunlarının Tarihî Gelişimi: Canlı yaşamı, içinde bulunduğu
ortamın bir ürünü olduğundan çevrenin, doğal ya da çeşitli müdahalelerle
değişmesi o bölgede bulunan tüm canlılık faaliyetlerini de aynı oranda
etkilemektedir. Bu sebeple 21. yüzyılda çevre konularına gösterilen hassasiyet
ve bu konuda uygulanması gereken yaklaşımlar artarak önem kazanmıştır.
Çevre kirlenmesi insanlığın en önemli konulardan biri olmuş, bu kirlenmenin
önlenmesi ve çevrenin korunması ulusal sınırları aşan bir boyut kazanmıştır.
Gelecek nesillerin daha sağlıklı ve güvenilir bir ortamda yaşamalarını sağlamak
için çevreye duyarlı bireyler yetiştirmek, bir zorunluluk hâline gelmiştir (Şahin
ve diğ., 2004: 114).
46
Çevre sorunları ilk kez II. Dünya Savaşı sonrası ortaya çıktığında, bunların
son tahlilde sanayileşmenin bir sonucu olduğu ve sadece bulundukları bölgeleri
ilgilendirdiği sanılıyordu. Böylece, bunlarla ilgili çözüm ve bilinç de bölgesel
ve mahallî olarak düşünülüyordu. Çevre sorunlarının ortaya çıktığı
bölge/bölgelerde yaşamayan insanlar bu sorunlara ilgi duymadıkları gibi,
çözümü konusunda da bir endişe hissetmiyorlardı. Ancak, çevre sorunlarının
sebep olduğu bazı sonuçlarının evrenselliği anlaşıldıktan sonra küresel anlamda
bir çevre bilinci uyanmaya başladı. İnsanlar ancak o zaman anlayabildiler ki:
Tek bir dünyamız var. Hepimiz aynı gezegenin üzerindeyiz. Bir çevre
düşünürünün kullandığı simge ile “aynı gemideyiz, bu geminin batması ile
hepimiz batacağız. Her ne kadar üst güvertede yaşayanlar daha çok sorumlu
olsa da.”
Belirtildiği gibi “çevre sorunlarının” insanlık üzerindeki etkilerinin tam
olarak anlaşılması son yirmi yılda meydana geldi. Daha önceleri su ve hava
kirlenmesi olarak görülen ve daha çok sanayi bölgelerinde rastlanan çevre
sorunlarının, zehirli atıklardan, ozon tabakasının incelmesine, tabiattaki
biyolojik zenginliğin yok olmasına, yani bazı canlı türlerinin bir daha
dönmemecesine yok olmasına, iklim değişikliklerine, deniz ve okyanusların
kirlenmesine kadar uzandığı görüldü. Ayrıca çevre kirliliğinin sadece insanın
maddî ve ruh sağlığını tehdit etmediği; medeniyet ve kültürel varlıkları da tehdit
ettiği ortaya çıktı. Dahası bu sorunlar sadece zengin ve gelişmiş ülkeleri değil,
gelişmemiş veya gelişmekte olan ülkeleri de aynı derecede etkilemektedir. Bu
sorunların bazıları küresel iken, bir kısmı bölgesel ve diğer bir kısmı ise mahallî
sorunlar olarak karşımıza çıkmaktadır.
Tüm insanlığı tehdit eden küresel çevre sorunlarının başlıcaları: İklim
değişmesi, sera etkisi, ozon tabakasının incelmesi ve hızlı nüfus artışıdır.
Dünyamız âdeta bir canlı gibi hassas eko sistemlerden meydana geldiğinden,
küresel çevre sorunlarının sonuçlarından tüm canlılarla beraber insanlar da
etkilenmektedirler. Bu nedenle, bu sorunlar sadece meydana çıktıkları
yerlerdeki insanları ve çevreyi tehdit etmiyorlar. Tüm insanların sağlığını ve
geleceğini tehdit ediyorlar.
Bölgesel Çevre Sorunları ise daha çok ortaya çıktıkları bölgedeki eko
sistemleri ve dolayısıyla insanları tehdit eden sorunlardır. En önemlileri ise, Eko
sistemlerin tahribi ve Biyolojik zenginliğin kaybolmasıdır.
Mahallî Çevre Sorunlarına gelince, bunlar daha çok ortaya çıktıkları yerleri
tehdit eden sorunlar olup başlıcaları: Atık maddeler (çöpler), sanayi atıkları,
kimyasal ve zehirli atıklardır.
Birkaç yıl öncesine kadar çevre sorunları konusunda insanları aydınlatmak
bazen zor olabiliyordu. Yerel yönetimleri ve yetkilileri uyarmak için bilimsel
raporlara ihtiyaç duyuluyordu. Birçok insan ise çevre sorunlarını ciddiye
almıyordu. Ancak, günümüzde herkes bir şeylerin ters gittiğini bizzat kendi beş
duyusuyla tecrübe edebiliyor: Kirlenen hava, su ve denizin yanında, yok olan
47
ormanlar ve buralarda yaşayan canlılar. Bunların sonucu olarak iklim
değişmektedir. Artık insanlık çevre üzerindeki tahribatlarının sonuçlarını, bir
yandan kavurucu sıcaklar, bir yandan sel felaketleri yaşayarak açıkça
görmektedirler (http://www.cekud.org).
d) Kentleşme, Teknolojik Problemler ve Teknolojik Çözümler: 200
yıldan beri süregelen bilimsel çalışmalar ve teknik gelişmeler, insanlara daha
modern yaşama imkânları sağlamıştır. Diğer taraftan, geçmişte, endüstrileşmede
elde edilen başarıların negatif bir etkisinin olacağı düşünülmemiştir. Nitekim
toprak, su ve hava kirliliklerinde artış tespit edilmiş fakat bu kirliliklerin de
ileride daha büyük sorunları ortaya çıkaracağı ciddiyetle incelenmemiştir. Hatta
1950’lerde Vinil Klorür gibi kanserojen maddeler narkoz ilacı olarak
kullanılmıştır (Pehlivan, 1994: 14).
Teknolojik gelişmenin beraberinde getirdiği kolaylıklar ve imkânlar sonucu
insanoğlunun ömrü (özellikle gelişmiş ülkelerde) uzamış ve bu da beraberinde
nüfus artışını getirmiştir. Özellikle Çin, Asya ve Afrika’daki hızlı nüfus artış
oranı sonucu özellikle şehirli nüfus oranında ciddi bir yükselme meydana
gelmiştir. 2005 yılında şehirli nüfus 3.18 milyar kişiye ulaşmıştır. Bu miktar,
toplam dünya nüfusu olan 6.46 milyar kişinin % 49’una denk gelmektedir.
Yakın bir gelecekte, dünya uygarlık tarihinde ilk defa, şehirli nüfus oranı kırsal
nüfus oranını geride bırakacaktır (http://www.worldwatch.org).
Kentleşmenin bu derece hızlı olması, özellikle Sanayi Devriminden sonra
yukarıya doğru hızlı bir ivme kazanan teknolojik gelişimin önemli bir
sonucudur. Sanayi alanında meydana gelen ilerleme sağlık alanını da etkilemiş
ve tarih boyunca çare bulunamayan veba, kolera, cüzam, sıtma gibi pek çok
ciddi hastalığın tedavisi bulunmuştur. Ancak dünyanın en fakir bölgelerinde, en
çok Afrika’da, bu hastalıklar halen can almakta ve Malthausian etkisi
yaratmaktadır. Besin maddeleri hızla artan nüfusa oranla çok daha yavaş
artmakta ortaya ciddi bir açlık sorunu çıkmaktadır. Kırsal alandaki bozulmalar
insanları imkânların daha iyi olduğu şehirlere yönlendirmekte ancak buralardaki
olumsuz koşullar (kalabalık nüfus, kirli yaşam koşulları) hastalıklar için çok
elverişli ortamlar hazırlamaktadır. 2020 yılında en az 68 milyon kişinin
AIDS’den ölmesi beklenmektedir. Bunların çoğunluğu da (55 milyon) Güney
Afrika’da olacaktır. Tüm bu sorunların aşılıp daha yaşanabilir bir dünyanın
oluşturulmasında en büyük rol, doğal kaynakların ve zenginliğin en büyük
payına sahip olan gelişmiş ülkelere düşmektedir (McKinney, 2004: 4).
İnsan ömrünün uzaması ve kentlerin sunduğu imkânlar, kırsal alanlardan
şehirlere ciddi bir göç dalgası yaratmış ve kentlerin nüfusu hızla artmaya
başlamıştır. Ancak bu hızlı artış, doğal kaynaklar üzerinde daha önce benzeri
görülmemiş bir baskı yaratmıştır. Önceleri gelişmişliğin bir göstergesi olan
şehirler, bir süre sonra endüstri nüfus bağlamında değişik kültürlerden gelen
insanların hızlı göçü sonucu ekolojik ilişkilerin bozulmasına bağlı çevre
sorunlarının kaynağı olmuştur. Bu hızlı şehirleşme ve şehirlerin hızla büyüyerek
48
geniş bir alana yayılması, dünya genelinde birçok çevre sorununu da
beraberinde getirmiştir. Özellikle canlıların doğal yaşama kaynakları olan hava,
su ve topraktaki kirlenme insan sağlığını bile tehdit eden boyutlara ulaşmıştır.
Bununla birlikte, plansız ya da plana uymayan şehirleşmenin bir sonucu olarak,
geniş alanlarda ortaya çıkan yeşil alan kayıpları dolaylı olarak insanın sağlıklı
yaşamını engelleyen şartların oluşmasına neden olmaktadır (Kaya, 2005; 193).
Şehirlerde yaşayan ve sayısı her geçen gün artan insanların günlük
ihtiyaçlarını karşılamak gittikçe zorlaşmakta ve doğal kaynaklar üzerindeki
baskı da her geçen gün yoğunlaşmaktadır. Su kaynakları tükenme noktasına
gelmekte, canlı türleri yok olmakta ve küresel iklim değişiklikleri
yaşanmaktadır. Bu değişiklikler, daha çok gelişmekte olan ülkeleri etkilemekte,
gelişmiş ülkeler teknoloji yardımıyla ve bilinçli çevre korumacıların
çalışmalarıyla bunlardan daha az etkilenmektedirler. Ancak çevre sorunlarının
artık dünya genelinde etkisini göstermesi ve şimdiye kadar bu konuda
sorumluluk almaktan kaçınan gelişmiş ülkelerin de ciddi çevre problemleriyle
uğraşmak zorunda kalması, sorunların görmezden gelinmesini zorlaştırmakta ve
gelecek nesillere de yaşanabilir bir dünya ve sağlıklı doğal kaynaklar
bırakılmasını insanlığın en önemli görevi hâline getirmektedir.
Şehirleşme günümüzde artık çözüm olmaktan ziyade bir problemdir.
Kentlerin yoksul bölgelerinde yaşayan insan nüfusu sürekli artmakta ve hızlı
ekonomik büyümeye bağlı olarak endüstriyel kirlilik havayı ve suyu ciddi
oranda kirletmektedir. Ancak şehirlere olan göç dalgası kısa vadede
yavaşlayacak gibi görünmemektedir. Çünkü şehirlerin sahip oldukları yaşam
avantajları ve sundukları seçenekler gelişmekte olan ve hatta fakir ülkelerde bile
kentsel yerleşimleri halen ön plana çıkarmaktadır. Bu durumda yapılabilecek
tek ve en yararlı şey şehirlere çevre ve doğayla daha dost, çevreye daha az zarar
veren ve doğal kaynakları daha akılcı kullanan bir yaşam tarzını egemen
kılmaktır. Çalışmanın bu kısmında şehirlerde ve kırsal alanlarda teknolojik
imkânlardan da yararlanılarak oluşturulan çevre dostu faaliyetlere ve yaşam
tarzlarına örnekler verilecektir.
2. Bölüm
Teknolojiyi
Akılcı
Yaşayabilmenin Yolları
Kullanarak
Çevreye
Zarar
Vermeden
a) Uygulama Bahçeleri: Özellikle okullarda uygulanan ve şehirlerde
yaşayan öğrencileri uzakta kaldıkları doğayla ve onun zenginlikleriyle
buluşturmayı amaçlayan bir projedir. Özellikle batılı ülkelerde çok olmasına
rağmen Türkiye için çok yeni bit uygulamadır. Şehirlerin hızlı ve doğadan uzak
yaşantısının çocuklara doğayı ve doğadaki canlıları unutturmasının önlenmesi
ve müfredatlardaki çevre eğitimi konularının verimliliğinin artırılması amacıyla
eğitim öğretim programlarına eklenmiştir. Öğrenciler bu bahçelerde hayvan ve
bitki yetiştirmekte, toprakla uğraşmakta ve dünyadaki diğer canlılara saygıyı
öğrenmektedirler.
49
Örneğin, Hollanda’da ana sınıflarında ve şehirlerdeki ilköğretim okullarında
tarım dersi vardır. Her okulun şehir dışında bir uygulama bahçesi
bulunmaktadır. Ana sınıfındaki çocuklar plâstik yoğurt kaplarında çiçek
yetiştirmektedirler. Şehir okullarında tarım dersi işleneceğinde, belediye
otobüsleri ücretsiz olarak öğrencileri uygulama bahçelerine taşımakta;
öğrencilerin uygulama bahçelerinde çiçek, sebze, meyve ve ağaç yetiştirmekte,
hayvan beslemekte ve elde ettikleri ürünleri evlerine götürüp zevkle
yemektedirler (http://www.cagdasegitim.org).
b) Ortak Bahçeler: Eğitim amaçlı kullanılan bu bahçelerin benzerleri yine
şehirlerin hızlı yaşam temposuna ayak uydurmak zorunda kalan ve bu şekilde
çok fazla yıpranan yetişkin insanlar için de yapılmaktadır. Şehrin kullanılmayan
atıl vaziyetteki herhangi bir bölgesi (hurdalık, çöplük, yıkık ve terkedilmiş
yerleşim alanları gibi) temizlenmekte, varsa beton ve asfalt zemin kazılarak
toprak açığa çıkarılmaktadır. Daha sonra isteyen insanlar zamanlarının belirli
bir bölümünü bu bahçeye ayırmakta ve burada çeşitli tarımsal faaliyetler
gerçekleştirerek şehir hayatının zorluklarından uzaklaşıp kendilerini doğaya
daha yakın hissetme imkânı bulmaktadırlar.
c) Yeşil Binalar: İnsanların içinde yaşadıkları, çalıştıkları ve oyun
oynadıkları binalar, onları doğanın çeşitli tehlikelerinden korurlar. Ayrıca
insanların çevrelerini ve sağlıklarını sayısız yollardan etkilerler. Binalar,
tasarım, yapım, işletim ve bakım işlemleri sırasında önemli miktarda enerji, su,
materyal kullanılır ve büyük oranlarda atık, hava ve su kirliliği üretirler. Aynı
zamanda ciddî su ve ısı kayıpları yaşanır. Bu yapılar aynı zamanda bir dizi
sağlık sorunlarının yaşanabildiği kendi iç çevrelerini yaratırlar. İnşa edilme
tarzları ve yapıldıkları mekânlar, tüm insan yaşamını olduğu gibi, vahşi yaşamı,
yaşam koridorlarını ve su döngüsünü etkiler.
Binaların çevre üzerindeki etkisi açıkça anlaşıldığından bu yana yeşil
binalar olarak adlandırılan yeni bir alanda çalışmalar hız kazandı. Yeşil ya da
sürdürülebilir bina terimi, tasarım, yapım, işletim, bakım ve zarar verme
anlamında kaynakları daha iyi kullanma örnekleri ve daha sağlıklı modeller
yaratma uygulamasını ifade etmektedir.
Araştırmalar ve deneyimler, binaların, fikir anlamında kendi yaşam
döngüleriyle birlikte tasarlanıp yönetildiğinde, ciddi anlamda çevresel,
ekonomik ve sosyal yararlar sağladığını göstermektedir. Yeşil binaların
unsurları şunlardır;
•
•
•
•
•
•
•
Enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji,
Verimli su kullanımı,
Çevreye daha yararlı bina materyalleri ve ayrıntılar,
Atıkları azaltmak,
Toksinler,
Binanın iç çevresi,
Akılcı büyüme ve sürdürülebilir kalkınma.
50
Binalar Amerika’da;
a) Toplam enerjinin % 39’unu kullanırlar,
b) Toplam suyun % 12’sini tüketirler,
c) Toplam enerjinin % 68’ini kullanırlar,
d) % 38 oranında karbon salınımı yaparlar.
Bir çevre inşa etmek, doğal çevre, insan yaşamı ve ekonomi üzerinde ciddi
bir etkiye sahiptir. İnsanlık, yeşil bina stratejilerini benimseyerek, ekonomiyi ve
çevreyi birbirine zarar vermeden inşa performansını en üst düzeye çıkarabilir.
Yeşil bina metotları, tasarımdan inşaya, yenilemeden yıkıma kadar, inşa
aşamasının herhangi bir aşamasına eklemlenebilir. Ancak, yeşil bina yapımında
en büyük fayda, inşa aşamasının başında gerekli planların yapılıp sonraki
aşamayı bunları takiben şekillendirme yoluyla edinilebilir. Yeşil bina yapımının
muhtemel yararları ise;
Çevresel Yararları
•
•
•
•
Biyoçeşitliliği ve ekosistemleri korur ve geliştirir.
Havanın ve suyun kalitesini artırır.
Atıkları azaltır.
Doğal kaynakları korur ve yeniler.
Ekonomik Yararları
• İşletme giderlerini azaltır.
• Yeşil üretim ve hizmet için pazarlar yaratır, bunları genişletir ve
şekillendirir.
• Yaşam döngülü ekonomik performansı en üst seviyeye çıkarır.
Sosyal Yararları
• Sakinlerin konforunu ve sağlık durumunu olumlu yönde etkiler.
• Yerel sistem üzerindeki baskıyı en az seviyeye indirir.
• Yaşam kalitesini bütünüyle yükseltir (http://www.epa.gov).
d) Alternatif Teknoloji Merkezleri: Çevreye zarar veren teknolojiyi, çevre
dostu bir şekle dönüştürme amacıyla inşa edilen ve yapım aşamasından işletime
kadar her yönüyle çevreye en az zarar verme amacını güden alternatif yaşam
mekânlarıdır. Özellikle 1973 yılındaki petrol krizinin ardından önem kazanan
bu yeni anlayışta başlıca amaçlar;
• Çevre dostu bir yaşam tarzını sürdürmeye yönelik önlemler almak.
• Teknolojiyi bu hedef doğrultusunda kullanmak.
• Doğal kaynakları mümkün olduğunca akılcı kullanarak kendine yetebilen
sürdürülebilir bir yaşam tarzı oluşturmak, bu kaynaklardan gelecek nesillerin de
yararlanma hakkına sahip olduğunu eğitim yoluyla yarının büyükleri çocuklara
öğretmek.
51
Alternatif teknoloji merkezlerinin dünyadaki en önde gelen örneklerinden bir
tanesi ve bu merkezlerin öncüsü Orta Galler’de 1974 yılında bir taş ocağının
kıyısına kurulan CAT (Center for Alternative Technology-Alternatif Teknoloji
Merkezi)’dir.
CAT (Alternatif Teknoloji Merkezi): Dünyanın kendi alanındaki en
önemli temsilcisidir. 1974 yılında bir grup insanın kendi elektrik enerjisi
ihtiyacını karşılama, 1973 yılındaki petrol krizinin ardından alternatif
teknolojileri geliştirme ve araştırma gibi fikirleri bu merkezin kurulmasına ön
ayak oldu. Kendine yeterli bir yaşam biçimi oluşturabilmek bu merkezin
kurulmasının ana fikrini oluşturmaktadır.
Merkezde doğaya olan saygı daha girişte kendisini göstermektedir. Örneğin,
yürüyerek ya da bisikletle gelen ziyaretçilerden yarı giriş ücreti alınmaktadır.
Alternatif Teknoloji’nin ziyarete açık kısmı daha çok eğitim amacıyla
kurulmuştur. Çevreci temalar eğlenceli bir şekilde anlatılmıştır. Nefes alıp veren
duvarlardan kurulu, kendi kendine yeten, doğaya zarar vermeden çevresiyle
uyum içinde varlığını sürdüren evler ziyaretçilere doğayla uyum içinde
yaşamanın yollarını göstermektedir. Çöpler atılmadan evlerde ayrıştırılmakta ve
böylece çevreye verilen zarar en alt seviyeye indirilmeye çalışılmaktadır.
Böylece insanlara, onların doğaya hükmetmeye çalışmalarından ziyade onun bir
parçası olmaları gerektiği anlatılmakta ve temeli doğaya saygı olan bir yaşam
şeklinden örnekler verilmektedir (Alagöz, 2006: 2).
SONUÇ
Aklını kullanarak dünyadaki tüm canlılara üstünlük sağlayan ve doğayı
kontrol altına alma hırsı yüzünden doğal kaynaklara ciddi zararlar veren
insanoğlu, Sanayi Devriminin ardından daha büyük bir güce sahip olmuştur. O
zamana kadar kullanılan teknoloji bambaşka bir çehreye bürünmüş ve çevre
üzerindeki yıkıcı etkisini her geçen gün hızla artırmıştır.
Teknolojinin özellikle 20. yüzyılda büyük bir ilerleme kaydetmesi, ilk
yıllarda insanoğlunun hayatını kolaylaştırıyor gibi görünse de doğal çevre
üzerindeki yıkıcı etkisi yüzyılın ikinci yarısının ardından anlaşılmaya
başlanmıştır. İnsan nüfusunun hızla artması ve buna bağlı olarak artan enerji,
besin, sağlık, teknolojik imkân talebi özellikle gelişmekte olan ve fakir
ülkelerdeki şehirlerin olumsuz ve sağlıksız yaşam şartları ve sınırlı doğal
kaynak koşullarıyla birleşince çevre sorunları ortaya çıkmış ve günümüze
gelindiğinde artık tüm dünyanın sorunu hâline gelmiştir.
Her ne kadar önlem alınmaya çalışılsa da sürekli artan dünya nüfusu doğal
kaynaklar üzerinde ciddi bir baskı unsuru yaratmakta ve bunların gelecek
nesillere ulaştırılamayacağı endişesini doğurmaktadır. Bu gibi olumsuz şartlar
altında yapılabilecek akıllıca ve yararlı bir girişim de var olan teknolojik
imkânları, çevre dostu, çevreye zarar vermeme ve doğal kaynakları mantıklı ve
tutumlu kullanma amaçları doğrultusunda değiştirmektir. Teknolojiyi bu şekilde
kullanma girişimleri 1973 yılındaki petrol krizinin ardından ciddi bir şekilde hız
52
kazanmış ve günümüzde artık Alternatif ve Temiz Teknoloji olarak
adlandırılabilecek bir çalışma ve yaşam sahası hâline gelmiştir. Teknolojinin
dünyaya yararlı bir şekilde kullanılması, bu gezegeni paylaşan tüm canlılar
açısından çok önemli bir noktadır ve insanoğlunun kendisinden başka yaşayan
canlılara da yaşama hakkı tanıdığının en bariz göstergesidir.
KAYNAKÇA
Alagöz, Bülent, (2006), “Çevre Eğitimi ve Çevre Eğitiminde Alternatif
Merkezler”, 15. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongresi. 13-15 Eylül 2006, Muğla.
Alım, Mete, (2006), “Avrupa Birliği Üyelik Sürecinde Türkiye’de Çevre ve
İlköğretimde Çevre Eğitimi”, Kastamonu Eğitim Dergisi, 2 (14), 599-616.
Kaya, Faruk, (2005), “Hızlı Kentleşme Sürecinde Çevre Sorunları Önemli
Boyutlara Ulaşan Şehirlere İlginç Bir Örnek; Ağrı”, Kastamonu Eğitim
Dergisi, 1 (13), 193-206.
Mckinney, Michael L., (2004), Outlooks. Readings for Environmental
Literacy. Ontario: Jones and Bartlett Publishers: 4.
Pehlivan, Mustafa, (1994), “Çevre Eğitimi ve Kimyasal Çevre Kirliliği”,
Ekoloji, Sayı 13, 14-16.
Şahin, Nevin F.-Cerrah, Lale-Saka, Arzu-Şahin, Bülent, (2004), “Yüksek
Öğretimde Öğrenci Merkezli Çevre Eğitimi Dersine Yönelik Bir Uygulama”,
Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3 (24), 113-128.
WEB
http://www.cagdasegitim.org/index.asp?set=aylik&durum=makale&id=
1&sorgu=200406 (Son Erişim Tarihi: 01.06.2007).
http://www.cat.org.uk (Son Erişim Tarihi: 01.07.2007).
http://www.cekud.org/site/page.asp?dsyid=889
01.07.2007).
(Son
Erişim
Tarihi:
http://www.cevreorman.gov.tr (Son Erişim Tarihi: 01.07.2007).
http://www.communitygarden.org/starting.php (Son Erişim Tarihi:
01.07.2007).
http://www.epa.gov/greenbuilding/pubs/whybuild.htm
Tarihi; 01.07.2007).
http://www.epa.gov/greenbuilding/index.htm
01.07.2007).
(Son
(Son
Erişim
Erişim
Tarihi:
http://www. geocities.com/cevre2004 (Son Erişim Tarihi: 01.07.2007).
http://www. worldwatch.org (Son Erişim Tarihi: 01.07.2007).
53
DİYARBAKIR İLİ VE ÇEVRESİNDE TARIMDA ÇALIŞAN
İŞÇİLERİN ÇEVRE VE SAĞLIK SORUNLARI
ARCAK, Rojan*-KASIMOĞLU, Evin**
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Gelişmişlik düzeyleri ne olursa olsun, bütün ülkelerin ekonomilerinde
tarımın özel bir yeri vardır. Bir ülkeden diğerine farklılıklar olmasına rağmen,
tarım işçileri bugün bile dünya çalışan nüfusunun yarısından fazlasını
oluşturmaktadır. Ekonomisi tarım ve tarıma dayalı sanayi üzerinde yoğunlaşan
ülkelerde tarım sektöründe yaşanan sıkıntılar doğrudan işsizlik ve yoksulluğu da
etkilemektedir. Tarım sektöründe çalışan mevsimlik işçiler oldukça zor
koşullarda yaşamaktadırlar. Yılın altı-yedi ayını evlerinden uzakta geçirmekte,
olumsuz çevre koşulları nedeni ile, fekal-oral yolla bulaşan hastalıklar yaygın
olarak görülmektedir. Suda boğulma, böcek ve yılan sokması, zehirlenme ve
güneş çarpması önemli sağlık sorunları arasında sayılırken bunun yanı sıra sık
sık ishal ve sıtma görülmektedir.
Bu araştırmada Diyarbakır il sınırları içerisinde çalışan mevsimlik tarım
işçilerinin sosyo-demografik özellikleri, sağlık sorunları, çevre ve yaşam
koşulları incelenmiştir.
Çalışma kesitsel tipte bir araştırma olup, araştırmamızın evrenini Diyarbakır
ili Bismil, Silvan, Çınar ve Ergani ilçeleri sınırları içerisinde pamuk toplama
dönemlerinde çalışmakta olan tarım işçileri oluşturmaktadır. Araştırmaya 312
kişi dâhil edilmiş olup bunların 168’i kadın, 144’ü erkektir. Yaş ortalamaları
23,2 olarak hesaplanmıştır. İşçilere meslekleri sorulduğunda, 96’sı çiftçi, 69’u
öğrenci, 42’si ev hanımı, 24’ü işçi cevabını vermiştir. % 100’ü köy kökenli
olup, % 76’sı Yeşil Kartlı, % 10’u SSK’lı, geri kalanı herhangi bir sosyal
güvenceye sahip değildir. Yaşadıkları yerle ilgili sorulan sorulara şu yanıtlar
alınmıştır: % 50’si köyde, % 25’i çadırda yaşamakta, % 25’i ilçelerden
gelmektedir. Çalıştıkları süre içinde, % 44’ü köy, % 38’i çadır, % 17’si ilçede
kalmaktadır. % 49 suyunu sondaj yoluyla elde ederken, % 45’i şebekeden %6’sı
kuyudan aldığını ifade etmiştir. Deneklerin sadece % 70’i tuvalet olduğunu
*
Yrd Doç. Dr., Dicle Üniversitesi, Atatürk Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu, Diyarbakır/
TÜRKİYE. e-posta: [email protected]
**
Araş. Gör., Dicle Üniversitesi, Atatürk Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu, Diyarbakır/
TÜRKİYE.
54
belirtmiş, geri kalanı tuvalete sahip olmadığını dile getirmiştir. Tuvaletlerin
tamamında, su, el sabunu ve tuvalet kâğıdı bulunmamakta, işçilerin, % 100’ü
tuvaletlerin sağlığa uygun olmadığını düşünmektedir. % 71’i banyosu olduğunu,
% 64’ü mutfağı olduğunu belirtmiştir. % 93 buzdolabı olduğunu, % 50 tüplü
ocak olduğunu, % 100’ü aydınlatmanın mevcut olduğunu, sadece % 31’i
taşıma aracı olduğunu ifade etmiştir. Sağlıkla ilgili sorulan sorulara % 9’u
kronik olarak guatr, % 4’ü böbrek taşı, % 6 hipertansiyon, % 2 astım hastalığı
olduğunu, çalıştıkları süre zarfında ise, % 22’si akrep, böcek ve yılan sokması,
% 15’i ciltte yara, % 15’i ishal, % 16’sı güneş çarpması, % 15’i gıda
zehirlenmesi ile karşı karşıya kaldığını belirtmiştir.
Yapılan bu çalışma sonucunda, tarımda çalışan işçilerin sağlıksız koşullarda
barındığı ve yaşadığı belirlenmiştir. Önerimiz, hükûmetlerin yerel yönetimlerin
ve özel kuruluşlar tarafından yapılan projelerde tarım işçilerinin konaklama
alanlarının daha dikkatli seçilmesi, sağlıklı içme ve kullanma sularının temin
edilmesi, hijyenik, tuvalet, banyo ve mutfağın oluşturulması, sağlık hizmetinin
sunulması, ilk yardım çantalarının bulundurulması sağlanmalıdır.
Anahtar Kelimeler: Tarım işçileri, çevre, sağlık.
ABSTRACT
Environmental and Health Problems of Agriculture Labors in
Diyarbakır
Agriculture is very important on economy of all countries. Labors of
agriculture compose half of the working population of the world. Seasonal
agriculture workers live in very bad environmental conditions. They spend 6-7
months of the year away from their homes and because of insufficient
conditions, they suffer from biting by scorpions, snakes and insects, sunstroke,
food poisoning and diarrhoea.
In this study, it is aimed to determine the socio-demographic features, health
problems, living and environmental conditions of agricultural labors in
Diyarbakir.
Our study is a sectional research which has been made on 312 labor working
in Diyarbakir and its environment. 168 of labors were women and 144 were
men. Mean of the age of labors is 23,2. When their real job was asked, it was
seen that, 96 of them were farmer, 69 student, 42 housewife and 24 worker.
When it was asked where they live, 50 of labors said that they lived in village,
% 25 in the tent, % 25 of them were coming from city center. % 45 of labors
drank healthy water, % 70 had toilets but the remain of them had not. All of
them said there wasn’t soap and water in the toilets. % 71 had bath, % 64 had
kitchen, % 93 had refrigerator. % 100 had electric, remain of % 31 were comin
work by foot. When determinig health problems it was seen that, % 9 had
cronical guatr, % 22 were bitten by scorpions, snakes and insects, % 16 were
exposed to sunstroke, % 15 food poisons, % 15 diarhoea.
55
In conclusion, we have determined that agriculture labors work in very
insufficient conditions. To create convenient residental conditions, to provide
drinking and utilizing water, to build hygienic toilets, bathrooms and kitchens,
governments, municipalities and civil foundations must concern with these
problems when planning the human projects. Health foundations in the regions
must be put into service for the temporary agriculture workers.
Key Words: Agriculture labors, environment, health.
GİRİŞ
Türkiye, iklim ve toprak yapısı bakımından tarıma çok uygun bir konumda
olması nedeniyle günümüzde hala bir tarım ülkesi olma özelliğini korumaktadır.
Aynı zamanda dünyada tarımsal ürün bakımından kendine yeten birkaç ülkeden
biridir. Tarım işçileri, tarım ürününü yetiştirme, hasat etme, işleme ve hayvan
yetiştirme ile uğraşan kişilerdir. Bir ülkeden diğerine farklılıklar olmasına
rağmen tarım işçileri bugün bile hala dünya çalışan nüfusunun yarısından
fazlasını oluşturmaktadır. Örneğin, Botswana, Zaire, Nepal, Nijerya ve
Sudan’da iş gücünün % 85,0’inden fazlası tarım sektöründe aktiftir. Bununla
birlikte ülkelerin büyük çoğunluğunda tarım işçisinin ne tanımlanmış bir statüsü
vardır ne de endüstri işçisindeki gibi sağlanacak kolaylık ve avantajları
kullanabilme becerisi vardır (Özbekmezci, 2003).
Tarım Alanında Çalışan Kişilerin Tanımları
Ücretli (Maaşlı): Bir başkasının işinde ayni (mal) ya da nakdi (para) olarak
bir gelir elde etmek amacıyla çalışanlara denir.
Yevmiyeli (Mevsimlik, Arızî, Geçici): Başkasının işinde düzenli ve sürekli
olmadan işine göre mevsimlik ya geçici olarak ya iş buldukça çalışanlardır
(tarlada çapa ya da toplama işçiliği yapanlar, inşaat amelesi vb.)
İşveren: Kendi işinde para ya da mal karşılığı en az bir ücretli veya
yevmiyeli eleman çalıştıran kişilere işveren denir. Bir iş yerinde işveren
durumunda birden fazla ortak bulunabilir. Bu durumda her ortak bir işveren
olarak kabul edilecektir.
Kendi Hesabına: İşinde, tarlasında, bağında bahçesinde, dükkânında,
yazıhanesinde, imalathanesinde, tamirhanesinde, vb. yerlerde tek başına veya
ücretsiz aile fertleri ile birlikte (yanında ücretli veya yevmiyeli kişi
çalıştırmaksızın) ayni (mal) ya da nakdi (para) olarak gelir elde etmek için
çalışanlar bu tanıma girmektedir. Bir iş yerinde ücretli kişi çalıştırmaksızın
birkaç ortak birlikte çalışıyor olabilir. Bu ortaklar da kendi hesabına çalışıyor
kabul edilirler.
Ücretsiz Aile İşçisi: Hane halkının yaptığı işe yardım etmek amacıyla ücret
almaksızın çalışan hane halkı fertlerine denir (DİE, 2005).
56
Tarım-İş yasa tasarısına göre “sürekli, mevsimlik ve geçici tarım işlerinde
ücret karşılığı bir hizmetle istihdam edilen kişiler” tarım işçileridir (Tarım-İş,
1992) .
Gelişmişlik düzeyleri ne olursa olsun, bütün ülkelerin ekonomilerinde
tarımın özel bir yeri vardır. Bir ülkeden diğerine farklılıklar olmasına rağmen
tarım işçileri bugün bile dünya çalışan nüfusunun yarısından fazlasını
oluşturmaktadır.
Son yıllarda ekonomik büyüme açısından tüm dünya belli bir durgunluk
içine girmiş, pek çok ülkede adaletsizlikler ve eşitsizlikler giderek artmıştır.
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından, 2001 yılında yayınlanan Dünya
İstihdam Raporu’na göre dünya iş gücünün önemli bir bölümü verimli bir
istihdam içinde değildir ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde yoksulluk
oranları hızla artmaktadır. Tarım sektörü de, genel olarak tüm bu oluşumların
etki alanı içerisinde kalmıştır (TAOB, 2003).
Sanayileşmiş ülkelerde tarımdaki istihdamın toplam istihdam içindeki oranı
ortalama % 10 civarındayken, bu oran gelişmekte olan ülkelerde ortalama %
59’dur (TZOD, 2000). Türkiye, gelişmiş ülkelerin aksine tarımın ağırlıklı
olduğu bir toplum yapısı özelliğini önemli ölçüde devam ettirmektedir. Ülke
genelinde çalışan erkeklerin % 20,6’sı tarımda yer alırken, çalışan kadınların %
49,6’sı tarımdadır. Buna göre, çalışan kadınlar ağırlıklı olarak tarım sektöründe
yer alırken, diğer sektörlerde erkek nüfusun ağırlığı söz konusudur. (DİE, 2005)
Ülke genelinde toplam iş gücüne katılma oranı % 48,4 olup, bu oran
erkeklerde % 72,4, kadınlarda % 24,7 dır. Kırsal alanda ise, toplam iş gücüne
katılma oranı % 52,5 olup bu oran erkeklerde % 73,4, kadınlarda ise % 32,6 tür.
Ayrıca, kırsal alanda istihdam edilenlerin % 58,8’i tarımda yer almakta olup,
kırsal alanda istihdam edilen erkeklerin % 47,6’sı kadınların ise % 82’si tarımda
yer almaktadır (DİE, 2005).
Ekonomisi tarım ve tarıma dayalı sanayi üzerinde yoğunlaşan ülkelerde
tarım sektöründe yaşanan sıkıntılar doğrudan işsizlik ve yoksulluğu da
etkilemektedir. Tarım sektöründe çalışan mevsimlik işçilerinin oldukça zor
koşullarda yaşamaktadırlar. Yılın 6-7 ayını evlerinden uzakta geçirmekte,
olumsuz çevre koşulları nedeni ile, fekal-oral yolla bulaşan hastalıklar yaygın
olarak görülmektedir. Bunun yanı sıra suda boğulma, böcek ve yılan sokması,
zehirlenme, trafik kazaları, yaralanmalar ve güneş çarpması önemli sağlık
sorunlarıdır. Bunun yanı sıra sık sık ishal ve sıtma görülmektedir.
Bu araştırmada Diyarbakır il sınırları içerisinde çalışan mevsimlik tarım
işçilerinin sosyo-demografik özellikleri, sağlık sorunları, çevre ve yaşam
koşulları incelenmiştir.
BULGULAR
Bu çalışma kesitsel tipte bir araştırma olup, araştırmamızın evrenini
Diyarbakır ili Bismil, Silvan, Çınar ve Ergani ilçeleri sınırları içerisinde pamuk
57
toplama dönemlerinde çalışmakta olan tarım işçileri oluşturmaktadır.
Araştırmaya 312 kişi dâhil edilmiş olup bunların 168’i kadın, 144’ü erkektir.
Yaş ortalamaları 23,2 olarak hesaplanmıştır. İşçilere meslekleri sorulduğunda,
96’sı çiftçi, 69’u öğrenci, 42’si ev hanımı, 24’ü işçi cevabını vermiştir. % 100’ü
köy kökenli olup, % 76’sı Yeşil Kartlı, % 10’u SSK’lı, geri kalanı herhangi bir
sosyal güvenceye sahip değildir. Yaşadıkları yerle ilgili sorulan sorulara şu
yanıtlar alınmıştır:% 50’si köyde, % 25’i çadırda yaşamakta, % 25’i ilçelerden
gelmektedir. Çalıştıkları süre içinde, % 44’ü köy, % 38’i çadır, % 17’si ilçede
kalmaktadır. % 49 suyunu sondaj yoluyla elde ederken, % 45’i şebekeden,
% 6’sı kuyudan aldığını ifade etmiştir. Deneklerin sadece % 70’i tuvalet
olduğunu belirtmiş, geri kalanı tuvalete sahip olmadığını dile getirmiştir.
Tuvaletlerin tamamında, su, el sabunu ve tuvalet kâğıdı bulunmamakta,
işçilerin, % 100’ü tuvaletlerin sağlığa uygun olmadığını düşünmektedir. % 71’i
banyosu olduğunu, % 64’ü mutfağı olduğunu belirtmiştir. % 93 buzdolabı
olduğunu, % 50 tüplü ocak olduğunu, % 100’ü aydınlatmanın mevcut olduğunu,
sadece % 31’i taşıma aracı olduğunu ifade etmiştir. Sağlıkla ilgili sorulan
sorulara % 9’u kronik olarak guatr, % 4’ü böbrek taşı, % 6 hipertansiyon, % 2
astım hastalığı olduğunu, çalıştıkları süre zarfında ise, % 22’si akrep, böcek ve
yılan sokması, % 15’i ciltte yara, % 15’i ishal, % 16’sı güneş çarpması, % 15’i
gıda zehirlenmesi ile karşı karşıya kaldığını belirtmiştir.
TARTIŞMA
Çalışmamızda yer alan sorunların başlarında bulunan guatr, hipertansiyon,
böbrek taşı ve astım rahatsızlıkları ile hijyenik olmayan çalışma koşullarından
kaynaklı ishal ve gıda zehirlenmeleri saptanmıştır. Günün 6-7 saatini arazide
geçirmeleri ve sağlıklı çalışma koşullarının sağlanmadığı ortamlarda
çalışmalarından dolayı tarım işçilerinde güneş çarpması ve akrep, yılan ve
böcek sokmaları da izlenmiştir. Tarım-İş’in yapmış olduğu çalışmada tarımda
çalışan kadınlar arasında yaygın görülen hastalık ve rahatsızlıkların bel ağrısı,
romatizma, baş ağrısı, baş dönmesi, güneş çarpması, soğuk algınlığı, ishal, tifo,
sıtma ve kadın hastalıklarının olduğu belirlenmiştir (Yıldırak, 2003). Adana ili
Yumurtalık ilçesinde yapılmış olan çalışmada ise tarım işçisi kadınların kalp ve
dolaşım sistemi rahatsızlıkları ile üriner sistem rahatsızlıkları en fazla
görülmüştür (Önal, 1995). Türkiye Ziraat Odaları Birliği’nin 2004 yılında
yaptığı çalışmada kadınların % 58,0’i çeşitli hastalıklara maruz kaldıklarını ve
bunlardan % 5,98’i bel ağrısı, % 3,56’sı kronik romatizma, % 10,19’u mide ve
böbrek hastalıkları yaygındır. % 17,2’sinin soğuk algınlığı, böcek sokması ve
hijyen kuralları ile ilgili hastalıklar, % 9,61’i aşırı sıcaklardan kaynaklanan
güneş çarpması, baş dönmesi, geri kalan % 10,68’i kötü yaşam koşullarından
kaynaklanan kadın hastalıklarına yakalandıkları belirtilmiştir. Ayrıca yapılan
gözlemlerde çevrenin pis, kirli ve yaşanmaz durumda olmasından kaynaklanan
birçok bulaşıcı hastalığında olduğu da belirtilmiştir. Araştırmamızda saptanan
hastalık ve rahatsızlıklarla paralellik göstermiştir (TARIM, 2006). Görülen
hastalıkların çoğunluğu herhangi bir tedavi yapılmadan atlatılmaktadır. Ancak
58
bu tür rahatsızlıklar kişinin bünyesini zayıflatmakta ve çalışma gücünü
azaltmaktadır. Bunların dışında hastalık ve rahatsızlıkların oluşu, kişinin
geleceğe yönelik atılımlarını engellemekte, umutlarını sarsmakta depresyonlara
itmektedir.
Çalışmamızda yer alan tarım işçilerinin içme sularının yarısını sondajdan
karşıladıklarını büyük bir kısmının ise şebeke suyu kullandıkları görülüp % 6
oranındada kuyu suyu kullandıkları görülmüştür. Büyük bir oranının tuvaletleri
olmasına rağmen tümünün sağlıksız olduğu saptanmıştır.
Adana ili, Yumurtalık ilçesi pamuk tarımında çalışan kişilerin hanelerinin
içme suyu kullanımının % 45,9 oranında tankerden, % 26,2 oranında çeşmeden,
% 13,1 oranında kanaldan ve % 0,8 oranında kuyu suyundan karşılandığını
göstermiştir. Özbekmezci’nin mevsimlik tarım işçilerinin barınma sorunları ile
ilgili yapmış olduğu çalışmada yörede yaşayıp çalışmaya gelenlerden banyosu
olmayanlar % 36,0 iken sürekli ikamet edenlerin ise % 14,0’ünde banyo
bulunmadığı görülmüş olup sürekli ikamet edenlerin % 14,0’ünde mutfak yok
iken yörede yaşayıp çalışmaya gelenlerin % 94,0’ünde mutfaklarının
bulunmadığını göstermiştir (Özbekmezci, 2003). Banyonun olmayışı su
yetersizliğine bağlı hastalıklara (uyuz, bit, parazit vb.) yakalanma oranını
artırabilir. Mutfak bulunmaması sağlıksız koşullarda, hijyenik olmayan
ortamlarda besinlerin hazırlanması gıda zehirlenmelerine, ishallere yol
açmaktadır.) M. Ertem’in yapmış olduğu çalışmada göçün neden olduğu
bulaşıcı hastalıklara yol açan altyapı yetersizliklerinin; yetersiz içme ve
kullanma suyu temini, yetersiz kanalizasyon sistemi, katı atıkların yok
edilmesinde güçlükler, sağlıklı insan ve fizik gücünde yetersizliklerin neden
olduğunu vurgulanmıştır (Ertem, 1999).
SONUÇ
Yapılan bu çalışma sonucunda, tarımda çalışan işçilerin sağlıksız koşullarda
barındığı ve yaşadığı belirlenmiştir. Çalıştıkları süre içerisinde yaşadıkları
yerlerin tuvaletlerinin sağlıksız oluşu, banyo ve mutfaklarının yeterli olmayışı,
yiyeceklerini saklamak için uygun koşullarının bulunmayışı hastalıklara
karşı risk oluşturmaktadır. Çalışma koşullarından kaynaklı erken teşhis
yapılarak engellenebilecek hastalık ve rahatsızlıklar ile bulaşıcı hastalıklar,
yaralanmalar bulunmaktadır. Çoğunluğu sosyal güvencelerinin olmayışı
ve çalıştıkları arazi dışına çıkma olanaklarının bulunmayışı, yoksulluktan
dolayı sağlık kuruluşlarına ulaşamamakta ve sağlık bakım hizmetlerinden
faydalanamamaktadırlar.
Açık doğa koşullarında ve geniş alanlarda yapılan tarımsal faaliyetlerde
çalışan geçici işçilere sağlık hizmeti sunmak kolay olmasa da yoğun işçi
çalıştıran yörelerde ve dönemlerde bölgedeki I. Basamak sağlık kuruluşları bu
kişilere gezici sağlık ekipleriyle periyodik olarak bulaşıcı hastalıklarla mücadele
etmek ve temel sağlık hizmetlerini vermek amacıyla koruyucu hekimliğe ağırlık
veren mobil sağlık hizmetleri ulaştırılmalıdır. Hükûmetlerin yerel yönetimlerin
59
ve özel kuruluşlar tarafından yapılan projelerde tarım işçilerinin konaklama
alanlarının daha dikkatli seçilmesi, sağlıklı içme ve kullanma sularının temin
edilmesi, hijyenik, tuvalet, banyo ve mutfağın oluşturulması , sağlık hizmetinin
sunulması, ilk yardım çantalarının bulundurulması sağlanmalıdır.
KAYNAKÇA
Ertem, M., (1999), “Göç ve Bulaşıcı Hastalıklar”, Toplum ve Hekim, 14/3:
224-228.
Önal, B., (1995), Tarım İşçilerinin Sağlık Sorunları, Ankara Üniversitesi
Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Özbekmezci, Ş., (2003), “Mevsimlik Tarım İşçilerinin Barınma Sorunları ve
Yaşam Üniteleri”; Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek lisans
Tezi, Ankara.
Tarım-İş, Türk-İş, (1992), Türkiye’de Tarım ve Orman İşçilerinin Yasal
Sorunları Sempozyumu, Ankara.
Türkiye Ziraat Odaları Birliği, (2000), Zirai ve İktisadi Rapor, Ankara
Ziraat Odası Yayınları.
Yıldırak, N.-Gülçubuk, B.-Gün S.-Olhan, E., Kılıç, M., (2003), “Türkiye’de
Gezici ve Geçici Kadın Tarım İşçilerinin Çalışma ve Yaşam Koşulları ve
Sorunları”, Tarım-İş, Ankara.
WEB
http://www.die.gov.tr/konularr/310703-3.htm (15.09.2005).
http://www.taob.com.au/news/issue005news001-t.asp(19.10.2003). TAOB
Guide, Dünyanın Üçte Biri İş Arıyor, Dünya İstihdam Raporu 2001 (ILO):
(04.05.2006).
http://www.tarim.gen.tr/web/articles.asp?cmd=last&cat=121&id=258.
Türkiye’de ve Dünyada Kadın Çiftçiler: (12.02.2006).
60
61
TÜRK TOPLUMUNDA YAŞLILIK: YETİŞKİN BİREYLERİN
YAŞLILIK DÖNEMİ GÖRÜŞLERİNE İLİŞKİN
BİR ARAŞTIRMA
ARPACI, Fatma*-ERSOY, Ali Fuat**
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin görüşlerini ortaya koyma
amacıyla yapılan çalışmaya Ankara’da yaşayan rasgele belirlenen 300 yetişkin
alınmıştır. Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin olumlu görüşleri
üzerinde cinsiyetin etkisinin olmadığı (p>0.05), yaşın etkisi incelendiğinde
yaşlılığın bireyin planlarını gerçekleştirebileceği bir dönem olmasının önemli
olduğu bulunmuştur (F=3.015, p<0.05). Yaşlılık dönemini bir sorun olarak
görme (t=-2.35, p<0.05) ve yaşlılıkta yalnızlık ve ölüm korkusu yaşanmasında
(t=-2.70, p<0.01) kadınlar erkeklere göre daha olumsuz düşünmektedirler.
“Yaşlılıkta yaşam standardı minimuma düşer” (F=3.957, p<0.05) ve “yaşlılar,
ekonomik olarak alt gelir düzeylerindedirler” (F=11.248, p<0.01) ifadelerinde
orta dereceli okul mezunları yüksekokul mezunlarına göre daha olumsuz görüşe
sahiptir. Yaşlılık dönemine hazırlık ile ilgili görüşlerden “orta yaşlı bireyler, her
yönüyle kendilerini yaşlılık dönemine hazırlamalıdırlar” (t=-2.43, p<0.05) ve
“yaşlılığa hazırlık için eğitim verilmelidir” (t=-2.17, p<0.05) ifadelerinde
kadınlar ve erkekler arasındaki fark önemlidir. Bireyin spor yapmasının sağlıklı
yaşlanmasına katkıda bulunması (F=3.773, p<0.05) eğitim durumu ile ilişkilidir.
Anahtar Kelimeler: Türk toplumu, yetişkin birey, yaşlılık, yaşlılık dönemi.
ABSTRACT
Aging in Turkish Society: A Study into the Views of Adults over the
Period of Aging
300 adults living in Ankara and chosen randomly were included in the study
conducted to determine the views of adults over the period of aging. It was
found that gender did not have any effect on the positive views of adults over
the period of aging (p>0.05) and the fact that, dealing with the effect of age,
aging is a period when individual can realize his plans was significant (F=3.
*
Öğr. Gör. Dr., Gazi Üniversitesi, Meslekî Eğitim Fakültesi, Aile Ekonomisi ve Beslenme
Eğitimi Bölümü, Aile Ekonomisi Eğitimi Anabilim Dalı. e-posta: [email protected]
**
Prof. Dr., Gazi Üniversitesi, Meslekî Eğitim Fakültesi, Aile Ekonomisi ve Beslenme Eğitimi
Bölümü, Aile Ekonomisi Eğitimi Anabilim Dalı. e-posta: [email protected]
62
015, p<0.05). Compared to men, women have more negative views in regarding
the period of aging as a problem (t= -2. 35, p<0.05) and experiencing the feeling
of loneliness and the anxiety of death at old ages (t= -2. 70, p<0.01). Secondary
and high school graduates have more negative views over the expressions of
“standard of life drops to minimum at old ages” (F=3. 957, p<0.05) and “the
elderly are at the level of low income economically” (F=11.248, p<0.01) than
those graduating from a university. Of the views about the preparation for the
period of aging, the difference between men and women is significant at the
expressions of “middle aged people should prepare themselves for the period of
aging with all aspects” (t= -2. 43, p<0.05) and “training should be given for the
preparation for aging” (t= -2. 17, p<0.05). The contribution of the fact that an
individual does a sport to his healthy aging (F=3.773, p<0.05) is related to
education level.
Key Words: Turkish society, adult, aging, period of aging.
GİRİŞ
Genel olarak toplumda belirli bir yaşa gelen bireyleri yaşlı olarak tanımlama
eğilimi yaygındır. Çünkü yaşlılık geniş çapta bireyin yaşına bağlı olarak
tanımlanan bir dönem olmaktadır. Bununla birlikte bu tanımlama sosyo-kültürel
ortamlara ve dönemlere göre farklılaşmaktadır. Dolayısıyla yaşlılık biyolojik,
kronolojik, psikolojik ve sosyal açılardan yorumlanmaktadır. Yaşın kronolojik
olarak değerlendirilmesi ne yazık ki toplumsal ve kültürel açıdan yeterli
gözükmemektedir. Farklı sosyo-kültürel ortamlarda yaşa ilişkin olarak
geliştirilen normlar ve kalıp yargılar yaşlılığın anlamını değiştirmektedir. Farklı
gelişmişlik düzeyine sahip toplumlarda bireyin yaşam deneyimleri, edindikleri
roller ve geçirdikleri sosyalizasyon süreçleri yaşa ilişkin olarak yüklenilen
anlamların değişiklik göstermesine neden olur. Bireylerin yaşam pratiklerinin
bir göstergesi olan kültür her toplumun, her grubun yaşam evreninin sınırlarını
çizmekte ve dolayısı ile yaşlılığa ilişkin farklı anlamların ortaya çıkmasını
kaçınılmaz kılmaktadır. (Baran vd., 2005: 27-28).
Yaşlı imgesi, her toplumda bir dizi yaşanmışlıkların sonucu olarak kültürel
bağlamda oluşur. Tüm toplumların aile, bebek, çocuk, yetişkin, yaşlı anlamına
gelen sözcükleri vardır. Kültürler arası farklılıklar bağlamında bakıldığında
yetişkinlikten yaşlılığa geçiş, insan yaşamındaki evreler arasında en az
ritüelleştirilen evre gibi görünmektedir. Bireylerin fiziksel kapasitelerindeki
değişiklikler oluşmaya ve işlevsel yeteneği azalmaya başladığında yarı şaka yarı
ciddi biçimde “ben yaşlıyım” sözcüklerinin ağızlarından dökülmesine sık sık
tanık oluruz. Dolayısı ile yaşlılığın başlangıç dönemi, fiziksel gerileme ve
işlevsel yeteneğin azalması bağlamında oluşsa bile, yaşlılar tarafından
ritüellerde kullanılan manevi ve duygusal güç ile de ilişkili olduğu söylenebilir
(Baran, 2003: 124).
Yaşlılığa ilişkin görüşlerin zaman içindeki değişimine bakıldığında gelişmiş
ülkelerin çoğunda 1930’lardan önceki dönem “genç yaşlanma” (young aging)
olarak nitelenmektedir. Bu dönemde yaşlı yetişkinlere olumlu bir gözle
63
bakılmakta, yaşlarına saygı gösterilmekte, bilgeliklerine önem verilmektedir. Bu
tutum 1930’lardan sonra değişmiş ve yaşlılık imgesini olumludan olumsuza
dönüştüren etkenler ortaya çıkmıştır. Bu etkenler arasında gençliğin
vurgulanması, emekliliğe bağlı rol ve statü yitimi, yaşlı nüfusun daha bağımlı
hale gelmesi sayılabilir. Gerontoloji ve Geriatri alanlarının genişlemesi de
olumsuz yaşlanma görüşünün kaynağı olarak gösterilmektedir. Bu alanda
çalışanlar geçmişteki olumlu yaşlanma görüşünü görmezden gelmekte
yaşlanmanın sorunları üzerine odaklanmaktadır. 1960’larda bu olumsuz yaşlılık
imgesi, yaş ayrımcılığı olarak nitelenmiş, 1980’lerde ise yaş ayrımcılığı hâlâ var
olmakla birlikte etkin bir müdahaleyle aşılabileceği belirtilmiştir (Onur, 2000:
370).
Yaşlılığa yönelik olumsuz tutumların genellikle, kültürel çözülmeden
kaynaklandığı düşünülür (Salman, 2001: 302). Hemen her toplumda yaşlılığa
ilişkin olumlu ve olumsuz değerlendirmeler, yapılan araştırmalar sonucu ortaya
konulmuştur. Olumlu değerlendirmeler bireyin yaşamı anlamlandırması ve
yaşam sürecinin doğal bir sonucu olarak kabul etmesiyle ilgilidir. Ancak
unutulmaması gereken nokta, sağlık koşullarının elverişsiz olduğu durumlardır.
Sağlık sorunu olan yaşlılar gerek kendileri, gerekse kendisinin bakımını
üstlenen yakınları için yaşamı zorlaştıran bir durum yaratmaktadır ki, buna
ekonomik sıkıntılar da eklenince yaşlılığın bir sorun ya da olumsuz bir durum
olarak algılanması kaçınılmaz görülmektedir (Baran vd., 2005: 20).
Başarılı yaşlılık yaklaşımı son zamanlardaki yaşlılıkla ilgili çalışmalarda
önemle üzerinde durulan bir konudur. Başarılı yaşlılık genellikle olumlu
çıktıların elde edilmesi ve maksimize edilmesi, olumsuz çıktılardan sakınma ve
minimize edilmesi olarak tanımlanmaktadır. Bununla birlikte yaşlanma
sürecinin olumlu ve olumsuz sonuçları için bir dereceye kadar farklı kriterler
kullanımı konusunda çeşitli teoriler geliştirilmiştir (Kalınkara ve Erarı, 2002;8384). Rowe ve Kahn (1997) başarılı yaşlılığı hastalık ve özürlülük olmaması,
bilişsel ve fiziksel fonksiyonların korunması, sosyal ve üretimsel aktivitelerde
meşguliyetin sürdürülmesi olarak ele almaktadır. Birçok ülkede yaşlılık
hastalık, bilişsel yetersizlik ve yalnızlıkla ilişkilendirilir. Ancak, kalp damar
hastalıkları gibi bazı hastalıklar için risk faktörlerinin değiştirilebileceğini
gösteren kanıtlar giderek çoğalmaktadır. Ayrıca bilişsel yetersizliğin ve sosyal
ilişkilerdeki olumsuzlukların yaşlılardaki kaçınılmaz sonuçları da
gösterilmektedir (Hoyer and Roodin, 2003: 13).
Hızlı değişmelere yol açan kentleşme ve endüstrileşme süreci ekonomik
yönden geliri olmayan yaşlılar için bir sorun yaratmaktadır. Kırsal alanda
aileleri ile birlikte yaşayan yaşlılar birçok yönden kentsel alanlarda yaşayanlara
göre daha avantajlıdır. Çevrelerinden büyük saygı gördükleri gibi uzun yıllar
çalışmalarını devam ettirme olanaklarına da sahiptirler. Bu durumda geleneksel
yapı içinde geniş aile, yaşlının fizyolojik, ruhsal ve sosyal ihtiyaçlarını
karşılamaya daha elverişlidir. Yaşlı birey otorite ve prestij sahibi olarak ev
halkını temsil eden bir üye konumundadır. Ancak kentleşme ve endüstrileşme
64
süreçlerinin getirdiği modern yaşamın etkisiyle ailenin küçülmesi yaşlı birey
açısından aile bağlarının zayıflamasına ve dolayısıyla yaşamın zorlaşmasına
neden olmuştur. Bu durum gelişmiş modern toplumların kentsel ve özellikle
metropol alanlarında yetişkinler ile anne-babaları arasındaki ilişkileri kopma
noktasına getirmiştir. Bununla birlikte endüstrileşme bir taraftan 19. yüzyıl
boyunca toplumların refah düzeyini yükseltirken, diğer taraftan yaşlı nüfusun
oranında da artışlara yol açmış ve yaşlılığın belirgin bir sorun olarak
yaşanmasına neden olmuştur. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde bir sorun
olarak algılanması henüz yaşanmaktadır (Baran vd., 2005; 28-29).
İnsanın ortalama yaşam süresinin uzaması ve yaşlı nüfusun toplam nüfus
içinde giderek artması, gelişmekte olan ülkelerde yaşlılığın yaşamın bir dönemi
olarak daha fazla önemsenmesine ve hissedilmesine neden olmaktadır (Güven
ve Cerit, 2003: 286). Türkiye’de genç nüfus oranının yüksek olduğu
bilinmektedir. Ancak bu genç nüfus giderek yaşlanmaktadır. Ayrıca, Türkiye’de
bölgesel dağılım bakımından, kırsal/kentsel alanlarda yaşayan yaşlı nüfusun
farklı sorunlarla karşı karşıya olduğu bilinmektedir (Arpacı, 2005: 30-31).
Ülkemizde yaşlılar toplumun temeli olarak değerlendirilen ailenin vazgeçilmez
bir unsurudur. Yapılan araştırma sonuçlarına göre ülkemizde yaşlıların büyük
çoğunluğu genellikle çocuklarından biri ile yaşamaktadır. Ayrı yaşayanların ise
yine büyük bir kısmı çocuklarına ya da akrabalarına yakın mesafelerde
oturmaktadır. Bununla birlikte ailelerinden ayrı, bağımsız yaşamayı tercih eden
yaşlılar da bulunmaktadır. Bu açıklamalar göstermektedir ki aile yanında
çocukları ile birlikte yaşayan yaşlı oranı fazladır. Aile kurumunun yaşlı bireye
enstrümantal ve sosyo-psikolojik destek sağlaması, sosyal güvenlik işlevi
görmesi nedeniyle aile ortamında kendini güvende hissetmesini sağlamaktadır.
Özellikle kuşaklararası ilişkiler bağlamında büyükanne/büyükbaba, yetişkin
evlat ve eşi, torunların varlığı, tüm kuşaklararası etkileşimler ve yakınlaşmalar,
gerek yaşlı birey, gerekse aile üyeleri açısından doyurucu bir yaşam olarak
algılanabilir (Baran vd., 2005: 22-23).
Yaşlılığın etkileri göz ardı edilemeyecek kadar çeşitli ve geniş kapsamlı
olabilmekte, yaşlılık dönemi kişiden kişiye ve toplumdan topluma farklılık
gösterebilmektedir. Bazı toplumlarda, bu değer yargıları sıklıkla ihmal
edilmekte ve yaşlanma ile artan sağlık ve destek hizmetlerine olan
gereksinimler nedeni ile yaşlılar ekonomi üzerine büyük bir yük gibi
görülmektedir. Bazı toplumlarda ise, yaşlılık olumlu bir süreç olarak kabul
edilmektedir. Toplumun yetişkin üyeleri arasında olumsuz görüşlerin
oluşmaması için yaşlılığa bakış açısında yenilikçi, radikal bir değişimin
yapılması gerekir. Bu değişim yaşlılara karşı oluşan ön yargılardan kurtulmak
ve bu döneme yönelik olumlu bir bakış açısı kazanmakla mümkün olur. Bunun
için de toplumda yetişkinlerin yaşlılığın yaşamın diğer evreleri gibi bir süreç
olduğunu kabul etmeleri ve bu dönemle ilgili bilgilendirilmeleri gerekmektedir
(Güven ve Cerit, 2003: 286).
65
1. Yöntem
Bu çalışmada, Türk toplumunda yaşlılık ve yaşlılık dönemine bakış açısı
irdelenmiştir. Bu amaçla yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin görüşlerini
ortaya koyacak bir araştırma yürütülmüştür. Çalışmanın örneklemini, Ankara’da
yaşayan rasgele belirlenen ve çalışmaya katılmayı kabul eden 300 yetişkin birey
oluşturmaktadır. Araştırma verileri Kasım 2006-Şubat 2007 tarihlerinde
toplanmıştır. Araştırma verilerinin elde edilmesinde anket formu kullanılmıştır.
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin görüşlerinin değerlendirilmesi ile
ilgili sorular konu ile ilgili kaynaklardan yararlanılarak araştırmacı tarafından
hazırlanmıştır (Rowe and Kahn, 1997; Salman, 2001; Güven ve Cerit, 2003;
Salman, 2003).
Yetişkin bireylerin demografik özelliklerinin sayı ve yüzdelik değerleri
verilerek yaş ve aylık ortalama gelir değişkeninin aritmetik ortalaması
alınmıştır. Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin görüşleri Likert tipi
ifadelere verilen yanıtlarla ölçülmüştür. İfadelere verilen yanıtlar “kesinlikle
katılıyorum”, “katılıyorum”, “kararsızım”, “katılmıyorum ve “kesinlikle
katılmıyorum” olarak 5 kategoride ele alınmıştır. İfadelerin olumlu ya da
olumsuz olma durumuna göre 1-5 veya 5-1 puan şeklinde değerlendirilmiştir.
Yetişkinlerin yaşlılık dönemine ilişkin görüşlerinin değerlendirilmesinde
cinsiyet durumunun etkisi t testi, yaş ve eğitim durumunun etkisi ise varyans
analizi (One-Way ANOVA) ile araştırılmıştır. Değişkenler arasındaki anlamlı
farklılık 0.05 ya da 0.001 düzeyinde yorumlanmıştır. Tek yönlü varyans analizi
sonuçlarının anlamlı çıktığı durumlarda, farkın hangi gruplar arasında olduğunu
belirlemek için Scheffe testi uygulanmıştır.
2. Bulgular ve Tartışma
2.1. Yetişkin Bireylere İlişkin Demografik Özellikler
Çizelge 1: Yetişkin Bireylere İlişkin Demografik Özellikler
Yaş
≤ 30
31 - 40
41 ≤
Sayı
%
153
102
45
51.0
34.0
15.0
Cinsiyet
Kadın
Erkek
Medeni durum
Evli
Bekâr
Dul/boşanmış
Sayı
%
150
129
21
50.0
43.0
7.0
249
45
6
83.0
15.0
2.0
107
127
66
35.7
42.3
22.0
300
100.0
Çalışma durumu
109
191
36.3
63.7
Eğitim durumu
Çalışıyor
Çalışmıyor
Emekli
Aylık ortalama gelir miktarı (YTL)
İlkokul ve daha az Orta
dereceli okul
Yüksekokul
39
125
136
13.0
41.7
45.3
TOPLAM
300
100.0
≤ 750
751-1250
1250 ≤
TOPLAM
66
Araştırma kapsamına alınan bireylerin % 51.0’i 30 ve daha küçük, % 34.0’ü
31-40, geriye kalan % 15.0’i ise 41 ve daha büyük yaştadır. Ortalama yaş
kadınlarda 31.22, erkeklerde 33.47’dir. Bireylerin % 36.3’ü kadın, % 63.7’si
erkektir. Bireylerin % 13.0’ü ilkokul mezunu ya da daha az, % 41.7’si orta
dereceli okul ve % 45.3’ü yüksekokul mezunudur. Yarısı evli olan bireylerin (%
50.0), % 43.0’ü bekâr, % 7.0’si dul/boşanmıştır. Bireylerin çoğunluğu (% 83)
çalışmaktadır. Aylık gelir miktarı 750 YTL ve daha az olanlar % 35.7, 7511250 YTL arasında olanlar % 42.3, 1251 YTL ve daha çok olanlar ise % 22.0
oranındadır (Çizelge 1).
2.2. Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine İlişkin Görüşleri
2.2.1. Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine İlişkin Olumlu Görüşleri
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin olumlu görüşleri üzerinde
cinsiyetin etkisi incelendiğinde; “yaşlılık bireyin planlarını gerçekleştirebileceği
bir dönemdir” ve “yaşlılıkta eşler arasında yakınlaşma artar” ifadelerinde
erkeklerin (3.73, 3.42) kadınlardan (2.88, 3.39) daha yüksek ortalama puana
sahip olduğu görülmektedir. “Yaşlılığın bazı zorlukları olduğu gibi zevkli
yanları da vardır.”, “Yaşlılar aile ve toplumla ilgili kararlarda önemli roller
üstlenirler.” ve “Yaşlılık boş zamanların değerlendirildiği bir dönemdir.”
maddelerinde ise kadınlar (3.31, 3.44, 3.19) erkeklerden (3.29, 3.34, 3.09) daha
yüksek ortalama puana sahiptir. Ancak, ifadelerin hiçbirinde yetişkin kadınlar
ile erkekler arasında önemli farklılık bulunmamıştır (p>0.05). Salman’a (2001)
göre yaşlılığa yönelik erkekler ekonomik yapı ve bireysel sorunlara yönelik
olumlu tutum içindeyken, kızlar aile yapısı, sağlık, sosyal ve psikolojik
sorunlara yönelik olarak olumlu tutum içindedir.
Çizelge 2: Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine İlişkin Olumlu
Görüşlerine Cinsiyetin Etkisi
Erkek
⎯X ± SD
Kadın
⎯X ± SD
3.73±1.11
2.88±1.11
-1.06
0.286
3.42±1. 01
3.39±1.04
0.024
0.810
Yaşlılığın bazı zorlukları olduğu gibi
zevkli yanları da vardır.
3.29±1.10
3.31±1.16
-0.13
0.890
Yaşlılar aile ve toplumla ilgili
kararlarda önemli roller üstlenirler.
3.34±1.18
3.44±1.13
-0.71
0. 477
Yaşlılık boş zamanların
değerlendirildiği bir dönemdir.
3.09±1.03
3.19±1.02
-0.75
0.453
OLUMLU GÖRÜŞLER
Yaşlılık bireyin planlarını
gerçekleştirebileceği bir dönemdir.
Yaşlılıkta eşler arasında yakınlaşma
artar.
Sd=298
Erkek N=191
t
p
Kadın N=109
Barton (1999) duygusal sorunu olan 9 genç erkek ve 36 yaşlı bireyin
katıldığı kuşaklararası eğitim programının ardından programın etkilerini
incelemek amacı ile yaptıkları çalışmada gençlerin eğitim programı sonunda
67
yaşlılara yönelik daha olumlu tutumlar geliştirdiklerini belirlemiştir. Güven ve
Cerit (2003) ise kadınların yaşlılıkla ilgili olumlu görüşlerinin başında “insan
yaşlı da olsa yaşamdan zevk alabilmeli, bu dönemi değerlendirebilmelidir” (%
92.4) geldiğini, bunu % 83.9 oranı ile “yaşlılıkta eşler arasında yakınlaşma
artar” ifadesinin izlediğini saptamışlardır.
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin olumlu görüşleri üzerinde
eğitim durumunun etkisi incelendiğinde “yaşlılığın bazı zorlukları olduğu gibi
zevkli yanları da vardır” (F=3. 604, p<0.05) ve “yaşlılar aile ve toplumla ilgili
kararlarda önemli roller üstlenirler” (F=5.680, p<0.05) ifadelerinde orta dereceli
okul mezunları ile yüksekokul mezunları arasında ilişki olduğu ve eğitim düzeyi
yükseldikçe olumlu düşünmenin arttığı belirlenmiştir (p<0.05). Diğer ifadelerde
ilişki saptanmamıştır (Çizelge 3).
Güven ve Cerit (2003) kadınların yaşlılıkla ilgili olumlu görüşlerinden eşler
arasında yakınlaşma artar ve insan yaşlı da olsa yaşamdan zevk alabilmeli, bu
dönemi değerlendirebilmelidir ile öğrenim durumu arasındaki ilişkinin önemli
olduğunu bulmuşlardır.
Çizelge 3: Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine İlişkin Olumlu
Görüşlerine Eğitim Durumunun Etkisi.
Kareler
Toplamı
Kareler
Ortalaması
F
P
Yaşlılık bireyin planlarını
gerçekleştirebileceği bir dönemdir.
3.653
1.826
1.482
0.229
Yaşlılıkta eşler arasında
yakınlaşma artar.
0.140
0.070
0.066
0.936
Yaşlılığın bazı zorlukları olduğu
gibi zevkli yanları da vardır.
8.981
4.490
3.604
0.028*
2-3
15.048
7.524
5.680
0.004**
2-3
0.349
0.175
0.163
0.850
OLUMLU GÖRÜŞLER
Yaşlılar aile ve toplumla ilgili
kararlarda önemli roller
üstlenirler.
Yaşlılık boş zamanların
değerlendirildiği bir dönemdir.
**
p<0.01
1: İlkokul ve daha az
*
p<0.05
Scheffe
Sd = 2
2: Orta dereceli okul
3: Yüksekokul
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin olumlu görüşleri üzerinde yaşın
etkisi incelendiğinde ise, yaşlılığın bireyin planlarını gerçekleştirebileceği bir
dönem olması (F=3.015, p<0.05) istatistiksel olarak önemli bulunmuştur. Ancak
yaş grupları arasında farklılık görülmemiştir.
2.2.2. Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine İlişkin Olumsuz Görüşleri
“Yaşlılık dönemini bir sorun olarak görüyorum” (t=-2.35, p<0.05) ve
“yaşlılıkta yalnızlık ve ölüm korkusu yaşanır” (t=-2.70, p<0.01) ifadeleri
68
cinsiyete göre değişiklik göstermektedir. Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine
ilişkin olumsuz görüşlerinde kadınlar erkeklere göre daha fazla olumsuz
düşünmektedirler. Diğer ifadelerde cinsiyetler arasında istatistiksel anlamda
fark bulunmamasına karşın, ortalama puanlar kadınların erkeklere göre daha
olumsuz düşündüğünü ortaya koymaktadır (Çizelge 4).
Çizelge 4: Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine İlişkin Olumsuz
Görüşlerine Cinsiyetin Etkisi
Erkek
⎯X ± SD
Kadın
⎯X ± SD
t
p
Yaşlılık dönemini bir sorun olarak
görüyorum.
2.63±1.26
2.99±1.25
-2.35
0.019*
Yaşlılar, toplum tarafından dışlanmakta ve
yok sayılmaktadır.
2.81±1.28
3.00±1.12
-1.2
0.219
Yaşlıları sadece özel günlerde hatırlamak
yeterli olacaktır.
1.70±0.85
1.80±1.10
-0.87
0.380
Yaşlılıkta yaşam standardı minimuma
düşer.
3.18±1.13
3.18±1.27
0.03
0.972
3.92±0.94
3.99±1.06
-0.53
0.591
Yaşlılıkta yalnızlık ve ölüm korkusu
yaşanır.
3.83±1.05
4.17±1.05
-2.70
0.007**
Yetişkinler yaşlanmaktan, birine muhtaç
olmaktan çekinirler.
3.87±0.91
3.95±090
-0.67
0.497
Yaşlılar, ekonomik olarak alt gelir
düzeylerindedirler.
3.47±1.04
3.48±1.05
-0.12
0.905
OLUMSUZ GÖRÜŞLER
Yaşlılıkta hastalık ve güçsüzlük artar.
**
p<0.01
*
p<0.05 Sd = 298
ErkekN=191
KadınN=109
Salman (2001) genç kız ve erkeklerin yaşlılığa yönelik tutumlarını
belirlemek amacı ile yaptığı çalışmada genellikle erkeklerin tutum puanlarının
kızlara göre daha olumsuz olduğunu bulmuştur.
Çizelge 5’te görüldüğü gibi “yaşlılık dönemini bir sorun olarak görüyorum”
(F=4. 736, p<0.01), “yaşlılıkta yaşam standardı minimuma düşer” (F=3.957,
p<0.05) ve “yaşlılar, ekonomik olarak alt gelir düzeylerindedirler” (F=11.248,
p<0.01) ifadelerinde yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin olumsuz
görüşleri eğitim durumundan etkilenmektedir. Orta dereceli okul mezunları
yüksekokul mezunlarına göre daha olumsuz görüşe sahiptir. Diğer ifadelerde
eğitim durumunun etkili olmadığı görülmektedir (p>0.05).
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin olumsuz görüşlerine yaşın etkisi
incelendiğinde görüşlerin hiçbiri üzerinde yaşın etkisinin olmadığı
belirlenmiştir (p>0.05). Güven ve Cerit (2003) kadınların yaşlılıkla ilgili
olumsuz görüşlerinden “geleceğe dönük beklentilerin olmadığı bir dönemdir”,
“yaşlılık aileye ekonomik bir yük getirir” ve “yaşlılık topluma ekonomik bir
yük getirir” ifadeleri ile yaş grupları arasındaki ilişkinin önemli olduğunu
bulmuşlardır.
69
Çizelge 5: Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine İlişkin Olumsuz
Görüşlerine Eğitim Durumunun Etkisi
OLUMSUZ GÖRÜŞLER
Kareler
toplamı
Yaşlılık dönemini bir sorun
olarak görüyorum.
Yaşlılar, toplum tarafından
dışlanmakta ve yok
sayılmaktadır.
Yaşlıları sadece özel günlerde
hatırlamak yeterli olacaktır.
Yaşlılıkta yaşam standardı
minimuma düşer.
Yaşlılıkta hastalık ve
güçsüzlük artar.
Yaşlılıkta yalnızlık ve ölüm
korkusu yaşanır.
Yetişkinler yaşlanmaktan,
birine muhtaç olmaktan
çekinirler.
Yaşlılar, ekonomik olarak alt
gelir düzeylerindedirler.
**
p<0.01
*
p<0.05
1: İlkokul ve daha az
Kareler
ortalaması
F
p
Scheffe
14.963
7.482
4.736
0.009**
10.173
5.086
3.164
0.044*
1.447
0.723
0.796
0.452
10.838
5.491
3.957
0.020*
0.288
0.144
0.145
0.865
2.680
1.340
1.186
0.307
0.653
0.327
0.390
0.677
23.12
11.506
11.248
0.000**
2-3
2-3
2-3
Sd = 2
2: Orta dereceli okul
3: Yüksekokul
Sharps vd. (1998) kültürel farklılığın yaşlılara yönelik tutumları üzerindeki
etkilerini inceledikleri çalışmalarında beklenenin aksine Taylandlı genç
yetişkinlerin Amerikalı genç yetişkinlere göre yaşlılarla ilgili daha olumsuz
tutuma sahip olduklarını saptamışlardır. Araştırma sonuçları herhangi bir
toplumda yaşlılıkla ilgili geleneklerin yaşlılara karşı olumsuz eğilimleri
engellemede gerekli ve yeterli olmadığını göstermektedir.
2.2.3. Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine Hazırlık ile İlgili Görüşleri
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine hazırlık ile ilgili görüşlerinden “orta
yaşlı bireyler, her yönüyle kendilerini yaşlılık dönemine hazırlamalıdırlar”
(t=-2.43, p<0.05) ve “yaşlılığa hazırlık için eğitim verilmelidir” (t=-2.17,
p<0.05) ifadelerinde kadınlar ve erkekler arasında önemli farklılık vardır.
Yetişkin kadınlar erkeklere göre orta yaşlı bireylerin her yönüyle kendilerini
yaşlılık dönemine hazırlaması gerektiğini ve yaşlılığa hazırlık için eğitim
verilmesi gerektiğini daha çok düşünmektedir. Diğer ifadelerde cinsiyetler
arasında farklılık bulunmamıştır (Çizelge 6).
Çizelge 6: Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine Hazırlık ile İlgili
Görüşlerine Cinsiyetin Etkisi
Erkek
X ± SD
Kadın
X ± SD
Orta yaşlı bireyler, her yönüyle kendilerini
yaşlılık dönemine hazırlamalıdırlar.
3.74±1.02
Yaşlılıkta gelirin azalacağı düşünülerek yatırım
yapılmalıdır.
3.72±1.02
Yaşlılığa Hazırlık ile İlgili Görüşler
T
p
4.03±0.92
-2.43
0.013*
3.72±1.12
-0.01
0.986
70
Yaşlılığa hazırlık için eğitim verilmelidir.
Her insan bir gün yaşlı olacağını unutmamalı,
ona göre davranmalıdır.
Sağlıklı yaşlanmaya çalışıyorum.
-2.17
-1.52
0.031*
0.127
3.86±0.99
4.23±0.84
4.11±0.94
4.38±0.76
3.91±0.83
4.00±0.96
-0.87
0.383
0.230
Bireyin spor yapması sağlıklı yaşlanmasına
katkıda bulunur.
4.12±0.79
4.24±0.92
-1.20
Bireyin yediklerine dikkat etmesi, sağlıklı
beslenmesi, sağlıklı yaşlanmasını sağlar.
4.18±0.83
4.21±0.92
-0.26
0.790
Bireyin stresten uzak kalmaya çalışması sağlıklı
yaşlanmasını sağlar.
3.97±0.98
3.97±0.97
0.05
0.955
*
p<0.05
KadınN=109
Sd=298
ErkekN=191
Çizelge 7: Yetişkin Bireylerin Yaşlılık Dönemine Hazırlık ile İlgili
Görüşlerine Eğitim Durumunun Etkisi.
Yaşlılığa hazırlık ile ilgili görüşler.
Orta yaşlı bireyler, her yönüyle
kendilerini yaşlılık dönemine
hazırlamalıdırlar.
Yaşlılıkta gelirin azalacağı düşünülerek
yatırım yapılmalıdır.
Yaşlılığa hazırlık için eğitim
verilmelidir.
Her insan bir gün yaşlı olacağını
unutmamalı, ona göre davranmalıdır.
Sağlıklı yaşlanmaya çalışıyorum.
Bireyin spor yapması sağlıklı
yaşlanmasına katkıda bulunur.
Bireyin yediklerine dikkat etmesi,
sağlıklı beslenmesi, sağlıklı yaşlanmasını
sağlar.
Bireyin stresten uzak kalmaya çalışması
sağlıklı yaşlanmasını sağlar.
**
p<0.01
*
Kareler
toplamı
Kareler
ortalaması
F
p
0.822
0.411
0.414
0. 661
12.630
6.315
5.800
0.003**
4.242
2.121
2.201
0.113
1.175
0.587
0.878
0.417
4.593
2.297
2.970
0.053*
5.310
2.655
3.773
0.024*
2.099
1.049
1.400
0.248
0.118
0.59
0.061
0.941
Scheffe
1-3, 2-3
1-3
p<0.05 Sd=2
1: İlkokul ve daha az
2: Orta dereceli okul
3: Yüksekokul
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine hazırlık ile ilgili görüşleri üzerinde
eğitim durumunun etkisi incelendiğinde; “yaşlılıkta gelirin azalacağı
düşünülerek yatırım yapılmalıdır” (F=5. 800, p<0.01), “sağlıklı yaşlanmaya
çalışıyorum” (F=2. 970, p<0.05) ve “bireyin spor yapması sağlıklı yaşlanmasına
katkıda bulunur” (F=3. 773, p<0.05) ifadeleri ile eğitim durumu arasında ilişki
görülmektedir. Yaşlılıkta gelirin azalacağı düşünülerek yatırım yapılmasında
hem ilkokul mezunu ve daha az eğitimi olanlarla yüksekokul mezunları, hem de
orta dereceli okul mezunları ile yüksekokul mezunları arasında ilişki vardır.
Bireylerin sağlıklı yaşlanmaya çalışması istatistiksel olarak anlamlıdır, ancak
eğitim grupları arasında farklılık bulunmamıştır. Bireyin spor yapmasının
sağlıklı yaşlanmasına katkıda bulunmasında ise ilkokul mezunu ve daha az
71
eğitimi olanlarla yüksekokul mezunları arasında ilişki saptanmıştır. Diğer
ifadelerde eğitim grupları arasında fark bulunmamıştır (p>0.05).
Güven ve Cerit (2003) sağlıklı yaşlanma ve yaşlılık dönemine hazırlık
konusunda eğitim verilmesi istenen konulardan “emekliliğe uyum”, “temizlik
ve kişisel hijyen”, “psikolojik olarak yaşlılığa hazırlık” ve “ boş zamanları
değerlendirme faaliyetleri” ile öğrenim durumu arasındaki ilişkinin önemli
olduğunu bulmuşlardır.
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine hazırlık ile ilgili görüşleri üzerinde
yaşın etkisi incelendiğinde; yaşlılıkta gelirin azalacağı düşünülerek yatırım
yapılması ile (F=5. 051, p<0.01) yaş grupları arasında ilişki olduğu, bu ilişkinin
30 yaşında ve daha küçük yaştaki bireylerle 31-40 yaş grubunda olanlar
arasında olduğu görülmektedir.
SONUÇ
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin görüşlerini ortaya koyma amacı
ile yürütülen araştırma sonuçlarına göre; araştırma kapsamına alınan bireylerin
yarıdan biraz fazlası 30 ve daha küçük yaştaki yetişkinlerdir. Bireylerin
1/3’ünden biraz fazlası kadın, geriye kalanlar erkektir. Yarısı evli olan
bireylerin, çoğunluğu (% 83) çalışmaktadır. Yetişkin bireylerin yaşlılık
dönemine ilişkin olumlu görüşleri üzerinde cinsiyetin etkisinin olmadığı; eğitim
durumunun etkisi incelendiğinde ise “yaşlılığın bazı zorlukları olduğu gibi
zevkli yanları da vardır” ve “yaşlılar aile ve toplumla ilgili kararlarda önemli
roller üstlenirler” ifadelerinde orta dereceli okul mezunları ile yüksekokul
mezunları arasında ilişki olduğu ve eğitim düzeyi yükseldikçe olumlu
düşünmenin arttığı belirlenmiştir. Yaşın etkisi incelendiğinde, yaşlılığın bireyin
planlarını gerçekleştirebileceği bir dönem olmasının önemli olduğu
bulunmuştur.
Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine ilişkin olumsuz görüşlerinde kadınların
erkeklere göre daha fazla olumsuz görüşe sahip oldukları; “yaşlılık dönemini bir
sorun olarak görüyorum” ve “yaşlılıkta yalnızlık ve ölüm korkusu yaşanır”
ifadelerinin cinsiyete göre değiştiği görülmektedir. Olumsuz görüşlerden
“yaşlılıkta yaşam standardı minimuma düşer” ve “yaşlılar, ekonomik olarak alt
gelir düzeylerindedirler” ifadelerinde görüşlerin eğitim durumundan etkilendiği,
orta dereceli okul mezunları yüksekokul mezunlarına göre daha olumsuz görüşe
sahip olduğu anlaşılmaktadır. Ancak, görüşlerin hiç biri üzerinde yaşın etkisinin
olmadığı belirlenmiştir. Yetişkin bireylerin yaşlılık dönemine hazırlık ile ilgili
görüşlerinden orta yaşlı bireylerin her yönüyle kendilerini yaşlılık dönemine
hazırlaması ve yaşlılığa hazırlık için eğitim verilmesi cinsiyete göre
değişmektedir. Yaşlılıkta gelirin azalacağı düşünülerek yatırım yapılması,
sağlıklı yaşlanmaya çalışma ve bireyin spor yapmasının sağlıklı yaşlanmasına
katkıda bulunması ile eğitim durumu arasında ilişki bulunmaktadır. Yaşın etkisi
incelendiğinde; yaşlılıkta gelirin azalacağı düşünülerek yatırım yapılması ile yaş
72
grupları arasında ilişki olduğu, bu ilişkinin 30 yaşında ve daha küçük yaştaki
bireylerle 31-40 yaş grubunda olanlar arasında olduğu görülmektedir.
Toplumumuzda yaşlılar ve yaşlılık dönemi ile ilgili süregelen yanlış
inanışlar ve yanılmalar ile baş edilebilmesi için, birey ve toplum olarak
yaşlıların geçmiş ve günümüzdeki katkılarını tanımaya ve takdir etmeye yönelik
sorumluluk geliştirilmelidir. Bu nedenle, yaşlılık dönemi ve bu dönemin
sorunları ile bireylerin bu konudaki görüşlerini inceleyen bu tür araştırmaların
sayıca artırılması ve detaylı bir biçimde incelenmesi gerekir. Toplumun yaşlıya
verdiği değer ve yaşlıya bakış açısı oldukça önemlidir. Toplumda, yaşlılara
karşı oluşan ön yargılardan kurtulmak ve bu döneme yönelik olumlu bir bakış
açısı kazandırabilmek için yetişkin bireyler yaşlı ve yaşlılık dönemine ilişkin
tüm konularda örgün ve yaygın eğitimle bilgilendirilmeli ve
bilinçlendirilmelidir. Bu bilinçlendirme çalışmalarında yazılı ve sözlü medya
oldukça etkili olabilir. Ayrıca eğitim konuları yetişkin bireylerin sağlıklı
yaşlanmasına katkı sağlayacak konuları içermeli ve uzman bireyler tarafından
eğitim verilmelidir.
KAYNAKÇA
Arpacı, F. (2005), Farklı Boyutlarıyla Yaşlılık, Ankara: Türkiye İşçi
Emeklileri Derneği Eğitim ve Kültür Yayınları.
Baran, A. G. (2003), “Yaşlılığın ve Yaşamın Anlamı Üzerine Niteliksel
Araştırma”, II. Ulusal Yaşlılık Kongresi, s. 121-140. 9-12 Nisan, Denizli.
Baran, A. G.-Kalinkara, V.-Aral, N.-Akin, G.-Baran, G. Ve Özkan, Y.,
(2005), Yaşlı ve Aile İlişkileri Ankara Örneği, Ankara: T.C. Başbakanlık Aile
ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Yayınları: 127.
Barton, H. (1999), “Effects of an Intergenerational Program on the Attitudes
of Emotionally Disturbed Youth Toward the Elderly”, Educational
Gerontology, 25 (7): 623-640.
Güven, S. ve Cerit, G., (2003), “Ailede Kadınların Yaşlılık Dönemine İlişkin
Görüşleri”, II. Ulusal Yaşlılık Kongresi, s. 285-298.9-12 Nisan, Denizli.
Hoyer, W. J. and Roodin, P. A. (2003), Adult Development and Aging,
Fifth Edition, New York: McGraw-Hill.
Kalınkara, V. ve Erarı, F. (2002), “Yaşlıların Yaşam Tatmini ve Refahı
Üzerine Demografik ve Sosyo-Ekonomik Durumun Etkileri”, Yaşlı Sorunları
Araştırma Dergisi, 2 (2): 82-95.
Onur, B., (2000), Gelişim Psikolojisi Yetişkinlik Yaşlılık Ölüm, 5. Baskı,
Ankara: İmge Kitabevi.
Rowe, J. W. and Kahn, R. L. (1997), “Successul Aging”, The
Gerontologist, 37 (4): 433-440.
73
Salman, M. (2001), “Gençlerin Yaşlı ve Yaşlılığa Yönelik Tutumları
Üzerine Bir Araştırma”, I. Ulusal Yaşlılık Kongresi, s. 300-310.10-11 Ekim,
Ankara.
-----, (2003), “Farklı Meslek Grubundaki Yetişkin ve Yaşlıların Yaşlı
Bakımına İlişkin Görüşleri: Odak Grup Toplantıları”, II. Ulusal Yaşlılık
Kongresi, ss. 365-375. 9-12 Nisan, Denizli.
Sharps, M.-Price-Sharps, J. and Hanson, J. (1998), “Attitudes of Young
Adults Toward Older Adults: Evidence from the United States and Thailand,
Educational Gerontology, 24 (7): 655-660.
74
75
YAŞLILARIN GENÇLERDEN BEKLENTİLERİNE
GENÇLERİN VE YAŞLILARIN KATILIM DURUMLARI
ARPACI, Fatma*-TOKYÜREK, Şadan**
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Yaşlıların gençlerden beklentilerine gençlerin ve yaşlıların katılım
durumlarını belirlemek amacıyla planlanan çalışmaya, Ankara’da yaşayan
rasgele belirlenen 200 genç ve 200 yaşlı olmak üzere 400 birey alınmıştır.
Yaşlıların gençlerden beklentilerine gençlerin ve yaşlıların katılım durumları
Likert tipi ifadelere verilen yanıtlarla ölçülmüştür. Yaşlıların gençlerden
beklentilerine gençlerin ve yaşlıların katılım durumlarının değerlendirilmesinde
genç ve yaşlı olma durumunun etkisi t testi ile araştırılmıştır. Evde yaşlıların
gençlerden beklentilerine genç ve yaşlıların katılım durumundan “yaşlılarla
konuşup sohbet etme” (t=-2.43, p<0.05), “yaşlılara saygılı davranma” (t=-2.51,
p<0.05), “yaşlılardan parasal destek alma” (t=-3.61, p<0.01) ve “yaşlıların bilgi
ve tecrübelerinden yararlanma” (t=-5.97, p<0.01) ifadeleri genç ve yaşlı olma
durumuna göre değişiklik göstermektedir. Çevrede yaşlıların gençlerden
beklentilerine genç ve yaşlıların katılım durumunda “yaşlılarla birlikte gezilere
gitme” (t=-7.33, p<0.01), “yaşlılarla tavla, satranç vb. oynama” (t=2. 11,
p<0.01) ve “bayramlarda yaşlıları ziyaret etme” (t=-9.66, p<0.01) ifadelerinde
gençler ve yaşlılar arasında önemli farklılıklar vardır.
Anahtar Kelimeler: Genç, yaşlı, yaşlıların gençlerden beklentileri.
ABSTRACT
Agreement Conditions of Elderly and Young People to the Expectations
of Elderly from Young People
The aim of this study was to determine agreement conditions of young
people and elderly to the expectations of elderly from young people. 400
persons who are living in Ankara (200 young and 200 elderly) were included to
the research and choosed randomly. The agreement conditions of young and
elderly were measured with the answers that are given by them to the Likert
*
*
Öğr. Gör. Dr., Gazi Üniversitesi, Mesleki Eğitim Fakültesi, Aile Ekonomisi ve Beslenme
Eğitimi Bölümü, Aile Ekonomisi Anabilim Dalı. e-posta: [email protected]
*
Yrd. Doç. Dr., Gazi Üniversitesi, Mesleki Eğitim Fakültesi, Aile Ekonomisi ve Beslenme
Eğitimi Bölümü, Aile Ekonomisi Anabilim Dalı. e-posta: [email protected]
76
type expressions. In the evaluation of agreement conditions, affected of being
young or elderly had been analyzed with t test. In connection with the
agreement conditions of young people and elderly to the expectations of elderly
at home, it was found differences in agreement to some expressions. These
expressions were “talking with elderly” (t=-2.43, p<0.05), “to behave
resourceful to elderly” (t=-2.51, p<0.05), “to receive financial support from
elderly” (t=-3.61, p<0.01), and “to benefit from elderly’s kowledge and skill”
(t=-5.97, p<0.01). In connection with the agreement conditions of young people
and elderly to the expectations of elderly in environment, it was found
important differences to some expressions. These expressions were “to travel
with elderly” (t=-7.33, p<0.01), “to play backgammon, chess etc. with elderly”
(t=2.11, p<0.01), and “to visit the elderly in religious festivals” (t=-9.66,
p<0.01).
Key Words: Young, elderly, expectations of elderly from young.
GİRİŞ
Yaşlılık yaşam sürecinin doğal ve zorunlu olan bir bölümüdür. Kronolojik
olarak 65 yaş ve üzerindeki bireylerin yaşlılık döneminde oldukları kabul edilir.
Dünyada ve Türkiye’de yaşlı nüfus giderek artmaktadır. Türkiye’de yaşam
süresi ortalama 70 yıla çıkmış olup, 2000 yılı istatistiklerine göre, yaşlı nüfusun
toplam nüfus içindeki oranı % 8.4 olarak belirlenmiştir. Bu oran kadınlar için %
9.0, erkekler için % 7.7’dir (Anon, 2003; Arpacı, 2005: 28; Kırımlı, 2005: 39).
İnsanlar yaşlandıkça fiziksel, duygusal ve sosyal yönden değişikliğe
uğramaktadırlar. Kalp hastalıkları, görme yetersizlikleri, işitme yetersizlikleri
gibi belirgin yetersizliklerin yanı sıra hareketlerde azalma, reflekslerin
yavaşlaması, zihinsel yeteneklerde gerileme ve algılama güçlükleri,
unutkanlıklar sosyal yaşamını da etkilemekte, yaşamdan geri çekilmesine neden
olmakta ve yaşama isteği azalmaktadır. Yaşlıların gelişen teknolojiye ayak
uyduramamaları da toplumsal sorunlarını artırmaktadır (Şanlı ve Tokyürek,
2001: 311; Baran vd., 2005: 457; Arpacı, 2005: 17-24). Daha önce geleneksel
geniş aile içinde en fazla sorumluluk alan ve otorite konumunda olan yaşlıların,
günümüzde çekirdek ailede bu konumunun ortadan kalkmış olması ve rollerinin
değişmiş olması, onların aile içinde ve çevrede aktif olamaması kendilerini
yalnız ve yararsız hissetmelerine, duygusal çöküntüye uğramalarına neden
olabilmektedir (Şanlı ve Tokyürek, 2001: 310-312; Baran vd., 2005a: 457-458;
Baran vd., 2005b: 39-41).
Yaşlı bireylerin değişen aile ve toplum yapısı içinde fiziksel aktivitelerini ve
sosyal rollerini sürdürebilmeleri veya değişmekte olan rollerine uyum
sağlayabilmeleri için yardıma ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaca yönelik olarak
çevrelerinden yani çocuklarından, torunlarından, akrabalarından, komşularından
ve diğer insanlardan beklentileri vardır. Bu beklentileri çoğu zaman içinde
bulundukları toplumun kültürü, gelenek ve görenekleri, eğitim düzeyi etkiler.
Yaşlıların aktif olmaları, yaşamın sorumluluklarına katılmaları, yeni ilişkiler
77
kurarak ve etkileşimde bulunarak toplumla bütünleşmeleri önemlidir. Bunun
için de gençlerden hem yardım almaları, hem de sahip oldukları bilgi ve beceri
birikimi ile onlara yararlı olabileceklerini hissetmeleri önemlidir (Gönen ve
Hablemitoğlu, 1997: 6-7; Baran, 2001: 18-23; Şanlı ve Tokyürek, 2001: 310312).
Yaşlıların davranış ve tutumlarında kuşaklararası farklılıklar olabilir. Kendi
çocuklarına daha katı davranan yaşlıların, torunlarına karşı daha esnek ve sevgi
temeline dayalı tutum içinde oldukları söylenebilir. Bu farklı tutum ve
davranışlar onların geçlerden beklentilerini ortaya koyar. Gençlerin de kendi
anne ve babaları ile aralarında arabulucu rolünde olan yaşlılardan beklentileri
vardır. Bu karşılıklı beklentiler duygu alışverişi, bilgi ve deneyimlerin
paylaşılması, kişiliğin zenginleştirilmesi ve kendini geliştirme, topluma uyum
vb. konularda olabilir. Gençlerde yaşlılar ile ilişkilerinde farklılıkları hoşgörü
ile karşılayıp paylaştıkları ortak yönlere ağırlık vermelidir. Beklentilerin bu
yönde oluşması sağlıklı ilişkiler ve doğru iletişimin gerçekleştirilmesi
bakımından önemlidir (Bilen, 1988: 254-255; Baran vd., 2005a: 457-458).
Yaşlıların gençler tarafından belirli aralıklarla ziyaret edilmesi, önemli
günlerde hatırlanması, yaşlıların yapabileceği işlerde sorumluluk verilmesi, bazı
uğraşıların birlikte yapılması, yaşlıların görüş ve fikirlerinden yararlanılması
onların toplumsal katılımını artıracağı gibi kuşaklararası dayanışmayı sağlar ve
kültürün nesilden nesile geçişini kolaylaştırır. Gençlerin yaşlılığa
hazırlanmasını, mutlu ve huzurlu bir yaşlılık geçirmenin yollarını öğretir (Şanlı
ve Tokyürek, 2001: 310-312; Bilen, 1988: 254-255).
1. Yöntem
Bu araştırma, yaşlıların gençlerden beklentilerine gençlerin ve yaşlıların
katılım durumlarını belirlemek amacıyla planlanmış ve yürütülmüştür.
Çalışmanın örneklemini, Ankara’da yaşayan rasgele belirlenen ve çalışmaya
katılmayı kabul eden 200 genç ve 200 yaşlı birey olmak üzere toplam 400 birey
oluşturmaktadır. Araştırma verileri Ekim 2006-Şubat 2007 tarihlerinde
toplanmıştır. Araştırma verilerinin elde edilmesinde anket formu kullanılmıştır.
Yaşlıların gençlerden beklentilerine gençlerin ve yaşlıların katılım durumlarının
değerlendirilmesi ile ilgili sorular konu ile ilgili kaynaklardan yararlanılarak
araştırmacılar tarafından hazırlanmıştır.
Yaşlı ve genç bireylerin demografik özelliklerinin sayı ve yüzdelik değerleri
verilerek yaş değişkeninin aritmetik ortalaması alınmıştır. Yaşlıların gençlerden
beklentilerine gençlerin ve yaşlıların katılım durumları Likert tipi ifadelere
verilen yanıtlarla ölçülmüştür. İfadelere verilen yanıtlar “kesinlikle
katılıyorum”, “katılıyorum”, “kararsızım”, “katılmıyorum ve “kesinlikle
katılmıyorum” olarak 5 kategoride ele alınmıştır. İfadelerin olumlu ya da
olumsuz olma durumuna göre 1-5 veya 5-1 puan şeklinde değerlendirilmiştir.
Yaşlıların gençlerden beklentilerine gençlerin ve yaşlıların katılım durumlarının
değerlendirilmesinde genç ve yaşlı olma durumunun etkisi t testi ile
78
araştırılmıştır. Değişkenler arasındaki anlamlı farklılık 0.05 ya da 0.001
düzeyinde yorumlanmıştır.
2. Bulgular ve Tartışma
Araştırma bulguları gençlerin demografik özellikleri, yaşlıların demografik
özellikleri ve evde yaşlıların gençlerden beklentileri ile çevrede yaşlıların
gençlerden beklentilerinden oluşan yaşlıların gençlerden beklentilerine genç ve
yaşlıların katılım durumlarını içermektedir.
2.1. Gençlerin Demografik Özellikleri
Araştırma kapsamına alınan gençlerin 1/3’ü 23-25 yaşlarındadır. Gençlerin
yaşı minimum 20 maksimum 29 yaş arasında değişmekte olup, ortalama yaş
24.00±2.78’tir. Gençlerin % 37.0’si kız, % 63.0’ü erkektir. Yaklaşık yarıya
yakını (% 49.0) yüksekokul mezunu olan gençlerin, % 35.5’i evli ve % 64.5’i
bekârdır. Gençlerin % 37.5’i çalışmaktadır ve % 62.5’i çalışmamaktadır, %
36.6’sının aylık ortalama gelir miktarı 751-1250 YTL arasındadır (Çizelge 1).
Çizelge 1: Gençlerin Demografik Özellikleri
Yaş
≤ 22
23 – 25
26 ≤
Sayı
74
66
60
%
Medenî Durum
37.0
33.0
30.0
Cinsiyet
Kız
Erkek
Evli
Bekâr
Sayı
%
71
129
35.5
64.5
75
125
37.5
62.5
Çalışma Durumu
74
126
37.0
63.0
Eğitim Durumu
Çalışıyor
Çalışmıyor
Aylık Ortalama Gelir Miktarı (YTL)
İlkokul
Orta dereceli okul
Yüksekokul
30
72
98
15.0
36.0
49.0
≤ 750
751-1250
1251 ≤
70
73
57
35.0
36.6
28.5
TOPLAM
200
100.0
TOPLAM
200
100.0
2.2. Yaşlıların Demografik Özellikleri
Araştırmaya alınan yaşlıların % 47.5’i 60-65 yaşları arasındadır. Yaşlıların
yaşları minimum 60 maksimum 90 yaş arasında değişmekte olup, ortalama yaş
67.60 ±6.44’tır. Yaşlıların % 67.0’si erkek, % 33.0’ü kadındır. Yaşlılardan
eğitim durumu ilkokul ya da daha az olanlar % 48.5 oranındadır ve 18.0’i
yüksekokul mezunudur. Çoğunluğu (% 73.0) evli olan yaşlıların, % 9.0’u
çalışmaktadır ve % 91.0’i çalışmamaktadır. Yaşlılar arasında aylık ortalama
gelir miktarı 501-700 YTL arasında olanlar % 41.5 oranındadır (Çizelge 2).
79
Çizelge 2: Yaşlıların Demografik Özellikleri
Yaş
≤ 65
66 – 70
71 – 75
76 ≤
Sayı
%
95
58
23
24
Medenî Durum
47.5
29 0
11.5
12 0
Cinsiyet
Kadın
Erkek
TOPLAM
%
146
7
47
73.0
3.5
23.5
18
182
9.0
91.0
Çalışma Durumu
66
134
33.0
67.0
Eğitim Durumu
İlkokul ve daha az Orta
dereceli okul
Yüksekokul
Evli
Bekâr
Dul/boşanmış
Sayı
Çalışıyor
Çalışmıyor
Aylık Ortalama Gelir Miktarı (YTL)
97
66
37
200
48.5
33.5
18.0
100.0
≤ 500
501-700
701 ≤
TOPLAM
63
83
54
31.5
41.5
27.0
200
100.0
2.3. Yaşlıların Gençlerden Beklentilerine Genç ve Yaşlıların Katılım
Durumları
2.3.1. Evde Yaşlıların Gençlerden Beklentileri
Evde yaşlıların gençlerden beklentilerine genç ve yaşlıların katılım
durumundan “yaşlılarla konuşup sohbet etme” (t=-2.43, p<0.05), “yaşlılara
saygılı davranma” (t=-2.51, p<0.05), “yaşlılardan parasal destek alma” (t=-3.61,
p<0.01), “yaşlıların bilgi ve tecrübelerinden yararlanma” (t=-5.97, p<0.01),
“yaşlılara alçak sesle ve azarlamadan konuşma” (t=-5.09, p<0.01), “yeni
teknolojilerin kullanımında yardımcı olma (bilgisayar, kumandalı cihaz vb.)”
(t=-3.19, p<0.01), “yeni bilimsel gelişmeler konusunda yaşlıları bilgilendirme”
(t=-3.32, p<0.01), ve “yaşlıların geçmişteki yaşantısına önem verme” (t=-4.08,
p<0.01) ifadeleri genç ve yaşlı olma durumuna göre değişiklik göstermektedir.
Evde yaşlıların gençlerden beklentilerine yaşlılar gençlere göre daha çok
katılmaktadır. Diğer ifadelerde genç ve yaşlılar arasında istatistiksel anlamda
fark bulunmamasına karşın, ortalama puanlar yaşlıların gençlere göre daha çok
beklenti içinde olduğunu göstermektedir (Çizelge 3).
Yapılan bir çalışmada da benzer sonuçlara rastlanmış olup yaşlıların
beklentileri arasında “gençlerle sohbet etme” (% 33.3), “gençlerin yaşlılara
saygılı davranması” (% 96.7) ifadelerinin olduğu tespit edilmiştir (Şanlı ve
Tokyürek, 2001).
80
Çizelge 3: Evde Yaşlıların Gençlerden Beklentilerine Genç ve Yaşlı Olma
Durumunun Etkisi
Evde Yaşlıların Gençlerden Beklentileri
Genç
⎯X ± SD
Güler yüz ve ilgi gösterme
4.71±0. 52
Yaşlılarla konuşup sohbet etme
Bir konuda yaşlıların görüşünü alma
Yaşlı
X ± SD
t
p
4.79±0.50
-1.54
0.123
4.60±0. 53
4.7 ±0.48
-2. 43
0.015*
4.50±0. 64
4.52±0.75
-2. 14
0.831
0.012*
0.092
Yaşlılara saygılı davranma
4.59±0. 51
4.73±0.59
-2. 51
Yaşlıların yanında alkol alma
4.26±0. 82
4.42±1.00
-1.68
Yaşlıların yanında sigara içme
4.13±0. 87
4.25±1.07
-1.22
0. 221
Yaşlılardan parasal destek alma
3.57±1.13
3.99±1.21
-3.61
0.000**
Yaşlıların bilgi ve tecrübelerinden
yararlanma
3.98±0. 86
4.49±0.84
-5.97
0.000**
Yaşlılara alçak sesle ve azarlamadan
konuşma
4.28±0. 60
4.62±0.70
-5.09
0.000**
Yeni teknolojilerin kullanımında yardımcı
olma (bilgisayar, kumandalı cihaz vb. )
3.36±1.11
3.74± 1.26
-3.19
0.002**
Yeni bilimsel gelişmeler konusunda
yaşlıları bilgilendirme
3.32±1.12
3.70±1.12
-3.32
0.001**
Yaşlıların geçmişteki yaşantısına önem
verme
4.13±0. 84
4.47±0.85
-4.08
0.000**
**
p<0.01
*
p<0.05
Sd=398 GençN=200
YaşlıN=200
2.3.2. Çevrede Yaşlıların Gençlerden Beklentileri
“Toplu taşım araçlarında yaşlıya yer verme” (t=-3. 84, p<0.01), “araçlara
inme ve binmede yaşlıya öncelik tanıma ve yardım etme” (t=-4.09, p<0.01),
“yaşlılarla birlikte gezilere gitme” (t=-7. 33, p<0.01), “yaşlılarla tavla, satranç
vb. oynama” (t=2. 11, p<0.01), “bayramlarda yaşlıları ziyaret etme” (t=-9.66,
p<0.01), ve “hasta oldukları zaman ziyaret etme” (t=-3.30, p<0.01) ifadelerinde
gençler ve yaşlılar arasında önemli farklılıklar vardır. Yaşlılar gençlerle ilgili
beklentilerden toplu taşım araçlarında yer verilmesine, araçlara inme ve
binmede öncelik tanınmasına ve yardım edilmesine, kendileri ile birlikte
gezilere gidilmesine, tavla, satranç vb. oynanmasına bayramlarda ve hasta
oldukları zaman ziyaret edilmeye gençlere göre daha çok katılmaktadır. Diğer
ifadelerde genç ve yaşlılar arasında farklılık bulunmamıştır (Çizelge 4).
81
Çizelge 4: Çevrede Yaşlıların Gençlerden Beklentilerine Genç ve Yaşlı
Olma Durumunun Etkisi
Genç
⎯X ± SD
Çevrede Yaşlıların Gençlerden
Beklentileri
Yaşlı
X ± SD
t
p
Yaşlılara selam verme
4.81±0. 40
4.81±0.42
0.12
0.904
Hâl ve hatır sorma
4.74±0. 45
4.76±0.53
-0.50
0.615
Toplu taşım araçlarında yaşlıya yer verme
4.57±0. 56
4.78±0.52
-3.84
0.000**
Araçlara inme ve binmede yaşlıya öncelik
tanıma ve yardım etme
4.41±0. 60
4.67 0. 66
-4.09
0.000**
Markette paketleri yerleştirme ve ödeme
yapmada yardımcı olma
4.13±0. 71
4.03±1.11
1.06
0.287
Yolda karşıdan karşıya geçişlerde yardımcı
olma
4.27±0. 58
4.10±1.33
1.59
0.111
Yaşlılarla birlikte gezilere gitme
3.32±1.12
4.12±1.05
-7.33
0.000**
Yaşlılarla tavla, satranç vb. oynama
3.11±1.08
2.81±1.64
2.11
0.035*
Bayramlarda yaşlıları ziyaret etme
4.07±0. 73
4.74±0. 60
-9.66
0.000**
Yaşlıların doğum günlerini hatırlama ve
kutlama
4.04±0. 77
4.07±1.10
-0.26
0.793
Hasta oldukları zaman ziyaret etme
4.55±0. 52
4.73±0.58
-3.30
0.001**
**
p<0.01
*
p<0.05
Sd=398 GençN=200
YaşlıN=200
Erdem vd. (2005) ‘nin yaşlı ve günlük yaşam aktiviteleri araştırmasında
yaşlıların yaşları ilerledikçe telefon kullanma ve toplu taşım araçlarına binmede
güçlük yaşadığı bulunmuştur. Belirlenen bulgular bu araştırmada da “yeni
teknolojileri kullanmada gençlerin yaşlılara yardımcı olması” ve “toplu taşım
araçlarına binerken yardım etmesi” beklentilerinin yüksek olmasını destekler
niteliktedir.
SONUÇ
Yaşlıların gençlerden beklentilerine gençlerin ve yaşlıların katılım
durumlarını belirlemek amacıyla planlanan ve yürütülen araştırmadan elde
edilen sonuçlara göre; çalışma kapsamına alınan gençlerin 1/3’ü 23-25
yaşlarındadır ve ortalama yaş 24.00±2.78’tir. Yarıdan fazlası erkek olan
gençlerin yaklaşık yarıya yakını (% 49.0) yüksekokul mezunudur. Yaşlıların
yarıya yakını 60-65 yaşları arasındadır ve ortalama yaş 67. 60 ±6. 44’tır.
Yaşlıların çoğunluğu evlidir ve çalışmamaktadır.
Evde yaşlıların gençlerden beklentilerine genç ve yaşlıların katılım
durumuna bakıldığında; yaşlılarla konuşup sohbet edilmesinin, yaşlılara saygılı
davranılmasının, yaşlılardan parasal destek alınmamasının, yaşlıların bilgi ve
tecrübelerinden yararlanılmasının, yaşlılara alçak sesle ve azarlamadan
konuşulmasının, yeni teknolojilerin kullanımında yardımcı olunmasının
(bilgisayar, kumandalı cihaz vb.), yeni bilimsel gelişmeler konusunda
82
bilgilendirilmenin ve yaşlıların geçmişteki yaşantısına önem verilmesinin genç
ve yaşlı olma durumuna göre değişiklik gösterdiği görülmektedir. Evde
yaşlıların gençlerden beklentilerine yaşlılar gençlere göre daha çok
katılmaktadır.
Çevrede yaşlıların gençlerden beklentilerine genç ve yaşlıların katılım
durumunda da gençler ve yaşlılar arasında önemli farklılıklar saptanmıştır.
Yaşlılar gençlerle ilgili beklentilerden toplu taşım araçlarında yer verilmesine,
araçlara inme ve binmede öncelik tanınmasına ve yardım edilmesine, kendileri
ile birlikte gezilere gidilmesine, tavla, satranç vb. oynanmasına bayramlarda ve
hasta oldukları zaman ziyaret edilmeye gençlere göre daha çok katılmaktadır.
Diğer ifadelerde genç ve yaşlılar arasında farklılık bulunmamıştır.
Yaşlanmanın yaşamın diğer evreleri gibi doğal ve kaçınılmaz bir olgu
olduğu ve tüm insanlar için söz konusu olan bir durum olduğu herkes tarafından
bilinmektedir. Yaşlılar bilgi birikimleri ve deneyimleri ile gençlere özel ve
farklı kaynak ve destek sağlarlar. Yaşlılarla ilgili konular gençlere iş ve kariyer
olanakları sağlayan önemli bir alandır. Bu nedenle gençlerin yaşlı bireylerin
kaynaklarına, düşüncelerine, problemlerine; kısacası yaşlılarla ilgili tüm
konulara duyarlı olmaları gittikçe daha fazla önem kazanmaktadır.
Kuşaklararası etkileşimle ilgili araştırmalar gençlerin ve yaşlıların bu
etkileşimden karşılıklı birçok fayda sağladığını göstermektedir. Kronolojik
yaştaki farkın önemli olmasına rağmen gençlerin ve yaşlıların birçok benzer
konu ve ilgileri paylaştıkları bilinmektedir. Onların deneyimlerinden yararlanma
isteği yaşlıları da mutlu eder. Gençler yaşlılara karşı saygılı ve hoş görülü
olmalı, onlara değer vermelidir. Yaşlılarında aynı şekilde gençlere karşı anlayış
ve hoşgörü ile davranması karşılıklı ilişkinin sağlıklı bir biçimde sürdürülmesini
sağlar.
Dünya nüfusunun giderek yaşlandığı artık bilinen bir gerçektir. Gelecekte
yaşlılara daha kaliteli ve mutlu bir yaşam sağlamak, gençlere de yaşlılarla
birlikte huzurlu bir şekilde yaşayabilmelerini öğretmek için örgün ve yaygın
eğitim kurumları programlarına yaşlılık eğitimi veren konulara, derslere ve
kurslara yer verebilirler.
KAYNAKÇA
ANON, (2003), 2000 Genel Nüfus Sayımı. Nüfusun Sosyal ve Ekonomik
Nitelikleri, Ankara: T.C. Devlet istatistik Enstitüsü, Yayın No: 2759.
Arpacı, F., (2005), Farklı Boyutlarıyla Yaşlılık, Ankara: Türkiye İşçi
Emeklileri Derneği Eğitim ve Kültür Yayınları.
Baran, A. G., (2001), “Yaşlılığın Sosyal Statü ve Roller Bakımından
Analizi”, Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi, 1 (1): ss. 14-24.
Baran, A. G.-Kalinkara, V.-Aral, N.-Akin, G.-Baran, G. ve Özkan, Y.,
(2005a), “Yaşlıların Kendilerine Ait Kararları Vermedeki Etkinliğinin
Araştırılması”, III. Ulusal Yaşlılık Kongresi, s. 456-464. 16-19 Kasım, İzmir.
83
-----, (2005b), Yaşlı ve Aile İlişkileri Ankara Örneği, Ankara: T.C.
Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Yayınları: 127.
Bilen, M., (1988), Sağlıklı İnsan İlişkileri, 4. Baskı, Ankara: Sistem Ofset.
Erdem, M.-Çekal, N. ve Kalinkara, V., (2005), “Yaşlı ve Günlük Yaşam
Aktiviteleri (GYA): Denizli Kentsel Kesim Yaşlıları Üzerine Bir Araştırma”,
III. Ulusal Yaşlılık Kongresi, s. 465-473. 16-19 Kasım, İzmir.
Gönen, E. ve Hablemitoğlu, Ş. (1997), “Yaşlılık ve Kentsel Yaşam
Gerçeği”, Yaşlılık ve Kentsel Yaşam, İzmir: Yaşlıları Koruma Derneği Genel
Merkezi, Konak Belediyesi.
Kırımlı, Y., (2005), “Nüfus Sayımlarına Yansıyan Yönleriyle Yaşlı Nüfus”,
III. Ulusal Yaşlılık Kongresi, s. 37-51.16-19 Kasım, İzmir.
Şanlı N. ve Tokyürek, Ş., (2001), “Yaşlıların Gençlerden Beklentileri”, I.
Ulusal Yaşlılık Kongresi, s. 310-317. 10-11 Ekim, Ankara.
84
85
SULAK ALAN PROJELERİ İLE KIRSAL KALKINMANIN
UYUMLAŞTIRILMASI: AKŞEHİR GÖLÜ REHABİLİTASYON
PROJESİ ÖRNEĞİ
ATEŞ, Hamza-UZER, Yılmaz
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Bu çalışma, son yıllarda karşılaşılan en önemli çevre sorunlarından birisi
olan sulak alanların kirlenmesi ve kuruyup yok olmaya yüz tutması karşısında
alınabilecek idari, iktisadi ve fizikî tedbirler, Akşehir Gölü örneğinde
incelemeyi amaçlamaktadır. Bildirinin temel tezi, “kırsal kalkınma adımlarının
sulak alan kurtarma çalışmalarının başarısını pozitif yönde etkilediği”dir. Bu
çalışma 3 ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde bildirinin kavramsal
çerçevesi çizildikten sonra, ikinci bölümde Akşehir Gölü’nün fizikî, çevresel,
biyolojik ve iktisadi durumu özetlenip, sorunların kaynakları ele alınmaktadır.
Üçüncü bölümde ise Akşehir Gölü’nü kirlenmekten ve kurumaktan kurtarma ve
göl çevresinde bir kırsal kalkınma hamlesi başlatmayı hedefleyen Akşehir Gölü
Rehabilitasyon Projesi incelenmektedir. Bu projeyi farklı kılan, daha önceki
çalışmalarla elde edilen bulguları ve elde dilen diğer verileri sosyal bilimlerin
süzgecinden geçirip çözüm yollarını aşamalar hâlinde gösteren bütüncül bir
model üretmesidir. Bu çalışmada benimsenen yaklaşımın elde edeceği başarının
dünyanın başka yerlerinde benzer proje ve girişimlere ilham kaynağı olması
kuvvetle muhtemeldir.
Anahtar Kelimeler: Sürdürülebilir kalkınma, sulak alan projeleri, kırsal
kalkınma, çevre.
ABSTRACT
Attempts at Rural Development on the Success of Wetland
Rehabilitation: Aksheir Rehabilitation Project
This study deals with administrative, economical and physical measures
developed to solve one of the most important environmental problems of the
recent years; pollution and drying out in wetlands, taking Lake Akshehir as the
case study. The main thesis explored here is that the impacts of attempts at rural
development on the success of wetland rehabilitation efforts are positive. The
study is composed of three main parts. Having drawn the theoretical framework
of the study in the first part, the second part provides a brief outline of physical,
environmental, biological and economic situation of the Lake Akshehir and
gives information about the sources its problems. In the third part, Lake
Akshehir Rehabilitation Project, which has been developed to save the lake and
86
to initiate a rural development in the region is scrutinized. What is different in
this project is that it produces a comprehensive model through integrating the
findings of the previous studies and other data at hand with a social science
perspective and brings solutions to each problem in a step by step basis. It is
hoped that, the success of this approach will provide an insight for similar
projects and initiatives in other parts of the globe.
Key Words: Sustainable development, wetland projects, rural development,
environment.
GİRİŞ
İnsanlar kendi yaşam alanlarını ve üzerinde yaşadığı dünyayı kontrolleri
altına alıp şekillendirme ve ona egemen olma duygusu içinde hareket
etmektedirler. İnsanlık tarihinin başlangıcında insan-çevre ilişkileri sürekli bir
ekolojik denge içinde bulunmaktayken, son yüzyıllarda bu düzen bozulmuş ve
tamamen değişerek “İnsanlığın Ekolojik Sorunları” denen, hayatî derecede
önemli ancak hâlâ çözülememiş evrensel sorunlar ortaya çıkmıştır. Bu durum
ise, çevre ve doğayı korumayı yüzyılımızın önemli bir ödevi hâine getirmiştir.
Su kaynaklarının ve sulak alanların kirlenmesi ve kuruyarak yok olması da, son
yıllarda insanların sadece rekreasyon ihtiyaçlarını değil, iktisadi hayatını da
etkileyen önemli bir çevre sorunu hâline gelmiş durumdadır.
Bu çalışmada, sulak alanların azalıp yok olması karşısında alınabilecek idari,
iktisadi ve fizikî tedbirler, Akşehir Gölü örneğinde incelenmektedir. Özellikle
bu tedbir türleri arasında denge kurulması ve bu tedbirlerin birbirleriyle uyumlu
ve birbirini destekler hale getirilmesi, bir başka deyişle, su ve arazi kullanım
politikalarının Ramsar Sözleşmesince öngörülen akılcı kullanım kavramı ile
uyumlu hale getirilmesi, sulak alan kurtarma projelerinin başarısında hayati
öneme sahiptir. Bu bildiride üzerinde durulan temel tez de, “kırsal kalkınma
adımlarının sulak alan kurtarma çalışmalarının başarısını pozitif yönde
etkilediği”dir.
Sulak alanların kuruması ve kirlenmesi karşısında, idari otoriteler ve yerel
halkın ilgisini çekmek ve yardımını sağlayabilmek için, sulak alanların özellikle
o bölgenin iktisadi hayatı için öneminin iyi anlatılması ve sulak alanların
korunup geliştirilmesinin kırsal kalkınma ile ilgisinin iyi kurulması
gerekmektedir (Çevre Bakanlığı, 1999; DPT, 1998; Kuleli, 1995). Çünkü bu
durumda sulak alanların korunması yerel halkın ve ilgili paydaşların sadece
iyilik duygularının bir sonucu olmaktan çıkmakta, kendi gelecek planlarının ve
iktisadi hesaplarının da bir gereği hâline gelmektedir (Kapoor, 2001).
Bu bildiri 3 ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, bildirinin kavramsal
çerçevesinin çizilmesine ayrılmıştır. İkinci bölüm, Akşehir Gölü’nün fiziki,
çevresel, biyolojik ve iktisadi durumunu özetlemekte, sorunları kaynakları ve
yansımalarıyla beraber ele almaktadır. Üçüncü bölümde ise, Akşehir Gölü’nü
kirlenmekten ve kurumaktan kurtarma ve göl çevresinde bir kırsal kalkınma
hamlesi başlatmayı hedefleyen Akşehir Gölü Rehabilitasyon projesi
87
incelenmektedir. Bu projeyi farklı kılan, daha önceki çalışmalarla elde edilen
bulguları ve diğer verileri sosyal bilimlerin süzgecinden geçirip çözüm yollarını
aşamalar hâlinde gösteren bütüncül bir model üretmesidir. Bu çalışmada
benimsenen özgün ve alanın gerçeklerine uygun, ancak küresel literatür ve
tecrübelerden kopmayan yaklaşımın elde edeceği başarının Türkiye’de ve
dünyanın başka yerlerinde benzer proje ve girişimlere ilham kaynağı olması
kuvvetle muhtemeldir.
1. Kavramsal Çerçeve
Bu bildiride konu edilen proje, iki ana tema üzerine inşa edilmektedir:
Sürdürülebilir kalkınma ve sulak alan koruma.
a. Ekonomi-Çevre İkilemi ve Sürdürülebilir Kalkınma
Ekonomi-çevre ikilemi tartışması, çevre mücadelesinin başında ortaya
çıkmıştır. Çevre korumanın ekonomiye ve kalkınmaya karşı olduğu imajı
meydana getirilmiştir. Bütün bu ikilemde çevrecilere yatırımcılar “kalkınma hiç
olmayacak mı?” sorusunu sormuşlardır. Ancak ekolojinin gerçekleri karşısında
çevreyle barışık kalmanın da olacağı ortaya çıkmıştır. Çünkü, ekonomik
gelişme ve kalkınma ile çevre koruma arasında bir karşıtlık değil, interaktif bir
ilişki vardır. Buna göre, kalkınma için tabiattan hammadde almak zorunda
olduğumuz için, çevrenin korunması kalkınmanın da garantisi durumundadır.
Öte yandan, çevreyi korumak için de kalkınmaya ve teknolojiye ihtiyaç vardır.
Sürdürülebilir kalkınma, esasında bir değişme sürecidir. Bu değişme sürecinde
kaynakların kullanımı, yatırımların yönlendirilmesi, teknolojik gelişmelerin
yönünün seçilmesi ve kurumsal değişikliklerde; bu günün gereksinimleri,
gelecek kuşakların temel gereksinimlerini karşılamalarına imkân verecek
şekilde karşılanmasıdır. Bir başka deyişle, çevreyi koruma, hem kendimiz hem
de gelecek nesiller için yapılmış ciddi bir yatırımdır.
Sürdürülebilir kalkınma, ilk olarak Norveç Başbakanı Gro Harlem Bruntland
başkanlığında faaliyetlerini sürdüren “Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu”
[WCED]’nun raporunda (Bruntland, 1991) belirtilerek kullanılmaya
başlanmıştır. Bu raporda; sürdürülebilir kalkınma kavramı, “gelecek nesillerin
kendi ihtiyaçları tehlikeye sokulmaksızın, bugünkü nesillerin ihtiyaçlarını
karşılayabilen kalkınma” olarak ifade edilmektedir. 1996 yılında Birleşmiş
Milletler İnsan Yerleşimleri Konferansı İstanbul’da Habitat II Zirvesi olarak
yapılmıştır.
Konferansta, kamu kurumlarının yanında gönüllü kuruluşların da çevre
kalkınma dengesini sağlamadaki rolü vurgulanmıştır.
b. Sulak Alanlar
Doğal veya yapay, sürekli veya mevsimsel, suları durgun veya akıntılı, tatlı,
acı veya tuzlu tüm su kütleleri sulak alan olarak tanımlanmaktadır. Bu kapsama,
göllerin yanında bataklıklar, sazlıklar, ve sulak çayırlar da girmektedir. Sahip
olduğu biyolojik çeşitlilik nedeniyle dünyanın doğal zenginlik müzeleri olarak
88
kabul edilen sulak alanlar; doğal işlevleri ve ekonomik değerleriyle yeryüzünün
en önemli ekosistemleridir. Sulak alanlar, yeraltı sularını besleyerek veya
boşaltarak, taban suyunu dengeleyerek, sel sularını depolayarak, taşkınları
kontrol ederek, kıyılarda deniz suyunun girişini önleyerek bölgenin su rejimini
düzenlerler. Bulundukları yörede nem oranını yükselterek, başta yağış ve
sıcaklık olmak üzere yerel iklim elemanları üzerinde olumlu etki yaparlar. Tortu
ve zehirli maddeleri alıkoyarak ya da besin maddelerini (azot, fosfor gibi)
kullanarak suyu temizlerler. Başta balıklar ve su kuşları olmak üzere gerek
ekolojik değeri, gerekse ticari değeri yüksek, zengin bitki ve hayvan çeşitliliği
ile birçok türün yaşamasına olanak sağlarlar. Aynı zamanda, yüksek bir
ekonomik değere de sahiptirler. Balıkçılık, tarım ve hayvancılık, saz üretimi ve
turizm olanaklarıyla bölge ve ülke ekonomisine önemli katkı sağlarlar (Erdem,
2004).
Tarihsel süreç incelendiğinde, ilk insan yerleşimleri ve medeniyetlerin
deltalar, taşkın ovalar, göl ve akarsu kıyıları gibi sulak alanlarda yoğunlaştığını
görmekteyiz. Ancak, 19. yüzyıldan itibaren, insanların sulak alanlara bakışı
değişmiş, bulaşıcı hastalıkları önlemenin çözümünün bataklık ve diğer sulak
alanları kurutmak olduğu varsayılmıştır. Sulak alanları kurutma çalışmaları,
gelişen teknoloji ile birlikte yeni tarım alanları elde etme amacına yönelmiş,
sazlık ve bataklıkların yanı sıra taşkın ovalarını ve gölleri de kapsayarak artarak
devam etmiştir. Ancak sulak alanların kurutulması sonucu elde edilen arazilerin
pek çoğundan istenilen tarımsal üretime erişilemediği gibi; bir kısım yerler de
tuzlanma ve rüzgâr erozyonu gibi nedenlerle kısa zamanda verimsizleşmiştir.
Ayrıca, yörenin su rejiminde meydana gelen bozulmalar ve iklimsel
değişmelerin yanı sıra; birçok canlı türünün neslinin tehlikeye düşmesi ya da
tamamen yok olması gibi telafisi mümkün olmayan sorunlar da ortaya çıkmıştır.
Bu gelişmelerin ardından sulak alanların önemi tüm dünyada anlaşılmaya
başlamış, sivil toplum örgütleri ve diğer doğa koruma kuruluşlarının da etkisiyle
pek çok ülkede sulak alanların korunması için bir dizi koruma önlemleri
alınmaya başlanmış, ekolojik, sosyal ve ekonomik analizlere dayanan sulak alan
koruma programları geliştirilmiştir. Bu çabaların uluslar arası alanda en gözde
görülen sonucu, kısaca Ramsar Sözleşmesi olarak anılan Özellikle Su Kuşları
Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması
Sözleşmesi’nin 1971 yılında kabul edilmesidir. Günümüzde, toplam alanı
111.884. 289 hektar olan 1328 sulak alan, bu sözleşmenin koruması altındadır
(Erdem, 2004).
Sulak alanlar bakımından bulunduğu coğrafyanın en önemli ülkelerinden
birisi olan Türkiye’de de, 1980’li yıllarda dünyadaki gelişmelere paralel olarak
sulak alanların korunması konusunda özellikle sivil toplum örgütlerinin çabaları
yoğunlaşmış ve bu çabalar kamu kurumlarını da önlem almaya zorlamaya
başlamıştır. Nitekim 1991 yılında Çevre Bakanlığı’nın kurulmasıyla birlikte,
Bakanlık bünyesinde bir sulak alanlar birimi oluşturulmuş, 1993 yılında
Başbakanlık tarafından “Sulak Alanların Korunması Genelgesi” yayımlanmış
89
ve ilk kez sulak alanların korunması hükûmet politikası olarak kabul edilmiştir.
1994 yılında ise Türkiye Ramsar Sözleşmesi’ne taraf olmuş ve akabinde
uluslararası öneme sahip sulak alanlarından dokuzunu Ramsar Sözleşmesi’ne
dâhil ettirmiştir. Ancak, politik, yasal ve kurumsal anlamda elde edilen tüm bu
kazanımlara rağmen, Türkiye’deki sulak alanlar hala büyük tehlikelerle karşı
karşıyadır ve sulak alan kayıpları devam etmektedir. Bunun başlıca nedeni, hala
kamuoyunda sulak alanların öneminin yeterince bilinmemesi ve sulak alanların
önemsenmemesi, su ve arazi kullanım plan ve programlarını geliştirenler
arasında sulak alanların korunması fikrinin yeterince benimsenip kabul
görmemesidir. Yine de, halen yürürlükte olan 2003-2008 Ulusal Sulak Alan
Stratejisi kapsamında sulak alanların korunması ve akılcı kullanımı için yetersiz
de olsa bazı çabalar devam etmektedir. Ancak, makro planda alınması gereken
tedbirlerin alınması ve etkin bir sulak alan izleme ve geliştirme politikasının
uygulanması yanında, mikro düzeyde de, kuruyan ya da çeşitli nedenlerle
ekolojik karakteri bozulan sulak alanların restorasyonu ve rehabilitasyonu için
eylem planları geliştirilip uygun alanlarda uygulamaya geçirilmesi
gerekmektedir. Bu bildiride konu edilen Akşehir Gölü Rehabilitasyon Projesi
de, bu tür kurtarma faaliyetleri için gerekli çerçeveyi özetlemektedir.
2. Akşehir Gölü: Özellikleri ve Sorunları
Akşehir Gölü, Akarçay havzasının ve göller bölgesinin uluslararası sulak
alanlarından birisidir. İç Anadolu Bölgesi’nin güneybatısında yer alır. Konya ili
Akşehir ve Tuzlukçu ilçeleri ile Afyon ili Sultandağı ilçesi sınırları için yer
almaktadır. Göl, Kültür Bakanlığı Konya Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma
Kurulu tarafından 01.07.1992 tarihinde 1. Derecede Doğal Sit Alanı ilan
edilmiştir. Akşehir Gölü, ornitolojik önemi büyük olan göllerimizden biridir.
Göl aynasını çevreleyen geniş sazlıklar, su kuşları için kuluçka alanı, beslenme
yeri, sığınma, barınma ve toplanma mekânı olarak son derece uygun bir ortam
oluşturmaktadır. Gölde, sonbahar ve kış başlarında ortalama 60-80 bin civarında
kuş görülmekteyse de, hızlı su çekilmesinin bu canlıları olumsuz etkilediği
gözlenmektedir.
Göl, Sultan Dağları’ndan inen mevsimlik ve sürekli akarsularla, göl
çevresindeki akiferlerin yer altı suyu akımı ve göl alanına düşen yağışlarla
beslenmektedir. Ayrıca, Akşehir ilçesinin sıvı atıkları birbirine bağlı üzerleri
açık çökeltme havuzunda katı maddeleri tutulduktan sonra göle akmaktadır.
Boşalımı ise, dışa akımı olmadığından göl yüzeyinden buharlaşma şeklinde ve
sulama amacıyla alınan sularla olmaktadır. Akşehir Gölü’nün, çevresindeki
genişçe bir bölge için önemli olmasının bir nedeni de, tarıma yaptığı
mikro-klima katkısıdır (Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Akşehir İlçe
Müdürlüğü, 2003).
Bu katkı kendisini, iklimin ılımanlaşması, tarımsal verimin ve bitki
çeşitliliğinin artması, ürün yetişme periyodunun uzaması, ikinci ürün yetiştirme
şansının artması, dünyaca ünlü Akşehir kirazının kalite ve aromasını sağlaması,
90
ve orman ve bitki örtüsünün yoğunlaşmasına katkı sağlaması şeklinde kendini
göstermektedir. Gölün ayrıca su ürünleri, kamış ve saz üretimi gibi çevresindeki
geniş bir bölgeye doğrudan iktisadi katkıları da bulunmaktadır. 1995’e kadar
Türkiye’nin beşinci büyük gölü durumunda olan Akşehir Gölü‘ndeki balıkçılık
faaliyetleri, 3000’den fazla ailenin temel geçim kaynağını oluşturmaktayken,
gölün giderek küçülmesi ve su seviyesinin düşmesi, bu ailelerin geçim
kaynaklarından birisinin yok olma tehlikesi anlamına gelmektedir.
Akşehir Gölü, şu anda çok önemli bir çevre felaketiyle karşı karşıya
bulunmaktadır. Bu felaketin iki önemli boyutu bulunmaktadır: Gölün küçülerek
kurumaya yüz tutması ve kirlenmesi. Burada bahsedilen küçülme, hem boyutun
küçülmesi hem de derinliğin azalması şeklinde gösterilmektedir. 15-20 yıl önce
355 kilometrekare alana sahip olan Akşehir Gölü, şu anda 60 km kareye kadar
küçülmüş, derinliği ise 5 m’den 1-1,5 m’ye kadar inmiştir. Bu eğilimin devam
etmesi, gölün tamamen kuruması anlamına gelecektir. Birkaç yıl öncesine kadar
100’ün üzerinde türde binlerce kuşa ev sahipliği yapan göl (Ertan, Kılıç ve
Kasparek, 1992), suyunun kirlenmesi ve azalması nedeniyle eski güzelliğini
kaybederken, birçok kuş türü artık bölgeye gelmez olmuştur. Daha önce gölden
günde 40 ton balık çıkarıldığı hâlde, şu anda balıkların su yokluğu ve
kireçlenme nedeniyle ölmüş oldukları gözlemlenmiştir (Çubuk, Akyürek ve
Alp, 1995). Göl’ün çevresindeki sazlık ve kamışlık alanlar da hızla
daralmaktadır (Mutlu, 2004). Bu faktörler, gölden geçimini sağlayan yaklaşık
3000’den fazla ailenin göç etmesine neden olmuştur.
Öte yandan, Akşehir Gölü değişik nedenlerle hızla kirlenmekte ve doğal
güzelliğini ve kimyasal-biyolojik özelliklerini kaybetmektedir (Mutlu, 2004).
Bu durumun gözle görülen 3 temel nedeni bulunmaktadır: Tarımsal gübre ve
ilaçların kimyasal etkisi, Akşehir kentinin atıklarının temizlenmeden göle
akıtılması ve gölün yakınlarında bulunan birkaç konserve meyve fabrikasının
atıkları (Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Akşehir İlçe Müdürlüğü, 2003), Akşehir
Gölü’nü ve çevredeki doğal yaşam ile orta ve uzun dönemde yöredeki tüm
beşerî ve iktisadi şartları negatife çevirme eğilimi taşıyan kuruma sorununun
temelinde ise başka sulak alanlarda da kuruma nedenleri olarak görülen
birtakım temel hususları görmek mümkündür. Bunları kısaca, baraj ve göletler,
bilinçli kurutma, küresel ısınma, iklim değişimi ve tarımsal amaçlı aşırı su
kullanımı olarak özetlemek mümkündür.
3. Akşehir Gölü Rehabilitasyon Projesi
Şüphesiz, Akşehir Gölü’nün ve dolayısıyla bölgede bulunan beşerî ve tabii
çevrenin karşı karşıya bulunduğu kuruma ve kirlenme sorunlarını çözmek,
gölün eski boyutlarına ve işlevlerine dönmesini sağlamak, daha sonra da bir
mikro bölge kalkınması yöntemiyle gölün çevresini yeniden yapılandırmak için
alınabilecek pek çok idari, iktisadi ve fizikî tedbirler vardır. Akşehir Gölü
Rehabilitasyon Projesi (AGRP), bu tedbirleri uygulanabilir stratejilere ve daha
sonra da mikro projelere dönüştüren bir model oluşturmaktadır. 2005 yılında
91
başlanan ve proje sahibi olarak Akşehir Gölü Çevre Koruma Birliği’nin
öngörüldüğü bu projeye danışman olarak Kocaeli Üniversitesi’nden Doç. Dr.
Hamza Ateş ve Yrd. Doç. Dr. Muharrem Es ile Selçuk Üniversitesinden Öğr.
Gör. Yılmaz Uzer atanmışlardır. Proje, şu anda finansman sorunu ve idari
sahiplenme yetersizlikleri nedeniyle uygulama şansı bulamamışsa da,
uygulanması hâlinde sadece Akşehir Gölü için değil, benzeri durumdaki sulak
alanların kurtarılması ve kırsal kalkınmanın geliştirilmesi için bir model olma
özelliğini sürdürmektedir. Projenin amaç ve hedefleri 5 ana başlıkta
toplanmaktadır:
– Akşehir Gölü’nün kurumasını önlemek.
– Gölün kirlenmesini durdurmak.
– Göl havzasında ve göl merkezli bir “kırsal kalkınma ve gelişme” hamlesi
başlatmak.
– Akşehir Gölü havzasında “su kullanımını sürdürülebilir ve rasyonel hâle
getirmek”.
– Göl havzasını yeniden dizayn ederek turistik ve rekreasyonel çekim
merkezi hâline getirmek.
Bu amaç ve hedeflere ulaşmak için oluşturulan projede izlenen temel
ilke ve yöntemler ise şöyle özetlenebilir:
– Bu proje sadece Akşehir Gölü’nün eski hâline getirilmesine değil,
çevresindeki havza ile birlikte, sürdürülebilir kalkınma ilkelerine göre yeniden
örgütlenmesine yönelik bir projedir.
– Tarım, turizm ve çevre gibi sektörler arasında iş birliği sağlayarak bir
mikro-bölge kalkınması başlatmayı amaçlamaktadır.
– Göl içinde ve çevresinde yapılacak faaliyetler için, yetkinin tek elde,
toplanması hedeflenmektedir.
– Bu faaliyetlerde katılımcı bir yaklaşım ile, yerel yönetimler, merkezi
hükûmet kurumları, sivil toplum kuruluşları ve vatandaşların görev ve rol
paylaşacakları bir yönetişim modeli oluşturulmaktadır.
– Bilgi temelli planlama ve uygulama, projenin her safhasında dikkate
alınmaktadır. Bu çerçevede, göl çevresindeki beşerî, fizikî, doğal ve iktisadi
kaynakların sağlıklı bir envanterinin çıkarılması, ihtiyaç analizi yapılması ve
bölge şartlarına uygun olduğu test edilen stratejilerin hayata geçirilmesi
hedeflenmektedir.
– Bütünsel yaklaşım terk edilmeden, tespit edilen her bir alt sisteme ait
projeler oluşturulmaktadır. Her bir alt proje ile elde edilecek kazanımlar, üst
projenin hedeflerine ulaşmak için gerekli adımları oluşturmaktadır. Proje
başlangıcında tespit edilen alt projelere ek olarak, zaman içerisinde ve ihtiyaca
göre yeni projelerin eklenmesi de mümkün olabilecektir. Ancak, yukarıda
92
belirtilen temel amaç ve hedeflerin, her bir alt projenin de çerçevesini çizmekte
olduğu unutulmamalıdır.
Proje Çerçevesinde Geliştirilen Mikro Projeler, 5 Ana Grupta
Toplanmaktadır
1. Yönetsel projeler.
2. Çevre, turizm, spor ve rekreasyon projeleri.
3. Kırsal kalkınma projeleri.
4. Su kaynaklarının verimli kullanımı.
5. Akşehir Gölü yönetim planının oluşturulması.
3.1. Yönetsel Projeler
Bilinçlendirme
Bu çerçevede önem verilmesi gereken ilk konu bilinçlenmedir. Dünya
literatüründe koruma ve kullanma dengesini sağlayarak gelişmeyi tanımlayan
“Sürdürülebilir Kalkınma” ilkesi ivme kazanırken ülkemizde kalkınmayı
yalnızca iktisadi alanlardaki gelişmelere bağlayan, gelişmişliği mühendislik
eserleriyle tanımlayan anlayış hala hüküm sürmektedir. Bu nedenle, Akşehir
Gölü’nde uygulanacak bir rehabilitasyon projesinin ilk işlevi “uyandırma
seferberliği” olarak da adlandırabileceğimiz bir bilinçlenme ve bilinçlendirme
stratejisini oluşturmak olacaktır. Yöredeki kamu kurum ve kuruluşları ile yerel
yönetimlerin en üst düzey görevlilerinden başlayarak, çiftçilerden sanayicilere
kadar toplumun tüm katmanlarını kapsayan, çocuk ve gençlerin eğitimlerine
özel bir önem veren bir bilinçlendirme stratejisi ve bunu hayata geçirecek mikro
projeler hayata geçirilecektir.
Özel Koruma Statüsü Sağlanması
Akşehir Gölü’nün ve çevresinin sahip olduğu biyo-çeşitliliğin ve tabii
güzelliklerin korunması için kullanılabilecek önemli bir araç, göl için bir
koruma statüsünün alınmasıdır. Bu doğrultuda atılabilecek en önemli
adımlardan birisi, bölgenin “Özel Çevre Koruma Bölgesi” statüsüne alınması
olacaktır. Ayrıca, gölün “Ramsar Alanı” olarak tescil edilmesi ve WWF
tarafından başlatılan dünyadaki önemli göllerin koruma altına alındığı “Living
Lakes” (Yaşayan Göller) projesine dâhil edilmesi, AGRP’nin önemli hedefleri
arasındadır.
Göl Üzerindeki Hukuki Anlaşmazlıkların ve Sınır İhtilaflarının
Çözülmesi
AGRP’nin önceliklerinden birisi de, göl sınırlarının kesin olarak
çizilmesidir. Gölün sınırlarının son yıllarda sürekli değişmesi, göl ve çevresinde
mülkiyet sorunlarının ve sınır ihtilaflarının oluşmasına yol açmaktadır. Göl
çevresinde tarlaları olan yöre halkından bazıları, gölün küçülmesiyle kendilerine
bedelsiz tarla açılmış olduğu zehabına kapılmakta, ve gölün kurumasını bir
93
sebepsiz zenginleşme imkânı olarak görebilmektedir. Ancak, gerek Kıyı
Kanunu ve gerek diğer yürürlükteki mevzuat, kamusal bir varlık olan göl sulak
alanını korumakta ve belirtilen eğilimlere imkân vermemektedir. Bu yüzden,
proje çerçevesinde yapılacak düzenlemeler ile, kamusal alan olarak tescil edilen
Akşehir Gölü’nün kesin sınırları çizilerek, sınır ihtilaflarına son verilmesi
sağlanacaktır. Göl kullanım esaslarının belirlenmesi ve göl üzerindeki
tasarruf yetkisinin tek bir kuruma devri Sadece gölün kendisinin değil, yakın
çevresinin de, AGRP çerçevesi içinde farklı yatırım ve yapılanmalar için
kullanılması gündeme gelebileceğinden, gölün çevresinde, eni uzmanlarca
belirlenecek bir kuşağın da boşaltılması gerekecektir. Bu kuşak, hem göl eski
hâline getirildikten sonra yapılacak çevre koruma ve kırsal kalkınma faaliyetleri
için kullanılacak, hem de şu anda görülen göl mülkiyeti davalarına son verecek
bir araç olacaktır. Diğer taraftan, gölün çekilen kısımlarından yararlanma
esasları kurala bağlanacak ve tarımsal veya hayvancılık amaçlı geçici
yararlanma müsaadesi sistemi getirilmesi imkânı araştırılacaktır. Gölde bir
rehabilitasyon projesi yürütmek için merkezi veya yerel pek çok kamu
kurumunun izni ve katılımı gerekmektedir. Ülkemizde kamu yönetiminin yavaş
işlemesi ve bürokrasinin fazla olması da dikkate alındığında, Akşehir Gölü’nü
kurumaktan kurtarmak, çevredeki ekonomik ve doğal canlılığın devamını ve
gelişimini sağlamak, ve göl merkezli bir kırsal kalkınma hamlesi başlatabilmek
için, üretilecek projelerin uygulanmasından daha çok bürokratik tıkanıklıkları
çözmekle uğraşılacağı, haksız bir öngörü değildir. Bürokratik hantallık ve
engellemeler, bir “öğrenilmiş acizlik” durumu yaratacak, bu işte gönüllü
olanları bıktırıp vazgeçmeye itecektir. Bu nedenle, bu proje çerçevesinde
yapılacak çalışmalar için bürokratik mekanizmaların basitleştirilmesi, ve farklı
kurumların birbirinden bağımsız ve habersiz çalışmalarda bulunmalarının
önlenmesi hayati önem taşımaktadır.
AGRP çerçevesinde yapılacak çalışmalarda bürokratik engelleme ve
yavaşlığın önlenmesi için, proje çerçevesi ile sınırlı olmak üzere, Bakanlar
Kurulu kararı ile, Akşehir Gölü ve göl havzasındaki idari tasarruf yetkisi
tümüyle yerel bir kuruma devredilmelidir. Bu, son yıllarda Türk kamu
yönetiminde temel bir amaç hâline gelen yerelleşme yolunda atılmış çok önemli
bir adım olmakla kalmayacak, aynı zamanda, benzer projeler için de örnek
teşkil edecektir.
Yerel Yönetişim: Sivil Toplum Kuruluşları, Uluslararası Kuruluşlar,
Kamu Kurumları ve Yöre Halkının İş Birliği
AGRP, kurum ve bireyler bazında katılımcı bir doğaya sahip olup, merkezî
ve yerel yönetimler ile sivil toplumun bir araya gelerek ortak bir soruna çözüm
üretmelerini gerektiren “proje demokrasisi”ni esas almaktadır. Çünkü,
öngörülen mikro projeler, maliyeti oldukça yüksek ve hiçbir kamu kurum ve
kuruluşunun tek başına yapamayacağı kadar kapsamlı olup, birden fazla kamu
kurumu ile sivil toplum kuruluşlarının, yerel yönetimlerin ve sosyal
sorumluluğu ön planda tutan özel sektör kuruluşlarının iş birliğini
94
gerektirmektedir. Bu kurum ve kuruluşların bir entegre yönetim modeli
çerçevesinde bir araya getirilmesi ve projenin hangi boyutu ve aşamasında ne
gibi roller üstlenebileceklerinin belirlenmesi, bu projenin hayata geçirilmesinde
hayati öneme sahiptir. Öte yandan, sadece sivil toplum ve kamu kurumlarının
değil, doğrudan yöre halkının katılımı da projenin başarısı için önemlidir
(Özdemir, 1998; Tekelioğlu, 2002). Çünkü gölü kurtaracak veya kirletecek olan
da, bu projelerin uygulanmasında doğrudan etki altında kalacak olan da, yine
bölge halkı olacaktır.
3.2. Çevre, Turizm, Spor ve Rekreasyon Projeleri
Çevre koruma, spor, turizm ve rekreasyon faaliyetlerinin geliştirilmesi,
AGRP’nin öncelikli hedefleri arasında bulunmaktadır. Bu çerçevede yapılması
düşünülen projelerin kapsamı çok geniştir. Örneğin, göle atık girişinin
durdurulması ve atık suların tarımda değerlendirilmesi projesi, göl çevresinde
tahsis edilecek geniş bir alan içerisinde kurulacak Gölbaşı Tatil Köyü
oluşturulması projesi, 1/25.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı yaptırma projesi, kuş
gözlemevi kurulması, gölün doğal ortamının korunması projesi, Çevre Koruma
ve Bilinçlendirme Eğitimi Projesi ve Akşehir Gölü Nasrettin Hoca Sahil Parkı
Kentsel Tasarım ve Peyzaj Projesi, bunlardan en önemlileridir.
AGRP’de, özellikle göl çevresinde rekreasyon alanlarının düzenlenmesine
ağırlık verilmektedir. Çünkü, sulak alanlar rekreasyon faaliyetleri için ideal bir
ortam oluşturmaktadır. Geleneksel olarak, su kenarlarında gerçekleştirilen en
önemli rekreasyon faaliyeti, mesire ve piknik alanları düzenlenmesi ve bu
faaliyetlerin gerçekleştirilmesidir.
Ancak, insanların sadece kısa süreli dinlenme ihtiyaçlarını değil, spor
yapma, uzun dönemli dinlenme ve kendini gerçekleştirme gibi farklı
ihtiyaçlarını da karşılama, rekreasyon faaliyetlerinde temel amaç hâline
gelmektedir. Bu durum, aslında rekreasyon faaliyetleri için eldeki imkânları
artırmakta ve yapılacak faaliyetleri çeşitlendirmektedir (Yavuz ve Zığındere,
2000). Göl çevresinde yaygın olarak yapılabileceği düşünülen rekreasyon
faaliyetleri kalabalık bir liste oluşturmaktadır. Örneğin; eğlence için oto sürme,
eğlence için yürüyüş, balık avlama, doğada yürüyüş, sandal ve motorlu sandal
gezintisi, spor aktivitelerini seyir, atçılık, gezinti ve doğa fotoğrafçılığı, kuş
gözlemciliği, avcılık, doğal yaşam fotoğrafçılığı, piknik, kano gezintileri,
yelken sporları, su kayağı ve hava yastıklı teknelerle gezi, geliştirilmiş
kampçılık, bisiklet sürme, yüzme ve golf, bu tür etkinlikler arasındadır. Bu tür
etkinliklerden önemli bir kısmı, göl çevresinde ayrılacak özel mekânlarda ve
gölde yapılacak düzenlemelerle gerçekleştirilebilir görünmektedir. Gölün
temizlenmesi, en azından belirli bölgelerin çamur ve balçıklarının tahliye
edilerek derinleştirilmesi, göl tabanına ve kenarlarına kum dökülmesi gibi
çabalar sonucu, Akşehir Gölü’nün bölge için önemli bir turistik cazibe merkezi
hâline getirilmesi hedeflenmektedir.
95
3.3. Kırsal Kalkınma Projeleri
Göl çevresi başta olmak üzere, bölgenin ekonomik planlamasının yapılması,
koruma çabalarında başarının önşartıdır. Tarımın yönlendirilmesi, bölge halkına
alternatif geçim kaynaklarının gösterilmesi, balıkçılığın teşviki gibi önlemler,
sadece iktisadi canlanmayı sağlamakla kalmayacak, gölün çevre korunmasını da
garanti altına alacaktır. Bu nedenle, AGRP pek çok kırsal kalkınma projesini de
içermektedir. Bunlardan birkaçı aşağıda özetlenmektedir.
Akşehir Gölü’nün Çevresini Tarımsal Gelişim Örnek Bölgesi Hâline
Getirme Projesi
Proje için beş temel adım belirlenmiştir:
a. Tohumculuk araştırma ve geliştirme merkezi kurulması. Tohumculuk
araştırma ve geliştirme merkezi, ülkemizde sadece GAP bölgesinde
bulunmaktadır. Bu amaçla bir kısım hazine veya TİGEM arazilerinin
kiralanması planlanmaktadır.
b. Sürekli açık olacak bir tarım fuarı kurulması. Bu fuarın önemli bir kısmı
organik tarım için ayrılacaktır. Hatta sadece organik tarım fuarı olarak da
kurulması da mümkündür.
c. Akşehir’de kurulacak merkez hâlinde organik tarım tanıtma ve pazarlama
merkezinin kurulması.
d. Eko/Agro Turizmi Destekleme. Bu amaçla, yerel yönetimlerle iş birliği
hâlinde yerel sanatlar, doğal yaşam ve organik tarımın uygulamalı olarak
görüldüğü ve yaşatıldığı butik otel konseptine uygun evlerin kurulup faaliyete
geçmesi sağlanacaktır.
e. Organik tarımı geliştirmek amacıyla örnek organik tarım çiftlikleri
kurulması ve bölgede organik tarımın geliştirilmesi için bir görsel etki
(demonstration effect) yaratılması. Bu çerçvede, organik tarım ürünleri satan
stand, lokanta ve iş yerleri açılması ve organik tarım ürünlerinin pazarlanması
teşvik edilecektir.
Akşehir Gölü Çevresini Atçılık Merkezi Hâline Getirme Projesi
Projenin temel adımları; göl kenarında bulunan hazine arazilerinden bir
kısmının atçılık faaliyetlerinin geliştirilmesi için tahsis edilmesinin sağlanması,
bu arazide at üretim ve yetiştirme tesislerinin kurulması, atçılık eğitiminin
desteklenmesi göl çevresinde kurulacak olan rekreasyon alanında atçılık
gösterileri ve sportif amaçlı at kiralama faaliyetlerinin başlatılmasıdır.
Su Ürünleri Üretimini Geliştirme Projesi
Bu proje çerçevesinde yapılacak temel faaliyetler, şöyle özetlenebilir:
Akşehir Gölünde modern su ürünleri yetiştiricilik teknolojilerinin geliştirilmesi
ve bu konuda özel sektöre önderlik yapılması, üreticilerin eğitiminin
sağlanması, su ürünleri üretimini hedefleyen işletmelerin kurulması, bu
96
işletmelerin damızlık ve yavru balık ihtiyaçlarının karşılanması, tabiata verilen
zararın azaltılması amacıyla bilinçli ve çevreye duyarlı balıkçıların
yetiştirilmesi, ekonomik değeri yüksek olan su ürünleri ve alternatif balık
türlerinin yetiştiriciliğinin (örneğin aynalı sazan, alabalık, turna, sudak, ot
sazanı ve pekin ördeği) yaygınlaştırılması ve gölün balıklandırılması, su
ürünleri konusunda muhafaza ve değerlendirme modellerinin geliştirip üreticiye
yansıtılması, çeşitli eğitim faaliyetleri ile üreticilerin eğitilmelerinin sağlanması
bilgi ve becerilerini arttırılması, su ürünleri istatistik faaliyetleri ve göl
çevresinde balıkçı barınaklarının yapılması.
3.4. Su Kaynaklarının Verimli Kullanımına Yönelik Projeler
Projenin önemli bir unsuru da, kıt su kaynaklarının verimli kullanılmasına
yönelik tedbirleri araştırıp uygulama için ilgili kurumlara baskı yapmaktır. Bu
çerçevede; gölü besleyen kaynakların ıslahı, göl çevresindeki sulama
tesislerinin projeyi yürütecek kuruma devredilmesi ve tarımsal amaçlı aşırı su
çekiminin önlenmesi gibi tedbirler ele alınacaktır. Bu tedbirlerden iki tanesi,
önemi dolayısıyla ön plana çıkmaktadır.
Gölün Suni Yöntemlerle Doldurulması
Akşehir Gölü’nün eski boyutlarına ulaşması içi, suni yöntemlerle gölün en
az bir kez yeniden doldurulması gerekmektedir. Bu iş için en uygun görünen
yöntem, gerekli kot hesaplaması ve ölçümü yapılarak Sakarya nehrinin bir
kolunun doğal dengeyi bozmayacak şekilde Akşehir gölüne yönlendirilmesi,
doluluk oranı sağlandıktan sonra geri akışına bırakılmasıdır. İlk bakışta maliyeti
yüksek görünen böyle bir proje, AGRP’nin hedeflediği bölgesel kırsal kalkınma
projesi ile birlikte düşünüldüğünde, daha makul bulunabilir. Çünkü, kurak ve
sulu tarımın olmadığı Yunak ovasının bir kısmı da Sakarya Nehrinin Akşehir
Gölünü doldurmak için yatağı değiştirilmiş veya taşınmış kolu aracılığıyla
sulanması da sağlanmış olacaktır.
Havza Bazlı Su Yönetimine Geçiş
Su kaynağının korunması ve yararlı kullanımı doğrultusunda
değerlendirilmesi, ancak bütünleşik bir yönetim mekanizması ile
gerçekleştirilebilir. Bütünleşik havza yönetimi havzada olan tüm faaliyetleri
dikkate alarak su kalitesini korumaya yöneliktir (Özgüven, 1971). Türkiye’de
bazı büyük şehirlerin dışında havza bazında yönetim esasları mevcut değildir.
Ancak bu şehirlerde dâhil su kaynakları korunamamaktadır. Ancak, son yıllarda
kuraklık ve küresel ısınmanın kaygı verici düzeye gelmesi, tüm dünyada su
krizinin çözümünde “bütünleşik su kaynakları yönetimi” ilkelerini ön plana
çıkartmıştır (ÖİK, 2001).
Bu bağlamda, Avrupa Birliği de su politikalarını biçimlendirmiş ve Aralık
2000 tarihinde yürürlüğe giren "Su Çerçeve Direktifi" (2000/60/EC) ile havza
bazlı yönetim yaklaşımını benimsediğini ilan etmiştir. AGRP’nin sadece
Akşehir Gölü merkezli dar bir teknik proje olarak değil, gölün su topladığı
97
havzanın bir bütün olarak düşünülüp su yönetiminin tarım, turizm ve çevre gibi
diğer sektörlerle bütünleştirilmesini hedef alan bir stratejik proje olarak dizayn
edilmesi ve göl çevresinde bir kırsal kalkınma modeli oluşturması, hem AB ile
bu alanda uyumu sağlayarak bu kurumdan fon teminini kolaylaştıracak, hem de
soruna bütüncül bir bakış açısı kazandıracaktır.
3.5. Akşehir Gölü Yönetim Planı Taslağı
Burada kısaca ele alınan proje ve çözüm önerilerinin, bütüncül bir model
çerçevesinde ele alınması ve tarım, çevre koruma, fiziki etütler, ve idari
tedbirler gibi değişik boyutlarıyla, ancak bir bütün olarak uygulanması hayati
önem taşımaktadır (Ağcıoğlu ve Üstün, 2003). Çünkü bu boyutlar birbirinden
bağımsız değil, tam tersine birbirini bütünleyen boyutlardır (Karaman, 1998;
Çepel, 2003; Çevre Bakanlığı, 1999; Üstün, 2004). Resmin bütününü dikkate
almadan karelerle oynamak, hem zaman hem de maddi imkân israfı olacaktır.
Örneğin, bölgede tarımsal bir yeniden yapılanma ve üretim yöntemleriyle
üretilen ürün çeşitlerinde bir değişme olmaksızın, gölün suni yöntemlerle
doldurulması, ancak kısmi bir rahatlama sağlayacak, birkaç yıl sonra göl suları
tekrar azalmaya başlayacak ve tekrar başa dönülmek zorunda kalınacaktır. Şayet
kirlilik eğilimi önlenemezse, gölün su seviyesinin eski hâline gelmesi de işe
yaramayacak, çünkü gölün suları artık kullanılamaz hale gelmiş olacaktır.
Akşehir Gölü Yönetim Planı göldeki rehabilitasyon çalışmaları için, çoğu daha
önce bilinen ve önerilen çözüm çabalarını anlamlı bir sıraya koyan, onları
uygulanabilir projeler hâline getiren ve resmin bütününü gözden kaçırmadan,
kareler arasındaki ilişkiyi kuran bir proje yönetim modeli çabası olarak
değerlendirilmelidir. Proje çerçevesinde oluşturulacak Akşehir Gölü Yönetim
Planı ve Proje’nin değişik aşamalarında yapılması gereken faaliyetlere örnekler,
aşağıda ve ekte yer almaktadır.
Akşehir Gölü Rehabilitasyon Projesi Uygulama Aşamaları
Birinci Aşama: Başlangıç
a. Proje Paydaş Katılımını Sağlama: Her bir aktörle, projenin temel ilke ve
yöntemleri ile, yapabilecekleri katkılar konusunda birbirinden habersiz olarak
ve ayrı ayrı görüşülür.
Muhtemel Paydaşlarımız
Bakanlar Kurulu: Göldeki yetki sorununun çözülmesi, havzanın özel kırsal
kalkınma alanı ilan edilmesi.
Tarım Bakanlığı: Organik tarım, damlama sulama ve tarım fuarı konuları.
Çevre Bakanlığı: Göle koruma statüsü.
Avrupa Birliği, TÜBİTAK, DPT: Fon, maddi kaynak ve teknik destek için.
İl Özel İdaresi: Hemen her kısımda maddi ve teknik yardım.
98
İller Bankası: Akşehir’e arıtma tesisi yapımı, atık suların tarıma
kazandırılması, ve damlama sulama projesinde.
Üniversiteler: Proje çerçevesinde çeşitli araştırmalar.
Belediyeler: Maddi ve teknik imkânlarının kullanımı, halkın bilinçlendirilmesi ve katılımın sağlanması, kendi sınırları içindeki projelere destek
sağlanması
Kültür ve Turizm Bakanlığı, Agro-Turizm, Organik Tarım Fuarı
Şehir Plancıları Odası, Mimarlar Odası, Çevre Mühendisleri Odası,
Sanayi ve Ticaret Odası: Teknik destek.
Sivil Toplum Kuruluşları: Çevre ile ilgili STK’lar, Doğa ile ilgili STK’lar,
Yerel STK’lar, Uluslar arası STK’lar, bilinçlendirme, gönüllü çalışma ve
projenin duyurulması Yerel Halk. Mikro projelere finansman ve başlatılan
projeleri sürdürme Basın. Faaliyetlerin duyurulması ve bilinçlendirme
b. Finansman Komitesi Oluşturma: [Uluslararası STK’lar (örneğin, Bird
Life International ve World Wildlife Foundation), Çevre ve Orman Bakanlığı,
Akşehir Gölü Çevre Koruma Birliği, çevredeki belediye ve muhtarlıklar, Konya
İl Özel İdaresi, Konya ve Afyonkarahisar Valilikleri, ve yapılacak projenin
içeriğine göre her defasında değişecek diğer ulusal ve uluslar arası sivil toplum
kuruluşları vb.]
c. Denetleme Komitesi Oluşturma;
İlk aşama: Denetleme Komitesi Oluşturma[Sivil Toplum Kuruluşları,
WWF-Türkiye, Üniversiteler, Çevre ve Orman Bakanlığı, İlgili Odalar, Akşehir
Gölü Çevre Koruma Birliği, Belediyeler, Yerel Halk vb.]
İkinci Aşama: Plan Yapma [Sırasıyla; Aktör Grupları Bir araya Getirilerek
Ortak Bir Kavramsal Çerçeve Oluşturulması, Vizyon Geliştirme, Beklentilerin
Alınması, Çözümler Üretilmesi ve Eylem Planlarının Hazırlanması vb.]
Üçüncü Aşama: Karar Verme [Tüm aktörler bir araya getirilerek Akşehir
Gölü’nün sorunları konusunda ortak bir karara varılır. Ana karar. “Akşehir Gölü
Korunmalı ve Çevresi Geliştirilmelidir.”]
Dördüncü Aşama: Eylem Planları Oluşturma
− Fizikî Planlar [Kuş gözlem yeri planı, Akşehir Gölü Planı, Ulaşım Planı,
Tarım Alanları Planı, Kırsal Yerleşim Planı, Doğal Örtüsü Korunacak Alan
Planı, Kentsel Yerleşimler Planı vb.]
– Sosyal Planlar [Çiftçilerin eğitilmesi, Uzmanların yetiştirilmesi, Karar
vericilerin bilgilendirilmesi, Yerel Halkın Bilinçlendirilmesi, Çevre Eğitimi,
Yatırımcıların Bilinçlendirilmesi, Alternatif Ekonomik İşlerin veya Alanların
Geliştirilmesi (Turizm, Doğal Tarım, Balıkçılık, Arıcılık) vb. ]
99
– Öncelikli Uygulama Alanları [Kuş Gözlem Alanı Koruma Planı, Ekolojik
Tarım Fuar Alanı Planı, Rekreasyon Alanları, Turistik Alan, Ekolojik Tarım
Alanları, Yerleşim Alanları vb.]
SONUÇ
Türkiye gibi, idari yapının bürokratik hantallık ve karmaşadan kurtulamadığı
ülkelerde, çevre koruma gibi karmaşık birden çok aktörün ilgi alanına giren
konularda proje üretip icra etmek, büyük bir çaba, özveri ve sabır
gerektirmektedir. Çünkü, yönetsel yapıdaki hâlihazır karmaşa, proje
kapsamındaki hemen her konuda çarpıcı bir biçimde karşımıza çıkmaktadır.
Araştırma, denetim, uygulama gibi görevlerin birden fazla kuruluşun
sorumluluğu altında olması, kuruluşların çakışan sorumluluk alanlarını
kıskançlıkla korumaları ve koordinasyon eksikliği, görevlerin istenen düzeyde
yerine getirilememesine ve kaynak israfına neden olmaktadır.
Bu sorunun çözümü için tam yetkili, düzenleme yapma, karar alma,
uygulama ve denetleme yapma yetkilerine haiz bir kamusal otoritenin
oluşturulması gerekmektedir. AGRP örneğinde bu yönde yaşanan olumlu bir
gelişme, 27.12.2002 tarihinde Akşehir Gölü Çevre Koruma Birliği’nin
kurulmasıdır. Göl çevresinde bulunan yerel yönetimlerin iş birliğiyle
oluşturulan bu kurumun, göl üzerinde hak ve yetkilere sahip ve kurum ve
kuruluşlarının yetkilerinin bir kısmının devredilmesi ve mali yapısının
görevleriyle orantılı olarak güçlendirilmesi gerekmektedir. Akşehir Gölü ile
çevresinin rehabilitasyonu gibi çok büyük ve kapsamlı bir görevin yanı sıra, bu
tür kuruluşların bölgesel bir kalkınma ajansı işlevini de görebileceği
unutulmamalıdır. Akşehir Gölü’nün çevresinde veya civarda bulunan yerleşim
yerlerinden başlayarak çevredeki geniş bir alanda yerel bir kalkınma hamlesinin
ilk adımları da göl rehabilitasyonu tamamlandıktan sonra başlanacak olan
düzenleme ve yeniden yapılanma çabalarıyla atılabileceği düşünülmektedir. Bu
iş için gerekli koordinasyon ve yönetişim, AGRP ile sağlanacaktır.
Bölgedeki doğal kaynakların yönetimi ve zamanla bunun bir çevreye duyarlı
kırsal ve bölgesel kalkınma hamlesi gibi örnek bir oluşuma dönüşmesi için
uygun yönetsel yapının araştırılarak uygulanması gerekmektedir. Bu bakımdan,
yukarıda anlatılan farklı kurumların bir araya getirilmesi stratejisi önem
kazanmaktadır. Bu oluşum içerisinde görev alacak kuruluşların görevleri ve
çalışma alanları gibi idari, mali ve teknik sorumluluklar da netlikle belirlenmeli;
sistem içinde yer alacak kuruluşların verimli ve hızlı çalışabilir bir şekilde
yapılanması sağlanmalıdır.
AGRP’nin oluşturulma ve ilk uygulama aşamalarında ortaya çıkan
diğer sonuçlar şöyle özetlenebilir:
– Sulak alan projeleri, sadece ilgili sulak alanın eski hâline getirilmesine
yönelik değil, çevresindeki havza ile birlikte, sürdürülebilir kalkınma ilkelerine
göre yeniden örgütlenmesine yönelik olarak dizayn edilmelidir.
100
– Projelerin sadece oluşturulmalarında değil, tüm aşamalarında yerel
yönetimler, merkezi hükûmet kurumları, sivil toplum kuruluşları ve
vatandaşlarının görev ve rol paylaşacakları bir yönetişim modelinin
oluşturulması gerekmektedir. Bu da, çoğulcu sistemde birbirlerine zıt çıkarları
bağdaştırmayı amaçlayan, katılımcı, ve sivil bilinçlenmeyi esas alan bir
yaklaşımın benimsenmesi ile mümkün olur. Öte yandan, farklı çıkar gruplarını
bir araya getirmek için oluşan rantın nasıl paylaşılacağının açık ve saydam bir
biçimde belirlenmesi ile, bu projeden yararlanacak yöre halkının projenin
finansmanına katkıda bulunması, temel ilkeler olarak ortaya konmalıdır.
– Doğal kaynakları esas alan, her bir kaynağın etkileşim alanıyla birlikte
korumakullanma dengesini sağlayacak havza bazındaki bölge planları ile
gerçekleştirilebileceği görüşüne dayanan bir planlama uygulanması
gerekmektedir. Bu da, mevcut sektörel “parçacı” gelişme uygulamaların terk
edilerek çevre yönetimine ilişkin daha kapsamlı bir yaklaşımın benimsenmesi
demektir.
– Bütünsel yaklaşım terk edilmeden tespit edilen her bir alt sisteme ait
projelerin tesis edilmesi ve bu projeler ile elde edilecek kazanımların, üst
projenin hedeflerine ulaşmak için gerekli adımları oluşturması esas olmalıdır.
– “Bilgi temelli planlama ve uygulama”nın, projenin her safhasında dikkate
alınması gerekmektedir. Bu çerçevede, sulak alanların çevresindeki beşerî, tabii
ve iktisadi kaynakların sağlıklı bir envanterinin çıkarılması, ihtiyaç analizi
yapılması ve bölge şartlarına uygun olduğu test edilen stratejilerin hayata
geçirilmesi önemlidir.
– Yöntem olarak, planlama ile uygulamanın birbirini takip etmesi esas
alınmalıdır. Bu da, yalnızca yeterli plan hazırlamak değil, onun politikasını da
kurmayı gerektirir. Ayrıca, oluşturulacak politikaların; disiplinler arası bir
eşgüdüm sonucu üretilmesine dikkat edilmelidir.
KAYNAKÇA
Ağcıoğlu, B. ve Üstün, B., (2003), “Küçükçekmece Havzası’nda Çevre
Yönetim Modeli’nin Kurulması”, Küçükçekmece ve Yakın Çevresi Teknik
Kongresi, “Deprem ve Planlama”, 56-61.
Bruntland, G. H., (1991), Ortak Geleceğimiz, Ankara: TÇSV.
Çepel, N., (2003), Ekolojik Sorunlar ve Çözümleri, Ankara.
Çevre Bakanlığı, (1999), Ulusal Çevre ve Kalkınma Durum Raporu,
Ankara: ÇB.
Çubuk, H.-Akyürek, M. ve Alp, A., (1995), Akşehir Gölü İnceleme
Raporu (Balık Ölümleri), Ankara: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.
DPT, (1998), Türkiye Ulusal Çevre Stratejisi ve Eylem Planı, Ankara:
DPT.
101
Erdem, O., (2002), Sulak Alanlar, Önemi, Temel Sorunları,
Türkiye’nin Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanları, www.kad.org.
tr/bilgiyazi/sulakalanlar.pdf
Ertan, A.-Kılıç, A.-Kasparek, M., (1992), Türkiye’nin Önemli Kuş
Alanları, İstanbul: DHKB.
Kapoor, I., (2001), “Towards a Participatory Environmental Management”,
Journal of Environmental Management, 63, 269-279.
Karaman, Toprak Zerrin (1998), Çevre Yönetimi ve Politikası, İzmir.
Kuleli, S. (1995), “Su Kaynaklarının Yönetimi”, Yeni Türkiye Çevre Özel
Sayısı, 1 (5), 461-464.
Mutlu, A., (2004), “Göller Bölgesi’nde Ekolojik Sorunlar”, Kırsal Çevre
Yıllığı 2004, Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği.
Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu, (ÖİK), (2001),
Su Havzaları, Kullanımı ve Yönetimi, Ankara: DPT.
Özdemir, Ş., (1998), Türkiye’de Toplumsal Değişme ve Çevre
Sorunlarına Duyarlılık, Ankara.
Özgüven, H., (1971), Havza Islahı, Ankara: Tarım Bakanlığı.
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Akşehir İlçe Müdürlüğü, (2003), Akşehir
Gölü (Sorun ve Çözüm Önerileri), Mart, Yayınlanmamış Rapor, Akşehir.
Tekelioğlu, N., (2002), Akşehir Gölünün Durumu, Sorunları ve Çözüm
Önerileri, Akşehir Belediyesi 3. Akşehir Üniversiteler Kış Şenliği’nde Sunulan
Bildiri, Akşehir.
Üstün, B. vd., (2004), Çevre Yönetim Modeli, İstanbul: TÜBİTAK.
Yavuz, E. ve Ziğindere, Y. Ö. (2000), “Sürdürülebilir Kalkınmanın Turizme
Etkisi”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(4).
EK: Akşehir Gölü Yönetim Planı Özet Şeması
Başlangıç Aşaması (Aktörler ve İlgililer Tanımlanır)
Merkezi Yönetim Kuruluşları
Odalar ve Basın Kuruluşları
STK’lar, Yerel Yönetimler,
Yerel Yönetim Birlikleri
İl Özel İdaresi ve Kalkınma Ajansı,
Valilik ve Kaymakamlık
Plan Yapma Aşaması
– Her Aktörle Görüşme
– Gruplarla Görüşme
102
– Aktörlerin Bir Araya Getirilmesi
– Vizyon Geliştirme
– Beklentilerin Alınması
– Çözümler Üretilmesi
– Eylem Planlarının Hazırlanması
Eylem Planları Aşaması
• Fiziksel Planlar
– Kuş Gözlem Yeri Planı
– Göl Planı
– Ulaşım Planı
– Tarımsal Alanlar Planı
– Kırsal Alan Planı
– Doğal Örtüsü Korunacak Alanlar Planı
– Kentsel Yerleşim Planı
– Göle Su Girişinin Sağlanması için Gerekli Planlar vb.
• Sosyal Planlar
– Çiftçilerin Eğitimi
– Uzmanların Yetiştirilmesi
– Karar Vericilerin Bilgilendirilmesi
– Yerel Halkın Bilgilendirilmesi
– Çevre ve Ekoloji Eğitimi
– Yatırımcıların Bilinçlendirilmesi
– Alternatif Ekonomik Işlerin veya Alanların Geliştirilmesi vb.
Öncelikli Uygulama Alanları
– Kuş Gözlem Alanı Koruma Planı
– Fuar Planı Projesi
– Rekreasyon Alanları
– Turistik Alan
– Ekolojik Tarım Alanları
– Yerleşim Alanları
– Alana Yatırım Yapılacaklara Bilgi Verilmesi
(Yazışma, Görüşme, Görsel Malzeme)
Finasman Komitesi
– Uluslararası STK’lar
– Ulusal STK’lar
– Çevre ve Orman Bakanlığı
– Akşehir Gölü Çevre Koruma Birliği
– İl Özel İdaresi
– DPT (AB Fonları)
– Yerel Halk
– Gönüllü Finansörler
Denetleme Komitesi
– Konya Kültür ve Tabiatı Koruma Kurulu
– WWF-TR
– Üniversiteler
– STK’lar
– İlgili Odalar
– İl Özel İdaresi
– Akşehir Gölü Çevre Koruma Birliği
103
104
105
KARADENİZ BÖLGESİ MİLLÎ PARKLARININ PAN PARKS
SERTİFİKASYON SİSTEMİNE UYGUNLUKLARI
AYAN, Sezgin*-ÖZTÜRK, Sevgi**-YİĞİT, Nurcan***
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Günümüzde korunan alanlar, in-situ doğa koruma araçlarının en
önemlilerinden biridir. Bu alanlar, doğal ve kültürel kaynaklar ile biyolojik
çeşitliliğin korunması, turizm-rekreasyon etkinlikleri için olanaklar sağlama ve
kırsal kalkınmaya destek olma gibi işlevleri de yerine getirmektedir.
Bu bildiride, korunan orman alanları olarak Karadeniz Bölgesi’nde bulunan
Altındere Vadisi, Hatilla Vadisi, Ilgaz Dağı, Kaçkar Dağları, Karagöl-Sahara,
Küre Dağları ve Yedi Göller Millî Parkları ele alınmıştır. Ele alınan korunan
alanların, uluslararası statülere ve sertifikasyon sistemlerine göre
değerlendirilmesinin gerekliliği üzerinde durularak, mevcut özelliklerin
sertifikasyon kriterlerine uygunluğu irdelenmeye çalışılmıştır. Bu sayede;
korunan alanlarda gerçekleştirilecek etkinliklerde uluslararası alanda tanınan
sürdürülebilir yönetim yaklaşımları kapsamına girilmesi ve korunan alanlar
ağına dâhil olan diğer alanların bilgi ve deneyimlerinden faydalanılması
mümkün olabilecektir.
Bu çalışmada, ele alınan alanların, yasal, yönetsel ve ekonomik sorunları ile
yerel halkın ve ziyaretçilerin eğitimi, ziyaretçi yönetimi, doğa koruma, tanıtım
ve rekreasyon-turizm konuları değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bölgede mevcut
millî park statüsünde yedi korunan orman alanı incelendiğinde, en önemli
sorunun yerel halk, ilgili kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler ve Sivil
Toplum Kuruluşlarının (STK) iş birliği içerisinde organize olamayışları olduğu
ortaya çıkmaktadır. Bu durum, planlama ve uygulama süreçlerinde sorunlara
neden olmaktadır. Bu sorunlara yönelik olarak millî parkları, bütüncül bir
yaklaşımla, ekolojik, arkeolojik, sosyal ve kültürel yönden koruyarak
sağlayacak şekilde sürdürülebilir yönetimini sağlama anlayışı üzerinde
yoğunlaşılmıştır. Millî parkların bu sorunlarını çözmede ve bu alanların
*
Kastamonu Üniversitesi, Orman Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü, 37200 Kastamonu/
TÜRKİYE. Sorumlu yazar. e-posta: [email protected]
**
Kastamonu Üniversitesi, Orman Fakültesi, Orman Mühendisliği Bölümü, 37200 Kastamonu/
TÜRKİYE.
***
Kastamonu Üniversitesi, Orman Fakültesi, Orman Mühendisliği Bölümü, 37200 Kastamonu/
TÜRKİYE.
106
etkin/sürdürülebilir koruma-kullanma dengesini sağlamada uluslar arası
sertifikasyon programları bir araç olarak değerlendirilmelidir.
Karadeniz Bölgesi’ndeki millî parklar, korunan alanlarda doğanın korunması
için hazırlanmış olan uygulamadaki tek sertifika sistemi olan PAN Parks
kriterleri (Prensip 1: Doğal Değerler: Alan büyüklüğü) açısından
değerlendirildiğinde; Kaçkar ve Kastamonu-Bartın Küre Dağları Millî
Parklarının PAN Parks kapsamında değerlendirilebileceği, Karadeniz
Bölgesi’ndeki diğer beş millî parkın alan büyüklüğü kriteri nedeniyle PAN
Parks kapsamında değerlendirilemeyeceği anlaşılmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Korunan alan, millî park, biyoçeşitlilik, sertifikasyon,
Karadeniz Bölgesi.
ABSTRACT
Suitability for Certification System of PAN Parks in Blacksea Region’s
National Parks
At the present time, protected areas are one of the most important elements
of in-situ nature protection attempts. These areas also perform such functions as
the protection of natural and cultural resources and biological diversity; the
provision of opportunities for touristic-recreational activities; and the support
for the rural development.
This paper covers the Altındere Valley, Hatilla Valley, Ilgaz Mountain, The
Kaçkar Mountains, The Karagöl-Sahara, The Küre Mountains and The
Yedigöller (Seven Lakes) National Park as protected forest areas. The Paper
emphasizes the necessity of assessing the above mentioned protected areas in
line with the international status and with the certification systems; and the
paper, then, investigates the compliance of the current characteristics with the
certification criteria. By this way, the adoption of internationally-recognized
sustainable management approaches for the activities to be carried out in the
protection areas will be possible; and this will also make it possible to share and
disseminate the knowledge and the experiences of the other areas in the network
of protected areas.
The legal, managerial and economic problems being encountered in these
areas are discussed in the paper. The training of the local people and the
visitors, the management of the visitors, the protection of the nature, the
advertisement of the areas and the problems related to recreation-tourism are
among the issues to be discussed in the paper. When seven of the current
protected-forest areas which are recognized as national parks are investigated,
the main problem rests in the lack of cooperation between the local people, the
government institutions, the universities and the NGO’s. This lack of
cooperation causes problems during the planning and application processes. For
the solution of these problems, a sustainable management planning is brought to
focus by protecting the national parks with a holistic approach taking
107
ecological, archeological, social and cultural aspects into consideration, and by
having a protection-use balance. In order to find solutions for these problems of
the national parks and to achieve an effective/sustainable protection-use balance
of these areas, international certification programs should be made use of as a
means.
When evaluated by PAN Parks criteria- the only certification system in
practice for the protection of the nature in protected areas, it is seen that the
National Park of Kaçkar and Kastamonu-Bartın Küre Mountains can be
evaluated with respect to PAN Parks’ criteria, but the other five of the National
Parks in the Black Sea Region cannot be evaluated by PAN Parks with respect
to their size (PAN Parks criteria: Principle 1: Natural Values: The size of the
area).
Key Words: Protected area, nature conservation, biodiversity, certification,
Blacksea Region.
GİRİŞ
Son yıllarda ulusal ve uluslararası kamuoyunda doğanın korunması ve
kullanımıyla ilgili etkinliklerin giderek artan bir şekilde yoğunluk kazandığı ve
konuyla ilgili bilinç düzeyinde önemli gelişmeler görüldüğü dikkati
çekmektedir. 21. yüzyılda doğanın korunmasına ilişkin çabaların ve eğilimlerin
arttığı görülmektedir. IUCN (1994) korunan alanları, öncelikle biyolojik
çeşitliliğin, doğal ve kültürel kaynakların sürdürülebilir korunmasını sağlamak
amacıyla ayrılmış, farklı yönetim statüleri altında kendine özgü yasalar ve
araçlarla yönetilen kara ve deniz parçaları olarak tanımlamaktadır.
Doğal kaynakların hızla tükenmesi ve her geçen gün artan kirlilik miktarları
ile küresel boyutlara ulaşan çevre sorunları, tüm ülkelere, toplumla birlikte
hareket etme zorunluluğunu getirmektedir. Doğal ve kültürel varlıkları koruma
yanında, çevresel problemlere çözüm bulmaya yönelik olmak üzere günün
şartlarına göre ortaya konan uluslararası anlaşmalar, tüm uluslarca bağlayıcılığı
olan ve iç hukukun bir parçası olarak kabul gören metinler niteliğindedir.
Son yıllarda çevresel sorumluluk alanında yaşanan önemli gelişmelerin
sonucu olarak, özellikle gelişmiş ülkelerde, gittikçe artan sayıda insanın çevreci
gruplarda aktif olarak görev aldığı görülmektedir. Benzer yönelim, tüketici
tercihlerinde de görülmektedir. Doğal olarak bu gelişmeler pazarlama alanına
yansımış ve sertifikasyon, ekolojik etiketler gibi kavramlar ön plana çıkmıştır
(Güneş, 2005). Örneğin, ormancılıkta sertifikasyon, çevreye duyarlı tüketicilerle
üreticiler arasında ilişki kurarak, ormanların daha iyi yönetilmesini ve
ormancılık faaliyetlerini sürdürülebilir kalkınma ilkelerine uygun yürütülmesini
sağlayan bir araç olarak da tanımlanmaktadır. Sertifikalandırma orman köylüleri
için, sürdürülebilir orman yönetimini güvence altına alma yolunda
kazanılabilecek haklar ve kırsal geri kalmışlığı gidermeyi gündeme getiren
ölçütler yönünden bakıldığında olumlu sonuçlar doğurabilecektir.
108
Sertifikalandırma kuruluşları, kamu kuruluşlarını gözlemleyen, denetleyen sivil
güçler olarak önemli işlev görmektedir (Durusoy, 2002).
Farklı amaçlara yönelik olarak geliştirilen sertifikasyon tipleri mevcut
olduğu gibi korunan alanların yönetimine ilişkin sertifikasyon programları da
geliştirilmiştir. Sürdürülebilir turizm ve ekoturizm bağlamında son yıllarda
önem kazanan turizmde sertifikalandırma ve akreditasyon kavramları da ortaya
çıkmıştır. Turizmde sertifikalandırma ise oldukça yeni bir olgudur (Font, 2003).
Korunan alanların yönetiminde kalitenin arttırılmasını amaçlayan PAN
(Protected Area Network) Parks Vakfı, bağımsız bir kuruluştur. WWF ve
Molecaten-Doğa turizmi örgütü tarafından 1997 yılında kurulan ve Avrupa
düzeyinde desteklenen vakıf, bağımsız bir sertifikalandırma sistemi ortaya
koymuştur.
Günümüzde ormancılık sektöründeki beklentiler dikkate alındığında, oduna
dayalı ve odun dışı ürünler yanında bilhassa maddesel olmayan hizmet ve/veya
fayda üretimine ayrılmış olan millî parklar, tabiat parkları, tabiatı koruma
alanları gibi korunan alanların da sertifikalandırılmasının, sürdürülebilir
ormancılık yönetimine katkı ve destek sağlayacağı belirtilmektedir. Korunan
alanları, sahip olduğu kaynak değerleri ve biyoçeşitlilik zenginliği ile koruyarak
geleceğe taşımak, bütün dünyada kabul gören etkili ve yaygın bir statüdür. Bu
konuda, ülkeler gerek yasal düzenlemelerle gerekse uluslar arası anlaşmalarla
mevcut kaynakların çeşitliliğini ve bütünlüğünü korumak, ekolojik sürekliliğini
sağlamak ve kaynakları amaçlarına göre işletmek üzere önlemler almaktadır. Bu
önlemlerin başında, korunan alanlarla ilgili sertifikalandırma programlarının
oluşturulması gelmektedir (Daşdemir ve Güngör, 2005).
Bu çalışmada, 2009 yılı itibarıyla Türkiye’de mevcut 40 millî parktan yedi
adetinin yer aldığı Karadeniz Bölgesi millî parklarının kaynak değerleri ve
sorunları irdelenerek, bu korunan alanların sertifikasyon kriterlerine uygunluğu
incelenerek, kabulü durumunda olası kazanımları üzerinde durulmaya
çalışılmıştır.
Materyal ve Metot
Materyal
Çalışma objesi olarak; Karadeniz Bölgesinde bulunan Altındere Vadisi,
Hatila Vadisi, Ilgaz Dağı, Kaçkar Dağları, Karagöl-Sahara, Küre Dağları ve
Yedigöller Millî Parkları ele alınmıştır.
Metot
Çalışmada, öncelikle literatür taraması ile millî parklarla ilgili bilgilere
ulaşılmıştır. Bu alanların doğal, kültürel ve rekreasyonel kaynak değerleri
irdelenerek alanla ilgili sorunlar tespit edilmiştir. Ayrıca, ele alınan millî
parkların PAN Parks sertifikasyon normlarına uygun olup olmadığı ve uygun
hâle getirilmesi yönünde öneriler sunulmaya çalışılmıştır.
109
Bulgular
Karadeniz Bölgesi Millî Parklarının Kaynak Değerleri
Altındere Vadisi Millî Parkı
1987 yılında ilan edilen ve 4.800 ha büyüklüğünde olan millî park, Trabzon
ili Maçka ilçesi sınırları içerisinde kalmaktadır (URL1, 2009). Millî Park’ın
UDGP’nı 24.11.2004 tarihinde yapılmıştır.
Millî park tarihî açıdan oldukça zengindir. Tarihî misafirhanesi, kilisesi ve
diğer yapı öğeleriyle Sümela Manastırı, millî parkın ana kaynak değerini teşkil
eder. Millî park tabiat güzelliği ve tarihî teması ile Doğu Karadeniz’in en çok
bilinen köşesidir.
Millî Park, flora açısından çok zengin olup, hâkim bitki örtüsünü doğu ladini
oluşturur. Park alanında iki tip vejetasyon bulunmaktadır. Bunlardan biri
yaklaşık 1900-2000 m yüksekliğe kadar çıkan “Orman Vejetasyonu” (Picetum),
diğeri ise bu yükseklikten sonra çeşitli çalı, otsu ve alp çiçeklerinin oluşturduğu
“Alp vejetasyonu” (Alpinetum)’dur. Orman vejetasyonundaki mesçereleri üç
grupta toplamak mümkündür. Bunlar: a) Saf ladin mesçereleri, b)
Ladin-yapraklı türlerden oluşan karışık mesçereler, c) Yapraklı türlerin kendi
aralarında oluşturduğu mesçerelerdir. Zengin bitki örtüsü altındaki doğal
ortamın yaban hayatı için sunduğu yaşam şartları geyik, karaca, çengel
boynuzlu dağ keçisi, yabani domuz, ayı, kurt, çakal, tilki, yaban kedisi gibi
türlerin yaşamasına ve çoğalmasına olanak sağlamıştır. Millî park tesisi ile
birlikte park içerisinde yaklaşık 3 ha’lık bir bölüm, yaban hayvanları alanı
olarak ayrılmıştır (Sakıcı, 2005).
Yüksek dağlık arazi niteliğinde olan millî parkın ortalama yükseltisi 2.500 m
olup, güneyinde Çakırgöl Dağı’nın eteklerinde Meryemana Deresinin kaynağını
oluşturan göl bulunmaktadır. Meryemana Deresi’nin oluşturduğu çağlayanlar
parka gelen ziyaretçiler için iyi bir görsel potansiyel oluşturmaktadır (Sakıcı,
2005).
Çok engebeli olan arazi yapısı; yürüyüş, tırmanıcılık, amatör doğa
araştırmaları gibi rekreasyonel etkinliklere olanak tanımaktadır. Ayrıca, kışın
sürekli kar altında kalan yaylalar, kış sporları için uygun ve elverişli olanaklar
sunarlar. Parkın güneyinde bulunan Çakır Göl başlı başına bir rekreasyon
potansiyeline sahiptir. Alandaki bitkisel çeşitliliği ve yaban hayvanları sahasını
görmek için gelen ziyaretçiler yeterli şekilde bilgilendirilememektedir. Alanın
yeterince önemsenip korunmaması da sorunların başında yer almaktadır (Sakıcı,
2005).
Hatila Vadisi Millî Parkı
Millî Park Artvin ili, merkez ilçe sınırları içerisinde, Çoruh nehrinin yan
kollarından biri üzerinde bulunmaktadır. Vadi yaklaşık 25 km uzunluğunda
olup, birçok yan dereyle beslenmektedir. 16.988 ha olan alan, 1994 yılında millî
110
park ilan edilmiştir. Millî park alanının 2577,5 hektarlık bölümü ormanlık
arazidir. Hatila Vadisi, bitki coğrafyası ve flora bölgesi açısından Euro-Siberian
Bölgesi’nin Kolşik kesimi içinde kalmaktadır. Hatila Vadisinin genel karakteri,
V tipi, dar tabanlı ve genç vadi özelliğindedir. Vadi yatağının derine doğru
aşınmasının daha kuvvetli olması sebebi ile vadi yamaçlarının eğimi % 80, hatta
bazı kesimlerde % 100’e ulaşmıştır (URL1, 2009).
Vadinin orta ve yukarı ağzında çok zengin ve yoğun olan vejetatif örtü,
bünyesinde çok çeşitli bitki taksonlarını barındırmaktadır. Bu taksonlar
içerisinde dikkati çeken belirgin özellik, bitki örtüsünün genel olarak Akdeniz
iklim karakterini yansıtmasıdır. Dolayısıyla, buradaki bitki örtüsü relikt
(=kalıntı) bir özellik göstermektedir. Relikt türlere örnek olarak ise; Quercus
pontica C. Koch., Acer cappadocicum Gleditsch. var. stenocarpum, vb.
verilebilir. Laurus nobilis L., Arbutus andrachne L., Punica granatum L.,
Juniperus oxcycedrus L., Ostrya carpinifolia Scop. vb. Çoruh Nehri’nin akış
kotundan (200 m) 800 m’ye kadar olan yükselti kuşağındaki yalancı maki
toplumu içerindeki bazı taksonlardır. 800-1.900 m yükseltiler arasında ve daha
alt kodlarda (800-1.300 m) geniş yapraklı ağaçlar ve daha yükseklerde ise, iğne
yapraklı orman ağaçları egemendir ve özellikle 1.300-1.700 m yükseklikler
arasında Doğu Ladini başta olmak üzere Sarıçam, Doğu Karadeniz Göknarı
yaygın olarak bulunmaktadır. Orman kuşağının (2.000 m) bitiminde çalı kuşağı
ile birlikte subalpin çayır vejetasyonu bulunur ve 2.800 metreye kadar otsu
karakterdeki alpin bitki örtüsü ile örtülmüştür (URL1, 2009).
Hatila Vadisi zengin bir fauna da içermektedir. Bu fauna içerisinde en çok
rastlanan yaban türleri; ayı, domuz, tilki, porsuk, yaban keçisi, sansar, çakal,
atmaca, kartal, dağ horozu, Hopa Engereği ile akarsularda alabalıktır. Yaban
hayatı açısından da oldukça zengindir. Hopa Engereği, yörede endemik bir
türdür (URL1, 2009; Vurdu ve ark., 2007).
Ilgaz Dağı Millî Parkı
1.088 ha büyüklüğe sahip olan saha 1976 yılında millî park ilan edilmiştir.
Alanın 751 ha’lık kısmı Kastamonu, 338 ha’lık kısmı Çankırı il sınırlarında yer
almaktadır. Güney Anadolu’dan Kuzey Anadolu’ya geçiş kuşağında yer alan
saha değişik karakterde vadiler, sırtlar ve doruklardan meydana gelmiştir. Millî
parkın diğer önemli bir kaynağı da kış sporları imkânıdır. (Anonim, 2009).
Ilgaz Dağı’nın eteklerinden doruklarına kadar gelişen karaçam, sarıçam ve
Uludağ göknarı hâkim ağaç türlerinden meydana gelen bitki örtüsü zengin
orman altı topluluğu ile desteklenmektedir. Özellikle millî park alanında yer
alan Uludağ Göknar Ormanı, Türkiye’deki yayılış alanında optimal özellik
göstermektedir. Bol ve bütün yıl akışlı akarsuları ile zengin bitki örtüsünün
oluşturduğu şartlar yaban hayvanlarına da yaşama ortamı sağlamaktadır
(Erduran, 2002). Millî Park’ın çevresinde yaban hayatı koruma sahası
kurulmuştur. Ilgaz Dağı’nın bu doğal ve rekreasyonel kaynakları millî parkın
ana kaynak değerlerini oluşturur. Jeolojik yapısı kadar dağ oluşum hareketleri
111
bakımından da ilginç özelliklere sahip olan alanın jeomorfolojisi değişik
karakterde vadiler, sırtlar ve doruklarla karakterize edilir. Bu yapı, gür
ormanlarla birleşerek olağanüstü doğal peyzajlar yaratır. Ilgaz Dağları sahip
olduğu bitki türü zenginliği açısından Türkiye’nin en önemli endemizm
merkezleri arasında gösterilmektedir (Gümüş ve ark., 2002).
Ilgaz Dağı Millî Parkı, Türkiye Doğal Hayatı Koruma Derneği tarafından
belirlenen Türkiye’nin 144 önemli bitki alanından biridir. Aynı zamanda
Türkiye’deki 97 “Önemli Kuş Alanı”ndan birisi olarak kabul edilmektedir
(Gümüş ve ark., 2002).
Alanda UDGP, 2007 yılında programa alınmış 2009 yılında onaylanmıştır
(Anonim, 2009). UDGP plan kararlarının hayata geçirilmesindeki güçlükler ve
özellikle ziyaretçi yönetim planının olmaması en önemli sorundur. Doğa
koruma ilkeleri ve uluslararası sertifikasyon kriterleri açısından zaten yeterli bir
genişliğe sahip olmayan ve yalnızca dağın belirli zonlarını kapsayan millî park
alanının önemli bir bölümü yapısal gelişme ve turizmin tehdidi altındadır.
Ziyaretçilerin doğa koruma ve ekoturizm ile ilgili beklentileri karşılanamadığı
gibi yerel halk için sürdürülebilir alternatif geçim kaynakları geliştirilememiştir.
Millî parkın eğitim, bilimsel araştırma, rekreasyon gibi çok yönlü olması
gereken kullanım biçimi burada sadece kış turizmine indirgenmiş durumdadır.
Giderek genişleyen konaklama tesisleri ve buna bağlı olarak kış aylarında
yoğunlaşan kullanıcı sayısı hassas bir konuma sahip alan üzerinde tehdit
oluşturmaktadır. Ancak, son yıllarda ekoturizme olan ilgi yaz aylarında da
ziyaretçilerin buraya gelmesini sağlamıştır. Ancak, alanın kaynak değerlerini
tanıtıcı tanıtım bürolarının olmaması, yürüyüş rotalarının belirlenmemiş olması,
gelen ziyaretçilerin sınırsızca alanda dolaşabilmeleri hem endemik türler hem
de çevre kirliliği yönünden sorun teşkil etmektedir.
Karagöl-Sahara Millî Parkı
3.766 ha’lık saha 1994 yılında millî park ilan edilmiştir. Artvin ili, Şavşat
ilçe sınırlarında bulunan park iki ayrı sahadan oluşmaktadır. Bunlar; Karagöl ve
Sahara’dır. Karagöl çevresi doğu ladini, Doğu Karadeniz göknarı ve
sarıçamların meydana getirdiği yoğun ormanlarla kaplıdır. Sahara Yaylası,
1.700-1.800 m’de yer alan sınırlı düzlüklerden birisidir (Sever ve Bekdemir,
2007).
Alanın Karagöl mevkii 1.305 m ile 2.130 m yükseltiler arasında yer
almaktadır. Alanın kuzeye doğru yükseltisi gittikçe artmaktadır. Çalışma
alanına ismini veren Karagöl 1.600 m yükseltide yer almaktadır. Sahara
bölgesinde yükselti, 1.470 m ile 2.625 m arasında değişmektedir. Sahara
alanının yükseltisi batıdan doğuya doğru artmaktadır (Cengiz ve Çelem, 2005).
Yaklaşık 5 ha yüzölçümüne sahip, 18 m derinliğindeki Karagöl, alanın en
önemli su varlığıdır. Karagöl Alanını, Sahara Alanına Değirmen deresi
bağlamaktadır. Karagöl-Sahara Millî Parkı ve çevresinde tespit edilen değişik
112
vejetasyon tipleri ve dağılışları aşağıdaki gibidir:
1. Orman vejetasyonu: Bu vejetasyon tipi herdem yeşil iğne yapraklı orman
ağaçlarından (Pinus sylvestris L. Link., Abies nordmanniana (Stev) Spach
subsp. nordmanniana) oluşmaktadır. Bu türler saf ya da yer yer karışık
meşçereler hâlinde yayılmaktadır. Sahara bölümündeki Doğu Karadeniz göknarı
tohum meşceresi, alanın en önemli doğal kaynak değerlerinden birisidir.
2. Nemli dere vejetasyonu: Bu vejetasyon tipi, millî park alanı içinden akan
Çermih Deresi, Değirmendere ve Nanep Dereleri boyunca yayılan ve Salix alba
L. gibi nemli dere vejetasyonunun tipik türlerinin yayıldığı vejetasyon tipidir.
3. Subalpin ve alpin vejetasyonu: Bu vejetasyon tipi Sahara bölümünde,
Pinus sylvestris L. ‘nin üst orman sınırına ulaştığı kesimlerden sonra başlamakta
ve alanın en yüksek kesimlerini kapsamaktadır
4. Sulak alan vejetasyonu: Bu vejetasyon tipi, Karagöl’ün kıyı kesimlerinde
bulunmakta ve gölü tamamen çevrelemektedir. Hâkim tür Potamogeton spp. ve
Polygonium spp. ‘dir. Ayrıca alan, faunal tür çeşitliliği bakımından zengindir
(Cengiz ve Çelem, 2005).
Karagöl-Sahara Millî Parkı’nın uzun devreli gelişme planı (UDGP) karar ve
hükümleri, 12.01.2004 tarihinde kabul edilmiştir. Ancak, bu planın tam olarak
uygulanamadığı belirtilmektedir (Cengiz ve Çelem, 2005). Millî park alanının,
koruma-kullanma dengesine dikkat edilerek, sürdürülebilirliğinin sağlanması
için plan kararlarının derhal uygulamaya geçirilmesi gerekmektedir. Ayrıca,
alan ekoturizm potansiyeli açısından da zengindir. Bu plan içerisinde
uygulanabilirliği etkin bir ekoturizm planına da ihtiyaç vardır. Alan için
ziyaretçi yönetim biriminin olmaması bilim, eğitim, tanıtım vb. adı altında
yapılan yürüyüş faaliyetleri ekosistem alanlarına ve endemik türlerin yaşam
ortamlarına zarar verebilmektedir.
Alanın taşıma kapasitesi hesaplanmamış olması özellikle Sahara Pancar
Festivali’nin yapıldığı yerin millî park alanına zarar vermesine neden
olmaktadır (Cengiz ve Çelem, 2005).
Millî Park sınırları içerisindeki sorunlardan biri de altyapı problemleridir.
Park alanında yer alan konutların en önemli çevresel sorunu kanalizasyondur.
Millî parkın bitki örtüsü olmayan eğimli bölgelerinde toprak erozyonu
görülmektedir. Ayrıca, alanda çığ sorunu da yaşanmaktadır. Millî park içinden
geçen Şavşat-Ardahan karayolu trafik gürültüsüne ve kirliliğe neden olmaktadır.
Millî park sınırları içinde yer alan kum ocakları bu alanda çevresel sorun
yaratmaktadır (Cengiz ve Çelem, 2005).
Millî park alanındaki kadastro çalışmalarının yapılmamış olması çok önemli
bir altyapısal eksikliktir. Bir diğer husus ise, yerel halk için ekonomik katkı
sağlayabileceği düşünülmesine rağmen alanda sıcak su kaynaklarını işletmek
için hiçbir tesis bulunmamasıdır (Cengiz ve Çelem, 2005).
113
Kaçkar Dağları Millî Parkı
1994 yılında ilan edilen millî park, Rize ili Çamlıhemşin sınırları içerisinden
yer almaktadır. Park 51.550 ha büyüklüğündedir. Jeolojik açıdan ilginç
oluşumlar gösteren alanda yer alan Kaçkar zirvesi 3.932 m yükseltisiyle
Türkiye’nin en yüksek 4. dağı durumundadır. Kaçkar Dağlarında ki
buzullaşmanın yanında diğer doğal kaynak değerleri; dağcılar, turistler ve bilim
çevreleri için çekim oluşturmaktadır. Bu sahada birçok buzulla birlikte, buzul
gölleri, buzul vadileri ve morenler bulunmaktadır. Saha Türkiye’de Pleistosen’e
ait buzul izlerinin görüldüğü ender yerlerden birisidir (Kurdoğlu, 2002).
Bu vadiler zengin bir floraya sahiptir. Gerek alt gerekse üst flora, endemik
türler içermektedir. Türkiye’de orman güllerinin 3.000 m’ye kadar ulaştığı tek
yer burasıdır. Fauna açısından da oldukça zengindir. Türkiye’nin en yüksek
noktalarından biri olması ve buzullaşmanın ve bitki örtüsünün zenginliği
turistleri ve bilim adamlarını buraya çekmektedir. Kaçkar Dağları’nda
yükseltinin kısa mesafelerde artması yaylacılık etkinliklerine bağlı birtakım
geçici yerleşmelerin de kurulmasında doğrudan etkili olmuştur. Türkiye’nin
önemli zirvelerinden birisine sahip olan Kaçkar Dağları, sahip olduğu doğal
değerlerin zenginliği ile dağcıları, turistleri ve bilim çevrelerini buraya
çekmektedir (Başkaya, 2002).
Türkiye’de doğal mirasın korunduğu önemli bir alan olan Kaçkar Dağları
Millî Parkı’ında, 29.11.2004 tarihinde hazırlanmış olan UDGP’na uygun olarak
koruma ve kullanma arasındaki dengenin çok iyi kurulması ve devam ettirilmesi
gerekmektedir. Özellikle Ayder Yaylası başta olmak üzere, bazı yaylalarda ve
diğer yerleşim birimlerinde doğaya uygun olmayan, plansız yapılaşma söz
konusudur. Ayrıca, alan millî park olarak ilan edildikten sonra bile Yukarı
Ceymakçur ve diğer bazı yaylalara yol yapabilmek için politik baskılar
yapılmaktadır. Bu durum millî parkın geleceğini tehdit eden önemli bir
sorundur (Başkaya, 2002).
Alanda tamamen kontrolsüz ve plansız bir şekilde hemen her turist grubu
tarafından bilinçsiz bir turizm aktivitesi gerçekleştirilmekte, hayvanlara aşırı
derecede yaklaşılmakta ve çok gürültülü davranılarak fauna oldukça fazla
rahatsız edilmektedir. Hayvan populasyonlarının varlığını tehdit eder hâle gelen
kaçak avcılık hayvanları aşırı derecede rahatsız ederek kışa zayıf girmelerine,
hastalanarak veya yırtıcılardan kaçamayarak ölmelerine neden olmaktadır
(Başkaya, 2002).
Kastamonu-Bartın Küre Dağları Millî Parkı
Karadeniz Bölgesi’nin Batı Karadeniz Bölümü içerisinde bulunan Küre
Dağları üzerinde yer alan Kastamonu-Bartın Küre Dağları Millî Parkı’nın
(KDMP) 114.000 ha’lık planlama alanının 37.000 ha’lık kısmı, 2000 yılında
millî park olarak ilan edilmiştir. Alan, Kastamonu ve Bartın il sınırları
içerisinde yer almaktadır (Öztürk, 2005).
114
Millî park, doğal, kültürel ve estetik kaynak değerleri açısından çok zengin
bir bölgedir. Alana, eşsiz karstik bir peyzaj özelliğini veren, mesozoik döneme
ait Jura-kretase yaşlı inaltı kireçtaşlarıdır. Karst formasyonunun maksimum
kalınlığı 1000 m civarında, minimum kalınlığı ise 200 m kadardır. Alanda, derin
kanyonlar, düdenler, boğazlar, şelaleler ve çok sayıda mağaralar bulunmaktadır
(Menteş, 2006). İklim özelliklerinin neden olduğu özel bir flora yapısı
mevcuttur. Ulusal ve uluslar arası öneme sahip doğal yaşlı ve bakir orman
örtüsü bulunmaktadır. Güneyde yarı-karasal, Cide’de yani kuzey kısımlarda da
daha nemli okyanussal tipte yağış rejimi görülmektedir. Bundan dolayı,
kuzeyde Avrupa-Sibirya kökenli türlere, kıyı ve kıyıdan iç kısımlara doğru
Akdeniz kökenli, güneyde İran-Turan kökenli türlere rastlanmaktadır (Öztürk,
2003). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) projesi kapsamında
yürütülen çalışmalar sonucunda; millî parkta 39 familyadan 145 kuş türünün
yaşadığı ve bunlardan da 46’sının neslinin tükenme tehlikesi altında olduğu
belirtilmektedir. KDMP’nda memeliler ve kuşların dışında çeşitli böcekler de
yer almaktadır. Ayrıca, soyu tükenmekte olan yarasa, vaşak, tilki, susamuru ve
geyik gibi millî park alanında bulunan kuş ve memeliler uluslar arası ölçekte
koruma altındadır (Vurdu ve ark., 2004). KDMP yakın çevresinde geleneksel
yaşam biçiminin bozulmadan sürdürüldüğü görülmektedir. Bu anlamda, başta
yapı tarzı olmak üzere çeşitli el sanatları ve yok olmaya yüz tutmuş geleneksel
kültür hala canlı olarak yaşatılmaktadır. Bölgede başta Arıt ve çevresi olmak
üzere parka yakın çevre konumunda bulunan Amasra eski İpekyolu ve
Cenevizlilere ait birçok tarihî kalıntı büyük değer taşımaktadır (Anonim, 2001).
Millî park içerisinde bulunan doğal ve kültürel kaynak değerlerinin etkisiyle
rekreasyonel aktivitelerin çeşitliliği artmaktadır. Millî parkta yapılan dinlenme,
doğa yürüyüşleri, yaban hayatı izleme, manzara seyretme, fotoğraf çekme,
rafting, kanyoning gibi aktiviteler bunlardan bazılarıdır (Öztürk, 2005).
KDMP, 1998 yılında WWF tarafından Avrupa ormanlarının korumada
öncelikli 100 sıcak noktasından biri olarak kabul edilmiştir (Anonim, 1999). Bu
gelişme alanın gerek biyolojik, gerekse diğer özellikler açısından önemli bir
alan olduğunun bir başka göstergesidir.
Alan için katılımcı yaklaşımla hazırlanmış planlamada zonlamalar yapılmış
ancak, yasal statüye kavuşturulamamıştır. Özellikle tampon bölge millî park
alanı içerisinde yasal olarak görülmemektedir. Hassas bir bölge olan millî park
için taşıma kapasitesi belirlenmemiş ve alana gelen ziyaretçiler, kontrolsüzce
alanda gezebilmektedir. Yerel halkın ekonomik sıkıntı içerisinde olmaları ve
yeterli eğitim düzeyine sahip olmamaları, yakacak odun temini, kaçak şimşir
kesimi, geleneksel evlerin yerine betonarme evi tercih etmeleri gibi sorunları
beraberinde getirmiştir.
Yedigöller Millî Parkı
Batı Karadeniz Bölgesinde, Bolu ilinin kuzeyinde ve Zonguldak ilinin
güneyinde yer alan millî park 1965 yılında ilan edilmiş olup, 2.019 ha’lık alanı
115
kaplamaktadır. Batı Karadeniz’in oldukça engebeli bir yöresinde bulunan millî
parkta irili ufaklı göller, zengin bitki örtüsü ve bu değerlerin yarattığı
rekreasyonel kullanım potansiyeli ana kaynak değerlerini oluşturur. Millî parkta
hâkim bitki örtüsü kayın ağaçlarıdır. Ayrıca; meşe, gürgen, kızılağaç, karaçam,
sarıçam, göknar, karaağaç, ıhlamur ve porsuk gibi değişik türler bir arada
bulunmaktadır (URL1, 2009; Vurdu ve ark., 2007).
Millî parkın ismini veren yedi adet heyelan gölü vardır. 2.019 ha
büyüklüğündeki Yedigöller havzası; kayan kütlelerin vadilerin önlerini
kapaması sonucunda oluşan, yüzeysel ve yeraltı akışları ile birbirlerine bağlı,
güneyden kuzeye 1.500 m’lik mesafe içerisinde sıralanan Sazlıgöl (5.950 m2),
İncegöl (1.036 m2), Nazlıgöl (15.780 m2), Küçükgöl (2.170 m2), Deringöl
(15.063 m2), Büyükgöl (24.895 m2) ve Seringöl (1.758 m2) gibi yedi heyelan
gölünden oluşmuştur (URL1, 2007).
Etkin koruma sonucu millî parkta ve yakın çevresinde geyik, karaca, ayı,
yabandomuzu, sincap gibi yaban hayvanı türleri varlığını sürdürmektedir.
Dinlenme ve doğadan yararlanma, kamping, düzenlenmiş patikalarda yürüyüş
ve koşu, bitkiler, ağaç mantarları, böcekler ve balıklar hakkında zengin veri ve
örnek toplama, her mevsim ayrı renk tonları ile fotoğrafçılık veya resim, yaban
hayatını yakından izleme ve sportif olta balıkçılığı sahada yapılabilecek başlıca
rekreasyonel aktivitelerdir. Bu millî park için taşıma kapasitesinin üzerindeki
insan baskısı en önemli tehdidi oluşturmaktadır (URL1, 2007).
Korunan Alanlar Sertifikasyon Programları
Doğa tabanlı turistik aktiviteler, çeşitli tehlikelere davetiye çıkarırken, bu
talebin oluşturduğu risklerin belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması
sertifikasyon programlarının doğuş sebebi olmuştur. Bu programlar; güvenli bir
seyahati, rekreasyon aktivitelerini ve uygun ilk yardım hizmetlerini
kapsamaktadır.
Son 30 yılda, sertifika programları giderek iyi çevre yönetimi sağlanmasının
bir yolu olarak görülmeye başlanmıştır (URL2, 2007). Sertifikalandırma; bir
ürünün, sürecin, hizmetin veya yönetim sisteminin belirlenen şartlara uygun
olduğunun üçüncü taraflarca yazılı bir teminat yoluyla onaylandığı işlemdir.
Akreditasyon ise sertifikalandırma veya denetlemeyi yapanların yeterliliğin
yetkili bir kurulca onaylandığı işlemdir özetle “sertifika verenleri
sertifikalandırır” (Maclaren, 2002).
Korunan alanlarda neyin sertifikalandırılacağına ilişkin beş farklı yaklaşım
aşağıda listelenmiştir (URL2, 2007):
– Bir bölgedeki veya ülkedeki tüm korunan alanların sertifikalandırılması
–Korunan alanların belirli yönetim çeşitlerinin sertifikalandırılması (örneğin,
özel korunan alanlar veya toplum tarafından yönetilen korunan alanlar)
– Özel amaçlı korunan alanların sertifikalandırılması (turizm gibi)
116
–Ağırlıklı
olarak
korunan
alanlarda
gerçekleşen
sertifikalandırılması (ekoturizm operatörlerinin sertifikası gibi)
işlemlerin
– Korunan alanlarda gerçekleşebilecek ancak dışarısında da gerçekleşen
işlemlerin sertifikalandırılması (iyi orman yönetimi ve organik tarım gibi).
Korunan alanlara her yıl binlerce ziyaretçi gelmesine rağmen bu
ziyaretçilerin kontrolü tam olarak sağlanabilmiş değildir. Ziyaretçi dolaşımının
kontrol altına alınabilmesi ve bu sayede doğal hayatın korunabilmesi için
önerilebilecek en iyi alternatiflerden birisi, korunan alanların sertifikalandırma
programlarına dâhil edilmesidir. Böylece, hem korunan alanların
sürdürülebilirliği sağlanacak, hem de yörede yaşayan insanlara alternatif geçim
kaynakları yaratılmış olunacaktır (Daşdemir ve Güngör, 2005). Korunan
alanlara yönelik olarak ulusal ve uluslar arası alanda geliştirilmiş pek çok
sertifikasyon programı (sistemi) söz konusudur (Tablo 1, bkz.: s.119) (Honey
ve Rome, 2001). Alan koruma günümüzde doğayı korumanın en önemli
araçlarından biridir. Doğa koruma ve turizm arasında bir denge kurmak
suretiyle korunan alanların yönetiminde kalitenin arttırılmasını amaçlayan
Korunan Alanlar Ağına (PAN) 2009 yılı itibarıyla İsveç, Gürcistan, Finlandiya,
Bulgaristan, İtalya, Rusya ve Romanya’da olmak üzere 10 adet PAN Parks
logolu millî park katılmıştır (URL2, 2009). Polonya’daki PAN Parks logolu
Bieszczady Millî Parkı 2008 yılında sürdürülebilir turizm gelişim stratejisi ve
turizm iş ortakları prensipleri konusunda gönüllü olmaması nedeniyle PAN
Parks ağından çıkarılmıştır. PAN Parks sertifikasını almak için gerekli prensip
ve kriterler aşağıdaki gibi sıralanmıştır (URL2, 2009; Güneş, 2005).
Prensip 1: Doğal Değerler
PAN Parks alanları; Avrupa’nın doğal mirasının temsilcisi olan, uluslararası
öneme sahip yaban yaşamı ve ekosistemleri barındıran, geniş korunan
alanlardır.
Kriter 1.1: Alan, uygulanmakta olan yasa ve kararnameler ile yeterli
derecede korunmalıdır.
Kriter 1.2: Korunan alan, Avrupa’da biyolojik çeşitliliğin korunması
bakımından oldukça önemli olmalı ve bölge içinde yer alan orijinal doğal
ekosistemlerin en iyi temsilcilerini içermelidir.
Kriter 1.3: Korunan alanın büyüklüğü minimum 20 bin hektar olmalı ve bu
alan büyüklüğü geçmişte azaltılmış olmamalıdır.
Prensip 2: Habitat Yönetimi
PAN Park tasarım ve yönetimi, alanın doğal ekolojik süreçleri ve biyolojik
çeşitliliğinin sürekliliğini ve gerekirse onarımını sağlamayı amaçlar.
Kriter 2.1: Korunan alan tasarımı, doğal ekolojik değerlerin sürekliliğini
amaçlamalıdır.
117
Kriter 2.2: Alanı korumak için konan kurallar yeterince yerine
getirilmelidir.
Kriter 2.3: Korunan alan, aktif olarak uygulanabilecek, uzun dönemli
koruma stratejisi içeren bir yönetim planına sahip olmalıdır.
Kriter 2.4: Korunan alan yönetimi, alanın insan aktivitelerine uyumu için
izin verirken, ekolojik bütünlüğün korunması için zonlama ve diğer sistemlerin
kullanımını sağlamalıdır.
Kriter 2.5: Korunan alanda zonlama (bölgelere ayırma) yapılmışsa,
çekirdek zon (ekolojik olarak bölünmemiş zone-yaban yaşamı zonu) en az 10
bin hektar olmalıdır. Burada yalnızca doğal ekolojik süreçlerin onarımı ve
sürekliliğini amaçlayan yönetim müdahalelerine izin verilmeli, başka
kullanımlara asla müsaade edilmemelidir. Çekirdek zon geçmişte azaltılmış
olmamalıdır.
Kriter 2.6: Eğer korunan alanda zonlama yapılmamışsa, tüm alanın
yönetimi doğal ekolojik süreçlerin devamlılığını ve gerekirse onarımını
sağlamayı amaçlamalıdır.
Kriter 2.7: Korunan alanın çevresindeki alan, korunan alan içindeki
korumayı olumsuz olarak etkilememelidir.
Kriter 2.8: Korunan alan yönetim sistemi, tehdit altındaki ve endemik türler
ve habitatlara özel önem vermelidir.
Kriter 2.9: Korunan alan ulusal sınırı geçerek bitişik ülke/ülkelerin sınırları
içine girmesi durumunda, alan yönetiminde sınır ötesi iş birliği için gayret
edilmelidir.
Prensip 3: Ziyaretçi Yönetimi
Kriter 3.1: Korunan alanın, doğal değerleri koruyan ve aktif olarak
uygulanan bir ziyaretçi yönetim planı olmalıdır. Planın düzenli olarak izleme ve
değerlendirmesi gerçekleştirilmeli ve sonuçların ışığında değişiklik ve
güncellemeler için koşullar bulunmalıdır
Kriter 3.2: Ziyaretçi yönetim planı idaresinde ziyaretçilere, doğanın
beğenisine dayalı yüksek kalitede çeşitli aktiviteler sunulmalıdır.
Kriter 3.3: Ziyaretçi yönetimi, korunan alanın koruma amaçlarını anlamayı
sağlamalı ve desteklemelidir.
Kriter 3.4: Korunan alanın, ziyaretçi yönetim planında ortaya konan amaç
ve politikaya yönelik bir ziyaretçi merkezi olmalıdır.
Kriter 3.5: Ziyaretçi yönetim planı, çalışanlar için eğitim programları ve
ziyaretçi hizmetlerinin sağlanması kapsayan diğer konuları içermelidir.
Bu üç prensip ve toplam 17 kriteri yerine getirmiş olmak ilk etapta PAN
Park Logosu‘nu almak için yeterlidir. Bunun sürekliliğinin sağlanması için ise;
118
4. ve 5. prensiplerin ve geri kalan kriterlerin yerine getirilmesi gerekmektedir.
Bunlardan prensip 4, PAN Park sertifikası almış olan bir alanın çevresinde yer
alan bölgenin de PAN Park sertifikası alabilmesi için gerekli ilke ve kriterleri
tanımlar.
Prensip 4: Sürdürülebilir Turizm Gelişim Stratejisi
PAN Parks alanındaki korunan alan yönetimi ve ilgili taraflar, bir
Sürdürülebilir Turizm Gelişim Stratejisi geliştirerek ve birlikte uygulayarak
doğal değerlerin korunması ve sürdürülebilir turizm arasında bir sinerjiye
ulaşmasını amaçlar.
Kriter 4.1: PAN Park Bölgesi (Burada PAN Park Bölgesi; sertifika almaya
hak kazanmış olan PAN Park ve çevresinde yer alan bölgeyi ifade etmektedir)
sürdürülebilir turizm için yeterli turizm potansiyeli ve taşıma kapasitesine sahip
olmalıdır. (PAN Park bölgesinin sınırlarını yerel PAN Park grubu tanımlar).
Kriter 4.2: Yerel bir PAN Park grubu kurulmalı, Sürdürülebilir Turizm
Gelişim Stratejisini (STGS) formüle etmeli, uygulama, izleme-denetleme
sorumluluğunu üstlenmeli ve iş ortaklarının onaylanmasını sağlamalıdır. İlgi
grupları ve potansiyel PAN Park ortakları onların desteğini ve korunan alan ve
PAN Park Vakfı’nın koruma amaçlarına bağlılığını resmî olarak doğrulamalıdır.
Kriter 4.3: Yerel PAN Park Grubu, PAN Park bölgesi için STGS’yi formüle
eder, uygulamaya koyar ve denetler.
Kriter 4.4: STGS’nin iletişim ve pazarlama stratejisi tüm ilgi gruplarını
bilgilendirmeyi amaçlamalıdır.
Kriter 4.5: Planlı turizm gelişimi ve mevcut turizm aktiviteleri PAN Park
bölgesindeki ekolojik kaynakların sürdürülebilir kullanımına dayalı olmalıdır.
Kriter 4.6: Turizm gelişimi ve mevcut turizm aktiviteleri, PAN Park
bölgesinin sosyo-ekonomik kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına dayalı
olmalıdır.
Kriter 4.7: Planlı turizm gelişimi ve mevcut turizm aktiviteleri PAN Park
bölgesinin kültürel kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına dayalı olmalıdır.
Prensip 5 ve kriterleri ise, turizm iş ortakları için onaylama
standartlarını tanımlar.
119
Tablo 1: Uluslararası Turizm Sertifikasyon Programları ve Özellikleri
(Daşdemir ve Güngör, 2005; Güneş, 2005).
Özellikler
Adı
Konusu
Coğrafik
Kapsamı
Kapsadığı
Sektörler
Prensipler
ULUSLARARASI SERTİFİKASYON PRGRAMLARI
Costa Rica
New Zeland
Certification
Qualmark
Green
for
Acreditaion
Blue Frag
Globe 21
Sustainable
in Program
Campaign
Tourism
(Yeşil
(Yeni Zalanda
(Mavi Bayrak
Dünya
(Kosta Rika
Sertifikasyon
Kampanyası)
21)
Sertifikasyon
Programı)
Programı)
Kitle
Sürdürülebilir
turizmi ve
turizm başta
Kitle turizm,
Sürdürülebilir
Sürdürüle
olmak üzere
Sürdürülebilir
turizm
bilir
Kitle turizmi ve
Turizm ve
turizm
Ekoturizm
Ekoturizm
Kosta Rika ve
Dünya
6 orta Amerika
21 Avrupa
Yeni Zelanda
geneli
ülkesi
ülkesi
Havaalanı,
kongre ve
toplantı
merkezleri
, sergi
salonları,
oteller
Konaklama
alanları, tur
operatörleri,
restoranlar ve
diğer turizm
kuruluşları
9 adet
sosyal ve
çevresel
kriterlere
göre
kuruluşlar
a sertifika
verilmekte
dir.
Bu
kriterlerin
çoğunluğu
dünyaya
yayılan
zararlı
gazların
azaltılması
ile
ilgilidir.
Toplam 53 adet
kriter vardır. 4
grupta
toplanmaktadır
– Fiziksel ve
biyolojik
çevreye
uygunluk
– Otel
olanaklarının
ve altyapısının
iyileştirilmesi
– Topluma ve
doğaya saygılı
müşteriler
– Sosyoekonomik
çevreye
uygunluk
Ekoturizm başta
olmak üzere
oteller, tatil
parkları, alışveriş
merkezleri tur
operatörleri vb.
– Doğal alana
odaklanma
– Güvenlik ve
yasallık
– Çevresel
sürdürülebilirlik
– Doğal
korumaya katkı
– Yerel
topluluklarla
çalışma
– Kültürel öge
– Müşteri
memnuniyeti
– Çevresel açıdan
sorumlu
pazarlama
Europark
(PAN Avrupa
Korunan Alanlar
Ağı)
PAN (Protected
Areas Networks)
Parks
PAN
(Korunan
Alanlar
Ağı) Parklar
Korunan alanlarda
Sürdürülebilir turizm
Ekoturizm
Avrupa
Avrupa
Sahiller ve
marinalar
Avrupa’nın korunan
alanları
Avrupa’nın
korunan alanları
Kıyı şeridi için
27, marinalar
için 15 kriter
vardır. Bu
kriterler 4 alanı
kapsar.
– Su kalitesi
– Çevresel
yönetim
– Güvenlik,
hizmetleri ve
olanaklar
-Çevresel
eğitim ve bilgi.
– Parkın sürdürülebilir
kalkınması için bir
vizyona sahip olması
– Park yönetiminde iş
birliğinin garanti
edilmesi
– Ortak bir çalışma
programının
oluşturması
– Korunan alanların
yönetimi arasında iş
birliğinin sağlanması
– Parkların doğal
değerlerin ve
değişiminin izlenmesi
– Korunan alanlar
arasında iletişimin
sağlanması
– Ortak projelerin ve
finansmanın
sağlanması
– Korunan
alanlardaki doğal
değerlerin
sürdürülmesi
– Habitat
yönetiminin
oluşturulması
ziyaretçi yönetimi
– Sürdürülebilir
turizmin
geliştirilmesi
– Park yönetimi
ile sponsorlar ve
sivil toplum
örgütleri ile iş
birliğinin
sağlanması
Prensip 5: Turizm İş Ortakları
PAN Parks Vakfı ve sertifika almış olan PAN Parks’ın amaçlarını yerine
getirecek olan turizm iş ortakları PAN Park’ın yasal girişimcileridirler ve PAN
Park bölgesinin sürdürülebilir turizm gelişim stratejisini etkili olarak
uygulamaya koymak için, yerel PAN Park grubu ile aktif olarak iş birliği
içindedir.
Kriter 5.1: PAN Park iş ortağı (ki bunlar sürdürülebilir turizm alanında
çalışan yerel, ulusal ve uluslar arası iş ortaklarıdır) sürdürülebilir turizm
yapmaya, ilgili bütün ulusal yasaları takip etmeye ve bu iş sektörü ile ilişkili
ulusal ve uluslar arası en yüksek çevre yönetim standartlarını sunmaya söz
120
vermelidir.
Kriter 5.2: PAN Park iş ortağı, sertifika almış olan PAN Parkı ve onun
koruma amaçlarını desteklemelidir.
Kriter 5.3: PAN Park iş ortağı, yerel PAN Park grubu tarafından geliştirilen
ve PAN Park Vakfı tarafından onaylanan STGS’nin uygulanmaya aktarılması
çalışmalarına aktif olarak katılmalıdır.
Kriter 5.4: PAN Park iş ortağı, PAN Park’ın STGS ile uyumlu
sürdürülebilir turizm ürünlerinin geliştirilmesi ve uygulamaya aktarılmasına söz
vermelidir.
Kriter 5.5: PAN Park iş ortakları, PAN Park konseptini ve hedeflerini
desteklemelidir.
Kriter 5.6: Tur operatörleri gibi diğer ortakları kullanan veya anlaşması olan
PAN Park iş ortakları, PAN Park iş ortağının kendi firmalarının etkilerini
değerlendirdiğini kanıtlamalıdır.
Ekoturizmin gelişmesi sırasında çeşitli kurumlar ve özel şirketlerin
katılımıyla ekoturizm ve sürdürülebilir turizm eğitimi, sertifika ve akreditasyon
programları geliştirilmiştir. Günümüzde sürdürülebilir turizm pratikleri için
eko-etiket ödülü veren 60’dan fazla gönüllü sertifika programı bulunmaktadır
(URL4, 2007).
Ekoturizm için profesyonel olarak geliştirilecek bu programlar, pazarda
ekoturizm adı altında sunulan birçok ürün arasından gerçek ekoturizm
ürünlerinin ayırt edilmesini sağlayacaktır. Tur operatörlerinin ve korunan alan
yöneticilerinin kabul ettiği ve sunduğu gerçek ekoturizm ürünleri için asgari
standartları belirleyen gönüllü sertifikasyon programları bulunmaktadır.
Bununla birlikte oluşturulacak ulusal ekoturizm sertifikasyon programı, hem
endüstriye hem de müşterilere kaliteli bir ekoturizm deneyimini ve olumlu bir
çevre yönetimini sağlayacak bir ekoturizm ürününü garanti edecektir. Böylece
birçok tur operatörü ve korunan alan yöneticisinin böyle bir programa
katılmaları teşvik edilmiş olacaktır (Çevirgen, 2003).
SONUÇ
Biyolojik çeşitlilik ve doğal kaynak değerlerinin korunmasına yönelik pek
çok girişim olmasına karşın, bu kaynakların aşırı kullanımı ile korunan alanların
yetersizliği ve var olanların da etkili yönetilememesi pek çok kısıtları ve
sorunları da beraberinde getirmektedir. Yöre halkının, korunan alan planlama
sürecine yeterince katılımının sağlanamaması ve karşılaştıkları kısıtlar öncelikli
sorun teşkil etmektedir. Bu nedenle, korunan alanlara yönelik yasal ve yönetsel
boşlukların doldurulması, kaynak değerlerin sürdürülebilir kullanımı ve mevcut
sorunlara yönelik çözümlerin üretilmesi gerekmektedir (Yenilmez-Arpa, 2005).
Türkiye’deki korunan alanların karşı karşıya bulunduğu bir dizi koruma ve
yönetim güçlüğünü Arançlı (2006) şu şekilde özetlemektedir.
121
¾ Alan yönetimine ayrılmış yeterli sayıda eleman olmaması,
¾ Farklı kamu kurum ve kuruluşlarının alan üzerinde müdahaleleri ve
düzenlemelerinin yarattığı karmaşa,
¾ Sürdürülebilir bir finansman yapısının olmayışı,
¾ Alanın statüsü ile ilgili yasal dayanakların yetersizliği,
¾ Doğa koruma konusundaki eğitim programları ve eğitimlerin yetersizliği.
Korunan alanların yasal, bilimsel ve yönetim statüsü konularında açmazlar
mevcuttur. OGM ile DKMPG’nde çalışan ilgili elemanların biyoçeşitliliği
koruma, izleme, değerlendirme ve planlara yansıtılma konularında yeterli
altyapı ve bilgilerinin olmaması beraberinde eğitim sorununu da ortaya
çıkarmaktadır. Yerel halk, orman amenajman heyetleri ve STK’lar, hatta
yetkililer, biyolojik çeşitlilik kavramı ve odun dışı kaynakların amenajman
planlarına yansıtılarak korunması konusunda zayıf ya da hiç bilgi sahibi
olmadıkları için geleneksel planlama anlayışı kalıplarının ötesine geçmekte
zorlanmaktadırlar. İkinci önemli nokta; kurumsal kapasitenin yetersizliği ve
etkin biyoçeşitlilik yönetim biriminin olmayışıdır. Çevre ve Orman Bakanlığı
bünyesinde biyoçeşitliliğin korunması faaliyetlerini (veri toplama, analiz, veri
tabanı kurma, planlara yansıtma, izleme ve yönetim) koordine edecek yasal bir
otorite yoktur (Vurdu ve ark., 2007).
Korunan alanlardaki bu sorunların çözümünde bir araç olarak
değerlendirilebilecek olan sertifikasyon programlarının büyük ölçüde kitle
turizmi, sürdürülebilir turizm ve ekoturizm aktiviteleri içerisinde bilhassa
ekoturizme yoğunlaştığı görülmektedir (Tablo 1, bkz.: s. 119).
Güneş (2005), Türkiye’deki korunan alanların ilan amaçlarındaki
yanlışlıklar, yönetim plan ve uygulamadaki eksiklikler, izleme ve denetimde
yaşanan aksaklıklar ve yasal olmayan faaliyetler nedeniyle büyük çoğunluğunun
uluslararası sertifikalandırma kriterlerine uygun olmadığını belirtmektedir.
Türkiye’de sertifikasyona yönelik ilk girişim Küre Dağları Millî Parkı için
yapılmıştır. Sahip olduğu doğal ve kültürel değerleri ile yönetim planı
irdelenerek, KDMP’nın PAN Parks olabilecek potansiyele sahip olduğu
belirlenmiştir. Finlandiya’da 2006 yılında yapılan PAN Parks konferansında
Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğü tarafından imzalanan “niyet
mektubu”‘nun PAN Parks yönetimine sunulmasıyla bu millî park, PAN Parks
adayı durumuna gelmiştir. Küre Dağları Millî Park alanı,
− WWF’nin doğa koruma açısından küresel düzeyde öncelikli ekolojik
bölgelerinden biridir.
− Avrupa ormanların 100 biyoçeşitlilik sıcak noktasından biridir.
− Doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik konusunda yürütülen birçok projenin
pilot alanıdır (Güneş, 2005).
Küre Dağları Millî Parkı’nın PAN Park olması hâlinde (Menteş, 2006; Ayan,
2008);
122
− Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının önemi daha iyi algılanabilecek ve
küresel düzeyde korunmasına katkı sağlanmış olacaktır.
− Türkiye’de sürdürülebilir doğa koruma politikalarının henüz istenilen
düzeyde olmaması ve çoğu millî parkın kaynak değerleri üzerindeki turizm gibi
faaliyetlerle ortaya çıkan bozulmaların Küre Dağları Millî Parkı’nda da
gerçekleşme riski indirgenmiş olacaktır.
− Korunan alan çerçevesinde yaşayan yöre insanının ekoturizm faaliyetleri
ile alternatif gelir kaynağı oluşturmasına uluslararası düzeyde katkı sağlanmış
olacaktır.
− Türkiye için doğa koruma alanında prestij sağlanmış olacaktır.
− PAN Parks sisteminin doğa koruma konusunda dünyadaki gelişmeleri hızlı
bir şekilde aktarma yeteneği bulunması nedeniyle Türkiye’de daha hızlı bilgi
akışı sağlanacaktır.
− Özellikle korunan alanlar çevresinde turizm anlayışının olumlu yönde
değişimine katkı sağlanacaktır.
− Kültürel değerlerin korunması önem kazanacaktır.
Her ne kadar TÜBİTAK koordinatörlüğünde Doğa Koruma & Millî Parklar
Genel Müdürlüğü ve üniversitelerin iş birliği ile “Millî Parklar ve Çevre
Eğitimi Projesi” kapsamında üniversite öğrencilerine ve profesyonel turist
rehberlerine çevre eğitimi verilmesine karşın, bu proje formatının “Korunan
Alan” yönetiminde görevli en alt kademedeki kişilerden ilgili yerel halka kadar
geniş bir yelpazeyi kuşatması gerektiği, diğer bir ifadeyle eğitimin tüm
paydaşları kucaklaması gerektiği bir zorunluluk olarak düşünülmektedir. Bahsi
geçen projeler kapsamında, bu çalışmanın objesi olan Kaçkar Dağları Millî
Parkı ve Kastamonu-Bartın Küre Dağları Millî Parkı’nda eğitim programları
sürdürülmektedir. Ki bu projeler sürdürülebilir kalkınma eğitimleri ile daha çok
ilintili olup, korunan alan ziyaretçi eğitimi (Kriter 3.5) ile direkt ilgili değildir.
Sertifikasyon programlarında da yerini bulan ve PAN Parks prensip/kriterleri
içerisinde yer alan eğitim konusu “Kriter 3.5. Ziyaretçi yönetim planı,
çalışanlar için eğitim programları ve ziyaretçi hizmetlerinin sağlanması
kapsayan diğer konuları içermelidir.”; Bu kriter, Karadeniz Bölgesinde ilan
edilen yedi adet millî parkın hiçbiri için geçerli değildir. Bir başka ifadeyle, ele
aldığımız millî parkların hiçbirinde, “ziyaretçi yönetim planı” ve “ziyaretçi
merkezi” yoktur. Bu durum, yüksek biyoçeşitlilik ve hassas ekosistemlere sahip
bu alanlarda taşıma kapasitesinin üzerinde ziyaretçiye açılmasına neden
olabilirken, ziyaretçilerin ve alanda rol sahibi diğer kişilerin etkinliklerinden bu
alanların ne ölçüde zarar gördüğünü izleme ve denetleme olanağını da ortadan
kaldırmaktadır. Dolayısı ile PAN Parks prensip ve kriterlerine uyum sağlanması
durumunda gerek aday durumda olan Küre Dağları Millî Parkı gerekse diğer
millî parklar mesafe almak durumundadır.
Çalışma objesi olarak ele alınan Karadeniz Bölgesi millî parklarında eksik
123
olan bir başka husus ise bu alanlar için belirlenmiş taşıma kapasitelerinin
olmamasıdır. Ayrıca, PAN Parks logosunu almak için ön şart olan; “Kriter 2. 3.
Korunan alan, aktif olarak uygulanabilecek, uzun dönemli koruma stratejisi
içeren bir yönetim planına sahip olmalıdır.” kriterini Altındere Vadisi, Kaçkar
Dağları, Karagöl-Sahara ve Ilgaz Dağı Millî Parkı için oluşturulan “Uzun
Dönem Gelişme Planı (UDGP)” ile sağlarken diğer millî parklarda halen
UDGP hazırlanmamıştır (Tablo 2). Millî parkların sadece kaynağın yönetimi
anlayışı ile yönetilemeyeceği bilincine varılarak, doğal kaynak yönetimindeki
kullanıcı grubu dâhil tüm aktörlerin yönetim planlamasında değerlendirilmesi
gerekmektedir. Bunun içinde planlama aşamasında stratejik planlama
anlayışının yerleşmesi gerekmektedir. Yerel halkın da içinde olduğu katılımcı
yönetim esas alınmalıdır.
Tablo 2: Karadeniz Bölgesi Millî Parkları ve UDGP Durumu (URL1, 2009)
No
Millî Park Adı
İl
Alanı
(ha)
T. Tarihi
UDGP
Durumu
6
Yedigöller
Bolu
2.019
29.04.1965
YOK
16
Ilgaz Dağı
Kastamonu
1.088
02.06.1976
VAR
2007
19
Altındere Vadisi
Trabzon
4. 800
09.09.1987
VAR
24.11.2004
24
Kaçkar Dağları
Rize
51.550
31.08.1994
VAR
29.11.2004
25
Hatila Vadisi
Artvin
16.988
31.08.1994
YOK
26
Karagöl-Sahara
Artvin
3.766
31.08.1994
VAR
33
Kastamonu-Bartın Kastamonu,
Küre Dağları
Bartın
37.000
07.07.2000
YOK
Sözleşme
Tarihi
12.01.2004
Karadeniz Bölgesi’ndeki millî parklar, korunan alanlarda doğanın korunması
için hazırlanmış olan uygulamadaki tek sertifika sistemi olan PAN Parks
kriterleri (Prensip 1: Doğal Değerler: Alan büyüklüğü) açısından
değerlendirildiğinde; Kaçkar ve Kastamonu-Bartın Küre Dağları Millî
Parklarının “PAN Parks” kapsamında değerlendirilebileceği, diğer beş millî
parkın alan büyüklüğü kriteri nedeniyle “PAN Parks” kapsamında
değerlendirilemeyeceği anlaşılmaktadır.
Türkiye’de ilanı yapılan 40 adet millî park içerisinde ve dolayısı ile çalışma
objesi olarak seçilen Karadeniz Bölgesi millî parklarından sadece Küre Dağları
millî parkı için PAN Parks süreci başlamış olup, diğerlerinde sertifikalandırma
konusunda herhangi bir girişim henüz söz konusu değildir. Oysa bu sistemle
korunan alanlarda “etkili yönetimi” kontrol etmek için objektif bir onay
prosedürü başlatılmış olunacaktır.
Bünyelerinde birçok farklı ekosistemi barındıran ve korunan alanların
önemli öğesini oluşturan millî parkların bir kısmında uluslar arası
sertifikalandırma programlarının belirlediği prensipleri/kriterleri yerine
124
getirmesi yönünde çabaların olması gerekmektedir. Bu sayede doğa koruma
konusunda dünyadaki gelişmeleri hızlı bir şekilde Türkiye’ye aktarma
olanakları doğabilecektir.
KAYNAKÇA
Anonim, (1999), Küre Dağları Millî Parkı Tasarı Gelişme Planı, Orman
Bakanlığı Millî Parklar ve Av Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü Yayınları,
UNDP-FAO, 1-6, Ankara.
Anonim, (2001), T.C. Orman Bakanlığı Millî Parklar ve Av-Yaban
Hayatı Genel Müdürlüğü Eko-Turizm Alan Belirleme Raporu, Batı
Karadeniz Bölge Müdürlüğü Kastamonu-Bartın Küre Dağları Millî Parkı Yakın
Çevresi Eko-Turizm Potansiyeli, 8, Kastamonu.
Anonim, (2009), Ilgaz Dağı Millî Parkı Uzun Devreli Gelişme Planı,
Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğü, Ankara.
Arançli, S., (2006), “Korumada Yeni Yaklaşım. Biyolojik Çeşitlilik ve
Doğal Kaynak Yönetimi Projesi”, Yeşil Türkiye, Yeşil Ormancılar Derneği,
2006/6, Sayı: 596, 1-5.
Ayan, S., (2008), “Pan Parks Projesi”, Orman ve Av Dergisi, Eylül-Ekim,
Sayı: 5, 7-8.
Başkaya, Ş., (2002), “Kaçkar Dağları Millî Parkında Ekoturizm”, II. Ulusal
Karadeniz Ormancılık Kongresi, Bildiriler Kitabı, 1. Cilt, 15-18 Mayıs
2002, Artvin. 234-235.
Cengiz, T.-Çelem, H., (2005), “Karagöl-Sahara Millî Parkı’nın Koruma
Kullanma Yönünden Değerlendirilmesi”, Korunan Doğal Alanlar
Sempozyumu, Sözlü Bildiriler Kitabı, 8-10 Eylül 2005, Isparta. 113.
Çevirgen, A., (2003), Sürdürülebilir Turizm Kapsamında Ekoturizm ve
Edremit Yöresi için Bir Model Önerisi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Turizm İşletmeciliği ABD, Doktora Tezi (Basılmamış), 171.
İzmir.
Daşdemir, İ.-Güngör, E., (2005), “Ülkemizdeki Millî Parkların Turizm
Sertifikasyon Programları Açısından Değerlendirilmesi”, T.C. Çevre Ve
Orman Bakanlığı, 1. Çevre Ve Ormancılık Şurası Tebliğler, 4. Cilt, Antalya.
1462-1469.
Durusoy, İ., (2002), Sertifikalandırma ve Türkiye Ormancılığında
Gerekliliği, Olabilirliği, Uygulanması Sürecinde Karşılaşılması Muhtemel
Darboğazların ve Fırsatların İrdelenmesi, KTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü,
Yüksek Lisans Tezi, 170s. Trabzon.
Erduran, F., (2002), “Ilgaz Dağı Millî Parkı’nın Turizm ve Rekreasyonel
Gelişim Sorunları”. Türkiye Dağları I. Ulusal Sempozyumu, 393-395,
Kastamonu.
125
Font, X., (2003), “Labelling And Certification:Benefits and Challenges For
Sustainable Tourism Management and Marketing”, Labelling & Certification,
Benefits & Challenges, Ecoclub. Com E-Paper Series, Nr. 9, July 2003
Http://Ecoclub. Com/Library/
Gümüş, C.-Kalem S.-Menteş, İ., (2002), “Ilgaz Dağlarının Biyolojik
Çeşitliliği ve Doğa Koruma Açısından Önemi”. Türkiye Dağları I. Ulusal
Sempozyumu, 442-446. Ilgaz-Kastamonu.
Güneş, G., (2005), “PAN Parks Korunan Alan Sertifikalandırma Sistemi”,
Korunan Doğal Alanlar Sempozyumu, Sözlü Bildiriler Kitabı, 8-10 Eylül
2005, 193-200. Isparta.
Honey, M.-Rome, A., (2001), Protecting Paradise: Certification
Programs For Sustainable Tourism and Eco-Tourism, Institue for Policy
Studies, Washinton D. S. USA.
IUCN, (1994), United Nations List of National Parks and Protected
Areas. Gland.
Kurdoğlu, O., (2002), Kaçkar Dağları Millî Parkı ve Yakın Çevresinin
Doğal Kaynak Yönetimi Açısından İncelenmesi, KTÜ, Fen Bilimleri
Enstitüsü, Orman Mühendisliği ABD, Doktora Tezi, Trabzon.
Maclaren, F. T., (2002), “A Strategic Overview of Ecotourizm Acreditation
and Certification: The Road Forward. International Year of Ecoturizm”, The
International
Ecotourism
Society.
http://www.world-tourism.org/
sustainable/IYE /Regional _Activities /Brazil/case/TIES.htm.
Menteş, İ., (2006), “Küre Dağları Millî Parkı PAN PARKS Adayı. Biyolojik
Çeşitlilik ve Doğal Kaynak Yönetimi Projesi”, Yeşil Türkiye, Yeşil Ormancılar
Derneği, ISSN 1307 1874, 2006/6, Sayı. 596, 19-22. Ankara.
Öztürk, S., (2003), Kastamonu-Bartın Küre Dağları Millî Parkı’nın
Kaynak Değerleri ve Yönetim Açısından İrdelenmesi, ZKÜ, Fen Bilimleri
Enstitüsü, Peyzaj Mimarlığı ABD, Yüksek Lisans Tezi, Bartın. 37
(Basılmamış).
-----, (2005), “Kastamonu-Bartın Küre Dağları Millî Parkının Rekreasyonel
Kaynak Değerlerinin İrdelenmesi”, SDÜ Orman Fakültesi Dergisi, Isparta.
138.
Sakıcı, Ç., (2005), “Maçka-Altındere Vadisi Millî Parkı’nın Kaynak
Değerlerinin ve Kullanımının Rekreasyonel Açıdan İrdelenmesi”, Korunan
Doğal Alanlar Sempozyumu, Sözlü Bildiriler Kitabı, 8-10 Eylül 2005, 434435. Isparta.
Sever, R.-Bekdemir, Ü., (2007), “Ekturizm Açısından Karagöl-Sahara Millî
Parkı (Artvin-Şavşat)”, Atatürk Üniverstesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(39)
267-287.
126
URL1, (2007), http://www. geocities. com/dirginempayhmuh/millipark.
html.
URL2, (2007). “Protected Areas and Certification by Dudley, N. An
International Legal Regime for Protected Areas”, http://www. iucn.
org/themes/law/pdfdocuments/GOV-IUCN-ELP%20Sec%203%20
Governance%20Paper040803. pdf.
URL3, (2007), http://www.ecoclub.com/news/050/interview.html.
URL4, (2007), “Kitle Turizmi, Alternatif Turizm ve Ekoturizmde
Sürdürülebilirlik
Üzerine
Bir
Değerlendirme
by
N.
Erdoğan”.
http://www.cmyo.ankara.edu.tr/~ iktisad/TURKO4NF/web/Erdogan.doc.
URL1, (2009), http://www.millîparklar.gov.tr/mpd/mp/millîpark.asp.
URL2, (2009), www.panparks.org.
Vurdu, H.-Uslu N.-Güney, K.-Ünal, S.-Ayan, S.-Sıvacıoğlu, A.-Gürel,
N.-Küçük, Ö.-Ulusan, D.-Öztürk, S.-Türkyılmaz, E., (2004), Küre Dağı Millî
Parkı’nın Floristik Zenginliği ve Habitat Alanlarının Belirlenmesi Projesi,
Sonuç Raporu, Kastamonu.
Vurdu, H.-Ayan, S.-Küçük, Ö., (2007), Yerel ve Piyasa Tabanlı Önlemlere
Yönelik Karadeniz Bölgesi Koruma ve Bilgi Ağının Kurulması,
Teknopaket, 276-292. Kastamonu.
Yenilmez Arpa, N., (2005), “Dünyada ve Türkiye’de Doğa Koruma
Çalışmaları ve Türkiye’deki Korunan Alanlara Yönelik Durum
Değerlendirmesi”, T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı, 1. Çevre ve Ormancılık
Şurası Tebliğler, 4. Cilt, 1292. Antalya.
127
AĞIR METALLER VE ONLARIN GUATRLA İLİŞKİSİ
(İÇME SULARI İLE TAŞINAN AĞIR METAL KİRLİLİĞİ VE
BUNLARIN GUATRLA İLİŞKİSİNİN BELİRLENMESİ)
AYDIN, Abdullah∗
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Yaşam boyunca pek çok kaynaktan ağır metallerin alınması söz konusudur
ve sanayileştikçe de bu kaynakların sayısı artmıştır. Motorlu araçların yaydığı
egzoz gazları ve kurşun, borularla evimize ulaştırılan sular en başta
sayabileceğimiz örneklerdir. Kronik hastalıkların (Hipertansiyon, Otizm,
Diabet, Guatr, Maliğniteler, Dolaşım bozuklukları vb.) zemininde genetik
faktörleri, çevresel faktörleri, eğitimi, beslenme alışkanlıklarını, yaşam şeklini
hep bildiğimiz etiyolojik faktörler olarak değerlendiririz. Ama toksilojik
faktörleri –ki çevresel faktörleri, beslenme alışkanlıklarını, yaşam şeklini de
kapsayan– hep göz ardı etmişizdir. Ağır metallerin yeterince atılmamasından
kaynaklanan birikim nedeniyle enzim bozukluğu kazanılmış olabilmektedir. Bu
ağır metallerden biri olan kurşun vücutta beyne ve diğer etkili organlara zarar
verir. Önemli enzim ve organların görevini engeller. Vücut geliştikçe kurşuna
karşı bariyerler yapar; ancak kurşun bu süre içinde bozulmaz, kendini vücutta
toplayabilir.
Bu çalışmada, Türkiye’de guatr’ın yaygın olarak görüldüğü Zonguldak İli
merkeze bağlı Elvan ve Pazarcık köyleri ile Bartın İlinin Ulus ilçesine bağlı
Güneyören köyü içme sularında demir ve kurşun kimyasal analizleri Atomik
Absorpsiyon Spektrofotometre (AAS) yöntemi ile yapılmıştır. Elvan ve
Pazarcık köylerinin kaynak sularında kurşun miktarı standart değerin 2 katı,
Güneyören köyünün kaynak suyunda ise standart değerin 2,4 katı bulunmuştur.
Demir miktarına ise her üç köyde standart değerin altında rastlanmıştır. Kurşun
miktarı, Elvan köyünün mahalle çeşme suyunda standart değerin 2 katı,
Pazarcık köyünün mahalle çeşme suyunda standart değerin 4,4 katı, Güneyören
köyünün mahalle çeşme suyunda ise cihazın (AAS) saptama sınırının altında
saptanmıştır. Demir miktarına ise her üç köyde standart değerin altında
rastlanılmıştır. Yetkililer tarafından bu köylerde bulunan guatrlı hastalara iyotlu
tuz dağıtılmasına rağmen hasta sayısının 4,47 katına çıktığı tespit edilmiştir. Bu
∗
Yrd. Doç. Dr., Ahi Evran Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi. Kırşehir/TÜRKİYE.
e-posta: [email protected]
128
artış içme suları ile taşınan toksik ağır metallerden kurşun ile guatr arasında bir
ilişkinin olduğunu göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Guatr, ağır metal kirliliği, ağır metal guatr ilişkisi.
ABSTRACT
Heavy Metals and its Relation with Goiter (Heavy Metal Pollution
Carried by Tap Water and The Determination of its Relation with Goiter)
It is known that heavy metals have been taken from many sources
throughout the life and as the industrialization continues, the number of those
sources increase. Some examples of those are exhaust gases spread by vehicles
with engine and waters carried to houses by lead pipes. It is accepted that on the
ground of chronic diseases such as hypertension, autism, diabetic, goiter etc.
Genetic factors, environmental factors, education, nutrition habits and the way
of life are known as etiologic factors.
However, we always ignore the toxicological factors including
environmental factors and nutrition habits. It is possible that the defect of
enzymes can be obtained because heavy metals cannot be got rid of the body
completely and thus, a deposit occurs. Toxic lead, one of those heavy metals,
harms the brain and other important organs in the body. This prevents important
enzymes and organs to function. As the body develops, it manages to create
barriers against the lead. Yet, the lead is not subjected to alteration and stays as
it is and can assemble itself in the body.
In this study, iron and lead chemical analysis was done by using Atomic
Absorption Spectrophotometer (AAS) in the drinking waters of Elvan, Pazarcık
villages of Zonguldak Province and Güneyören village of Ulus District of
Bartın Province where the disease goiter is seen the most common in Turkey. It
is found that the amount of lead is twice more than standard level in the
fountain waters of Elvan and Pazarcık villages and 2,4 times more than standard
level in the fountain waters of Güneyören. It is found that the amount of the iron
is below the standard level in three village’s fountain waters. The amount of
lead is found as twice more than the standard level in Elvan village’s tap water,
4,4 times more than the standard level in Güneyören village’s tap water and
below the AAS standard. The amount of iron is below the standard level in
three villages. The iodized salt is delivered by the authorities as a suggestion to
cure the goiter disease in those villages. In spite of delivering iodized salt, it is
found that the number of patients has increased 4,47 more than normal. This
increase shows that there is a relationship between drinking water, lead from
carried heavy metals and goiter.
Key Words: Goitre. heavy metal pollution, the relationship between heavy
metal and the goitre.
129
GİRİŞ
İnsanların çeşitli faaliyetlerine bağlı olarak ortaya çıkan ve özellikle 20.
yüzyılın ikinci yarısının başlarında gündeme gelen “çevre sorunları”
günümüzde yoğun biçimde yaşanmaktadır (Kâzım, Şengün, Mehmet, 2000: 3).
Bu çevre sorunlarından biri de “su kirliliği”dir. Suların doğal yapılarında
bulunan değişik maddelere ek olarak, yer ve atmosfer arasındaki döngüsü
sürecinde özellikle insanların çeşitli amaçlar için kullandıkları sırada değişik
maddeler karışmaktadır. Böylece suyun fiziksel, kimyasal ve biyolojik
özellikleri olumlu ve olumsuz yönde değişmektedir. Doğal olarak karışan
maddeler, su ortamını kirletici nitelikte ise “su kirliliği” ortaya çıkmaktadır. Bu
durumda hem su ortamında yaşayan canlılar hem de bu suyu kullanan insanlar
ve diğer canlılar olumsuz yönde etkilenmektedir (Kâzım, Şengün, Mehmet,
2000: 105).
Su; emme, taşıma ve çözümleme özelliklerine sahiptir. Nitekim
atmosferdeki su buharının yoğunlaşması, bazı maddelerin etrafında olmakta ve
bu arada bazı gazlar da emilmektedir. Yine yeryüzünde ve yer altında kayaların
ve toprakların özelliklerine göre suyla temas eden organik ve inorganik
maddeler suya karışmakta ve başka yerlere taşınmaktadır (Kazım, Şengün,
Mehmet, 2000: 106).
Doğal olarak gerek atmosfer ortamındaki gerekse yeryüzündeki suya karışan
kirletici maddelerde suyu kirletmektedir. Buna göre su kirliliği kaynakları şu
şekilde sıralanabilir: sanayi kuruluşları, enerji üretim santralleri, tarımsal
faaliyetler, nüfus artışı ve kentleşme, turizm, deniz taşımacılığı ve kazalar,
foseptikler ve çöplükler, asit yağmurları, hayvansal atık üreten işletmeler,
erozyon (Kazım, Şengün, Mehmet, 2000; 106-107).
Yukarıdaki belirtilen kaynaklardan su ortamlarına verilen kirleticiler şu
şekilde özetlenebilir. (Topbaş, Brohi, Karaman, 1998): Tuzluluk (Ca, Mg, Na,
SO-42, Cl-), Zehirli gazlar (CO2, SO2, H2S vb.), azot ve fosforun yol açtığı
kirlilik, ağır metaller ve iz elementler (Pb, Fe, As, Zn, Hg, Mn, Ni, Co vb.),
zehirli organik bileşikler-siyanürler, petrol ve türevleri, tarımsal mücadele
ilaçları (pestisitler), gübreler (doğal ve yapay), deterjanlar, çözünmüş organik
maddeler (bitki ve hayvan artıkları), patojenler (hastalık yapan bakteri ve
virüsler), askıda (süspansiyonal) katı maddeler (mineral ve organik kökenli),
radyoaktif kirleticiler (Kazım, Şengün, Mehmet, 2000: 107).
Yaşam boyunca pek çok kaynaktan ağır metallerin alınması söz konusudur
ve sanayileştikçe de bu kaynakların sayısı artmıştır. Motorlu araçların yaydığı
egzoz gazları ve kurşun borularla evimize ulaştıran sular en başta
sayabileceğimiz örneklerdir.
Ağır metallerin su kirlenmesinde oynadıkları rol büyüktür. Bu metallerin
bitki, hayvan ve insan hayatı için tehlike arz ettiği yapılan araştırmalarla ortaya
130
çıkmış bulunmaktadır. Besinler ve özellikle su ile insan vücuduna giren bu
metaller ciddi hastalıklara, hatta ölüme bile yol açmaktadır.
Kronik hastalıklar (HT: Hipertansiyon, Otizm, Diabet, Guatr,
Maliğniteler, Dolaşım Bozuklukları vb.) ekonomik olarak ülkemize ağır bir
yük getirmekte ve toplum sağlığımızı tehdit etmektedir. Bu bahsedilen
hastalıkların zemininde genetik faktörleri, çevresel faktörleri, eğitimi,
beslenme alışkanlıklarını, yaşam şeklini hep bildiğimiz etiyolojik faktörler
olarak değerlendiririz. Ama toksikolojik faktörleri─ki çevresel faktörleri,
beslenme alışkanlıklarını, yaşam şeklini de kapsayan─hep göz ardı etmişizdir
(Cem, 2007).
Guatr günümüzde yaygın olan hastalıklardan birisidir. Yapılan tahminler
dünyada 200 milyon kişide bu hastalığın bulunduğu yönündedir. Guatr, tiroit
fonksiyonları anormalliklerine göre: Hipotiroidi hâlleri ve hipertiroidi hâlleri
olmak üzere ikiye ayrılır. Hipotiroidi hâllerinden biri olan basit (andemik veya
kolloid) guatr, diyet içinde yetersiz miktarda iyot bulunmasının neden olduğu
bir noksanlık hastalığıdır. Hipertiroidi hâllerinde ise: Toksik guatr, basit
guatr’dan tiroid bezinin büyümesine, tiroid hormonunun aşırı miktarlarının
salgılanmasının eşlik edişi bakımından farklıdır. ‘Toksik’ terimi, söz konusu
bezin salgısını değil, fakat hipertiroidizme bağlı toksik semptomları gösterir.
Semptomlar, sinirlilik halini, çabuk yorulmayı, kilo kaybını, aşırı derecede
terleme ile birlikte vücut ısısında artışı ve kalp atım oranında bir artışı
kapsarlar (Namık, Gülriz, 1986: 681-683).
Guatr hastalığının başlıca nedeni iyot eksikliğidir. Basit guatrın başlıca
nedeni tiroid bezinin, torkisni gerekli düzeyde tutabilmek için kandan yeterince
iyodür olmamasıdır. Bu nedenle hipofiz bezi harekete geçerek tireotrop hormon
salgılamaya başlar ve tiroid bezi genişler. Tiroid bezinin irileşme derecesi
iyodunun kandaki düzeyine bağlıdır. Antitiroid maddeler bazen besinler
arasında vücuda girerek hipotiroidiye ve guatra yol açabilir. Tiroid bezinin
çalışması ile bütün iç salgı bezleri arasında genel bir ilişki vardır. Fakat tiroid
bezi faaliyetinin artması veya azalması hâlinde, böbrek üstü bezine ve genital
bezlere yönelen bir sonuç, bazen onları bozucu yönde olabilmektedir. Bilindiği
gibi, iyot kanda bulunsa ve iyot pompası tarafından tiroide depo edilse bile
tiroksin sentezini engelleyen bir antitiroid madde guatra sebep olabilir (Bilge,
1975; 102-109)
Antitiroid maddelerden Co+2 tiroid peroksidazları tutar, onlar
tiroglobülinde kalan tirozinin iyodinasyonunu bloke eder. İnsanda bulunan
erythropoiesisin uyarılmasında kobalt tuzları hazırlanarak kullanılır (White,
Handler, Smith, 1950; 1030-1041)
İyot tedavisi yapıldığı hâlde hastalık devam ediyorsa, başka faktörlerde
bunun içerisine girmektedir. Bu faktörlerden birincisi: Su kaynakları ve
topraktaki iyot yetersizliğidir ( Sousen, Sadık, 2000: 87-91). Digeri ise: İyotla
çökelek oluşturarak iyot alınmasını engelleyen kurşundur. Son on yıldaki
131
çalışmalar sonucu kurşunun zararları şöyle belirlenmiştir (Emerson,
Waldman, Marshall, Hall, Waldrop, 1992: 31-36): Kurşun almak günde üç
tablet çay şekeri almaya denktir. Bu da beynin gelişmesini yavaşlatır ve
çocuklarda geri zekâlılık yapar.
i. Kurşun vücutta beyne ve diğer etkili organlara zarar verir.
ii. Önemli enzim ve organların görevlerini engeller.
iii. Vücut geliştikçe kurşuna karşı bariyerler yapar, ancak kurşun bu süre
içinde bozulmaz. Kendini vücutta toplayabilir.
Ağır metallerin yeterince atılamamasından kaynaklanan birikim nedeniyle
enzim bozukluğu kazanılmış olabilmektedir. Vücutta ağır metallerin atılmasını
sağlayan bir enzim olan glutathione’dir. Ağır metaller normal olarak vücutta
glutathione ile bağlanmakta ve safra yoluyla ince bağırsaklara atılmaktadır. Bu
sistemin aksaması, otizme yatkın olarak doğan çocukların beyin, karaciğer,
böbrekler, bağırsaklar, kemik iliği ve kaslar gibi organ ve dokularda zehirleyici
etkilere sahip civa, kurşun, arsenik vb. ağır metallerin birikmesine yol
açmaktadır (Cem, 2007).
Türkiye’de guatrlı hasta sayısı oldukça fazladır. Türk halkı bu hastalığa çok
önem vermemektedir. Oysa basit guatrda tiroid bezi görevini normal olarak
yapmaya devam ettiğinden bu durumun hastanın görünümünü
çirkinleştirmekten başka bir sakıncası olmadığı düşünülebilir. Ancak
unutulmamalıdır ki guatr sonucunda başka birtakım bozukluklar ortaya
çıkabilir. Bu nedenle tedavisiz bırakılmamalıdır. Guatr sonucu fibroz, gırtlağın
tıkanması, tirotoksikozis ve tiroid kanseri olabilir. Kalıtsal yollarla çocuklara
zekâ geriliği, sağırlık, dilsizlik, delilik geçebilir. Guatrlılarda ölü doğumda
görülebilir (Sağlık Ansiklopedisi, 1984: 696-699).
Ülkemizde bu hastalık yaygın olarak Karadeniz Bölgesi’nde görülmektedir.
Bu bölgede yaygın olarak Zonguldak ile merkeze bağlı Elvan ve Pazarcık köyü
ile Bartın’ın Ulus ilçesine bağlı Güneyören köyünde görülmektedir.
Bu hastalığın yaygın olarak görüldüğü bu köylere Zonguldak Valiliği ve İl
Sağlık Müdürlüğü, Bartın Valiliği ve İl Sağlık Müdürlüğü guatr taraması
yapmış ve iyotlu tuz dağıtmıştır.
Zonguldak Valiliği ve İl Sağlık Müdürlüğü 1989-1992 yıllarında bu
hastalığın görüldüğü Elvan ve Pazarcık köyünde guatr taraması yapmış ve
tedavi şekli önermiştir. Bu tarama ve tedavi şekli önerisi Şekil 1 ve 2 (Bkz.: s.
493-494)'de verilmiştir.
Bartın Valiliği ve İl Sağlık Müdürlüğü 1989 yılında bu hastalığın görüldüğü
Ulus ilçesine bağlı Güneyören köyünde guatr taraması yapmış ve tedavi şekli
önermiştir. Bu tarama ve tedavi şekli önerisi Şekil 3, bkz.: s. 494) verilmiştir.
Bu çalışmada guatrın yaygın olarak görüldüğü Zonguldak İli merkeze
bağlı Elvan ve Pazarcık köyleri ile Bartın İli’nin Ulus ilçesine bağlı
132
Güneyören köyü, içme sularında bulunan ağır metal miktarı ile guatr
arasındaki ilişki incelenmiştir.
Materyal ve Metot
Kurşun –II iyon– sulu ortamda serbest hâlde bulunmaz. Ortamda bulunan
CI, F, Br, I’la çökelti oluşturur. Kurşun klorür sıcakta, saf suda oldukça
çözünür. Bu özelliğini teşhisine yarar. Suda çözünmeyen tuzlar: PbI2, Pb F2 , Pb
Br2 (Turgut, 1990; 28-31). İyotla çökelti oluşturarak iyot alımını engelleyen
kurşunun saf su ortamında iyotla oluşturduğu çökelti aşağıda sunulmuştur:
Kullanılan Kimyasallar
•
0,1 N Sodyum İyodür: 1,50 g NaI (Merck) suda çözülür. 100 ml’ye
seyreltir.
•
0,1 N Kurşun Nitrat: 3,31 g Pb (NO3)2 (Merck) suda çözülür.
100ml’ye seyreltir.
Bir santrüfüj tüpüne pipetle 2-3 damla NaI numunesi konur ve numune 0,5
ml distile suyla seyreltilir ve üzerine 2-3 damla Pb (NO3 )2 çözeltisi ilave edilir,
iyice karıştırılır. Santrüfüjle çökeltilir. PbI2 Kurşun İyodünün altın sarısı parlak
bir çözeltisi görülür.
Pb2 (aq)+2I- (aq) Æ PbI2 (k)
Kç=8, 3x10-9
Karakteristik kırmızı çökelti
Elvan ve Pazarcık köyleri ile Güneyören köyünün kaynak ve mahalle içme
sularından siterilize şişelerle 46 adet su örnekleri alındı. Bu numunelerin demir
ve kurşun kimyasal analizleri Atomik Absorpsiyon Spektrofotometre (AAS)
yöntemi ile ODTÜ Jeoloji Mühendisliği Bölümü’nde yapılmıştır.
Bulgular
Elvan ve Pazarcık köyleri ile Güneyören köyünün kaynak ve mahalle içme
sularından alınan numunelerin kurşun analiz sonuçları Şekil, 4, 5 ve 6 (Bkz.: s.
494-495)’da, demir kimyasal analiz sonuçları ise Şekil 7, 8 ve 9 (Bkz.: s. 496497)’da verilmiştir.
SONUÇ
Ağır metallerin su kirlenmesinde oynadıkları rol büyüktür. Bu metallerin
bitki, hayvan ve insan hayatı için tehlike arz ettiği yapılan araştırmalarla ortaya
çıkmış bulunmaktadır. Besinler ve özellikle su ile insan vücuduna giren bu
metaller ciddi hastalıklara hatta ölüme yol açmaktadır.
Türkiye’de Karadeniz Bölgesi’nde özellikle Zonguldak ili merkeze bağlı
Elvan-Pazarcık köyleri ile Bartın ilinin Ulus ilçesinin Güneyören köyündeki
guatrlı hasta sayısı oldukça fazladır. Türk halkı bu hastalığa çok önem
vermemektedir. Oysa basit guatrda tiroid bezi görevini normal olarak yapmaya
devam ettiğinden bu durumun hastanın görünümünü çirkinleştirmekten başka
133
bir sakıncası olmadığı düşünülebilir. Ancak unutulmamalıdır ki, guatr
sonucunda başka birtakım bozukluklar ortaya çıkabilir. Bu nedenle tedavisiz
bırakılmamalıdır. Guatr sonucu fibroz, gırtlağın tıkanması, tirotoksikozis ve
tiroid kanseri olabilir. Kalıtsal yollarla çocuklara zeka geriliği, sağırlık, dilsizlik,
delilik geçebilir. Guatrlılarda ölü doğum da görülebilir.
Böylesine önemli sorunlar oluşturan bu hastalık, çoğunlukla sudaki iyotla
çökelti yaparak, iyot alınmasını engelleyen içme suları ile taşınan ağır
metallerden, özellikle kurşundan kaynaklanmaktadır (Turgut, 1990; Emerson ve
diğerleri, 1992). İçme sularında kirlilik oluşturan ağır metallerden demir ve
kurşun; yeryüzünde ve yer altında bulunan kayaların ve toprakların özelliklerine
göre suyla temas eden organik ve inorganik maddeler suya karışmakta ve başka
yerlere taşınmaktadır (Kazım ve diğerleri, 2000).
Ayrıca Gıda Maddeleri Tüzüğü’nün Madde 428’e göre (Sevinç-Suna, 1981;
453-454); “Bulundukları kapların cidarını yiyip aşındıran (agresiv) karakteri
olduğu laboratuar tahlilleriyle anlaşılan kaynak, içme ve kullanma sularının,
agreseviteler ıslah edilmeden tutya, kurşun, demir den yapılmış veya içinde
antimon, kurşun gibi zehirli maddeler bulunan her türlü kap ve vasıtalar
içinde bulundurulması veya bu cins maddelerden yapılmış borularla nakil ve
isalesi yasaktır.” Bu kuramsal temelden hareketle yukarda bahsedilen illerin
köylerinin kaynak ve mahalle içme sularında demir ve kurşun kimyasal
analizleri Atomik Absorpsiyon Spektrofotometre yöntemi ile yapılmıştır (Ek 1).
Standartlara göre; bir litre içme suyunda maksumum 0,05 mg kurşun (Pb)
bulunmalıdır (S. Necip, 1989: 269).
Bu analiz sonuçlarına göre; Zonguldak merkeze bağlı Elvan köyünün kaynak
ve mahalle içme sularının bir litresinde 0, 10 mg kurşun bulunmuştur (Şekil 4,
bkz.: s. 494). Bu miktar standart değerin iki katıdır. Pazarcık köyünün kaynak
suyunun bir litresinde 0,10 mg, mahalle içme suyunun bir litresinde ise 0, 22 mg
kurşun bulunmuştur (Şekil 5, bkz.: s. 495). Bu miktarlardan kaynak suyundaki
miktar standart değerin iki katı, mahalle içme suyundaki miktar ise standart
değerin 4, 4 katıdır.
Elvan ve Pazarcık köylerinin kaynak sularında kurşun miktarının aynı
olması, bu iki köyün kaynak sularının merkezinin aynı olması yani aynı dağdan
(Yamadağ) çıkmasıdır. Bu dağdan çıkan kaynak suyu plastik borularla Elvan,
1954 yılında değişmiş, demir ve kurşun içerikli borularla Pazarcık köylerine
taşınmaktadır. Pazarcık köyündeki halk çamaşır makinesi ve buzdolaplarının
topraklama hatlarını su borularına bağlamaktadırlar. Bunun sonucunda boruda
elektroliz olayı olmakta ve boru çözünmektedir. Borudan çözünerek içme
suyuna karışan kurşundan dolayı Pazarcık köyünün mahalle içme suyundaki
miktarı kaynak suyundaki miktarının 2,2 katıdır. Yani borudan çözünerek içme
suyuna karışan fark miktar: 0, 22-0, 10=0, 12 mg’dır.
134
Yukarıdaki bahsedilen her iki köyün kaynak içme sularında bulunan kurşun
miktarının standart değerin 2 katı olmasının nedeni ise, bu köylerin içme
sularının kaynağı olan Yamadağ’ında eser miktarda suda çok çözünen kurşun
mineralleri içeren kayaların bulunmasıdır. Bu kayalarda bulunan suyla temas
eden inorganik maddeler içme suyuna karışmakta ve köylere taşınmaktadır.
Köylüler Yamadağ kaynaktan tek borularla (plastik, demir-kurşun içerikli
metal boru) köy çeşmelerine gelen suları içmekte ve kullanmaktadır. Bu sularla
hayvanlarını ve tarlalarına ektikleri bitkilerini (kara lahana, turp vs.)
sulamaktadırlar.
Bartın ilinin Ulus ilçesine bağlı Güneyören köyünün Uyara kaynak suyunun
bir litresinde ise 0,12 mg kurşun bulunmuştur (Şekil 6 bkz.: s. 495). Bu miktar
standart değerin 2,4 katıdır. Güneyören Yukarı Mahalle, Güneyören Merkez
Mahalle, Güneyören Okul çeşme sularının bir litresinde 0,07 mg’ın altında
kurşun bulunmuştur.
Yukarıda bahsedilen köyün kaynak suyunda bulunan kurşun miktarının
standart değerin 2,4 kat olmasının nedeni ise, bu köyün içme suyunun kaynağı
olan Güneyören Uyara kaynağında eser miktarda suda çok çözünen kurşun
mineralleri içeren kayaların bulunmasıdır. Bu kayalarda bulunan suyla temas
eden inorganik maddeler içme suyuna karışmakta ve köye taşınmaktadır.
Güneyören Yukarı Mahalle, Güneyören Merkez Mahalle, Güneyören Okul
çeşme sularının bir litresinde 0,07 mg’ın altında kurşun bulunmasının nedeni
ise, Güneyören Uyara kaynak suyunun plastik borularla köy su arıtma tesisine
taşınması ve burada suyun kimyasal arıtıma tabi tutulmasıdır. Daha sonra bu su
evlere galverizli borularla taşınmaktadır.
Zonguldak Valiliği ve İl Sağlık Müdürlüğü Elvan ve Pazarcık köylerine,
Bartın Valiliği ve İl Sağlık Müdürlüğü Güneyören köyüne iyotlu tuz dağıtmıştır.
Şekil 1 ve 2’de görüldüğü gibi iyot tedavisi yapıldığı hâlde hastalık artarak
(4,47 kat) devam ediyorsa, başka faktörlerde bunun içine girmektedir. Bu
faktörlerden biri de iyot çökelmesine yol açarak, iyot’un alınmasını
engelleyen kurşun olabilir.
Antitiroid maddelerden Co+2 gibi Pb+2 de tiroid peroksidazları tutabilir,
onunla tiroglobülinde kalan tirozinin iyodinasyonunu bloke ederek guatra
neden olabilir.
Standartlara göre; bir litre içme suyunda maksimum 1,0 mg demir (Fe)
bulunmalıdır (S. Necip, 1989: 270).
Bu analiz sonuçlarına göre; Zonguldak merkeze bağlı Elvan köyünün kaynak
suyunun bir litresinde 0,06 mg, mahalle içme suyunun bir litresinde ise 0,09 mg
bulunmuştur (Şekil 7, bkz.: s. 496). Pazarcık köyünün kaynak suyunun bir
litresinde 0,11 mg, mahalle içme suyunun bir litresinde ise 0,10 mg
bulunmuştur (Şekil 8, bkz.: s. 496). Bartın ilinin Ulus ilçesinin Güneyören
Uyara kaynak suyunun bir litresinde 0,01 mg, Yukarı Mahalle ve Merkez
135
Mahalle çeşme sularının bir litresinde 0,02 mg, Okul çeşme suyunun bir
litresinde ise 0,15 mg demir bulunmuştur (Şekil 9, bkz.: s. 497).
Yukarıda verilen standartlara göre; her üç köyün kaynak ve mahalle içme
sularında bulunan demir miktarı standart değerin altındadır.
ÖNERİLER
1. Gıda Maddeleri Tüzüğü’nde belirtildiği gibi içme suları demir ve kurşun
içerikli borularla taşınmamalıdır.
2. Korozyona neden olan çamaşır makinaları ve buzdolaplarının topraklama
hatları su borularının yerine toprağa bağlanmalıdır.
3. İçme su kaynakları ve topraktaki iyot yetersizliği araştırılmalıdır
4. İçme su kaynaklarında, iyot çökelmesine yol açarak iyot alınmasını
engelleyen ağır metallerden (kurşun) araştırılmalıdır.
EK 1
ANALİZ RAPORU**
KİMYASAL ANALİZLER
Örnek No. Fe, ppm
Elvan Kaynak
1- 0.09
bd1
2- 0.08
bd1
3- 0.09
bd1
4- 0.10
bd1
5- 0.02
bd1
6- 0.05
bd1
7- 0.07
bd1
8- 0.06
0.10
9- 0.04
bd1
10- 0.04
bd1
11- 0.06
0.10
Elvan Çıkış
1- 0.10
bd1
2- 0.08
0.12
3- 0.07
0.10
Pb, ppm (mg/I)
**
Bu bildiride sunulan Analiz Raporu, yazarın Ekoloji Çevre Dergisi’nde (Cilt: 7, Sayı: 28, s.
12, 1998 ) yayımlanan makalesinden alınmıştır.
136
4- 0.08
0.09
5- 0.11
0.09
Pazarcık İlkokul
1- 0.11
0.07
2- 0.09
0.10
3- 0.11
bd1
4- 0.09
0.35
5- 0.09
0.37
Yamadağ Kaynak
1- 0.11
0.14
2- 0.11
0.07
3- 0.11
0 07
4- 0.11
0.09
5- 0.11
0.12
Güneyören Uyara Kaynak
1- bd1
bd1
2- bd1
0.14
3- bd1
bd1
4- bd1
bd1
5-0.01
0.09
Güneyören Yukarı Mahalle
1- 0.02
bd1
2- 0.02
bd1
3- bd1
bd1
4- bd1
bd1
5- bd1
bd1
Güneyören Merkez Mahalle
1- bd1
bd1
2- 0.02
bd1
3- 0.01
bd1
4- 0.02
bd1
5- 0.03
bd1
Güneyören Okul
1- 0.13
bd1
2- 0.14
bd1
3- 0.17
bd1
4- 0.14
bd1
137
5- 0.17
bd1
bd1: örnekteki miktar cihazın saptama sınırının ( Fe için 0.01 ppm, Pb için
0.07 ppm) altındadır.
KAYNAKÇA
Deda, S. N. (1989), Gıda Mevzuatı ve Tatbikatı. Ankara:Seçkin Kitabevi:
269-270.
Emerson, T.-Waldman, S.-Marshall, R., Hall, C., Waldrop, T., (1992), Lead
and Your Kids. Newsweek: 31-36.
Gündüz, T., (1990), Yarı Mikro Kalitatif Analiz. Ankara: Ankara
Üniversitesi Fen Fakültesi Yayınları: 28-31.
Hosseini, S., Usta, S., (2000), “Kastamonu-Azdavay Yöresinde Yaygın
Toprakların ve Su Kaynaklarının İyot Durumları”, Ankara Üniversitesi Ziraat
Fakültesi Tarım Bilimleri Dergisi, 6 (4), 87-91.
Kınacı, C., (2007), Toksikoloji.
http://www.oyad.org/referanslar/TC%20SAGLIK%BAKANLIGI%20
RAPORU. doc
Yıldız, K.-Sipahioğlu, Ş.-Yılmaz, M., (2000), Çevre Bilimi. Ankara:
Gündüz Eğitim ve Yayıncılık: 3-105-106-107.
Menteş, N. K., (1986), Harper’in Biyokimya’ya Bakışı, İzmir: Ege
Üniversitesi Basıevi, 19. Baskı: 681-683.
Muammer, B., (1989), Hormonlar Bilimi. İstanbul: Çeltüt Matbası:
109.
102-
Sağlık Ansiklopedisi. İstanbul: Arkın Kitabevi. 1984: 696-699.
White, A.-Handler, P.-Smith, E., (1950), Principles of Biochemistry. Fifth
Edition: 1030-1041.
Yücecan, S.-Baykan, S., (1981), Besin Kimyası Besin Kontrol ve
Analizleri. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi: 453-454.
138
139
TÜRKİYE’DE ÇEVREYE DOĞRUDAN ODAKLI ÇEVRECİ
HAREKETLER VE ÇEVRESEL YAKLAŞIMLARI ÜZERİNE
BİR DENEME
AYGÜN, Banu-ŞAKACI, Bilge Kağan
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Bu çalışma, Türkiye’de çevreye doğrudan odaklı sivil toplum hareketlerinin
hangileri olduğu ve çevresel yaklaşımlarına göre nasıl sınıflandırılabileceği
düşüncesi üzerine kurulmuştur. Çalışmada, Tarih Vakfı ve Sivil Toplum
Geliştirme Merkezi Derneği tarafından hazırlanan Rehber ve Veritabanı
çalışmaları ele alınmıştır. Doğrudan çevreye odaklı hareketler saptanmış ve
çalışma kapsamına dâhil edilen 35 dernek, 12 vakıf ve 16 farklı türde
örgütlenmiş hareket; tüzüklerine, kuruluş amaçlarına, manifestolarına, söylem
ve etkinliklerine bakılarak yorumlanmış, ardından çevresel yaklaşımlarına göre
sınıflandırma denemesi yapılmıştır. Çalışmada, Türkiye çevre hareketlerinin
Çevreci Akımlar, Yeni Ekolojik Yönelimler ve Yeşil Politik Akımlar başlığı
altında sınıflandırılabileceğini görülmüştür.
Anahtar Kelimeler: Türkiye, çevre düşüncesi, çevre hareketleri, çevresel
yaklaşım.
ABSTRACT
An Essay about the Environmentalist Movements Focusing on the
Environment Directly and the Environmental Approaches in Turkey
This study is structured on which of the civil public movement directly
focused on environment in Turkey and the opinion of how these can be
classified according to their environmental approaches. In the study guide book
and database studies that are formed bye History Foundation and Civil Public
Development Centre Society is considered. Directly focused on environment
movements has determined, 35 societies’, 12 foundations’ and 16 different type
organised movements’ regulation status, foundation aims, manifests, sayings
and activities examined and interoperated then they are tried to be classified
according to their environmental approaches. It is recognized that
environmental movements in Turkey can be classified under the titles of
Environmental Movements, New Ecological Tendency and Green Political
Movements.
Key Words: Turkey, environment thought, environmental movements,
environmental approach.
140
GİRİŞ
Türkiye’de “çevreci sivil toplum”un tanımı ve kimlerden oluştuğu sorusu
üzerinde henüz görüş birliği sağlanamamış bir konudur. Çevre hareketleri
literatürde ağırlık olarak çevreci sivil toplum kuruluşları başlığında ele
alınmakta, ancak bu başlığa çevreyle doğrudan ilgilenmeyen ya da sivil olduğu
tartışmalı kuruluşlar eklemlenebilmektedir. Diğer taraftan çevreci hareketlere
ilişkin, çeşitli kıstaslara bağlı kalınarak yapılan sınıflandırılmalarda Türkiye
çevre hareketinin çevresel yaklaşımlarını ortaya koyan kapsamlı bir çalışma da
mevcut değildir. Bu tablo, literatüre ilişkin eksiklikleri işaret etmekte; Türkiye
çevre hareketlerinin kimlerden oluştuğu, doğrudan çevreye odaklı hareketlerin
hangileri olduğu ve bu hareketlerin çevresel yaklaşımlarının ne olduğu sorusu
da bu yolla önem kazanmaktadır. Bu bağlamda bu çalışmanın konusu,
Türkiye’deki çevre hareketleri ve bu hareketlerin çevresel yaklaşımlarıdır.
Çalışmanın amacı, çevreye doğrudan odaklı hareketleri belirlemek ve bunlar
üzerinden Türkiye çevre hareketlerinin çevresel yaklaşımları üzerine bir
sınıflandırma denemesi yapmaktır. Bu amaçla, çalışmada Türkiye çevreci sivil
toplum profili hakkında en kapsamlı ve güncel kaynaklar olan Tarih Vakfı ve
Sivil Toplum Geliştirme Merkezi Derneği tarafından hazırlanan Rehber ve
Veritabanı çalışmaları temel alınmış ve çalışmanın yöntemi, bu çalışmalar
üzerinden çevreye doğrudan odaklı olanları belirlemek; yazılı kaynaklar ile
internet ortamındaki bilgilerle bu hareketlerin çevresel yaklaşımlarını yayınları,
etkinlikleri, söylem ve eylemleri üzerinden yorumlamak olarak belirlenmiştir.
Çalışmanın ilk aşamasında kısaca Dünya’da ve Türkiye’de çevre düşüncesi ve
hareketlerinin ortaya çıkış sürecine değinilmiş, ikinci aşamada Türkiye’de
çevreye doğrudan ve dolaylı odaklı hareketler belirlenerek, son aşamada
doğrudan odaklı hareketler üzerinden çevresel yaklaşımları yorumlanarak bir
sınıflandırma denemesi yapılmıştır.
Dünyada ve Türkiye’de Çevre Düşüncesinin Çevre Hareketlerine
Dönüşüm Süreci
Çevreye duyulan ilgiden kaynaklanan ve bu ilgiyi açıklayan ideoloji, akım
ve uygulamalar çevrecilik ya da çevre düşüncesi olarak tanımlanabilir (Keleş ve
Hamamcı, 1998: 197-198). Çevre düşüncesini besleyen temel değerlerin ise
insan-çevre ilişkisi içinde nüfuz bulduğunu;1 insanların çevreyi dönüştürmeye,
dönüştürdükçe tüketmeye başladığı noktada kendini ve yaşam biçimini
1
İnsan ve çevre ilişkisi, insanın çevrenin ve çevrede olup bitenlerin kendisine nasıl
yansıyacağının farkında olmadığı 19. yüzyıla kadar geçen süreyi kapsayan “bilinçsiz var oluş
devri”; ön bilinçlenmenin başladığı etik değerlerin ciddi olarak revize edilmeye başladığı 19.
yüzyılın ikinci yarısından 70’li yıllara kadar süren “bilinçlenme dönemi” ve ekoloji biliminin
temel prensiplerine dayalı olarak tüm canlıların birbirleri ve çevreleriyle ilişkilerinin
incelendiği insan merkezli yaşam modelinin yerini ekosentrik yaşam modeline terk ettiği, 70’li
yıllardan başlayıp günümüzde de devam eden “bilinçli oluş dönemi” olarak üç aşamada
değerlendirilmektedir. (Doğan, 2003: 192).
141
sorgulamaya başlamasıyla canlılığın sürdürebilirliği konusundaki endişelerinin
artmasını da çevreci düşüncenin kaynağı olarak tanımlayabiliriz. Keleş (1992:
153), bu düşüncenin kökeninde toplumsal birlik, beraberlik, uluslararası
kardeşlik gibi değerlerin var olduğunu hatta bazı düşünürlerin tüm insanları
çevre açısından karşı karşıya bulundukları tehlikeler yönünden bir uzay
gemisine binmiş gibi varsaydıklarını belirtmektedir. Paehlke (1989) ise çeşitli
ideolojik ve uygulama uzantıları olan bu akımın, çok farklı siyasal bir ideoloji
olduğunu, klasik sol-sağ ideolojik spektruma bile yerleştirilemeyeceğini
belirtmektedir. Eckersley (1992) de eko-merkezci bir anlayışın biçimlendirdiği
bu akımı, insan-merkezci olarak değerlendirdiği eko-Marksizme, ekososyalizme ve Eleştirel Kurama bir meydan okuma olarak görür. Leach (1996)
ve Dobson (1999) içinse bu akım, sosyalist, muhafazakar ve liberal
ideolojilerden unsurlar içermekle birlikte onlardan farklı bir siyasal ideolojidir
(Çoban, 2002: 3-4). Dobson (2000: 13), bu akımı ekolojizmle aynı ve politik bir
ideoloji olarak görmemekte, birçok ideolojiden üretildiği için yeterince
özelleşmemiş olduğunu belirtmektedir. Keleş (1992: 153, 182) de çağdaş
çevreciliğin, toplumdaki ideolojik ayrılıkları azaltıp, bu tür farklılıklara son
verdiği öne sürüldüğünden “apolitik” nitelik taşıdığının savunulduğunu
vurgular.
Çevreci düşüncenin ve akımların beslediği çevreci hareketlerin, doğaya ve
doğanın korunmasına gösterilen ilgi biçiminde 19. yüzyılın ikinci yarısında
“bilinçlenme döneminde” ortaya çıkmıştır.2 Bu dönemde gelişen “doğa
korumacı” akımlar karşısında ise 1890-1930 yılları arasında “romantik
korumacılık” avcılık, balıkçılık, ulusal parkçılık biçiminde gelişmiş,
1960’lardan sonra ise çevreci akım ve hareketler çok daha geniş kapsamlı olmuş
ve çevreciliğin yeni boyutlar kazanmasında birçok etken rol oynamıştır3 (Keleş,
1992: 151-152). Çevreci düşünce ve akımların bir dışa vurumu şeklinde
özetlenebilecek çevreci hareketler, bilinçli oluş döneminde ivme kazanmıştır.
Hannerz (1998: 149), bu hareketlerin, insanlar mevcut koşullardan rahatsız
olduklarında ve değişimler tarafından tehdit edildiklerinde ortaya çıkma
eğiliminde olduğunu vurgulamaktadır. Batı’da da çevre sorunlarının artmasına
paralel olarak, çevreye duyulan ilgi ve duyarlılık çevreciliğin toplumsal bir
2
3
Doğal varlıkların korunması için ilk hareketlerin örgütlenmesi sanayi çağının doğuşuyla
çakışmış; 1854 yılına doğru ilk doğa korumacı birlik Société Impériale Zoologique
D’acclimatation’un (Ulusal Doğayı Koruma Enstitüsü), İngiltere’de 1865’te yeşilin ve orta
mallarının korunması amacıyla bir derneğin kurulması, Amerika’da Sierra Clup, Audubon
Society gibi kuruluşların hayata geçmesi aynı tarihlere rastlamıştır (Simonnet, 1993:99; Keleş,
1992: 151).
Halk sağlığı kaygıları; DDT’ye, pestisidlere, yapay gübrelere, nükleer silahlara ve atom
enerjisine tepkinin gelişmesi; Paul Erlich, Barry Commoner’ın nüfus ve kaynak ilişkisinin
giderek bozulması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesine dikkati çekmeleri; Roma Kulübü
Raporu’nda yer alan “sıfır büyüme” önerisiyle (1972) aynı kulübün Mesaroviç tarafından
yayımlanan Mavi Kopya raporu (1976), Schumacher’in Küçük Güzeldir yapıtı (1973) etkili
olmuştur (Keleş, 1992: 151-152).
142
hareket olarak gelişmesinde rol oynamıştır (Keleş ve Hamamcı, 1998: 198).
“Çevreci Sosyal Hareketler”, “Çevrecilik Hareketi” ya da “Çevreci Hareketi”
şeklinde adlandırılmış bu hareketlerde, Yüzyılın başında “korumacı dalga”
hâkimken, 1960 ve 70’lerdeki hareketler korumacı dalgayla ortak noktaları
paylaşmakla birlikte, ideolojik ve kolektif kimlik bağlamında farklılıklar
göstermiştir (Dalton, 1997: 82). 1960’larda çevreci hareketlerde bu gelişmeler
yaşanırken, özellikle 60’ların sonundan itibaren radikal hareketler, devletin
alanının dışında hareket etmeyi tercih etmiş ve siyasal iktidarı ele geçirme
perspektifini yitirmişlerdir. Bu değişiklik, siyasal iktidar talebinin sanayi
toplumuna ait olduğunu, bugünkü mücadelenin odağında kültürel ve toplumsal
değerler durduğunu, toplumsal hareketlerin siyasal alandan uzak durması
gerektiğini iddia eden “yeni toplumsal hareketler” ve “yeni değerler”
teorisyenleri tarafından temsil edilmiştir (Balta, 2000: 146-147). Bu dönemden
itibaren çevreci hareketler de yeni toplumsal hareketler dalgasından etkilenmiş
ve ideolojik konuları göz ardı etmeleriyle eleştirilmişlerdir. Bu gelişmeler
karşısında 70’lerin başından itibaren oluşan bazı yeni çevreci gruplar,
geleneksel çevre koruma hareketinden farklılıklarını vurgulamak için Yeşillerle
birlikte “ekoloji hareketi” kavramını (çevre hareketine göre biraz daha geniş bir
anlam yüklenmiş olan, politik yönlü, klasik çevreciliğe göre daha köktenci,
bütüncül bir hareket olduğu vurgulanan) kullanmayı yeğlemişlerdir (Öz, 1989:
28). 1970’lerde çevre düşüncesi ve hareketlerini etkileyen diğer bir gelişme de
çevre ve ekonomi arasındaki dengeye arayışı temsil eden “Sürdürülebilir
Kalkınma” yaklaşımının liberal ve muhafazakâr sivil toplum odaklı çevreciliği
ön plana çıkarması olmuştur. Bu yıllardan itibaren çevreci hareketlerde
bilinçlendirme en temel çevreci etkinlik olarak ortaya çıkmıştır. Diğer taraftan,
70 ve sonrasında daha politik ve farklı davranışlarla birçok çevreci hareket
ortaya çıkmış; bunlar lobicilik, dava açma, protesto, boykot, sokak tiyatrosu gibi
farklı etkinlikleri gündeme taşımıştır. Örneğin, Earth First! yasal olmayan
taktiklerden oluşan kavgacı eylemleriyle tanınmıştır (Carmin ve Balser, 2002:
366). Diğer taraftan, dünya’da çevreci düşüncenin gelişimi ve çevre
hareketlerine dönüşüm sürecinde çevre ideolojisi ve akımları önemli rol
oynamıştır. Çevreci akımlar, insan merkezci yaklaşımdan doğa merkezciliğe
doğru çeşitli versiyonlara sahip olmuş; çevreci ideoloji ise Çoban’ın (2002: 910) belirttiği gibi, farklı kavramlarla ifade edilse de genellikle ikili bir
ayrışmaya sahne olmuş; Çevreselcilik ve Çevrecilik (Ecologism), Reformcu ve
Radikal Çevrecilik, Açık ve Koyu Yeşil, Sığ ve Derin Ekoloji, Yeşil ve Yeşil
Siyaset, Tekno-merkezcilik ve Eko-merkezcilik, sözcükleri genellikle
birbirlerinin yerine kullanılmış ya da bunların olsa olsa ideoloji içinde yer alan
iki perspektifi ortaya koyduğu savunulmuş; böyle bir ayrımın iki perspektif
arasındaki farklılıkları ortaya koyarken benzerlikleri gizlediği, ikisi arasındaki
diyalogu engellediği ileri sürülmüştür. Ancak, çevreci ideolojiler arasında
önemli farklılıklar da olmuş; örneğin, Çevreciliğin sürdürülebilir toplum ideali
Çevreselcilikten, Radikal Ekolojinin idealleri Reformist Çevrecilikten farklı
olmuştur.
143
Dünyada çevreci hareketler ilk olarak Amerika, Fransa ve Almanya gibi
gelişmiş ülkelerde yaygınlaşmıştır. Avrupa’da, özellikle Almanya, İtalya,
Fransa ve İngiltere’de sosyalist yönelimli partiler bu örgütlerin platformunu
adapte etmişler; Yeşil partiler kurulmuş ve yeşil reformcular, çevrecisosyalistler ortaya çıkmıştır. 1970 ve 80’lerde çevre hareketleri geri bırakılmış
ülkelerde de yayılmaya başlamış; ancak bu yıllar gelişmiş ülkelerdeki
hareketlerin yaygınlık ve etkenliklerin arttırma yılları olurken, diğerlerinde
başlangıç yılları olmuştur (Erdoğan ve Ejder, 1997: 156). Örneğin, ABD’de
Audubon Derneği’nin 1966’da 45 bin olan üye sayısı 75’te 321.500’e, Sierra
Klubün 35 binden 147 bine yükselmiş; 73 yılı başında 5 binden fazla çevre
örgütü tespit edilmiştir. Fransa’da ise 70’li yıllara gelindiğinde oluşmuş olan
yöresel bilinç, kitle gösterileri yapacak düzeye ulaşmış; çevrecilerin yarattığı
ortam siyasete çevre boyutunun katılmasını sağlamıştır. Almanya’da ise çevreci
hareketler 1960’larda başlamasına karşın, batı ülkelerine ve Fransa’ya oranla
daha çabuk gelişmiş; Batı Almanya’da mahallî düzeyde çevresel protestonun
öncü hareketleri vatandaş inisiyatiflerinin sayısı 70’li yıların ortasında 15-20
bini bulmuştur (Öz, 1989: 29; Keleş, 1992: 158-161). Türkiye’de ise çevre
düşüncesinin ve hareketlerinin gelişimi 20. yy’ın ortalarını bulmuştur. Çevresel
sorunlarla ilgilenilmesi Osmanlı dönemine kadar uzansa da korumayla ilgili
özel hiçbir politika geliştirilmemiş ve çevreye duyulan ilginin artması ancak 20.
yy. başında Avrupa’dan teknoloji transferi ve endüstri alanındaki gelişmelerin
çevresel bozulmalara etkilemesiyle başlamıştır (Esengün, 2006: 636).
Türkiye’de çevresel ilgi ve kitleselleşme süreci 60’larda başlayan, 70’lerde
giderek yükselen bir grafik çizmiş; başlangıçta sınırlı bir elit hareketi
görünümünde olan hareketler, çevre bilinci yaratma, kamuoyu ilgisini sorunlara
odaklaştırma ve yöneticileri önlemler almaya zorlama görevini üstlenmiştir (Öz,
1989: 30-34). 1960’lardan itibaren, pek çok çevreci kuruluş, ağırlıklı dernek
şeklinde örgütlenerek koruma ve bilinçlendirme amacıyla eğitici çalışmalar
yapmış, iç politikayla doğrudan ilgilenmemiştir. Statüleri politika yapmalarına
engel olan bu hareketler, kendi başlarına iktidar savaşımına girmemişler;
Anayasa ve yasaların, derneklerin siyasetle uğraşmalarını yasaklamış olması da
çalışmalarını kamuoyu yaratma ve kamuoyu etkilemeyle sınırlandırmalarına
neden olmuştur. 1987 yılında ise çevreci hareketlerin siyasal parti şeklinde
örgütlenme çabaları yoğunlaşmış; Yeşil Barış Çevre Derneği ve Türkiye Hava
Kirliliğiyle Savaş Derneği partileşme doğrultusunda çalışmalar yapmış,
sonradan bu hareket “Yeşiller Partisi” adını almıştır (Keleş, 1992: 163-165).
Ancak, Yeşiller Partisi’ne radikal ekolojistler destek vermemiş ve “Yeşiller”
siyasi parti olmaktan çok “baskı grubu” benzeri faaliyetler içinde olmuştur.
1980’lerden itibaren ise yeni ekolojist grupların ortaya çıkışıyla çevre
hareketlerinde daha aktif ve renkli bir görüntü ortaya çıkmıştır. Fakat ekonomik
sorunların toplumda önemini ve önceliğini korumasıyla siyasal kültürün sosyal
hareketlerin gelişimine elverişli yapıda olmaması Türkiye’deki çevreci
hareketin gelişimini engellemiştir (Öz, 1989: 30-34). Türkiye’de 1980’lere
kadar gözlenen çevre hareketleri, önce cemiyet ve kulüp daha sonra dernek,
144
vakıf ve grup şeklinde örgütlenmiştir. 1950 öncesi hareketler ağırlıklı olarak,
altyapı eksiklikleri, imarlaşma, orman koruma, kent ağaçlandırma, tarihsel
çevre, Haliç’in kirliliği gibi spesifik ve yerel sorunlara; 1950 sonrası hareketler
nüfus artışı, sanayileşme, kentleşme, sanayi ve hava kirliliği gibi sorunlara;
1980 sonrası hareketler de çevre koruma, soyu tükenen canlılar, yeşil alanlar ve
termik santraller gibi farklı ve bölgesel sorunlara odaklanmıştır. 1980’lerden
itibaren ise Türkiye’de yaşanan çevre sorunlarına kurumların etkili ve yerinde
olmayan politikalarının eklenmesi sorunların boyutunu, hareketlerin de odak
noktalarını değiştirmiştir. Böylece bu yıllardan itibaren çevre sorunlarını
önleme, çevre değerlerini koruma, halkta farkındalık yaratma ve çevre
politikalarının etkin ve yerinde uygulaması düşüncesi, hareketlerin birincil
konusu halini almıştır (Esengün, 2006: 636).
Türkiye’de Çevreci Sivil Toplum Hareketleri: Çevreye DoğrudanDolaylı Odaklı Sivil Toplum Hareketleri
Türkiye’de çevreci düşüncenin çevreci hareketlere dönüşmesi 80’lerden
itibaren hız kazanmış ve çevreci hareketler, hükûmet organizasyonları, hükûmet
dışı organizasyonlar, kar amacı gütmeyen örgütler ve uluslararası örgütler
içinde nüfuz bulmaya başlamıştır. Ancak Tuna’nın (2006: 35) da belirttiği gibi
çevre duyarlılığı ve bilinci Türkiye için oldukça yeni bir olgu olmuştur.
Gelişmekte olan bir ülke olarak Türkiye, çevrenin önemini kavrayan ve
örgütlenme gereği duyan ülkelerden biri olarak kabul edilebilse de hareketlerin
örgütlenme tarihine karşın henüz çevre bilincinin yeteri oranda gelişmemesi ve
hareketlerin etkili, dinamik yapıya kavuşturulamamış olması tartışma konusu
olmuştur (Neyeşçi, 1995: 626). Öyle ki en güncel bilgiler, çevreci hareketlere
üyeliklerin Nijerya, Bulgaristan, ve Letonya’dan daha düşük düzeyde olduğunu
ve çevreci hareketlerin Türkiye sivil hareketleri içinde yaklaşık % 2’lik paya
sahip olduğunu göstermiştir (Adem, 2005: 72). Horuş’a (2007: 181) göre de
özellikle 80’li yıllardan itibaren bütünlüklü bir toplumsal muhalefet anlayışının
uzağında, çoğun zaman gerçek sorunların üzerini örten, ekolojik sorunların
boyutunu gizleyen, devlet ve AB fonlarıyla desteklenen “sistem içi çevreciliğin”
gelişimi de Türkiye’deki çevreci akımlar üzerinde hegemonya yaratmış; çevreci
tepkilerin toplumsal muhalefetin dinamikleriyle buluşmasını engelleyerek çevre
sorunlarının siyasallaşmasını ve ekolojik sorunların hak ettiği toplumsallığı
kavuşturulmasını engellemiştir. Diğer taraftan, Türkiye’de “çevre” ve “sivil
toplum”un tanımı gibi “çevreci sivil toplum”un tanımı ve kimlerden oluştuğu
soruları da üzerinde henüz görüş birliği sağlanılmış tartışma konuları olmuştur.
Türkiye’deki çevreci sivil toplum hareketlerine ilişkin literatüre bakıldığında
çevreci hareketler kimlerden oluşuyor, odak konuları gerçekten çevre mi, çevre
ise hareketler hangi çevreci akımların izlerini taşıyor şeklindeki soruların
cevaplandırılmayı beklediği görülmektedir.
Türkiye’de çevre hareketleri genellikle “çevreci sivil toplum kuruluşları”
başlığında ele alınmakta ve ağırlıklı olarak dernek, vakıf biçiminde örgütlenmiş
hareketlerle 80’li yıllardan itibaren görülmeye başlayan inisiyatif grupları,
145
öğrenci kulüpleri, Yerel Gündem 21, Yeşiller gibi farklı örgütlenmeler bu
başlıkta yer almaktadır. Ancak, bu başlığa yer yer çevreyle dolaylı olarak
ilgilenen meslek odaları (Maden Mühendisleri, Mimar ve Mühendisler, Tapu ve
Kadastro Mühendisleri Odaları gibi); temel amacı kalkındırma, güzelleştirme
olan ve çevre hareketleriyle dolaylı olarak ilişkilendirilen hareketler ile sivil
olduğu tartışmalı olan (üniversitelere bağlı çevre araştırma merkezleri,
valiliklere bağlı İl Çevre Koruma Vakıfları) kuruluşlar da dâhil
edilebilmektedir. Neyeşçi’nin (1995: 626) belirttiği gibi çevreyle doğrudan
ilgilenmeyen Baro, Mühendis Odaları gibi pek çok sivil kuruluş çevre
komisyonları aracılığıyla çevreyle yakından ilgilenmekte ancak bu çevrenin
disiplinler arası oluşunun doğal bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Çevreyle
dolaylı olarak ilgilenen ya da ilişkilendirilen kuruluşlara ek olarak çevreyle
uzaktan yakından ilgisi olmayan bazı örgütlenmeler de çevreci hareketler içine
dâhil edilebilmekte, bu da ortaya çıkan tabloyu iyice karıştırmaktadır.Çevreci
sivil toplum kuruluşlarının kimlerden oluştuğu, bunlarda odak konunun
gerçekten çevre olup olmadığı ve bunların çevreci hareketler içinde
değerlendirilip değerlendirilemeyecekleri soruları da bu bağlamda ortaya
çıkmaktadır. Bu sorulara ek olarak, amaç, söylem ve etkinlikleriyle çevreyle
doğrudan ilgilenen hareketlerin çevresel yaklaşımlarının ne olduğu sorusu da
cevap bekleyen diğer bir konudur. Ancak, çevreci hareketlerin yaklaşımlarına
göre hangi grup altında ve nasıl sınıflandırılabileceği konusunda kapsamlı bir
çalışma ve fikir birliği bulunmamakla birlikte, çevre yaklaşımlarına göre
birbirlerinden farklılık, benzerliklerini ortaya koyan ayrıntılı bir çalışma da
mevcut değildir. Bu bağlamda, cevap bekleyen sorular Türkiye çevreci
hareketine ilişkin literatürün geliştirilmeyi beklediğinin önemli bir göstergesidir.
Diğer taraftan, Tarih Vakfı ve Sivil Toplum Geliştirme Merkezi Derneğince
(STGM) hazırlanan “Rehber” ve “Veritabanı” çalışmaları, bugün Türkiye’deki
çevreci hareketlerle ilgili en kapsamlı, derleyici ve güncel kaynaklar olarak
nitelendirilebilir. Tarih Vakfı’nın 1996’da, STGM’nin 2005’te başlattığı ve
sürekli güncellenen bu çalışmalarda çevreci hareketlerle ilgili bilgiler yer
almaktadır. Bu nedenle, yukarıdaki sorulara cevap alınması için atılacak
adımlarda bu çalışmaların kılavuz niteliği taşıyabileceği söylenebilir. Ancak,
Tarih Vakfı’nın çalışmasına atfen Atauz’un (2000) vurguladığı gibi ve
STGM’nin çalışmasında da gözlenen, çevre konusuna doğrudan odaklı olmayan
birtakım örgütlerin “çevre” ya da “çevre ve ekoloji” başlığında ele alınması gibi
aksaklıklar iki çalışmada da mevcuttur. Bu da çevreci hareketler kimlerden
oluşuyor ve odak konuları çevre mi sorusunun bu kaynaklarda da
cevaplandırılmayı beklediğini yinelemektedir. Fakat bu çalışmaların çevreci
hareketlerle ilgili en kapsamlı bilgi havuzlarını oluşturduğu da yadsınamaz.
Bundan dolayı, çevreyle dolaylı olarak ilgilenen, dolaylı olarak ilişkilendirilen
hareketler ile çevreye doğrudan odaklı hareketlerin belirlenmesinde
yararlanılabilecek en iyi kaynakları temsil etmektedirler. Bu nedenle, bu
çalışmada çevreye doğrudan odaklı hareketlerin belirlenmesinde bu çalışmalar
temel alınmıştır. Her iki çalışma 12.07.2007 tarihinde, ilgili kuruluşların
146
internet sitelerinden indirilmiş ve çalışmanın ilk aşamasında her iki çalışmada
çevreci sivil toplum kuruluşları başlığında ele alınmış olan hareketlerin listeleri
çıkarılmıştır. Ardından listeler incelenmiş ve dolaylı olarak ilgilenen ve
ilişkilendirilmiş olanları saptamak için yöntem aranmıştır. İnceleme sonucunda
çevre, ekoloji, çevre koruma, doğa, doğal hayatı koruma, doğal varlıklar gibi
çevre ve ekoloji konusuna özgü kavramlarla adlandırılmış hareketlerle bu
kavramlar dışında adlandırılmış, ancak çevre konusunda faaliyet gösterdiği
bilinen hareketlerin belirlenmesine karar verilmiştir. Bu yöntem doğrultusunda,
çevreyle dolaylı olarak ilgilenen ve ilişkilendirildiği düşünülenler saptanmıştır.
Bu hareketlerden internet ortamında bilgileri mevcut olanlar her iki çalışmanın
web tabanları ya da örgütlerin kendi erişim adresleri üzerinden tüzüklerine,
faaliyet alanlarına bakılarak kontrol edilmiştir. Saptanan hareketler daha sonra
örgütlenme biçimlerine göre sınıflandırılmıştır.
Tarih Vakfı’nın “Sivil Toplum Rehberi” çalışması incelendiğinde, çalışmada
“STK Sektörü: Çevre ve Ekoloji” başlığı altında 150 çevre hareketinin ele
alındığı görülmüştür. Rehber’deki hareketler incelendiğinde: yaklaşık 38’inin
çevreyle dolaylı olarak ilgilenen ve ilişkilendirilmiş olan hareketler4 olduğu;
bazı hareketlerin (İksir Ekoloji Kolektifi, Kazanlı Chelenia Mydas-Yeşil Deniz
Kaplumbağaları Çevre Koruma Der., Osmaniye Çevre Dostları Der., Tema
Vakfı Kocaeli Temsilciliği, Diyarbakır Çevre Gönüllüleri Der. gibi) 2 kez kayda
alındığı; TEMA Vakfı’nın farklı temsilcilikleriyle 9 kez rehberde yer aldığı
saptanmıştır. Sonuç olarak, Rehber’de çevre konusuyla dolaylı olarak ilgili ve
ilişkilendirilmiş ya da hiç ilgisi olmayanlar ile şube temsilcilikleriyle ya da 2
kez kayda alınarak tekrarlanan toplam 63 hareket bulunduğu tespit edilmiştir.
Rehberi daha önce incelemiş olan Atauz (2000: 195-196) da sınıflamanın pek
çok tartışılacak yönü bulunduğunu saptamış; rehberde “sivil” olduğu kuşkuyla
karşılanabilecek pek çok kuruluşun bulunduğunu, homojen bir biçimde benzer
4
Bafralılar Haberleşme ve Yardımlaşma Der., Bolu’yu Güzelleştirme ve Kalkındırma Der.,
Çorum Lokman Hekim Der., Doğu Bilimsel Araştırmalar Kooperatifi, Emekli Ormancılar Der.,
Evren Sitesi Güzelleştirme ve Kalkındırma Der., Gümüşhaneliler ve Gümüşhaneyi Sevenler
Hizmet Vakfı, Halk Müziği ve Halk Oyunlarını Yaşatma ve Geliştirme Der., Hizmetli Emekli
Yardımlaşma ve Dayanışma Der., Meram ve Karatay Hizmet Edenler ve Yaşatanlar Der.,
Mersin 68’liler Barış ve Kardeşlik Ormanı Koruma ve Geliştirme Der., Ordu İli ve İlçeleri
Kültür Turizm ve Yardımlaşma Der., Türk Anneler Der. Balıkesir Şubesi, Ağınlılar Kültür
Turizm Tanıtma ve Dayanışma Der., Bolu Köroğlu Avcılık Atıcılık Okçuluk ve Balıkçılık
İhtisas Der., Bornova Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü Koruma ve Güzelleştirme Der.,
Çorum Eğitim ve Kültür Vakfı, Dadaloğlu Eğitim, Kültür, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma
Der., Darendede Senin De Fidanın Olsun Der., Floryalılar Grubu, Gaziantep Kalite Der.,
Gökova Akyaka’yı Sevenler Der., Halkevleri Der. Genel Merkezi, Hasankeyf Gönüllüleri Der.,
Kadıköyü Bilim Kültür ve Sanat Dostları Der., Kalkınma Atölyesi, Kapadokya Vakfı, Karaman
Kültür Eğitim ve Sosyal Dayanışma Gönüllüleri Der., Kırsal ve Kentsel Gelişme Vakfı, Mersin
Amerikan Kültür Der., Moda Semt Girişimi, TMMOB Peyzaj Mimarları Odası Antalya Bölge
Şubesi, TMMOB Şehir Plancıları Odası Ankara Şubesi, Türkiye Gaziler Kültür ve
Yardımlaşma Vakfı, Türkiye Tarihi Evleri Koruma Der., Van’a Hizmet Vakfı, Yıldız Sarayı
Vakfı, Çağdaş Aile Der.
147
örgütlerin yer aldığını, buna karşın birçok örgütün de olmadığını, bazılarının
neden “Çevre ve Ekoloji” başlığı altında yer aldığını kavramanın oldukça zor
olduğunu ve birçok inisiyatif grubunun rehberde yer almadığını bunun önemli
bir sakıncayı doğuracağını belirtmiş; diğer taraftan çevreci hareketler hakkında
en geniş bilgiyi veren tek kaynak olduğunu ve daha yeni bilgilerle sınıflandırma
hataları giderilerek tamamlanmaya elverişli olduğunun altını çizmiştir.
STGM Derneği’nin “Veritabanı” çalışması incelendiğinde ise benzer
sorunlarla karşılaşılmıştır. Çalışmada “Faaliyet Alanı: Çevre” başlığı altında
561 çevre hareketi yer almaktadır. Veritabanı’ndaki hareketler incelendiğinde:
Yaklaşık 139’unun çevreyle dolaylı olarak ilgilenen ve ilişkilendirilmiş olan
hareketler5 olduğu (bunların bazılarının 2 kez kayda girdiği); yer yer 2-3 kez
5
100. Yıl Dayanışma ve Güzelleştirme Der., Afrodisias’ı Sevenler Der., Afyon Köprülü Köyü
Kalkındırma ve Güzelleştirme Der., Afyon Yenice Mahallesini Koruma ve Güzelleştirme Der.,
Akçay Güzelleştirme ve Belediye Kurma Der., Akdeniz Foku Araştırma Grubu, Akdeniz
Sanayi Sitesi Koruma Yaşatma Eğitim ve Kültür Vak. (Askev), Alpu Köyü Güzelleştirme
Dern, Ankara Kuş Gözlem Topluluğu, Ankara Mağara Araştırma ve Koruma Der., Antalya
Akdeniz Platformu, Aqua Kültür ve Su Ürünleri Der., Ardahan’ı Tanıtma ve Güzelleştirme
Der., Arhavi Mahalle ve Köyleri Güzelleştirme Der., Asar Yaylası Koruma ve Dayanışma Der.,
Av Hayvanlarını ve Su Ürünlerini Koruma Yaşatmader., Av ve yaban hayatını Koruma
Geliştirme ve Tanıtım Vak., Bahçe Bitkileri Der., Bandırma Şehir Güzelleştirme Der., Berdan
Tarih ve Kültür Varlıklarını Koruma Vak., Birleşik Altyapı Müteahhitleri Der., Bodrumlu
Gönüllüler Der., Bolu İli Erozyon Önleme ve Ağaçlandırma Gönüllüleri Der., Buluncak Deniz
Kulubü, Bürüceği Güzelleştirme Der., Büyükdere Güzelleştirme Der., Ceyhan Sahil Koruma
Der., Cihangir Güzelleştirme Der., Çağdaş Yaşamı Destekleme Der. Konya Şubesi, Çayeli
Vak., Çayyolu Bölgesi Ağaçlandırma Der., Çevre Sağlığı Hizmetlerini Geliştirme Der., Çorum
Kuş Gözlem Topluluğu, Çökek Yaylası ve Çevresini Geliştirme Der., Dağlıca Köyü
Güzelleştirme ve Kalkındırma Der., Dazkırı Aşağı Yenice Köyü Güzelleştirme Der., Dere
Mahallesi Kalkındırma ve Güzelleştirme Der., Dinar Çapalı Köyü Güzelleştirme Kalkındırma
Yaptırma Yaşatma ve Koruma Der., Dinar Çiçektepe Kasabası Güzelleştirme Der., Dinar
Doğanlı Kasabası Güzelleştirme ve Hayır Eserlerini Yaptırma ve Yaşatma Der., Dinar Kınık
Kasabası Çevre Güzelleştirme ve Kuran Kursu Yaptırma ve Yaşatma Der., Dişli İmar ve
Güzelleştirme Der., Doğal Çiçek Soğancıları Der., Ereğlisazlık. Akgöl ve Çevresi. Koru. ve
güzelleş. Der, Ergin Karlıbel Bilgi Vak., Fatih Köyü Geliştirme ve Koruma, Fatih Mahallesi
Kalkınma Güzelleştirme Okul Camii Yaptırma Der., Gema Vak., Gençali Köyü Kalkındırma ve
Güzelleştirme Der., Göller Yaylası İle Çevresini Güzelleştirme ve Yaylacıların Haklarını
Koruma Der., Gönüllü İnci Grubu, Gündoğan Gönüllüleri Der., Hakkari Güzelleştirme ve
Yeşillendirme Der., Hamamözü Hükûmet Kon. Kor. Ve Güz. Derneği, Harmancık Ece Mah.
Güzelleştirme ve Kalkındırma Der., Hasan Baba Vak., Hasankeyf Gönüllüleri Der., Hatay’a
Hizmet Vak., Hava Kirlenmesi Araştırmaları ve Denetimi Türk Milli Komitesi, Hidrojen
Kulübü Der., Horzum Yaylası Güzelleştirme ve Kalkındırma Der., İscehisar İlçesine ve
Köylerine Sosyal Kültürel ve Fiziksel Güzelleştirme Tesis Bina Düzenleme Düzeltme
Yaptırma ve Yaşatma Der., İscehisar Karaagaç Köyü Güzelleştirme Der., İscehisar Merkez
Doğanlar Köyü Güzelleştirme Der., İzmir Atatürk Ormanını Kurma Koruma ve Anıt Yaptırma
Der., Jeolojik Mirası Koruma Der., Kados Kadikoy Bilim Kültür ve Sanat Dostları Der.,
Karabağları Geliştirme ve Güzelleştirme Der., Karabük İli Eflahi İlçesi Başığdırköyü
Kalkındırma ve Güzelleştirme Der., Karacaören Köyü Güzelleştirme ve Camii Yaptırma Der.,
Katı Atık Maddeleri Değerlendirme Der., Kavaklıdere Dayanışma ve Güzelleştirme Der.
Kavaklıderem, Kızıldağ Yaylası İmar ve Kalkındırma Der., Kızılören Ekinova Köyü
Güzelleştirme Der., Kızılören Kasabası Geliştirme Güzelleştirme Kalkındırma ve Camii
148
kayda alınmış hareketler olduğu (Çevre Gönüllüleri Derneği, Çevre Koruma
Derneği, DHKD, Çevre Dostları Derneği gibi); TEMA Vakfı’nın farklı
temsilcilikleriyle 26 kez yer aldığı; ÇEKÜL, Çevre Koruma Derneği gibi
hareketlerin şube temsilcilikleriyle veritabanında tekrarlandığı saptanmıştır.
Sonuç olarak, Veritabanı çalışmasında çevreyle dolaylı olarak ilgilenen ve
ilişkilendirilmişler ile şube temsilcilikleriyle ya da 2-3 kez kayda alınarak
tekrarlanan toplam 238 hareket bulunduğu tespit edilmiştir. Rehber’de gözlenen
sorunların bu çalışmada da bulunduğu, cami ve kuran kursu yaptırma
derneklerinin, Kombassan Vakfı, Birleşik Altyapı Müteahhitleri Derneği gibi
örgütlenmelerin bile çevre başlığında ele alınmış olduğu görülmüştür. Her iki
çalışma karşılaştırıldığında ise ilk bakışta niceliksel farklar dikkati çekmiştir.
Rehber’de olmayan hareketlerin Veritabanı’nda olabildiği ya da Rehber’de olup
Veritabanı’nda olmayan hareketlerin bulunduğu ve farklı tür örgütlenmelere
Veritabanı’nda çok daha ayrıntılı yer verildiği görülmüştür (örneğin, Rehber’de
Kur’an Kursu Yaptırma Yaşatma Der., Kombassan Vak., Konya Eğitim, Kültür ve Sağlık
Vak., Kopuzlar Vak., Kordon Der., Kozan Akçalı Uşağı Köyü Çatalgöl Yaylasını Yaşatma ve
Güzelleştirme Der., Köprülü Köyü Kalkındırma ve Güzelleştirme Der., Kurucuova Köyü
Güzelleştirme ve Geliştirme Der., Kuzoluk Yaylası Koruma ve Güzelleştirme Der., Mavi
Marmara Marmarayı Kurtarma Der., Megnesia’yı Koruma ve Yaşatma Der., Merzifon Han
Köyü Kal. Güz. Kültür Der., Meydan Yaylası İmar ve Kalkındırma Der., Mezitli Kristalcam
Sitesi Kalkındırma ve Güzelleştirme Der., Muğla Karabağları Geliştir. Ve güzelleştir. Der.,
Çağdaş Yaşamı Destekleme Der. Çanakkale Şubesi, Nişantaşı Koruma ve Güzelleştirme Der.,
Of ve Çevresi Kültür Dayanışma Der., Ödemiş Süs Bilgileri Yetiştirme Der., Ören Turizm
Tanıtma Eğitim ve Sağlık Vak., Pak Temiz Pak. Tem , Saimbeyliyi Güzelleştirme ve Koruma
Der., Salıkvan Yayla Şenliği ve Turizm Geliştirme ve Yaşatma Der., Samsun Kuş Gözlem
Kulubü, Sandıklı Akın Köyü Güzelleştirme Der., Sandıklı Alamescit Köyü Güzelleştirme
Camii Kuran Kursu Yaptırma ve Yaşatma Der., Sandıklı Ballık Kasabası Güzelleştirme Der.,
Sandıklı Dutağaç Köyü Güzelleştirme Der., Sandıklı Esnafı ve Sanayi Sitesi Koruma, Güz.
Yaşa. Der., Sandıklı Karasandıklı Köyü Güzelleştirme Camii Yaptırma ve Yaşatma Der.,
Sandıklı Koçhisar Köyü Güzelleştirme ve Cami Kuran Kursu Yaptırma ve Yaşatma Der.,
Sandıklı Örenkaya Kasabası Güzelleştirme ve Kalkındırma Der., Sandıklı Saltık Kasabası
Güzelleştirme Der., Sandıklı Sorgun Kasabası Güzelleştirme ve Yardımlaşma Der., Selçuk Efes
Kültür ve Turizm Vak., Selendiği Güzelleştirme Der., Sincanlı Akören Kasabası İmar ve
Güzelleştirme Der., Sincanlı Gezler Köyü İmar ve Güzelleştirme Der., Sincanlı Güneyköy
Kasabası İmar ve Güzelleştirme Der., Sincanlı Kınık Köyü İmar ve Güzelleştirme Der.,
Sincanlı Kırka Kasabası İmar ve Güzelleştirme Der., Sincanlı Küçükhöyük Kasabası İmar ve
Güzelleştirme Der., Sosyal Sorumluluk Eğitim Der., Sülün Köyü Geliştirme Güzelleştirme Su
Yolu Köy Yolu Yaptırma ve Yaşatma Der., Şavşat Yardımlaşma ve Güzelleştirme Der., Şuhut
Arızlı Köyü Güzelleştirme ve Geliştirme Der., Şuhut Kılıçkaya Köyü Güzelleştirme ve
Geliştirme Der., Taşova Gökpınar Köyü Sosyal Yar. Day. Gel. Güz. Ve Çevre Düzenleme Der.,
Tavşanlı ve Köylerini Geliştirme Der., Tekir Yaylası Ağba Semti Eser Mutlu Mahallesi
Geliştirme ve Güzelleştirme Der., Temiz Toplum Hareketi Der., Toprak Islahı Erozyonla
Mücadele Stratejik Ağaçlandırma Sakat ve Spastik Özürlülere Yardım ve Dayanışma Vak.,
Turgutreis Gönüllüleri Der., Türkiye Deprem Vak., Türkiye Ormancılık Kooperatifleri Merkez
Birliği , Türkiye Toprak İlmi Der., Ürküt Köyü Kalkındırma ve Güzelleştirme Der., Van Gölü
Havzası Turizm Geliştirme Der., Veliköy Güzelleştirme ve Kalkındırma Der., Vuslat Vak.,
Yalova Turizm Tanıtma ve Kültür Der., Yeşil Ayancık Koruma ve Yaşatma Der., YeşilköyYeşilyurt ve Sahil Koru. Kalkındır. Güzelleş. Der, Zeytinbeli Kasabası Turizm-Kültür ve
Güzelleştirme Der.
149
SOS Akdeniz Grubu, “Siyanürlü Altına Hayır” Bergama Köylüleri ve
Yeşillere ve İskenderun Çevre Koruma Derneği gibi etkin ve köklü
derneklere yer verilmemiştir).
Çalışmanın ikinci aşamasında, her iki çalışmada çevreyle dolaylı olarak
ilgilenen ve ilişkilendirilmiş olduğu saptananlardan geriye kalan hareketler
tespit edilmiş ve örgütlenme şekline göre sınıflandırılmıştır. Çalışmanın bu
aşamasında: Rehber’e göre 61 dernek, 13 vakıf, 12 farklı türde örgütlenmeyle
temsil edilen doğrudan çevreyle ilgili toplam 86 hareketin6; Veritabanına göre
de 201 dernek, 97 vakıf (63’ü İl Çevre Vakıfları), 44 farklı türde örgütlenmeyle
temsil edilen doğrudan çevreyle ilgili toplam 342 hareketin7 bulunduğu tespit
edilmiştir.
6
7
Dernekler: Ada Dostları, Antalya Çevre Gönüllüleri, Adıyaman Çevre ve Tanıtım Platformu,
Bandırma Çevre ve Eğitim Gönüllüleri, Bartın İli Doğayı Sevenler, Batman Çevre Gönüllüleri,
Büyükçekmece Çevre Koruma ve Güzelleştirme, Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme, Camili
(Macahel) Çevre Koruma ve Geliştirme, Cide Doğayı Koruma ve Güzelleştirme, Çevre
Ekolojisini Koruma, Çevre Kültür Kuruluşları Dayanışma, Çevre ve Sokak Hayvanları, Çevreyi
Koruma ve Geliştirme, Çiğdem Eğitim, Çevre ve Dayanışma, Datça Çevre, Denizli Tarihi ve
Doğal Çevreyi Koruma ve Yaşatma, Doğa ile Barış, Doğayı Sevenler, Diyarbakır Çevre
Gönüllüleri, Doğa, Doğa Gözcüleri, Doğa Melekleri, Doğa ve Hayvan Sevenler, Doğal Hayatı
Koruma, Doğu Karadeniz Ekolojik ve Kültürel Araştırmalar, Ereğli Sazlıkları (Akgöl) ve
Çevresini Koruma ve Çevresini Güzelleştirme, Ekolojik Yaşam, Eskişehir Çevre Koruma ve
Geliştirme, Foça Çevre Dostları, Gaziantep Çevre Dostları, Giresun Çevre Kültür ve
Yardımlaşma, Hacıbektaş Çevre Koruma ve Güzelleştirme, İçel Çevre Gönüllüleri, İstanbul
Turizm, Kültür ve Çevre Gönüllüleri, Kahramanmaraş Çevre Doğal Hayatı Koruma ve Kültür,
Kahramanmaraş Mahallî Çevresel ve Kültürel Değerleri Yaşatma, Kazanlı Chelenia Mydas
(Yeşil Deniz Kaplumbağaları) Çevre Koruma, Kuşadası Belediyesi Çevre ve Kültür
Hizmetlerini Geliştirme, Küresel Denge, Merdan Ahlak Kültür ve Çevre, Marmaris Çevre
Koruma, Muğla Çevre Geliştirme, Orman Çevre Eğitim Gönüllüleri, Osmaniye Çevre Dostları,
Samandağ Çevre Koruma ve Turizm, Sinop Çevre Dostları, Sinop Turizmi ve Çevre Sevenler,
Sivas Ahlak Kültür ve Çevre, Sosyal Ekolojist Dönüşüm, Şile Çevre Gönüllüleri, Tarsus Çevre
Koruma Kültür ve Sanat Merkezi, Tomarza Ahlak Kültür ve Çevre, Tire Çevre Koruma
Yeşillendirme, Topaloğulları Kültür Dayanışma ve Çevre Koruma, Türkiye Tabiatını Koruma,
Türkiye Çevre Koruma ve Yeşillendirme Kurumu, Ulusal Doğa Koruma ve Belgeselleme,
Yeşil Adımlar Çevre Eğitim, Yeşil ve Estetik Kapadokya Çalışma Grupları, Zonguldak Çevre
Sağlığını Koruma Derneği. Vakıflar: Amasya Çevre Koruma, Amasya İli Kültür ve Tabiat
Varlıklarını Koruma ve Eğitim, Aydın İli Çevre Koruma, Çevre Koruma ve Ambalaj Atıkları
Değerlendirme, Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma, Çevre, Eğitim, Sağlık ve
Sosyal Yardımlaşma, Doğa ve Çevre, Erzurum Çevre Koruma, Karadeniz Eğitim Kültür ve
Çevre Koruma, Mersin Çevre Koruma, Türkiye Erozyonla Mücadele, Ağaçlandırma ve Doğal
Varlıkları Koruma, Türkiye Çevre Eğitim, Türkiye Çevre Vakfı. Diğer Örgütlenmeler:
Arkadaş Çevre Grubu, Doğa Savaşçıları Çevre Örgütü, Doğu Akdeniz Çevrecileri Ortak
Sekreterliği, Gökova Sürekli Eylem Kurulu, Greenpeace Akdeniz, İksir Ekoloji Kolektifi,
İstanbul Çevre Konseyi Federasyonu, Kütahya Yerel Gündem 21, S. S Sivil Organize Semtler
Çevre Kültür İşletme Kooperatifi, S. S. Okur Çevre Kültür ve İşletme Koop, Tunceli Dern. ve
Vakıfları Tarafından Seçilmiş Munzur Vadisi ve Çevresini Koruma Kurulu, Yerel Gündem 21
Çevre Geliştirme Proje Üretim Uygulama ve İşletme Koop.
Dernekler: Adana Bölgesi Doğayı Koruma, Adana Çevre Gönüllüleri, Adana Çevre Koruma,
Adana Çevre Koruma ve Sorunları, Adana Çevre ve Tüketici Koruma, Ağaçlandırma ve
Doğayı Koruma, Akbük Köyü ve Civarındaki Doğayı Koruma ve Yaşatma, Aksaray Doğayı
150
Sevenler, Aksaray Ortaköy Ağaçlandırma Ormanları Koruma ve Güzelleştirme, Alanya Çevre
Eğitim ve Mavi Bayrak, Alanya’yla Çevre, Alaplı Çevre Koruma, Ankara Çubuk Avcılar ve
Doğayı Koruma, Ankara Doğal Güzellikleri Koruma, Arhavi İlçesi Doğa Koruma ve Yayla
Turizmini Geliştirme, Ataköy Çevre Dostları, Av Hayvanlarını Koruma ve Yaşatma, Aydın
Ağaçlandırma Çevreyi ve Doğayı Koruma, Aydınlık Çevre, Bafra Doğal Hayatı Koruma,
Balaban Köyü Çevre Güzelleştirme ve Kültür, Balıkesir Çevreyi ve Doğayı Koruma, Bartın
Çevre, Kültür, Doğa Varlıkları Koruma, Başak Ekolojik Yaşam, Başçiftlik Ahlak Kültür ve
Çevre, Batman Çevre Gönüllüleri, Bayramiç Evciler Kültür Çevre Güzelleştirme, Beyşehir
Çevre Gönüllüleri, Beyşehir Doğal Kültürel Zenginlikleri Koruma Yaşatma, Bigadiç İlçesi
Doğayı Sevenler, Bodrum Yalıkavak Çevre ve Fok Araştırmaları, Bodrum Yalıkavak İnsan
Doğa ve Çevre, Bozburun Çevre Gönüllüleri, Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme,
Büyükçekmece Çevre Koruma ve Güzelleştirme, Camili Çevre Koruma ve Geliştirme, Ceyhan
Çevre Gönüllüleri, Ceyhan İlim Kültür ve Çevreyi Koruma, Çamlı Köyü Çevre Koruma,
Çanakkale Çevre Gönüllüleri, Çeşme Doğa ve Hayvan Sevenler ve Koruyanlar, Çevre
Danışmanlık ve Mühendislik Birliği, Çevre Dostları, Çevre Eğitim ve Koruma, Çevre
Ekolojisini Koruma, Çevre Geliştirme, Çevre Girişimi, Çevre Gönüllüleri, Çevre Hizmetleri,
Çevre Koruma Araştırma ve Doğa Sporları, Çevre Koruma, Çevre Koruma ve Güzelleştirme
Ağrı, Çevre Koruma-Ayvalık Güzelleştirme, Çevre Kültür Girişimcileri, Çevre Kültür ve
Turizm Tirebolu, Çevre ve Tüketiciyi Koruma, Çevreyi Koruma ve Geliştirme, Çevreyi
Koruma ve Yaşatma, Çiğdem Eğitim, Çevre ve Dayanışma, Çorlu Çevre, Çukurova Çevre
Gönüllüleri, Diyarbakır Çevre Gönüllüleri, Datça Çevre, Datça/Aktur Çevre Koruma,
Değirmenli Köyü Av Hayvanları ve Doğayı Koruma, Demirköy Doğayı Kültürel Değerleri
Koruma ve Tanıtma, Denge Doğa Koruma ve Araştırma, Deniz Kaplumbağaları ve Doğal
Hayatı Koruma, Deniztemiz, Didim Yeşilkent ve Civarı Çevre Gönülcüleri, Doğa, Doğa
Dostları, Doğa Gezginleri, Doğa Gözcüleri, Doğa ile Barış, Doğa İnsan İşbirliği, Doğa
Melekleri, Doğa Sevenler Yardımlaşma ve Dayanışma, Doğa ve Hayvan Severler, Doğa ve
Yaban Hayatı Koruma, Doğal Denge Ekolojik Yaşam Üretim ve Tüketim, Doğal Hayatı
Koruma, Doğaya Davet, Doğayı Duyanlar, Doğayı Sevenler, Doğayı ve Çevreyi Koruma,
Doğayı ve Hayvanları Koruma, Doğayı, Hayvanları Koruma Yaşatma, Doğubayazıt Çevre
koruma ve Güzelleştirme, Edirne Çevre Gönüllüleri, Ege Doğal Yaşamı Koruma, Eğirdir Gölü
ve Çevresini Kurtarma Koruma, Ekolojik Yaşam, Ekosistemi Koruma ve Doğa Sevenler, Ereğli
Sazlıkları Akgöl ve Çevresini Koruma ve Güzelleştirme, Esenboğa Çevre Kültür ve Doğal
Hayatı Koruma, Eskişehir Çevre Koruma ve Güzelleştirme, Foça Çevre Dostları, Geri
Dönüşümlü Maddeler Toplatma ve Çevre Koruma, Giresun Çevre Kültür ve Yardımlaşma,
Gökbez Köyü Güzelleştirme ve Doğal Hayatı Koruma, Göynücek Tarım Ürün. Doğ. Kor. ve
Afetten Kor., Gözsüzce Köyü Deniz Kaplumbağaları Doğal Hayatı Koruma, Gümüşlük Beldesi
Çevre Koruma Kültür Sanat Eğitim ve Sağlık, Gümüşay Sağlık Yardımlaşma Kültür ve Çevre,
Güneş Enerjisi ve Çevre, Güzelbahçe Kültür ve Çevre Güzelleştirme, Hakkari Doğa Tarihi
Güzelliklerini ve Ters Lale Koruma, Hakkari’nin Doğal ve Tarihi Güzelliklerini Koruma, İçel
Çevre Dostları, İhsaniye Döger Çevre Yeşillendirme Güzelleştirme Sosyal ve Kültürel
Dayanışma, İskenderun Çevre Koruma, İzmir Atatürk Ormanını Kurma Koruma ve Anıt
Yaptırma, Kahramanmaraş Çevre Koruma, Karabük Çevre, Karadeniz Çevre, Karadeniz
Çevrecileri Doğal Çevreyi Koruma, Karadeniz Ereğli Çevre Koruma, Karadeniz Ereğli Tarih
Doğa ve Kültür Yaşatma, Karadere Bağları Çevre Koruma ve Geliştirme Derneği, Kayseri
Çevre Dostları, Kazanlı Chelonia Mydas Çevre Koruma, Kazanlı Çevre Koruma, Keçiören
Doğa Sevenler, Kemaliye Çevresini Ağaçlandırma ve Doğasını Koruma, Kırsal Çevre ve
Ormancılık Sorunları Araştırma, Kilyos Çevre Koruma, Kilyos Doğal Çevre. Kor. ve Çevre
Kültür. Geliştirme Der, Kocaeli Çevre Eğitimi ve Koruma, Kocaeli Doğayı Koruma ve
Güzelleştirme, konaklı Çevre ve Doğayı Koruma Derneği, Konaklı Çevreyi Koruma, Konya
Çevre Koruma Eğitim ve Araştırma, Konya Çevre Sağlığını Koruma Birliği, Kozan
Akçalıuşağı Köyü Yol, Su ve Çevreyi Koruma, Köyceğiz Turizm ve Çevre, Küç. Kumla Büy.
Kumla Karacaali NarlıÇev. Koru. ve Güzel., Küçükyalı Çevreyi Koruma ve Kültür Dayanışma,
151
Küre Dağları Milli Parkı Ekoturizm, Küresel Denge, Kütahya Ağaçları ve Ormanları Koruma,
Kütahya Doğa ve Hayvan Sevenler, Ladik Doğayı ve Çevreyi Koruma Doğa Der, Malatya
Çevre Orman Eğitimi ve Sosyal Faaliyetleri Geliştirme, Malhatun Çevre Dostluk ve Kültür,
Manisa Çevre ve Kültür Varlıklarını Koruma, Marmaris Çevre Koruma, Mavi Yeşil Dostlar,
Mercimek Köyü Güz. Çevre Düz. ve Kor., Mersin Çevre Dostları, Meydancık Tanıt. Geliştir.
Turizm ve Doğal Hayat Koruma Der., Muğla Çevre, Of İlçesi Cumapazarı Beldesi Cumavank
Yaylasını Kalkındırma Güzelleştirme Turizm ve Tabiat Varliklarını Koruma, Oran Şehri Çevre
Koruma, Ordu Çevre, Orman Çevre Eğitim Gönüllüleri, Osmaniye Çevre Dostları, Osmaniye
Çevre Koruma, Özdemir Köyü Güzelleştirme ve Çevreyi Koruma, Pozantı İlçesi Fındık
Yaylası Doğal Kaynakları Koruma Yaşatma ve Güzelleştirme, Rize Çevre Gönüllüleri, Sağlıklı
ve Yeşil Çevre, Sağlıklı Yeşil Çevre, Sakarya İli Kaynarca İlçesi Çevre Gönüllüleri, Nevşehir
Çevre Koruma, Sinop Çevre Dostları, Sorgun Çevre Ahlak Kültür, SOS Akdeniz,
Sürdürülebilir ve Ekolojik Tarım, Şavşat Köyü Çevre Koruma ve Kalkındırma, Şerefli
Koçhisar Ağaçlandırma ve Yeşillendirme, Tarihi Koruma ve Doğayı Yaşatma, Tekirdağ
Doğayı ve Çevreyi Koruma, Teknoloji Çevre Eğitim ve Kültür, Tire Çevre Koruma
Yeşillendirme, Topaloğulları Kültür Dayanışma ve Çevre Koruma Der., Turizm ve Çevre
Koruma, Türk Ekoloji ve Hidro-Klimatoloji, Türkbükü Çevre Koruma Sanat Kültür ve Turizm,
Türkiye Çevre Koruma ve Yeşillendirme Kurumu, Türkiye Ormancılar, Türkiye Tabiatını
Koruma, Ulusal Doğa Koruma ve Belgeselleme, Uşak Çevre Gönüllüleri, Uşak Çevreyi
Koruma ve Yeşillendirme, Uzunköprü Çevre Gönüllüleri Derneği, Ürmezi Güzelleştirme Çevre
Koruma Turizm, Van Gölü Çevre Koruma, Veysipaşa Korusu Tarih Eğitim ve Çevre, Vizara
Yaylası Koruma ve Güzelleştirme, Yalıkavak İnsan Doğa ve Çevre, Yatağan Çevre Koruma,
Yeşil Adımlar Çevre Eğitimi, Yeşil Artvin, Yeşil Barış Çevre, Yeşil Borçka, Yeşil ve Estetik
Kapadokya Çalışma Grupları, Yeşilyurt Çevre Koruma ve Güzelleştirme, Yumurtalık Turizm
ve Çevre Koruma, Zeytinburnu Çevre ve Kültür, Zonguldak Çevre Koruma, Zonguldak Çevre
Sağlığını Koruma Derneği. Vakıflar: Adıyaman, Afyon, Ağrı, Aksaray, Amasya, Ankara,
Antalya, Artvin, Aydın, Bilecik, Bingöl, Bolu, Burdur, Bursa, Çankırı, Denizli, Diyarbakır,
Düzce, Edirne, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Eskişehir, Gaziantep, Giresun , Gümüşhane, Hatay,
Isparta, İçel, İstanbul, İzmir, Kahramanmaraş, Karaman, Kars, Kastamonu, Kayseri, Kırıkkale,
Kırklareli, Kilis, Kocaeli, Konya, Kütahya, Malatya, Manisa, Muğla, Muş, Ordu, Rize,
Sakarya, Samsun, Siirt, Sinop, Sivas, Şanlıurfa, Şırnak, Tekirdağ, Tokat, Trabzon, Uşak, Van,
Yalova, Yozgat, Zonguldak İli Çevre Koruma Vakfı. Ankara Çevre Koruma, ÇamlıhemşinHemşin Doğa ve Kültür, Çekül, Çevre Eğitim Sağlık ve Sosyal Yardımlaşma, Çevre Koruma
ve Ambalaj Atıkları Değerlendirme, Çevre Koruma ve Araştırma, Çevre Sağlığını Koruma,
Doğa ve Çevre, Doğal Hayatı Koruma Geliştirme, Doğal Hayatı Koruma, Doğal Sağlığı
Koruma, Gaye Eğitim, Sağlık, Spor Ve Çevre, İstanbul Çevre Koruma, Kalkandere Eğitim,
Sağlık, Çevre ve Kültür, Karadeniz Eğitim Kültür ve Çevre Koruma, Kayseri Erozyonla
Mücadele ve Ağaçlandırma, Kenan Evren Eğitim, Kültür ve Doğayı Koruma, Kocabey Sahara
Çevre Koruma ve Hizmet, Kriton Curi Çevre, Kuş Cenneti ve Çevre Güzelleştirme, Muğla
Eğitim Çevre Koruma ve Dayanışma, Nilüfer Damalı Eğitim Kültür ve Çevre, Ormancılık ve
Tabiatı Koruma, Salihli Gediz Havzası ve Bozdağ Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma Çevre ve
Kalkınma, Sancaktepe Kültür Sağlık Çevre ve Hizmet, Sultan Sazlığı Tabiatı Koruma, Temel
Hizmetler Eğitim Turizm Sağlık ve Çevresel Değerler, Temiz Enerji Çevre, Türkiye AnıtÇevre Turizm Değerlerini Koruma, Türkiye Çevre Eğitim, Türkiye Çevre Koruma, Türkiye
Çevre, Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma, Türkiye’de
Doğayı Koruma, Yalın Kılıç Eğitim Kültür Sanat ve Çevre Vakfı Diğer Örgütlenmeler:
Adana Barosu Çevre Komisyonu, Adıyaman Çevre ve Tanıtım Platformu, Akdeniz Foku
Araştırma Grubu, Akdeniz Üniversitesi Çevre Sorunları Araştırma ve Uygulama Merkezi,
Ankara Kuş Gözlem Topluluğu, Ankara Sanayii Odası Çevre Komisyonu, Arkadaş Çevre
Grubu, Bergama Çevre Yürütme Platformu, Bodrum Habitat Çevre Kozası, Çorum Kuş
Gözlem Topluluğu, Denizli Çevre Spor Kulübü, Doğa Savaşçıları Çevre Örgütü, Doğu
Akdeniz Çevre Dernekleri Ortak Sekretaryası, Doğu Karadeniz Çevre Platformu, Dokuz Eylül
152
Türkiye’de Çevreye Doğrudan Odaklı Çevre Hareketlerinin Çevresel
Yaklaşımları
Rehber ve Veritabanı çalışmalarının incelenmesiyle çevreci hareketlerin
kimlerden oluştuğu sorusunda hemfikir olunmadığı; çevreyle doğrudan veya
dolaylı olarak ilişkilendirilmiş olan hareketlerin “çevreci sivil toplum
kuruluşları” başlığı altına alınabildiği argümanlarını doğrulamış ve bu
çalışmalarda yer alan çevreye doğrudan odaklı hareketler saptanmıştır.
Çalışmanın bu bölümünde ise bu hareketlerin çevresel yaklaşımlarına göre
hangi grup altında ve nasıl sınıflandırılabileceği sorusuna cevap aranmaya
çalışılmıştır. Bu amaç doğrultusunda çevreye doğrudan odaklı olduğu saptanan
hareketler ele alınmıştır. Ancak bu hareketler incelendiğinde, çok sayıda
çevreye odaklı (Rehber’de: 86, Veritabanı’nda: 342) hareketin olduğu;
bunların çok büyük bir bölümünü mahallî ve il düzeyindeki ya da bir alanın
güzelleştirilmesine, korunmasına odaklı hareketler ile sivil olduğu tartışılanların
oluşturduğu görülmüştür. Bu nedenle, ilk aşamada bunlar üzerinde bir
ayıklamaya gidilmiş ve sivil olduğu tartışmalı olanlar ile mahallî ve il
düzeyinde faaliyet gösterenler hareketler bunlara ilişkin bilgilerin olmaması ya
da kısıtlı olması nedeniyle çalışma kapsamına alınmamıştır. Daha sonra
etkinliklerini bölgesel, ulusal, uluslararası düzeyde yoğunlaştıran, sivil olduğu
tartışılmayan hareketler ele alınmış ve bunlardan yazılı kaynaklar ile internet
üzerinden erişilebilenler tespit edilerek çalışma kapsamına alınmıştır (Tablo 1).
Üniversitesi Çevre Araştırma ve Uygulama Merkezi, Ekoloji Kolektifi, Gayrettepe Çevre
Kültür ve İşletme Koop, Gökova Sürekli Eylem Kurulu, Greenpeace Akdeniz Ofisi-Türkiye,
İstanbul Çevre Konseyi Federasyonu, İstanbul Sosyal Ekoloji Grubu, İzmir Çevre Hareketi
Avukatları, İzmir Dokuz Eylül Dağcılar ve Doğaseverler Kulübü, Karaburun Çevre Kültür
Turizm Birliği, Karaburun Sivil İnisiyatif, Karadeniz Doğa Koruma Federasyonu, Karadeniz
Teknik Üniversitesi Çevre Kulübü, Karadeniz Teknik Üniversitesi TEMA Kulübü, KTÜ Doğal
Varlıkların Korunması ve Erozyonla Mücadele Kulübü, Marmara Çevre Platformu, ODTÜ
Doğa Topluluğu, Osmangazi Ünv. Çevre ve Sanat Kulübü, Samsun Çevre Kulübü, Samsun
Kuş Gözlem Kulübü, Sanayi Odası Çevre Komisyonu, ‘Siyanürlü Altına Hayır ‘ Bergama
Köylüleri, SOS Akdeniz Grubu, SOS Ankara Çevre Gönüllüleri, SOS Çevre Platformu Düzce
Şubesi, SOS İstanbul Çevre Gönüllüleri Platformu, Tokat Doğal Hayatı Kültür ve Tabiat Var.
ve Çevre Yaşat. K, Ulupınar Çevre Koruma Kooperatifi, Ulusal Su Samuru Data Bank Çalışma
Grubu, 100. Yıl Ünv. Çevre Sorunları Arş. ve Uyg. Merk., Yerel Gündem 21 Çevre Çalışma
Grubu, Yeşil Kuşak Çevre Öncüleri Grubu, Yeşiller
153
Tablo 1: Çalışma Kapsamına Dâhil Edilen Doğrudan Çevreye Odaklı
Hareketler
Dernek Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme, Büyükçekmece Çevre Koruma ve
Güzelleştirme, Camili (Macahel) Çevre Koruma ve Geliştirme, Çevre
Danışmanlık ve Mühendislik Birliği, Çevre Dostları, Çevre Kültür Kuruluşları
Dayanışma, Çevre ve Tüketiciyi Koruma Çevreyi Koruma ve Geliştirme,
Deniztemiz, Diyarbakır Çevre Gönüllüleri, Doğa, Doğa Gezginleri, Doğa
Gözcüleri, Doğa İle Barış, Doğa İnsan İşbirliği, Doğa Melekleri, Doğa ve Hayvan
Sevenler, Doğal Hayatı Koruma, Doğayı, Hayvanları Koruma Yaşatma, Doğu
Karadeniz Ekolojik ve Kültürel Araştırmalar, Ege Doğal Yaşamı Koruma,
Ekolojik Yaşam, Gümüşlük Çevre Koruma Kültür Sanat Eğitim Sağlık, Kırsal
Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma, Küresel Denge, İskenderun Çevre
Koruma, Merdan Ahlak Kültür ve Çevre, Orman Çevre Eğitim Gönüllüleri,
Orman Çevre Eğitim Gönüllüleri, Sinop Çevre Dostları, Tarsus Çevre Koruma
Kültür ve Sanat Merkezi, Türkiye Çevre Koruma ve Yeşillendirme Kurumu,
Türkiye Ormancılar, Türkiye Tabiatını Koruma, Ulusal Doğa Koruma ve
Belgeselleme, Yeşil Adımlar Çevre Eğitim Derneği.
Vakıf
Çevre Koruma ve Ambalaj Atıkları Değerlendirme, Çevre Koruma ve Araştırma,
Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma, Çevre, Eğitim, Sağlık ve Sosyal
Yardımlaşma, Doğa ve Çevre, Doğal Hayatı Koruma, Karadeniz Eğitim Kültür ve
Çevre Koruma, Temiz Enerji, Türkiye Anıt-Çevre Turizm Değerlerini Koruma,
Türkiye Çevre Eğitim, Türkiye Çevre, Türkiye Erozyonla Mücadele,
Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma.
Diğer
Akdeniz Foku Araştırma Grubu, Arkadaş Çevre Grubu, Bergama Köylüleri, Çevre
Duyarlılığı Grubu, Doğa Savaşçıları Çevre Örgütü, Doğu Akdeniz Çevrecileri
Ortak Sekreterliği, Ekoloji Kolektifi, Gökova Sürekli Eylem Kurulu, Greenpeace
Akdeniz, İstanbul Çevre Konseyi Federasyonu, Karadeniz Doğa Koruma
Federasyonu, Marmara Çevre Platformu, S. S Sivil Organize Semtler (S. O. S)
Çevre Kültür İşletme Kooperatifi, SOS Akdeniz Grubu, Tunceli Dernekleri ve
Vakıfları Tarafından Seçilmiş Munzur Vadisi ve Çevresini Koruma Kurulu,
Yeşiller.
Çalışmanın ikinci aşamasında çevreci hareketlere ilişkin literatürde
hareketlerin hangi yöntem ve sınıflandırmalarla ele alındıkları incelenmiştir
(Tablo 2).
Tablo 2: Çevreci Hareketlerin Sınıflandırılması
Ölçütler
Porritt (1989)
Nohl (1994)
Kaynak ve
Eğilimlerine
Sınıflamalar
Göre
Çevresel
yaklaşımlarına Göre
Doğa
Korumacılar-Gelenekçiler,
Liberterler, Reformistler
Radikal
Yeşiller, Köktenciler (Radikaller), Doğa ve Çevre
Korumacılar, Sanayi ve Çevre Korumacıları
154
Ural (1993)
Etki Derecesi ve
Eylemlerinin Erimine
Göre
Gürsel (1995)
Bölgesel Düzeyde Ortaya Çıkan Yetersiz Bütçeli
Hiçbir Kadroya Sahip Olmayan Gruplar, Kısmen
bir Büroya ve Yayınlara Sahip Üyelerinin
Çalıştığı Gruplar
Gerçekçiler, Hayalciler
Schaninberg
(1997)
Hareketlere Katılan
Bireylere Göre
Kozmetolojistler,
Radikaller
Melioristler,
Erdoğan ve
Ejder (1997)
Çevre ve Egemen
İlişkiler Düzenine
Göre
Düzenin İşleyişini Meşrulaştıran Destekleyenler,
Çevre Bozucu Aksaklıkların Giderilmesini ve
Düzenin İşleyişinin Gelişmesini Savunanlar,
Düzenin Çevre Bozulmalarına Neden Olduğunu
Savunan Değişimci Örgütlenmeler
Ökmen (2004)
Çevreci Siyasal
Akımlara Göre
Doğa
Korumacı
Gelenekçiler,
Özgürleştirici Çevreciler, Reformcular
Adem (2005)
Çevrecilik Yaklaşıma
Göre
Yeşiller, Ekolojistler,
Çevreciler
Doğa
Reformistler,
Radikal
Korumacılar,
Çevreci sivil toplum hareketlerine ilişkin literatüre bakıldığında, çevreci
hareketlerin farklı sınıflamalarla ele alındığı ve sınıflamaların, hareketlerin
kaynak ya da eğilimlerine, etki derecesine, harekete katılanlara ya da egemen
ilişkiler düzenine bağlı kalınarak yapıldığı görülmüştür. Türkiye’deki literatüre
bakıldığında da farklı sınıflamaların ele alındığı (Tablo 3); örneğin, çevre
hareketleri arasında görüş ayrılıklarının bulunduğunun öne sürülebileceğini
belirten Keleş (1992: 169), bunların Salt Çevreci ve Gökkuşağı Tipi (çevre
sorunları yanında toplumsal sorunların çözümüyle de ilgi, türlü renklerin
karışımında oluşan) çevreci akımlar; Ural (1993) Bölgesel Düzey’de Ortaya
Çıkan Yetersiz Bütçeli Hiçbir Kadroya Sahip Olmayan ve Kısmen bir Büroya
ve Yayınlara Sahip Üyelerinin Çalıştığı Gruplar (Nohl, 1994: 23); Nohl (1994)
Yeşiller, Köktenci Çevreciler, Doğa ve Çevre Korumacıları, Sanayi ve Çevre
Korumacılar (Pusch, 1995: 173); Özdemir (2005) Yeşiller, Radikal Çevreciler,
Korumacılar olarak ele almıştır. Atauz (2000: 199-201) ise çevreci hareketleri
1950 Öncesi-Seçkinci Hareketler Karakteri, 1950-80 Arası-Seçkinci Hareketler
Karakteri, 1980 Sonrası-Kitlesel Karakter; Adem (2005: 73) de hareketlerin
aktivite, büyüklük, amaç, felsefe, kuruluş ve söylem konularına göre
ayrılabileceğini ancak, bunu yapmanın zor olduğunu da belirterek “1980 Öncesi
ve Sonrası Hareketler” başlığı altında incelemiştir.
155
Tablo 3: Türkiye’deki Çevreci Hareketlerin Sınıflandırılması
Nohl (1994)
Keleş (1992)
Ural (1993)
Yeşiller, Köktenciler (Radikaller), Doğa ve Çevre Korumacılar, Sanayi ve
Çevre Korumacıları
Salt Çevreciler, Gökkuşağı Tipi Çevreciler
Özdemir (2005)
Bölgesel Düzeyde Ortaya Çıkan Yetersiz Bütçeli Hiçbir Kadroya Sahip
Olmayan Gruplar, Kısmen Bir Büroya ve Yayınlara Sahip Üyelerinin Çalıştığı
Gruplar
Yeşiller, Radikal Çevreciler, Korumacılar
Adem (2005)
1980 Öncesi Hareketler, 1980 Sonrası Hareketler
Atauz (2000)
1950 Öncesi-Seçkinci Hareketler Karakteri, 1950-80
Hareketler Karakteri, 1980 Sonrası-Kitlesel Karakter
Arası-Seçkinci
Yukarıdaki sınıflandırmalar içinde Nohl’un (1994) sınıflandırması
Türkiye’deki çevreci hareketleri; teknoloji, endüstriyle doğa arasındaki tercih,
demokrasi ve politika anlayışı doğrultusunda “çevresel yaklaşımları” boyutuyla
ele alan bir sınıflandırmadır. Nohl, kuruluşların programlarını, yazılarını tahlil
ettikten sonra sınıflandırmaya çeşitli hareketleri de yerleştirmiş; akımlar
arasında koşutluk, ayrışma ve eşgüdüm olabildiğini, örneğin Radikallerle
Yeşiller arasında demokrasi anlayışı konusunda belirgin koşutlukların
olduğunu, bazen akımlar arasındaki tartışmaların iş birliğini imkânsızlaştırabildiğini, akımlar arası eşgüdümlerin (Nükleer Karşıtı Platform altında
yürütülen eylemlere Sanayici Çevrecileri hariç hemen tüm örgütler katılmıştır)
olabildiğini vurgulamıştır (Nohl, 1994: 26).
Görmez (2003: 99-100) ekolojik düşünce ve hareketin farklı grup ve
merkezlerle faaliyet gösterdiğini, önemli fikir ve eylem ayrılıkları taşıdığını,
ekolojik düşüncenin düşünce yapısını bütün grup ve düşünceler için
verilemeyeceğini, ancak bütün grupların fikir birliği içinde olduğu konuların da
olabildiğini belirtmiştir. Pustu (2004: 6-7) da Türkiye çevre hareketinin
örgütlenme, amaç, strateji açısından değişiklik gösteren, çeşitli faaliyetleri
kapsayan, geniş, dağınık, homojen olmayan görünüme sahip olduğunu
belirtmiştir. Keleş (1992: 169-183) de Çevreci Akımların kapsamı, yönü ne
olursa olsun hepsinin de halkın bilinçlenme konusuyla ilgilendiklerini ve
Türkiye çevre hareketlerine öncülük edenler arasında ekonomik gelişme ve
çevre koruma hedeflerinin çelişmekte olmadığını benimseyenlerin çoğunlukta
göründüğünü, çevre hareketlerinin tutumlarını kendi siyasal ve ideolojik
konumlarına göre biçimlendirdiklerini çevreci baskı grupları ile gönüllü
kuruluşlarda çok açık olmasa da ideolojik oluşumların bulunduğunu belirtmiştir.
Esengün (2006: 637) da Türkiye’de birçok çevreci hareketin doğası birbirinden
farklıyken çalışma ve yaklaşımlarının benzer olabildiğini vurgulamıştır. Diğer
taraftan, çevreci hareketler birbirinden ayırmanın pek anlamı olmayacağı da
tartışılmaktadır. Örneğin, Atauz (1994: 17) “kimin çevreci” hareketlerin içinde
veya dışında olduğunu değerlendirmeye ve bir ayıklamaya kalkışmanın
herhangi bir anlamı olabilir mi? Bu alanda olan, olduğunu düşünen, ordaymış
gibi yapan, orada olduğuna inandırmaya çalışan her birim, bu kavramın
156
ülkedeki durumu açısından, bir anlam işaret etmektedir. Önemli olan bu
anlamları yorumlayabilmek, ondan bir değerlendirme öğesi türetebilmek.”
demektedir. Sosyal hakları daraltılan öğrenci hareketinin parasız eğitim, fabrika
işçilerinin fazla mesai alacakları ve ücretleri adına ya da altın madenlerini
köylerine sokmak istemeyen köylülerin mücadelesini “emeğin ekolojik
mücadelesi” olarak tanımlayan Özlüer (2007: 175-176) de bu mücadelelerin
nasıl adlandırılıp tanımlandıklarının ötesinde, kapitalizmin zor aygıtları
karşısındaki pratiklerine göre anlamlandırılması gerektiğini belirtmektedir. Bu
pratiğin, pragmatik eksen ve teori tarafından da biçimlendirildiğini, yeniden
üretildiğini belirten Özlüer (2007), bu nedenle hareketleri devrimci, ekolojist,
sosyalist, ilerici, sosyal demokrat, çevreci ve yeşil olarak adlandırmanın hiçbir
şeyi ifade etmeyeceğini; kendine sosyalist-ekolojist diyen örgütte gerici bir
pratik üretilebileceği gibi taş ocaklarına karşı direnen MHP’li olduğu varsayılan
köylülerin de devletin zor aygıtları ve sermaye karşısında yaşamları adına
direnerek devrimci bir pratik yaratabileceklerini vurgular. Ancak, bu
düşüncelerin yanında yadsınamayacak bir konu da Türkiye çevreci hareketlerine
ilişkin cevap bekleyen sorulardır. Türkiye’de çevreci düşünce ve hareket
kendinden mi gelişmiş, yoksa dışarıdan mı beslenmiştir? Yüzlerce çevreci
hareket içinde gerçekten çevre düşüncesini içselleştirmiş yaklaşımlar mevcut
mudur? Çevreye odaklı hareketler gelecekte çevre düşüncesinin gelişiminde rol
oynayabilecekler mi? Yoksa bu rol çevre kültürü oluşturmanın ötesine
geçemeyecek mi? şeklindeki sorulara cevap alınmasında ise ilk adım çevreci
hareketlerin yaklaşımlara göre sınıflandırılmasına bağlı gözükmektedir.
Bu bağlamda, çalışmanın son aşamasında çalışma kapsamındaki hareketler
üzerinden Türkiye çevre hareketleri çevresel yaklaşımlarına göre sınıflandırılmaya çalışılmıştır. Rehber ve Veritabanı’nda tespit edilen ve çalışma
kapsamına dâhil edilen 35 dernek, 12 vakıf ve 16 farklı türde hareket
tüzüklerine, kuruluş amaçlarına, manifestolarına, söylem ve etkinliklerine
bakılarak incelenmiş, ardından çevresel yaklaşımlarına göre bir sınıflandırma
denemesi yapılmıştır (Şekil 1). Ayrıca, rehber ve veritabanı çalışmalarında yer
almayan, ancak çevreci hareketler içinde ön plana çıkmaya başlayan bazı
hareketler (Sosyal Ekolojist Dönüşüm Derneği, Toplumsal Ekoloji Grubu gibi)
de sınıflandırmaya dâhil edilmiştir. İncelenen hareketler sonucu ortaya çıkan
tablo Türkiye’de;
─ Yeşil Politik ve Çevreci akımların olduğunu; ayrıca siyasal ilgileri ve
ideolojisiyle korumacılıktan ayrılmakta olan, “Yeni Ekolojik Yönelimler”
olarak da adlandırılan akımın8 da ülkemizde Greenpeace Akdeniz örgütüyle
8
Yeni ekolojik yönelim, siyasal ilgi ve ideolojisiyle korumacılıktan ayrılmaktadır. Friends of the
Earth, Greenpeace ileri sanayi toplumlarının nükleer enerji, sanayi kirliliği, asit yağmurları gibi
sorunları üzerinden temel bir toplumsal değişme ihtiyacını dile getiren yeni ekolojik
yönelimlerdir. Ekolojik sorunu toplumsal sistemle ilişkilendirerek yeni bir toplumsal model
arayışına girmektedirler. Bireysel değerlere ve insani toplumsal düzene vurgu yapar; modern
toplumun hiyerarşik ve bürokratik örgütlenmesi karşısında, küçük ölçekli ve komünal
157
temsil edildiğini ve bu örgütün söylem ve eylemleriyle korumacı ve çevresel
hakkaniyet yaklaşıma paralel nitelikleri bir arada taşıdığını9,
─ Çevreci Akımların, Yeşil Politik Akımlara göre niceliksel olarak baskın
olduğunu,
─ Çevreci Akım’ın içinde radikal eğilimli çevreci harekelerin olduğunu,
─ Yeşil Politik Akımların içindeki “Yeşiller” ve “Radikal Ekolojistlerin”
birçok çevresel tartışmada birlikte yer aldıklarını; Çevreci Akımların içinde yer
alan “radikal eğilimli çevrecilerin”10 de eylem ve kampanyalara katılımlarıyla
bunlara eklemlenebildiklerini,
─ Çevreci Akımların içinde yer alan “Doğa ve Çevre Korumacıların” da
kimi kampanyalarda Yeşil Politik Akımların içindeki hareketlerle iş birliğine
gidebildiklerini11,
─ Çevre hareketleri içinde değerlendirilen ve bu yolla Çevreci Akımlar
içinde ele alınan bazı hareketlerin12 koruma kaygısından çok, paydaşlarının iş
birliğine dayanan hareketler olduğu13,
─ Çevreci Akımların, apolitik niteliğe sahip olduğunu ancak “radikal
çevrecilerin” politik olma eğilimi taşıdıklarını,
örgütlenmeyi savunur. Doğrudan eylem modeliyle daha açık ve katılımcı bir siyasal sistemi
pratiğe geçirmeye çabalamaktadır. Ekolojik yönelim, “ideolojik yapılandırılmış eylem” tarzına
sahiptir. Toplumsal hareketler teorisi açısından bakıldığında, ekolojik yaklaşım yeni toplumsal
hareketler teorisinin açıklama çerçevesine girmektedir (Önder, 2003: 95-97).
9
Korumacı ve ekolojist yaklaşımı bir arada taşımasından dolayı Greenpeace Akdeniz bu
çalışmada, “Korumacı ve Çevresel Hakkaniyetçiler” başlığıyla adlandırılmıştır. Dreiling ve
Wolf’un (2001: 41), Amerika’daki örgütlerle ilgili çalışması ecocentric, korumacı ve korumacıçevresel hakkaniyet savunucuları şeklinde farklı yaklaşımların olduğunu göstermiş; Dreiling ve
Wolf, Earth First’ ecocentric, Firends of Earth’ korumacı, Greenpeace’i ise “korumacı-çevresel
hakkaniyet savunucuları” olarak nitelendirmiştir. Carmin ve Balser’in (2002:384) Friends of
Earth! ve Greenpeace üzerine araştırması ise her ikisinin eylemlerinin çevre korumaya da
güdümlü olduğunu göstermiştir. Ferry (2000:101) de Derin Ekoloji yaklaşımının Greenpeace,
Earth First gibi hareketleri, Sierra Club kadar güçlü birliklerin ideolojilerini ve Yeşil Partilerin
önemli bir kesimini esinlendirmekte olduğunu belirtmiştir.
10
Ana amaçları doğrultusunda ve korumacı yaklaşımlarıyla çevreci akımlar içinde yer alan, ancak
katıldıkları eylemler, kampanyalar ve söylemleriyle “apolitik” nitelikten farklı olan hareketler,
bu çalışmada “radikal eğilimli çevreciler” başlığıyla adlandırılmıştır.
11
GDO’ya Hayır Platformu ve Nükleer Karşıtı Platformda, doğa-çevre korumacılardan, radikal
ekolojistlere, Yeşillere kadar geniş yelpazede çevreci hareketler yer almaktadır.
12
Bu hareketler (ÇEVKO ve Çevre Danışmanlık ve Mühendislik Birliği Derneği) bu çalışmada,
“Sanayi Çevrecileri&Dayanışmacı Çevreciler” olarak adlandırılmıştır.
13
“Sanayi ve çevre korumacıları, kamuoyunda çevre sorununun gittikçe daha fazla konu edilmesi
sonucu oluşan siyasal tepkileri dengelemek için oluşmuşturlar. Kaba bir tabirle çevreden çok
menfaatlerinin korumacılığını yapmaktadırlar” (Pusch, 1995: 173-174). ÇEVKO ağırlıklı
olarak ambalaj atıklarının değerlendirilmesiyle ilgilenmekte, ancak kâğıt atıklarına ilgi
duymamaktadır. Üyelerinin çıkarları doğrultusunda olan bazı yasa ve yönetmelikleri
eleştirmekte, çevre kirliliğinin oluşma nedenini sanayiciye değil tüketiciye bağlamaktadır Bu
harekette çevreci yaklaşımdan ziyade ticari yaklaşım ön plandadır (Pustu, 2004: 7-11).
158
─ Yeşil Politik Akımların, politik niteliğe sahip olduğu, çevresel
yaklaşımlarının sadece çevre meselesinden ibaret olmadığı ve toplumsal
sorunların, yaklaşımda ağırlığını hissettirdiğini,
─ Çevreci Akımlar ile Yeşil Politik Akımların halkın bilinçlendirilmesi ve
farkındalık artırılması konusunda benzer etkinliklere sahip olduklarını,
─ Çevreci akımların yanında çevre mücadelesinin diğer önemli aktörlerinden
“Çevreci Taban Hareketinin” Bergama Köylüleri ile temsil edildiğini ve bu
hareketin özellikle Yeşiller ve Radikal Ekolojistlerden destek aldıklarını,
göstermiştir.
159
SONUÇ
Türkiye çevre hareketleri incelendiğinde çevreci sivil toplumun içinde
değerlendirilen yüzlerce hareketin bulunduğu, ancak çevreye odaklı olanların ve
toplumda bıraktığı toplam etkiyle çevreci sivil toplum hareketleri olarak
adlandırılabilecek çok daha az sayıda hareket olduğu görülmektedir.
Türkiye’deki çevre düşüncesinin ve hareketlerinin gelişim süreci, ülkemizde
çevre serüveninin dünyadaki gelişmelere odaklı olarak geliştiğini; korumacı
dalganın ve sürdürülebilir gelişme yaklaşımından büyük ölçüde etkilendiğini
göstermektedir. Türkiye’de çevre düşüncesinin tabandan tavana değil tam tersi
yönde gelişmesi ise bizi dünyadaki gelişmelerden ayıran en önemli fark olarak
gözükmektedir. Avrupa ve Amerika’da büyük ölçüde sivil inisiyatiflerle ve
kamuoyunun sorunlara karşı geliştirdiği tepkilerle biçimlenip olgunlaşan çevre
düşüncesi, Türkiye’de sivil toplum kültürünün önündeki engellere koşut olarak,
ancak devlete bağımlı dernek ve vakıflarda, radikal olmayan söylemlerle
gelişme fırsatı bulabilmiştir. Bu yolla Türkiye’de doğa ve çevre korumacı
yaklaşıma sahip adresler baskın olmuş ve bu dalga içindeki hareketlerin en
önemli etkinliği “bilinçlendirme” olmuş; söylemlerine ağırlıklı olarak çevre,
doğa, koruma, sürdürülebilirlik, duyarlılık, eğitim gibi kavramlar yansımıştır.
Diğer taraftan, yeşil politik akımlar ve onun içinde yer alan ekolojist yaklaşımın
nüfuz bulduğu hareketler, Türkiye’de gelişme fırsatını ancak 1980’lerden sonra
yakalayabilmiştir. Bugün az sayıda ve henüz yeni gelişmekte, yaygınlaşmakta
olan bu hareketler, dünyada da gözlemlendiği gibi korumacı-apolitik akımlara
koşut olarak ortaya çıkmıştır. Panel düzenleme, kamuoyu oluşturma ve dergi
çıkarma gibi etkinlikler yanında; protesto, kampanya, eylem, miting gibi
etkinliklerle Türkiye çevre hareketlerini renklendiren ve çevre düşüncesinin
gelişimine katkıda bulunan bu hareketlerin söylemlerine ise baskın gruptan
farklı olarak ekoloji, ekolojik denge ve politika’nın yanı sıra toplumsal sorunlar,
barış, silahsızlanma, toplumsal adaletsizlik, etnik kimlikler, kadın hakları gibi
kavramlar yansımıştır. Yer yer çevreci akımlarla temasa geçen, ancak devletle iş
birliği içinde olmayan bu politik hareketler ağırlıklı olarak grup ve kolektif türü
örgütlenme biçiminde ve çeşitli platformlar altında kendi mücadelelerini
sürdürmeye başlamışlardır.
Bu bağlamda, Türkiye çevre düşüncesinin kökü dışarıda akım ve
yaklaşımların esintileriyle canlanabilmiş olduğunu; çevre hareketinin de
çevresel yaklaşımlarına göre kabaca Çevreci Akımlar, Yeni Ekolojik
Yönelimler ve Yeşil Politik Akımlar altında sınıflandırılabileceğini belirtmek
mümkündür.
KAYNAKÇA
Abay, T. E., (1998), “Devletlu Yeşil ‘Hareket’: TEMA”, Çevre ve
Mühendis, TMMOB Çevre Mühendisleri Odası Aylık Yayın Organı, 16.
160
Adem, Ç., (2005), “Non-State Actors and Environmentalism”. F. Adaman,
M. Arsel (ed.) Environmentalism in Turkey, Between Democracy and
Development, Ashgate Publishing, 72-73.
Atauz, A., (1994), “Çevreci Hareketlerin Türkiye’yi Sarsmayan On Yılı”,
Birikim Aylık Sosyalist Dergi, Ocak-Şubat. 17.
Atauz, A., (2000), “Çevreci Sivil Toplum Hareketinin Yakın Tarihi”,
Türkiye’de Çevrenin ve Çevre Korumanın Tarihi Sempozyumu. İstanbul:
Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, 195-201.
Balta, E., (2000), “Ekoloji ile Uyumlu Bir Toplumsal Yaşam Projesinin
Temel Taşları”, 146-147.
Demirer G. N. ve Abay T. E., (ed.) Küreselleşmenin Ekolojik Sorunları,
Ankara: Türkiye ve Orta Doğu Forumu Vakfı, Özgür Üniversite Kitaplığı: 28.
Maki Basın Yayın, 146-147.
Carmin, J. ve Balser, D., (2002) “Selecting Repertoires of Action in
Environmental Movement Organizations”, Organization&Environment, 15
(4), 365-388.
Çiğdem, A., (1997), “Toplum, Doğa ve Eko-Politik Hareketler”, Birikim
Aylık Sosyalist Dergi, Haziran.
Çoban, A., (2002), “Çevreciliğin İdeolojik Unsurlarının Eklemlenmesi”,
SBF Dergisi, 57 (3), 3-30.
Dalton, R. J., (1997), “Batı Avrupa’da Çevreci Hareketin Gelişimi”, Çev.:
İsmail Aydıngün, Ada Kentliyim, 3 (11), 80-82.
Dobson, A., (2000), Green Political Thought: An Introduction, London,
UK: Routledge: 13.
Doğan, M., (2003), “Çevre Etiği ve Biyolojik Çeşitlilik”. 1. Ulusal
Uygulamalı Etik Kongresi Kitabı. ODTÜ Felsefe Bölümü. 12-13 Kasım,
2001.190-194.
Dreiling, M.-Wolf, B., (2001), “Environmental Movement Organizations
and Political Strategy”, Organizations&Environment, 14/1.34-54.
Erdoğan, İ.-Ejder, N., (1997), Çevre Sorunları: Nedenler, Çözümler,
Ankara: Doruk Yayımcılık: 156.
Esengül, K.-Sayılı, M.-Akca, H., (2006), “Perception of Environmental Issues
in a Turkish Province”, Polish Journal of Environmental Studies, 15 (4), 635642.
Ferry, L., (2000), Ekolojik Yeni Düzen, Çev.: T. Ilgaz, İstanbul: Yapı Kredi
Yayınları.
161
Görmez, K., (2003), Çevre Sorunları ve Türkiye. Ankara: Gazi Kitabevi:
99-100.
Gül, R. T. B., (2004), “ ‘Doğa ile Sözleşme’ Egosentrizmden Ekosentrizme”,
Berna Arda vd. (ed.) Bilim Etiği ve Bilim Tarihi, Ankara: A. Ü. Sağlık
Bilimleri Enstitüsü.
Hannerz, U., (1998), “Çevre Kültür Senaryoları”, King, A. D. (ed.) Kültür,
Küreselleşme ve Dünya-Sistemi, Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları: 149.
Horuş, M., (2007), “Türkiye Çevre Hareketi Halklaşıyor”, Çevre
Politikaları, TMMOB Çevre Sempozyumu 8-9 Haziran 2007, Ankara:
Mattek Matbaacılık. 181.
Keleş, R.-Hamamcı, C., (1998), Çevrebilim, Ankara: İmge Kitabevi: 197198.
Keleş, R., (1992), “Çevre ve Siyaset”, R. Keleş (ed.) İnsan Çevre Toplum,
Ankara: İmge Kitabevi, 147-189.
Neyeşçi, T., (1995), “Türkiye’de Çevre Hareketi”, Yeni Türkiye DergisiÇevre Özel Sayısı, 1 (5), 626.
Nohl, A. M., (1994), “Türkiye’de Hükûmet Dışı Örgütlerde Ekoloji
Sorunsalı”, Birikim Aylık Sosyalist Dergi, Ocak-Şubat, 23-26.
Ökmen, M., (2004), “Politika ve Çevre”, M. C. Marin, U. Yıldırım (ed.)
Çevre Sorunlarına Çağdaş Yaklaşımlar, Beta, 327-368.
Önder, T., (2003), Ekoloji, Toplum ve Siyaset, İstanbul: Odak Yayınevi.
Öz, E., (1989), “Dünyada ve Türkiye’de ‘Ekoloji Hareketinin’ Gelişimi:
Çevre Koruma Derneklerinden Siyasal Partilere”, Türkiye Günlüğü, 3, 27-34.
Özdemir, İ., (2005), “The Development of Environmental Consciousness in
Modern Turkey”, R. Foltz (ed.) Environmentalism in Muslim World,
New York: Nova, http://www. ibrahimozdemir. com/makaleler. html
Özer, M. A., (2001), “Yeşil Hareket: Alman Yeşilleri Üzerine Bir
Değerlendirme”, G.Ü. İ. İ. B. F Dergisi, 1.
Özlüer, F., (2007), “Düzen Gelirken Emeği Yeniden Kurmak”, Çevre
Politikaları, TMMOB Çevre Sempozyumu 8-9 Haziran 2007, Ankara:
Mattek Matbaacılık, 175-176.
Porritt, J., (1989), Yeşil Politika, Çev.: Alev Türker, İstanbul: Ayrıntı
Yayınları.
Pusch, Barbara, (1995), “Barbara Pusch ile Tartışma Deniz Gürsel’e Yeşil
Bir Cevap: Çaresizsiniz”. Gelenekselci Çevrecilikten Gelenekselci
Liberalizme (Deniz Gürsel), Ankara: Vadi Yayınları: 173-174.
162
Pustu, Y., (2004), “Türkiye’de Çevre Hareketleri ve Sivil Toplum”,
Karınca, 813, 3-12.
Simonnet, D., (1993), Çevrecilik, Çev.: Mehmet Şakiroğlu, Cep
Üniversitesi, İletişim Yayınları.
Tuna, M., (2006), Türkiye’de Çevrecilik. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım:
35.
Ural, E., (2005), “Türkiye’de Çevre Sorunları ve Gönüllü Kuruluşlar”,
İşveren Dergisi, İşveren Sendikası Konfederasyonu Yayını, Nisan/Mayıs.
163
MİLLÎ PARK ALANLARININ KORUMA VE YÖNETİM
SORUNLARI: “YOZGAT ÇAMLIK MİLLÎ PARKI” ÖRNEĞİ
AYTEN, Asım Mustafa*-DEDE, Okan Murat**
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Millî park alanları ülkelerin doğal koruma alanları niteliğindedir. Bu alanlar;
biyolojik, jeomorfolojik, arkeolojik ve doğal peyzaja ilişkin unsurların
sonucunda oluşan, bu nedenle de değişikliğe uğramadan korunması gereken
ekolojik yaşam alanlarıdır. Ülkemizdeki millî park alanlarının başta turizm,
dönüştürme ve kirlilikten kaynaklanan sorunları olduğu bilinmektedir. Bunun
yanı sıra, millî parkların amaçlarına uygunluk gösteren sistematik bir planlama
süreci bulunmamaktadır. Bu çerçevede, alan kullanıcılarının görüş ve önerileri
var olan sorunların çözümünde önemli ipuçları oluşturmaktadır. Bu çalışma;
ülkemizde ilk millî park alanı olarak belirlenen ve konumu itibarı ile Yozgat
kenti ile iç içe yaşayan ve bu nedenle de kentin ekolojik yapısının oluşmasında
belirleyici olan bu orman bölgesinde yapılan anket çalışmasından elde edilen
araştırma bulgularının yorumlanmasına dayanmaktadır. Ayrıca, bu çalışmada
elde edilecek sonuçlar, millî park planlama sürecinde ve koruma kullanma
dengesinin sağlanmasında genel bir çerçeve oluşturmaya yardımcı olacaktır.
Anahtar Kelimeler: Millî Park, Yozgat Çamlık Millî Parkı, kullanıcı anketi,
koruma-kullanma dengesi.
ABSTRACT
Conservation and Admistration Problems of National Park Areas:
Yozgat Çamlık National Park Example
National Park areas are the natural conservation areas of various countries.
These ecological habitats are the compulsory conservation areas because of
their biological, geomorphological, archeological and natural landscape
characteristics. There are various problems of national parks of Turkey due to
touristic facilities, pollution and transformation. Also there are ack of systematic
planning process for achieving the aims of national parks. In this perspective,
*
Yrd. Doç. Dr., Bozok Üniversitesi, Mühendislik-Mimarlık Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlama
Bölümü, Yozgat/TÜRKİYE. e-posta: [email protected]
**
Yrd. Doç. Dr., Bozok Üniversitesi, Mühendislik-Mimarlık Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlama
Bölümü, Yozgat/TÜRKİYE. e-posta: [email protected]
164
various thoughts and proposals of users maintain important clues for solving
various problems of national parks. This study depends on the survey done upon
the users of Yozgat Çamlık National Park Area as this region is the first national
park of Turkey which is located nearby Yozgat settlement. The results of this
study will be helpful to construct a general structure for planning process of
national park areas and maintain use- conservation balance.
Key Words: National Park, Yozgat Çamlık National Park, user survey, useconservation balance.
1. “Millî Park” Kavramı ve Yozgat Çamlık Millî Park Alanının
Tanıtılması
Bugünkü koruma statüleri içerisinde türleri korumanın dışında alansal
korumanın temeli olarak Millî Parklar sayılabilir. İlk defa 1872 yılında 8670
kilometrekare büyüklüğündeki Yellowstone Millî parkı ilan edilmiştir.
Avrupa’da ise Amerika’dan 37 yıl sonra 1909 yılında İsveç’te, ikincisi de
İsviçre’de 1914 yılında ilan edilmiştir. (Yücel, Babuş, 2005)
ABD’de millî park anlayışı büyük doğal alanların ziyaretçilere kapalı olarak
korunması fikrini taşırken, Avrupa’da ise Millî parklar insan- doğa ilişkisini ön
plana almaktadır (Yücel, Babuş, 2005).
1948 yılında Doğa Koruma Organizasyonu olarak kurulan IUCN
(International Union of Conservation of Nature) hedefi ise “doğanın çeşitliliğini
ve bütünlüğünü korumak, doğal kaynakların eşit ve ekolojik sürdürülebilir
kullanımını sağlamak için dünya düzeyinde tüm toplumları etkilemek ve
desteklemek” olarak belirlenmiştir (Nagel, 2003 içinde Yücel, Babuş, 2005).
1972 yılında ABD’de gerçekleştirilen 2. Dünya Millî Parklar Konferansı’nda
on adet koruma kategorisi belirlenmiştir. Bunlar şöyle sıralanabilir: Bilimsel
rezervler, millî parklar, doğa anıtları, doğa koruma rezervleri, peyzaj koruma
alanları, kaynak rezervleri, antropolojik rezervler, çok yönlü kullanım alanları,
biyosfer rezervleri, dünya miras alanları. (Yücel, Babuş, 2005)
Bu yönleri ile; genel bir tanıma göre Millî Park alanları; ”Devlet denetimi
altında ve sınırları yetkili organlar dışında hiçbir biçimde değiştirilemeyecek
doğal öğelere dayanan, toplumun beğenisi yönünden estetik, jeolojik,
prehistorik, arkeolojik nesneleri içeren flora, fauna ve bilimsel değerdeki doğal
varlıkları koruması amacıyla ayrılmış alanlardır” (Sever, 1998).
Ülkemizde ise; 2873 sayılı Millî Parklar yasasında ve 1986 tarihli Millî
Parklar yönetmeliğinde doğa koruma ile ilgili yasal düzenlemelerin yer aldığı
görülmektedir. (Bkz.: EK) 2873 sayılı Millî Parklar Kanunu’nun 3.
Maddesi’nde “Millî park karakterine sahip olduğu tespit edilen alanların Millî
Savunma, Bayındırlık ve İskan, Kültür ve Turizm Bakanlıkları ile gerektiğinde
diğer ilgili bakanlıkların da olumlu görüşlerinin alınarak Orman Bakanlığının
teklifi üzerine Bakanlar Kurulu Kararı ile Millî Park olarak belirleneceği”
hükme bağlanmıştır.
165
Aynı kanunun 6. maddesi A bendi incelendiğinde şu sonuçlar da göze
çarpmaktadır;
* Millî park olarak ayrılacak yerlerde; Tabiat ve kültürel kaynak değerleri ile
rekreasyonel potansiyeli, ulusal ve uluslararası seviyede özellik ve önem taşır.
* Kaynak değerleri, gelecek nesillerin miras olarak devralacakları ve sahip
olmaktan gurur duyacakları seviyede olmalıdır.
* Kaynak değerleri tahrip olmamış veya teknik ve idari müdahalelerle ıslah
edilebilir olmalıdır.
* Saha büyüklüğü kaynak değerlerinin yoğunluğu bakımından, özel haller ve
adalar dışında en az 1000 ha olmalı ve bu alan bütünüyle koruma ağırlıklı
bölgelerden (zon) meydana gelmelidir.
Konumuz olan “Yozgat Çamlık Millî Parkı” İç Anadolu Bölgesi’nde,
Yozgat ili, Merkez ilçesinin güneyinde uzanan tepeler üzerinde yer almaktadır.
Coğrafi olarak 39 derece 50 dakika kuzey enlemi ile 39 derece 49 dakikalık
doğu boylamı arasında bulunan araştırma alanı, Yozgat’a 5 km ve Ankara’ya
220 km uzaklıktadır. Millî park sahası, başlangıçta; 264 ha olup, belediyece
bakanlığa devredilen alanlarla 522 hektara ulaşmış, daha sonra yapılan ilave
ağaçlandırma sahaları ile beraber son olarak Millî park sahası toplam 786 hektar
olmuştur.
Ülkemizdeki ilk Millî park alanı olan Yozgat Çamlık Millî parkı 1958
yılında tescil edilmiş olup, Yozgat çamlık Millî parkının (1958 yılında)
ilanından sonra 35 adet Millî Park alanı daha tescil edilmiştir (Bkz. www.
ekutup. dpt. gov. tr/ormancil/konukcum/ormancil. pdf).
Yozgat Çamlık Millî Park alanı;
* İç Anadolu Bölgesinin özelliklerini yansıtan ve endemik türler içeren flora
ve faunasıyla, genetik kaynakların sürekliliği ve çeşitliliği açısından önemlidir.
* Aktif ve pasif yeşil alanların varlığı açısından yeterli bir potansiyele sahip
olmayan Yozgat için rekreasyon bakımından önemli bir potansiyel
barındırmaktadır.
* İçinde barındırdığı karaçam türündeki ağaç varlığı ile korunması gereken
doğal bir alan niteliğindedir.
* İçerisinde 43 familya ve 144 cins içinde toplam 212 bitki türü olup 38’e
yakın endemik tür bulunur.
* Konum itibarı ile kent merkezi ile bitişik bulunan tek millî park özelliğine
sahiptir. Bu durum, Millî parkın dengeli biçimde koruma- kullanma dengesinin
sağlanmasında bazı sakıncalar yaratabilmektedir.
166
2. Anket Çalışması Bulguları
Bu araştırmada ülkemizdeki Millî Park Alanları içinde yer alan ve ilk olma
özelliği taşıyan Yozgat Çamlık Millî Park alanının etkin ve yeterli ölçülerde
koruma ve yönetim politikalarının saptanmasının, bu alanın kullanıcıları
üzerinde yapılan bir dizi anket sorusunun değerlendirilmesi ile sağlanması
amaçlanmaktadır.
Yozgat Çamlık Millî Park alanına dönük anket çalışması; özellikle
kullanıcıların yoğunluklu olarak hafta sonlarını tercih etmeleri nedeni ile; bu
zaman diliminde (2005 Haziran ayı içinde) gerçekleştirilmiş olup, toplam 87
kullanıcı üzerinde uygulanmıştır. Yozgat Orman Millî park Şube
Müdürlüğü’nden alınan bilgilere göre; söz konusu alanı hafta sonları günlük
850-1000 kişinin ziyaret ettiği öğrenilmiştir. Hafta içi ise bu oran daha da
azalmaktadır. Bu durumda yaklaşık % 9-10’luk bir örnekleme alanı üzerinde
çalışılmıştır.
Yapılan anket çalışması 4 ana gruba ayrılmaktadır. Bunlar sırası ile;
─Kullanıcı profilinin belirlenmesi,
─Millî Park kavramı ve Çamlık Millî parkının bazı özelliklerinin kullanıcılar
tarafından bilinip bilinmediğine dair olan kısım,
─Millî Park’ın kullanımına dair bulgular,
─Millî Park’ın bundan sonrası için kullanımı ve korunmasına dair öneriler
ve beklentiler kısımlarıdır.
Bu ana başlıklarla ilgili olarak toplam 22 soru sorulmuş olup, bu sorularla
ilgili olarak elde edilen cevapların dağılımları ektedir. (Bkz.: EK) Araştırma
bulguları ana başlıklar itibarı ile aşağıda verilmektedir.
Kullanıcı Profili
Araştırmadaki ön bilgiler kullanıcıların gelir durumları (ekonomik seviyeyi
belirleyen), mesleki durumları üzerinde durulmaktadır. Bu açıdan bakıldığında;
ekonomik durumun ağırlıklı olarak orta gelir seviyesine mensup kullanıcılar
üzerinde yoğunlaştığı gözlemlenmektedir. Kullanıcılardan % 51’lik bir kısmının
geliri 500-1.000 YTL. (2005 fiyatları), % 43’lük dilimin geliri ise, 1.000-3.000
YTL (2005 fiyatları) arasında değişmektedir. Bu durum da, Millî parkın genelde
orta ve üst gelir seviyesine ait kullanıcılar tarafından ziyaret edildiğini
belirtmektedir. Bu yönü ile; kullanıcı yapısının refah düzeyinin iyi bir konumda
olduğundan söz edilebilir.
Buna paralel olarak; ziyaretçilerin mesleki durumları incelendiğinde;
ağırlıklı olarak öğrencilerin ve, öğretmenlerin (toplam % 61) alana geldikleri
gözlemlenmektedir. Serbest çalışanların oranı ise % 26 olup bu durum; alan
kullanıcılarının eğitim düzeylerinin oldukça yüksek ve iş profillerinin iyi
durumda olduğunu göstermektedir.
167
Kullanıcıların Millî Park Hakkında Bilgi Düzeyleri
Kullanıcıların eğitim seviyeleri yüksek olmasına karşın ülkemizde ilan
edilmesi eski tarihlere giden Çamlık Millî parkının tarihsel geçmişi ile ilgili
olarak bilgi sahibi olmamaları (% 64) düşündürücüdür. Bu durumda Çamlık
Millî Parkı‘nın kullanıcı açısından tarihsel bir imge değeri oluşturmadığı da ileri
sürülebilir. Tarihsel özelliklerinin yanı sıra Çamlık Millî parkının doğal
özellikleri ile ilgili olarak var olan ağaç türlerinin sorgulamasında yine % 64’lük
bir kısmın bilgi sahibi olmadığı görülmektedir. Bu iki sorgulamadan çıkan
sonuç. Çamlık Millî Parkı‘nın tarihsel ve doğal özelliklerinin çok fazla
bilinmediği ortaya çıkmaktadır.
Yozgat Çamlık Millî Parkı‘nın hangi kurum tarafından yönetilmesi ve
işletilmesi ile ilgili kullanıcılara yöneltilen soru çerçevesinde; deneklerin
% 62’si Millî Park‘ın Orman ve Çevre Bakanlığı‘na bağlı olan Millî Parklar, Av
ve Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü‘nce yönetildiğini ve işletmesinin yapıldığını
söyleyerek bu konuda büyük oranda bilgi sahibi olduklarını göstermişlerdir.
Millî Park’ın Kullanımına Dair Bulgular
“Millî Park” kavramının ziyaretçiler tarafından nasıl ele alındığı ve
açıklandığı sorusuna verilen yanıtlara bakıldığında; alanın öncelikli olarak bir
koruma alanı kimliği ve niteliğinin olduğu (% 58 oranında), aynı zamanda gezi
ve piknik gibi rekreatif amaçlar için bir kullanım özelliği taşıması gerektiği
(%36 oranında) ifade edilmektedir. Bu kapsamda; verilen yanıtlarla “Millî
Park”ın ne olduğunu tanımlayan 2873 sayılı Millî Park Yasası
karşılaştırıldığında (Yasa’da; “Bilimsel ve estetik bakımdan, millî ve
milletlerarası ender bulunan tabii ve kültürel kaynak değerleri ile korunma,
dinlenme ve turizm alanlarına sahip tabiat parçaları” olarak tanımlanmaktadır
(Ürgenç, 2000: 17). Kullanıcıların verdiği yanıtlar ile yasadaki tanımlar
tutarlılık içermekte ve örtüşmektedir.
Buna paralel olarak Çamlık “Millî Parkı”nın kullanıcılar tarafından kullanım
şekillerine baktığımızda Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın ziyaretçiler tarafından
çoğunlukla % 73 oranında piknik yapmak amacıyla kullanıldığı görülmektedir.
Bunu % 15 spor amacı izlemektedir.
Önemli bir kullanım verisi olarak; bu alanın “Millî Park” tanımı gereği
koruma özelliğinin daha yoğunluklu olması gerekirken, yoğun bir kullanım
alanı olmasına dayalı soruya verilen yanıtlarda kullanıcıların % 63’ü bu alanın
yoğun bir kullanım alanı olması gerektiği üzerinde birleşmektedir. Bu verilen
yanıtın ağırlıklı olarak yoğun kullanım bölgesi (zonu) olarak belirtilmesi, Millî
Park alanının doğal unsurlarının korunmasını daha da güçleştirebilecek ve
mevcut koruma-kullanım arasındaki ilişkinin koruma aleyhine bozulmasına
neden olabilecektir.
Bu alanın korunması ile ilgili bir başka sorun da, alan içindeki taşıt
trafiğinden ortaya çıkmaktadır. Yozgat Çamlık Millî Parkı’na taşıt girmesinin
168
kullanıcılar tarafından istenip istenmediği sorulduğunda, yanıtların ağırlıklı
olarak % 74 oranında “Evet” yanıtında toplandığı görülmektedir. Evet yanıtının
yüksek oranda çıkması kullanıcıların otomobillerini bir yere bırakıp yürümeleri
yerine, (yürüme mesafesi içinde) otomobile bağımlı olarak ortaya çıkan mekânı
kullanma ve mekânı bu yönde değiştirme isteklerinden kaynaklanmaktadır.
Mevcut durum itibarı ile taşıtlar piknik alanı olarak belirlenen kısmın her yerine
ulaşabilmektedir. Aslında; salt insanın kullanımlarını öne çıkartan ve bu
anlayışın bir uzantısı olan bu uygulama sakıncalıdır. Çünkü, ekolojik alanlarda
yaşayan canlılarla (bitkiler-hayvanlar ve kullanıcılar) ile cansız yaşam
çevresinde doğrudan ve sürekli olan bir ilişki mevcuttur.
Kullanıcılar, Millî Park alanı ile ilgili olarak birkaç olumsuz durumu da
anket çalışması sırasında bildirmişlerdir. Millî park kullanıcıları ile yapılan
anket çalışmasında Millî Park alanında çevre koşullarının (temizlik-bitki
bakımı- hayvan varlığı) yeterli olmadığı (% 62) tespit edilmiştir.
Bu duruma paralel olarak, Millî park alanındaki aktif yeşil alan varlığı
sorgulandığında; örneğin, çocuk parklarının yeterli olup olmadığına
bakıldığında, yeterli olmadığını belirtenlerin oranı % 58’dir. Bu da
göstermektedir ki; alanın her yaş kesiminden kullanıcısı olduğu
düşünüldüğünde çocuk ve genç kesim için ayrılan alanın kapasitesinin gelen
ziyaretçiye oranla yetersiz kaldığı anlaşılmaktadır. Bu kapsamda yeni çocuk
park alanlarının gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
Yozgat Çamlık Millî Park alanında yer alan hayvan varlığının kontrolü ve
kontrollü bir biçimde avlanmanın yapılmaması doğrultusunda ilgili
kullanıcıların yüksek bir oranda (% 85) ile yanıt verdikleri anlaşılmaktadır. Bu
durum, alanın önemli bir av alanı niteliği taşımadığını ortaya koymaktadır.
Esasen, alanda sınırlı sayıda hayvan varlığından söz edilebilir.
Kullanıcılar açısından, Millî Park alanındaki en önemli sorunların başında
alanın güvenliği gelmektedir. Kullanıcıların % 55’i güvenlik sorununa vurgu
yapmıştır. Millî park alanı, konum itibarı ile kente bitişik ve komşu bir alanda
yer alması insan kaynaklı tehditlerin artmasına bir neden oluşturmaktadır.
Bunun yanı sıra; alana giriş ve akışın farklı noktalardan hiçbir kontrol
olmadan gerçekleştirilmesi önemli bir sorundur. Bunun yanı sıra, orman alanları
için en önemli tehdit kaynağı oluşturan yangın tehlikeleri karşısında yeterli
düzeyde önlem alınıp alınmadığına dair olarak deneklere sorulduğunda,
kullanıcılar % 81 oranında (çok yüksek bir oranda) önlem alındığını
söylemektedirler. Hâlbuki; Millî park yetkililerinin açıklamalarına göre, yangın
tehlikesinin potansiyel bir tehdit oluşturduğunu, ancak yetersiz ekipman ve
finansman sorunu nedeni ile yangınların önlenmesinde sorunlarla karşı karşıya
kalındığı anlaşılmaktadır.
Alana dönük olarak öncelikli olması gereken ve ihtiyaç duyulan hizmetlerin
dağılımı incelendiğinde; sırası ile % 18 sağlık birimleri, % 23 ticari birimler, %
169
27 otopark ve % 23 tuvalet birimlerden meydana gelmektedir. Bu yönü ile; alan
içindeki kullanıcıların etkilenebilecek sağlık sorunlarına dönük sağlık
hizmetlerinin karşılanabilecekleri karşılanması gerekmektedir. Bunun yanısıra;
yeterli büyüklükte ve kapasitede otopark alanı bulunmamaktadır.
Çamlık Millî Parkı yasa gereği devlet tarafından korunmakta, yönetimi ve
işletmesi gerçekleştirilmektedir. Ancak; kullanıcılarca % 83 oranında alanın
korunmasına dayalı olarak, devletçe yeterli ilginin ve desteğin gösterilmediği
belirtilmektedir.
Kullanıcılar Tarafından Millî Park Alanından Beklentiler ve Kullanıcı
Önerileri
Bu kısımda, alan korunması ile ilgili, daha iyi hale getirilmesi için yapılması
gerekenler, kullanım açısından yeni öneriler, ulaşım düzenlemesi önerileri ve
alanın tanıtımının hangi yollarla yapılabileceği gibi hususlarla ilgili olarak
kullanıcıların görüşleri yer almaktadır.
Çamlık Millî Parkı’nın korunmasına dayalı, alınması gereken önlemler
olarak; kullanıcılar % 30 oranında alana gelen ziyaretçileri ikaz etmeyi ve
bilinçlendirmeyi önerirken, % 53’ü ise güvenlik görevlisi sayısını artırmak
üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Çamlık Millî Park alanının daha iyi hâle getirilmesi ve güzelleştirmesine
dayalı yapılması gerekenler ise, kullanılmakta olan tuvaletleri temiz ve hijyenik
hâle getirmek (% 32), piknik alanlarının düzenlenmesi, çeşme sayısının
arttırılması ve gereken yerlere çöp bidonlarının konması (% 24), çevre düzeni
yaparak çeşitli tesisler oluşturmak (% 22), güvenlik önlemlerinin artırılması
(% 16) olarak bildirilmiştir. Özellikle alanın kullanım bölgesinde kullanıcıların
ihtiyaçlarına cevap verecek uygun büyüklükte ve kapasitede donatıların
olmasını gerekli kılmaktadır.
Kullanıcılara sorulan: “Çamlık Millî Parkı’nın korunması ve yönetiminden
sorumlu bir yetkili olmanız hâlinde ne yapardınız?” sorusuna verilen sonuçların
dağılımı; % 20 oranında alandaki sosyal ve kültürel tesisleri artırmak, % 19
oranında çevre düzeni ve ağaç bakımı yapmak ve yine % 19 oranında
bilinçlendirme ve eğitim üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bu istekler alanın
öncelikli ihtiyaçları arasında olup bu durumda koruma kullanma dengesinin
bozulmamasına dikkat edilmelidir.
Daha önce söz konusu bölgede geçmişte kayak merkezi olarak kullanılan
alanın yeniden bu amaç için kullanılmasına dönük olarak kullanıcılarca %
74’lük bir oranla talepte bulunulmuştur. Burada, özellikle, daha çok kış
mevsimi dışındaki aylarda ziyaretçilerin akınına uğrayan bölgenin aynı
zamanda kış mevsiminde kullanılmasına dayalı bir uygulamadan söz
edilmektedir.
Millî park alanında gelecekteki ulaşım sistemine dönük olarak motorlu taşıt
özelinde bir ulaşım tercihi yapılmıştır, bunun içerisinde toplu taşımı (otobüs+
170
dolmuş) önerenlerin oranı % 30’dur. Doğal çevreyi bozmayacak bir ulaşım
sistemi öngörüsü olarak bisiklet ve yaya ulaşım sistemini önerenlerin oranının
% 43 oranında olduğu görülmektedir.
Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın gerek yerel ölçekte, gerekse ulusal ve
uluslararası ölçekte tanınmasına dönük olarak reklam faaliyetlerini (yazılıgörsel basın yoluyla) önerenlerin oranı % 58 iken, spor ve konaklama tesisleri
yaparak tanıtımının yapılması gerektiğini önerenlerin oranı % 25 olarak
belirlenmiştir.
SONUÇ
Yozgat Çamlık Millî Parkı kullanıcılarına yöneltilen anket sorularının
değerlendirilmesi sonucunda şu tür genel tespitlerde bulunulabilir:
• Kullanıcıların her yaş ve ekonomik, sosyo-kültürel seviyeleri ne olursa
olsun, Millî Park Alanlarının korunmasına dayalı bilinçlendirme ve eğitim
faaliyetlerinin artırılması gerekmektedir.
• Millî Park alanının kentin ekolojik bir parçası olduğu ve bu niteliği ile hem
korunması, hem de kullanılmasının dengeli bir biçimde sürdürülmesi
gerekmektedir.
• Millî Park alanının uzun dönemli gelişme planı uyarınca koruma ve
kullanım alanlarının saptanarak kullanıcıların ihtiyaçlarının karşılanması ve
insan dışındaki canlı varlıkların (hayvan-bitki) yaşam ortamlarının mutlak
şekilde korunması gerekmektedir.
• Millî Park alanının kendi doğal yapısına ve karakterine uygun olarak
ekolojik tabanlı ulaşım sistemlerinin alan içinde kullanılması zorunlu
tutulmalıdır.
• Millî Park alanını sadece piknik alanı olarak görmek ve kullanmak yerine,
diğer ihtiyaçlar doğrultusunda da kullanılması ve alandaki çevresel kaynakların
etkin biçimde korunması gerekmektedir.
Yozgat Çamlık Millî parkı özelinde ise; Millî park alanının kentle bitişik ve
yan yana konumlanmış olması; kente kattığı olumlu değerlerin (doğal peyzaj ve
estetik unsuru yaratma ile, kentin kirleticilerinin temizlenmesi) yanı sıra; kentin
doğurduğu negatif dışsallıklarla iç içe olması da Millî park açısından olumsuz
bir durumdur. Bu yönü ile; Millî park alanının kentteki yaşam alanının getirdiği,
nüfus yoğunluğu ve arsa-konut baskısı karşısında konumunun etkin bir şekilde
sağlanması gerekir. Bu yönde Millî park alanlarına bitişik olan alanlar tampon
bölge olarak tanımlanıp; değerlendirilmelidir.
Böylelikle; bu tarz baskılar ortadan kalkabilir. Yine, aynı şekilde Millî park
alanı içinde kesin ve net biçimde sınırları belirlenmiş olan Mutlak Koruma
bölgeleri (zon) ile diğer kullanıma açılabilecek alanlar arasında hiyerarşik bir
ayrım yapılmalıdır. Bu nitelikteki bir ayrım ile; Millî park alanının tanımını
171
oluşturan kaynakların tespiti, korunması, gelecek kuşaklara hiçbir eksilme
olmadan aktarılabilmesi mümkün olabilir. Bunun içinde Bakanlığın kontrolünde
yapılacak olan Uzun Dönemli Gelişme Planları ile birlikte koruma ve kullanım
dengesini gözeten ve her türlü baskıya, risklere karşı önlem alabilen ve çok
farklı çevresel değişkenlerin bir arada bulunmasını sağlayarak ekolojik dengeyi
kurgulayan bir planın yerel ölçekte tüm sivil insiyatiflerle birlikte uygulanma
zorunluluğu vardır.
Sonuçta; planın uygulanması ile planın istenilen ve beklenilen başarı
performansı en üst düzeyde elde edilebilecektir. Sürdürülebilir kılınmak
istenilen Millî Park Alanları Korunması ve Yönetimi çerçevesinde, yerel halkın
ve ziyaretçilerin çevre konusunda bilgilendirilmeleri, çevreye uygun turizm ve
rekreasyon türlerinin belirlenerek taşıma kapasitelerinin saptanması gerekir.
Bu çalışma; diğer Millî Park koruma alanlarına bir örnek teşkil edecek
şekilde Yozgat Çamlık Millî Park Alanı için ele alınmıştır. Bu çalışmada elde
edilen verilerin diğer alanlar içinde önemli bir kaynak teşkil edebileceği
düşünülmektedir.
Ek: Çamlık Millî Parkı Kullanıcılarına Dönük Olarak Yapılan Ankete
Verilen Cevapların Dağılımı
I. Kullanıcı Profilinin Belirlenmesi
1. Yozgat Çamlık Millî Parkı’na gelen ziyaretçilerin gelir durumları
(2005 Fiyatları).
* 1-3 milyar: % 4.
* 500 milyon- 1 milyar: % 51.
* Düzenli geliri yok: % 6.
2. Yozgat Çamlık Millî Parkı’na gelen ziyaretçilerin meslekî durumları.
* Öğretmen/ öğretim elemanları: % 21.
* Öğrenci: % 40.
* Serbest Meslek: % 19.
* Ev Hanımı: % 6.
* Hemşire: % 4.
* Mühendis: % 7.
* Mümessil: % 3.
II. “Millî Park” Kavramı ve Çamlık Millî Parkı’nın Bazı Özelliklerinin
Kullanıcılar Tarafından Bilinip Bilinmediğine Dair Olan Kısım.
1. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın tarihi hakkında ziyaretçilerin bilgi
sahibi olma dağılımı:
* Bilgi sahibi olanlar: % 36.
172
* Bilgi sahibi olmayanlar: % 64.
2.Yozgat Çamlık Millî Parkı’ndaki ağaç türlerinin bilinip bilinmediğine
dair dağılım.
* Bilenler: % 36.
* Bilmeyenler: % 64.
3. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın hangi kurum tarafından yönetildiğinin
sorgulanması.
* Belediye: % 15.
* Valilik: % 17.
* Millî Parklar Av ve Yaban Hayat Gen. Md.: % 62.
* Yanıt Yok: % 6.
III. Millî Parkın Kullanımına Dair Bulgular.
1. “Millî Park” kavramının ziyaretçiler tarafından ne olarak bilindiğine
dair dağılım.
* Koruma Alanı: % 58.
* Gezi ve Piknik Yeri: % 15.
* Tarihi eskiye dayanan mesire yeri: % 15.
* Eğlenmek dinlenmek amaçlı orman alanı: % 6.
* Yanıt Yok: % 6.
2. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın ziyaretçiler tarafından ne amaçla
kullanıldığına dair dağılım.
* Gezmek, görmek: % 4.
* Piknik: % 73.
* Spor amaçlı: % 15.
* Diğer: % 6.
* Yanıt Yok: % 2.
3. Çamlık Millî Parkı, yoğun kullanım alanı olmalımı sorusuna verilen
cevap dağılımı.
* Olmalı: % 63.
* Olmamalı: % 33.
* Yanıt Yok: % 4.
4. Yozgat Çamlık Millî Parkı’na taşıt girme isteminin dağılımı.
* Taşıt girmeli: % 74.
* Taşıt girmemeli: % 24.
* Yanıt Yok: % 2.
173
5. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın çevre koşullarının ziyaretçiler
tarafından yeterli olup olmadığına dair görüşlerinin dağılımı.
* Yeterli: % 36.
* Yetersiz: % 62.
* Yanıt Yok: % 2.
6. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nda, çocuk parklarının yeterliliğinin
ziyaretçilere göre sorgulanmasının dağılımı.
* Yeterli: % 29.
* Yetersiz: % 58.
* Yanıt Yok: % 13.
7. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın av amaçlı kullanımının uygunluğunun
sorgulanmasına dair dağılım.
* Uygundur: % 13.
* Uygun değildir: % 85.
* Yanıt Yok: % 2.
8. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın ziyaretçiler açısından güvenliğinin
sorgulanmasına dair dağılım.
* Güvenli: % 39.
* Güvenli değil: % 55.
* Yanıt yok: % 6.
9. Ormanda çıkabilecek herhangi bir yangın tehlikesine karşı
önlemlerin alınıp alınmadığına dair sorulan sorunun cevap dağılımı.
* Önlem vardır: % 81.
* Önlem yoktur: % 18.
* Yanıt Yok: % 1.
10. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nda öncelikli olarak ihtiyaç duyulan
hizmetler nelerdir sorusuna verilen cevap dağılımı.
* Otopark: % 27.
* Ticari Hizmetler: % 23.
* Tuvalet: % 23.
* Sağlık Birimleri: % 18.
* Diğer: % 9.
11. İlk millî park olan Çamlık Millî Parkı’na devletin yeterli ilgiyi
gösterdiğini düşünüyormusunuz sorusuna verilen cevapların dağılımı.
* Yeterli ilgi gösteriliyor: % 11.
174
* Yeterli ilgi gösterilmiyor: % 83.
* Yanıt Yok: % 6.
IV. Millî Park’ın Bundan Sonrası için Kullanımı ve Korunmasına Dair
Öneriler ve Beklentiler Kısmı.
1. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın korunması için alınması gereken
önlemlerin başında neler olmalıdır sorusuna verilen cevap dağılımı.
* İkaz panoları ve bilinçlendirme: % 30.
* Güvenlik görevlisi sayısını artırmak: % 53.
* Yanıt Yok: % 17.
2. Çamlığın daha da güzelleştirilmesi için neler yapılmalıdır sorusuna
verilen cevapların dağılımı.
* Çevre düzeni yapmak, çeşitli kompleksler yapmak, bakım yapmak: % 22.
* Tuvaletleri hijyenik hâle getirmek, temizlik: % 32.
* Güvenlik önlemlerinin artırılması: % 16.
* Piknik alanlarının düzenlenmesi, çeşmelerin artırılması, çöp kovaları
konması: % 24.
* Yanıt Yok: % 6.
3. Çamlıkta yetkili biri olsaydınız ne gibi çalışmalar yapardınız
sorusuna verilen cevapların dağılımı.
* Sosyal ve kültürel tesisleri artırmak: % 20.
* Ağaç bakımı, çevre düzeni, yol bakımı yapmak: % 19.
* Bilinçlendirme, eğitim: % 19.
* Mescit, WC yapmak: % 12.
* Fikri Yok: % 30.
4. Çamlıkta geçmişte kullanılan kayak merkezi günümüzde kullanıma
açılmalı mı sorusuna verilen cevapların dağılımı.
* Evet açılmalı: % 74.
* Hayır açılmamalı: % 17.
* Yanıt Yok: % 9.
5. Millî park içerisinde nasıl bir ulaşım sisteminin öngörülebileceği
sorusuna verilen cevap dağılımı.
* Yaya ağırlıklı: % 27.
* Otobüs: % 11.
* Özel Oto: % 26.
* Dolmuş: % 19.
* Bisiklet: % 16.
175
* Yanıt Yok: % 1.
6. Yozgat Çamlık Millî Parkı’nın tanıtımı
gerçekleştirilebilir sorusuna verilen cevapların dağılımı.
hangi
yollarla
* Spor tesisleri ile tanıtım: % 9.
* Konaklama tesisleri yaparak ve mevcutları geliştirerek: % 16.
* TV ve radyoda tanıtım faaliyetleri: % 35.
* Afiş ve broşür yoluyla: % 23.
* Fikri Yok: % 17.
KAYNAKÇA
Sever, Songül. (1998), Yozgat Çamlık Millî Parkının Koruma-Kullanım
ve Geliştirme İlkeleri Üzerine Bir Araştırma, Master Thesis, A. Ü. Fen
Bilimleri Enst., Ankara.
Ürgenç, Suat. (2000), Kırsal Peyzaj, Y.T.Ü. Mimarlık Fakültesi, Ş. B. P.
Bölümü, İstanbul.
Yücel, M., Babuş, D. (2005), “Doğa Korumanın Tarihçesi ve Türkiye’deki
Gelişmeler”, DOA Dergisi, Sayı: 11, s:151-175.
176
177
URGENT NEED TO PREVENT ENVIRONMENTAL
DEGRADATION IN TRIBAL REGION OF INDIA:
A CASE STUDY
BARLA, Marcus∗
HİNDİSTAN/INDIA/ИНДИЯ
ABSTRACT
Jharkhand is a state of India curbed out from Bihar state on November 15,
2000. ‘Jharkhand’, meaning ‘the forest area’, forms the north-eastern portion of
peninsular plateau of India. The state had 23,605 sq. km of land under forest
which was about 29.61 percent of the total area of the state during 2001-2002.
The total population is 21.84 million according to the 2001 census and about 26
percent represents the tribal population. There are 30 different tribal groups in
the state. The tribals of the region are closely associated with the nature. It is a
fact that forest has played important role in shaping the economic, cultural,
religious, social, and political systems of tribals of the region. The sarna a
sacred grove of the tribal is also preserved within or near the forest. They
worship their ‘Singbonga’, the Supreme Being at Sarna. The tribals pay great
respect to trees, flowers, animals, birds etc. Deforestation is causing the
problem of food and livelihood insecurity, displacement, out migration,
isolation from the natural environment and social imbalance among the tribals.
The main objectives of the study are initiating and reviving the spirit among the
people to preserve the existing forest wealth, bringing more land under forest,
conserving environment and natural heritage by preserving the remaining
forests, and maintaining the ecological balance.
Key Words: Jharkhand, forest, tribals, deforestation, environmental,
ecological, degradation, medicinal, herbs, sarana, Singbonga, insecurity,
employment, strategies.
INTRODUCTION
Jharkhand (See: p. 497-498) is a state of India curbed out from Bihar state
on November 15, 2000. ‘Jharkhand’, meaning ‘the forest area’, forms the northeastern portion of peninsular plateau of India. The state had 23,605 sq.km of
land under forest which was about 29.61 percent of the total area of the state
during 2001-2002. The total population is 21.84 million according to the 2001
∗
Dr. Marcus Barla is a Lecturer in the Department of Economics, St. Xavier’s College Ranchi,
INDIA. e-posta: [email protected]
178
census and about 26 percent represents the tribal (indigenous people)
population. (See: p. 497-498 )
There are 30 tribal groups in Jharkhand, which include eight minor tribes,
known as Primitive Tribal Groups (PTG). This area was the home land of
aboriginal races such as the Santhals, Mundas, Oraons, Hos, Kharia, Bhumij,
Birhors, etc. These indigenous people of the area are known as adivasis literally
meaning ‘original settlers’ or the earliest settlers.
The tribals of the region are closely associated with the nature. It is a fact
that forest has played important role in shaping the economic, cultural,
religious, social, and political systems of tribals. The tribals living in and around
the forest begin their daily routine from the forest and collect edible fruits,
roots, flowers, mushroom, tubers, wild vegetables, honey, birds, animals, fuel
wood etc for their daily use. They also depend upon forest for the medicines to
cure different diseases with the help of medicinal herbs, fruits, grasses, leaves
etc. The sarna a sacred grove of the tribal is also preserved within or near the
forest. They worship their ‘Singbonga’, the Supreme Being at Sarna. The tribals
pay great respect to trees, flowers, animals, birds etc. They have been worst hit
by the large scale exploitation of the natural resources of the region. Through
the development of industries, mines and commercial exploitation of forests, the
majority of the tribals live in a state of semi starvation throughout the year. Its
valuable forest resources have been ruthlessly depleted by illegal greedy
contractors and other agencies without considering the implications of forest
cover on environmental degradation and soil erosion in the region.
Deforestation is causing the problem of food and livelihood insecurity,
displacement, isolation from the natural environment and social imbalance
among the tribals. Large scale migration from the rural area to urban centers is
increasing due to livelihood and food insecurity. Due to massive deforestation
annual rainfall declines to a great extent which causes water scarcity in the
region. The main objectives of the study are to initiate and revive the spirit
among the people to preserve the existing forest wealth, bring more land under
forest and maintain the ecological balance. The proposed strategies and action
plans of the study are protection of forests by the local people and making
alternative strategies for employment in the rural areas, enhancement of social
forestry and creating awareness among the rural people for conserving
environment and natural heritage by preserving the remaining forests.
Forest
The word ‘forest’ is derived from Latin word ‘foris’ meaning outside the
village boundary or away from inhabited land. Generally, forest is referred to a
place occupied by different kinds of trees, shrubs, herbs and grasses maintained
for the production of wood and non-wood products. Technically, a forest is an
area set aside for the production of timber and other forest produce, or
maintained under woody vegetation for certain indirect benefit, which it
179
provides, e.g. climate or protective. Ecologically, it is defined as a plant
community, predominantly of land other woody vegetation usually with a
closed canopy.
Deforestation
Massive felling of trees and destruction of forest and its species by different
agents is called deforestation. Excess cutting of trees from the forest is causing
the threat to the sinking of oxygen as well as green house effect. It is causing
the problem of livelihood and displacement among the tribals and rural people.
Deforestation is causing the isolation of the tribal people from the natural
environment and social imbalance. Large scale migration from the rural area to
urban centre is increasing due to livelihood and food insecurity. Due to massive
deforestation annual rainfall declines to a great extent which causes water
scarcity. Massive deforestation affects hydrological cycle and causes drought,
flood, and soil erosion and siltation effect in rivers.
Objectives of the Study: The main emphasis of the study is to initiate and
revive the spirit among the people:1. To preserve the existing forest wealth.
2. To bring more land under forest and trees.
3. To maintain the ecological balance.
Hypotheses
1. Growth in human and animal population increases deforestation.
2. Forest is decaying due to unauthorized exploitation by the traders and
local people.
3. Greater extraction of fuel wood, etc.
Methodology
This study is based on primary and secondary data collected from different
sources mainly field works, the government published records like census’s
statistical handbook, reports of commissions on scheduled tribes etc.
Extent of Forestextent of Forest
India sustains over 16 percent of the world’s human population and over 15
per cent livestock population on just over 2 percent of the world’s geographical
area and 01 per cent its forests. The total geographical area of the country
constitutes 328.8 million hectare. Out of it, approximately 63 million hectare
land is having forest cover. This is about 19.27 per cent of the geographical area
of the country. The per capita forest area in India is 0.07 hectare approximately.
Forests in India are generally under the government ownership. India’s forests
provide fuel wood for domestic use, industrial wood, and non-wood forest
products like tendu leaves, fruits, herbs medicines and houses. The extent of
180
forest area of various categories in various states/Union T. is indicated in the
table below.
Table 1: Changes of Forest Covers over 5 Years (area in Sq. Km)
Area as per 1995
assessment
Category
Area as per
1997
assessment
Area as per 1999
assessment
385,037
367,260
377,358
249,09
249,309
255,064
4,533
4,827
4,871
638,879
633,397
637,293
Dense forests
(crown density 40% &
over)
Open Forests (crown
density 10% to 40% )
Mangrove forest
Total
Source: FSI (1995, 1999)
The assessment made by FSI in 1999 gives the figure of actual forest cover
as 63.72 million hectare against the previous assessment of 63.88 million ha
(1997). Thus, on the basis of these gross figurers one can conclude that there
has been a reduction of 1586 sq. km. of forest cover over a period of 5 years.
The annual rate of loss of forest cover thus works out a 31,720 ha. The state
wise change in the forest coverage could be observed in the table presented
below.
Table 2: Forest coverage in India (in Sq Km)
State/UT
Andhra Pradesh
Bihar
Delhi
Goa Daman Diu
Gujarat
Haryana
Himachal Pradesh
Jamu&Kashmir
Karnataka
Keral
MadhyaPradesh
Maharashtra
1993
47256
26587
22
1250
12044
513
12502
20443
32343
10336
135396
43859
1995
47112
26561
26
1250
12320
603
12501
20433
32382
10336
135164
43843
Change in 1995
-144
-26
+4
Same
+276
+90
-1
-10
+39
same
-232
-16
181
Orissa
47145
47107
-38
Panjub
1343
1342
-1
Rajasthan
13099
13280
181
Sikim
3119
3127
+8
Tamilnadu
17726
17766
+40
Uttar Pradesh
33961
33986
+25
WestBengal
8186
8276
+90
Andamans
7624
7615
-9
Chandigarh
5
7
2
Dadar &N. Haweli
206
204
-2
Total
474965
475241
+276
Source: Forest Report, Environment &Forest Ministry, Dehradoon, 1995.
From the observation of the above table it becomes obvious that out of
22 states at least 10 states of India witnessed the depletion in forest area
during 1993-1995. In 1993 the total forest cover in Bihar was 26587 sq km
which decreased to 26561 sq km (i.e.-26 sq km) during the same period. It
is obvious from the analysis of the table that major deforestation was
observed in M.P. (-232 sq. km.), Andhra Pradesh (-144 sq. km), Orissa, (-38
sq. km) and Bihar (-26 sq .km), all tribal populated regions of the above
mentioned states during 1993-95.
Utility of Forest
1. Source of Livelihood: Forest is the source of livelihood for the rural
people living in and around the forest.
2. Reduces Food Insecurity: Forest reduces food insecurity of the tribals
living around it because it supplies different types of food items, viz.
vegetables, fruits, roots, mushroom and other minor forest produce.
3. Extracts Rains: Forest has greater capacity to extract rains because the
areas surrounded by the forests are damp and cool.
4. Prevents Flood: The forest trees absorb the excess rain water and they
prevent flood. Forest tree can check the soil erosion. They moderate the
intensity of storms. The forests increase the humidity of the air and make the
climate more equable.
5. Fertilizers for Soil: When the leaves, flowers and fruits of the forest trees
fall and decompose, they become fertilizers for the soil and add to the humus
and increase the productive capacity of the soil.
6. Enhances Beauty: Forest enhances the beauty of the country and it has
recreational values. They improve the health of climate, nature and human
being.
182
7. Raw Materials: Forest provides raw materials for industries like paper,
sports goods, match, furniture, resin, turpentine and lac etc.
8. Supplies Wood: Forest supplies wood for agricultural implements i.e. set
of wooden ploughs etc.
9. Grazing Ground: Forest serve as a grazing ground for the cattle. The
forests are valuable assets in the event of famine because they provide vast
quantities of fodder, edible flowers, fruits and roots.
10. Employment Opportunity: Forest provides employment opportunity to
a large number of tribals and rural people.
Diagrammatic Representation of the Utility of forest
Extent of Forest in Jharkhand
The state had 23,605 sq km of land under forest which was about 29.61 % of
the total area of the state during 2001-2002. The per capita forest area in
Jharkhand was estimated 0.088 ha during the same period. District wise and
division wise distribution of the forest area can be observed in the annexure.
183
Table 3: Jharkhand Forest
State
Geo.
Area
(Sq.
km.)
Jharkhand
79,714
Forest
Area
(sq. km)
Percentage
of forest
area
Geo. Area
23,605
Population
(1991
Census in
lakhs)
29.61
269.09
Per
capita
forest
area
(in ha)
0.088
Source: Govt. of Jharkhand, Ministry of Forest & Environment, 2001-2002.
During 2001-2202, the total area of legal status of reserved forest, protected
forest and un-classed forests was 19184.78 sq. km, 19184.78 sq. km and 33.49
sq. km respectively of the total geographical area (i.e.79.714 sq. km).
Table 4: Distribution of Forest Area in Jharkhand
Legal Status
Reserved
Forest
Protected
Forest
Un-classed
Forest
Total
Area
Area (sq.km)
4387.20
19184.78
33.49
23605.47
Source: Govt. of Jharkhand, Ministry of Forest & Environment, 2001-2002.
Important trees in this area are Sal, Asan, Karam, Kend, Palas, Kusum, Biza,
Jamun, Piar, Semal etc. Bamboos are found almost everywhere. Some areas
also represent Mango, Mahua etc. of tropical evergreen forest. Among the
forests three categories of vegetation are found. This vegetation includes tall
trees, dense bushes, grasses and give a look of three layers.
The forest resources of Jharkhand have been ruthlessly depleted by illegal
greedy contractors and other agencies without considering the implications of
forest cover on environmental degradation and soil erosion in the region. The
rate of deforestation can be analyzed with the help of the table presented below.
Table 5: District wise Forest Coverage in Jharkhand
District
Godda
SahebGanj
Dumka
Deoghar
Dhanbad
Giridih-Bokaro
Forest cover 1989-90
( 000ha)
24
47
60
21
24
234
1995-96 Forest
Cover (000 ha)
31.3
63.5
62.9
34.6
18.9
230.6
184
Hazaribag-Chatra
Palamu-Garwa
Lohardaga
Gumla
Ranchi
East &West Singbhoom
537
556
45
232
153
380
547.7
556
45
N.A
159.1
446.3
Compiled from District Gazetteer & Jharkhand, 2002
From the observation of the above table it becomes clear that forest coverage
has depleted from the mining districts of Jharkhand, viz., Dhanbad, GiridihBokaro and Singbhoom in between 1989-90 to 1995-96. In the rest of the
districts the forest coverage has either remained the same or increased during
the same period. However, ranking of the forest coverage of the districts during
1989-90 to 1995-96 remained the same except Giridih district is pushed down
by Gumla district in 1995-96. This can be observed in the boxes below.
Box (a): Districtwise Ranking and Changes in Forest Coverage of Jharkhand
State, 1989-90
Bottom 6 districts with forest coverage of 21000 ha. to 60,000 ha.
Deoghar, 21
Deoghar, Godda, 21, 24
Deoghar, Godda, Dhanbad, 21, 24, 24
Deoghar, Godda, Dhanbad, Lohardaga, 21, 24, 24, 45
Deoghar, Godda, Dhanbad, Lohardaga, Sahebganj, 21, 24, 24, 45, 47
Deoghar, Godda, Dhanbad, Lohardaga, Sahebganj, Dumka 21, 24, 24, 45, 47, 60
Top 6 districts with forest coverage of 556000 ha. to 232000 ha.
Palamau, 556
Palamau, Hazaribag, 556, 537
Palamau, Hazaribag, singbhum, 556, 537, 380
Palamau, Hazaribag, Singbhum, Giridih, 556, 537, 380, 234
Palamau, Hazaribag, Singbhum, Giridih, Gumla, 556, 537, 380, 234, 232
Palamau, Hazaribag, Singbhum, Giridih, Gumla, Ranchi, 556, 537, 380, 234, 232,
159
Box (b): District wise Ranking and Changes in Forest Coverage of
Jharkhand State, 1995-96
Bottom 6 districts with forest coverage of 18000 ha. to 64000 ha.
Dhanbad, 18.9
Dhanbad, Godda, 18.9, 31.3
Dhanbad, Godda, Deoghar, 18.9, 31.3, 34.6
Dhanbad, Godda, Deoghar, Lohardaga, 18.9, 31.3, 34.6, 45
Dhanbad, Godda, Deoghar, Lohardaga, Dumka, 18.9, 31.3, 34.6, 45, 62.9
Dhanbad, Godda, Deoghar, Lohardaga, Dumka, Sahebganj,18.9, 31.3, 34.6, 45,
62.9,63.5
Top 6 districts with forest coverage of 556000 ha. to 160000 ha.
185
Palamau, 556
Palamau, Hazaribag, 556, 547.7
Palamau, Hazaribag, Singbhum, 556, 547.7, 446.3
Palamau, Hazaribag, Singbhum,Gumla 556, 547.7, 446.3, 232
Palamau, Hazaribag, Singbhum, Gumla, Giridih 556, 547.7, 446.3, 232, 230.6
Palamau, Hazaribag, Singbhum, Gumla,Giridih,
Ranchi,556,547.7,446.3,232,230.6,159.1
The forest resource of this state needs due attention towards its shrinking
size, felling of valuable trees, associated soil erosion, awareness towards
afforestation and preserving environmental conditions. The main problems of
the forests of the region concern human interference in the form of clearing
bushes for food crops for increasing population, greed of the contractors, lack of
alternative livelihood for the aboriginals who still depend upon the forest and
unplanned development of industrial, urban growth, etc. These problems have
caused depletion of forest in mineralized, industrialized, urbanized and densely
populated areas of the region. At the same time unscientific felling of immature
trees is converting the forest into bushes. The problem of soil erosion is
prevalent. Wasteland area is increasing the deforested areas and rocky surfaces
are getting exposed. As such there is need to preserve the forest by planting
trees in the deforested areas, preventing unscientific felling of trees, declaring
protected forest areas and developing social forestry in the inhabited areas.
During recent years special attention has been paid to maintain environmental
conditions because forest influences precipitation, evaporation, moisture
content, soil fertility, etc.
Forest and Tribal Economy
The tribals are very closely associated with the nature. Some of the tribes in
Jharkhand for instance Birhor and Birjia are called the forest dwellers. There is
symbiotic relationship between the forest and tribals. The clan of many tribes in
Jharkhand is named after animals, birds, fish, insects, plants, trees (viz. Lakratiger, Kerketta- bird, Minj-fish, Topno-red ants in tree, Kujur-kujri plants,
Barla-Baniyan tree, etc.) which are the different species of the forests, with
mythical relation and totemic objects.
In spite of massive deforestation of biodiversity resources forest is still the
primary source of livelihood for many tribal communities. Many Tribals
construct huts, houses, doors and other necessary household items from wood,
sticks, bamboo, leaves and grasses etc. which they collect from the nearby
forest. Forest is still the means of food security for many tribal communities
living near the forest and they supplement their income by the forest products.
They collect wild vegetables leaves, flowers, fruits, roots, seeds, honey, birds,
animals and insects from the forest in different seasons for food. They also
collect grasses and leafy fodder for their live stocks from the forests. They
collect various useful items viz., wax, lac, fire wood and leaf from the forest and
186
are also dependent upon forest for the medicine to cure different diseases with
the help of medicinal herbs, fruits, grasses, leaves etc.
The sarna a sacred grove (a place of worship in forest for Santhal, Munda,
Oraon, Kharia,etc.) is also preserved within or near the forest. They worship
their ‘Singbonga’ (the Supreme Being) at Sarna on the occasion of Sarhul
(tribal feast of nature and flowers). The tribals have secret knowledge about the
forest and pay tremendous respect to wild animal, birds, flowers and trees etc.
Forest and tribals are closely related and inter-dependent due to the
following facts:
a. The tribal women in around the forest begin their daily routine from the
forest and collect twigs, leaves, fruits, fuel woods etc.
b. The tribal men go to forest to collect honey, hunt birds and animals.
c. The tribals living nearby the forest collect some edible fruits, roots,
flowers, mushroom, tubers, and wild vegetables and use them as food.
d. The tribals collect different types of seeds like Mahua, tamrind, Sal etc,
and boil them before they eat.
e. The tribals living around the forest collect sal seeds, mahua, dori and
other oil seeds from the forest for self consumption and also sell them in the
local market.
f. The tribals living around the forest gather honey combs. The tribals go to
forest and refresh their minds when they are worried and tired.
Administrative Staff College, Hydrabad (1978) revealed that between 10 to
55 per cent of income of tribal families in the major tribal concentration states
of Madhya Pradesh, Bihar, Orissa and Andhra Pradesh was based on the
collection and sale of MFP.
Causes of Deforestation
1. Jhuming or Shifting Cultivation: In Chotagnagpur the deforestation
began initially with the ‘Jhuming’ or shifting cultivation practiced by the
adibasis, who started felling trees and burning them to increase the fertility of
the soil on which they grew crops for a year or two and then left it to resume the
process elsewhere. When their number increased more and more trees were cut
and they cleared up the forest area for cultivation.
2. Vendees or Lessees under the Landlords: The indiscriminate
exploitation of forests by vendees or lessees under the landlords, particularly
during the II world War (1939-45) has been a major factor of deforestation in
Chotanagpur region. During this period on account of high demand for all
varieties of timber, dense forest of the area was ruthlessly exploited.
187
3. Salami to Raiyats: The settlement by landlords of steep slopes for
cultivation by raiyats in consideration of a small amount as salami also caused
considerable damage to forests in the Chotangpur region. The raiyats cut timber
in excess of their need and are also wasteful.
4. Administration Right to Amlas: The landlords used to leave the
administration of their forests to amlas, who in lieu of small payment to them
often allowed timber to such villagers who had no customary right to cut it.
5. Zamindars and Raiyats: When the Zamindari Abolition Act was in the
offing, there was wanton destruction of forests both by the landlords and raiyats.
6. Excess Grazing: Grazing is equally harmful for regeneration as young
shoots are not allowed to establish. The people living nearby the forest take
their cattle into the forest for grazing due to scarcity of the grazing land around
the village. While grazing the forest land the cattle regularly eat up the tender
shoots of the plants and stamp the other species of the forest. Gradually, the
plants and grasses disappear. The livestock population in India increased from
284.6 million in 1959 to 500 million in 1993, an increase of 50 per cent in 31
years. This huge mass of livestock needs fodder and there simply is not enough
it. Area under cattle feed production has shrunk considerably the population of
cattle is growing a very high rate resulting in malnutrition of our cattle.
7. Forest Fire: People nearby the forest often set fire when the trees shed
leaves in order to facilitate for collecting mahua flowers, fruits, new plant
shoots, grass and other minor forest products. As a result large number of
species extinct from the forest. Deforestation is also caused by the setting fire in
the forest during the summer season when the trees shed their leaves fire
removes all the humus from the forest floor and burns down the seedlings and
thus makes the reproduction of the forests impossible and opens up the soil to
erosion.
8. Population Pressure: With increase in population requirement of food
and space also increase. To meet these needs man has destroyed forests and
converted it into food growing fields or space for building houses etc. Due to
the growth of modern civilization and industrial revolution along with
increasing human population, there has been a widespread destruction of the
forest cover leading to soil erosion, floods, drought and increasing wasteland.
9. Forest Encroachment for Cultivation: Forests are the only land which
can readily be brought under the plough. With population explosion comes
unemployment which can partially be solved by the increasing preview of
agriculture through cutting trees in the forest.
10. Large Dams, Roads, Industries, Mining, Power Plants: It is estimated
that during the period 1951-1976, 0.49 million hectares of forest has been lost
188
due to major river valley projects. Forest is also being cleared for approach
roads, offices, residential quarters and for storage of construction material with
reduction in forest cover and the entry of people, the pressure on the remaining
forest increases. After the formation of new Jharkhand state in November 15,
2000, 26000 trees were cut in order to broaden the road from the different cities
of Jharkhand.
11. Railway Line: Expansion of railway line also caused a massive
deforestation in Jharkhand. The most recent project of linking Hazaribag by
railway line has caused massive felling of trees. At least three lakh trees have
been cut to implement this project recently.
12. Dearth of Alternative Fuel in the Rural Area: According to an
estimate our fuel wood requirement is 0.6 M. T. per capita per year. Thus we
need 480 billion M. T. of fuel wood per year which is much more than the
annual increment of the existing growing stock of our forests.
Impacts of Deforestation
1. Displacement: Deforestation is causing social imbalance and massive
displacement of rural and tribal people from natural environment. It is estimated
that some 50 million persons have been displaced since 1950 on account of
various development projects, of which more than 40 per cent are tribals. These
projects include large irrigation dams, hydroelectric projects, open cast and
underground coal mines, super thermal power plants and mineral-based
industrial units.
2. The tribal culture, social, political, spiritual and historical importance is
disturbed due to massive deforestation.
3. Increase in Food Insecurity: The food insecurity of the tribals living in
and around the forest has become worse after the depletion of forest due to
establishing the mining centers. Many tribal villages were destroyed due to
massive deforestation and mining. The number of tribals were displaced from
their ancestral land and forced to abandon their villages.
4. Forest Gives Relief from Sorrow, Worry and Distresses: Tribals living
near the forest go to the forest for relief from their sorrow, worry and distresses.
But, due to massive deforestation by the greedy contractors and unplanned
mining the forests are destroyed from the tribal areas to a great extent.
5. Increase in Anti-Social Elements: Many anti social elements are
increasing among the tribals due to the massive deforestation. Due to lack of
forest in tribal areas tribals are now forced to stay at home and they remain idle
for longer period at home. As a result there are quarrel and fight among
themselves and illicit relationship due to excess drinking and idling in the
villages. Many tribal men and women have become daily wage earner in the
189
nearby markets centers and some even migrated to the far off urban centers for
their survival and livelihood.
6. Sickness like Cancer, Diabetes and T.B.: Major sickness like cancer,
diabetes, T.B. etc. were unheard among the tribals living near the forest due to
mineral intake in their food which they regularly use to collect from the forest.
But after the deforestation and displacement from their villages many tribals are
the victims of such fatal diseases. This is caused due to malnutrition and hunger.
7. Increasing Distresses: Economic, social and cultural distresses are
increasing among the rural tribals due to lack of employment caused by
deforestation.
8. Soil Erosion: The top soil is much damaged through deforestation,
running water and wind. The important factors, which make the soil less fertile,
are leaching, cropping and soil erosion.
9. Uncertainty and Decrease in Rainfall: The forest coverage has the
capacity to block the monsoon wind and it causes the rainfall around the forest
area. But the ruthless felling of trees and massive deforestation has caused the
uncertainty and lessened rainfall in Jharkhand and all over the country in recent
years. At least 33 per cent of the forest cover is required in India for ecological
balance. But due to continuous deforestation the forest cover in the country is
reduced to about 23 per cent. This has created a serious problem of uncertainty
of monsoon.
10. Biodiversity Loss: Between 1854 and 1952, i.e. roughly 100 years
before Independence, tree cover had come down from an estimated 40 per cent
to 23 per cent of the land area. The annual rate of decline was about 0.2 per
cent. Between 1952 and 1988, i.e., in a short period of 36 years, tree cover had
come down from 23 percent to12 percent of the total land are, i.e., at the annual
rate of decline of 0.4 per cent. According to an estimate of FAO. India lost 3.4
million hectares of forest are between 1951 and 1972, which worked out to an
annual denudation of 155,000 hectares. The latest satellite imagery studies
reveals that the country is losing its forest cover at the annual rate of nearly 1.3
million hectares.
11. Migration to Urban Areas: In past forest and rivers were the
supplementary sources of livelihood and food security for the tribals. The tribals
used to collect seasonal forest products particularly roots, fruits, seeds, tubers,
leafy vegetables, mushrooms, rugara, and dry fuel wood for self consumption
and for the exchange of money in the local market. Now, due to massive
deforestation, erratic rainfall, and increase in population these forest products
are not sufficient. Therefore, the tribals migrate to urban centers in search of
food by exchanging their labour during the distress period.
190
CONCLUSION
Therefore, on the basis of the analysis of the issues on environmental
degradation in the tribal regions there is an urgent need to prevent
environmental degradation by stopping deforestation and over exploitation of
natural resources in tribal regions of India in general and from the tribal region
of Jharkhand in particular. Therefore, from every angles emphasis should be
made to initiate and revive the spirit among the people to preserve the existing
forest wealth, bring more land under forest and maintain the ecological balance
throughout the country and particularly in the tribal regions of India. The
proposed strategies and action plans of the study are protection of forests by the
local people and making alternative strategies for employment in the rural areas,
controlling out migration and displacement of the tribals from their regions,
enhancement of social forestry and creating awareness among the rural people
191
for conserving environment and natural heritage by preserving the remaining
forests.
Policy For Forest Conservation
1. Protection of forests by the people for the people.
2. Making alternative arrangement of employment in the rural area.
3. Quick growing planted forests for cheap fuel wood be encouraged.
4. Enhancement of social forestry.
5. Creating awareness among the rural people regarding environment.
6. Conserving natural heritage of the country by preserving the remaining
forests.
7. Checking soil erosion and denudation in the catchments areas of rivers,
nalas in the interest of soil and water conservation for mitigating floods and
droughts and for the retardation of siltation of reservoirs.
8. Increasing substantially the forest cover in the country through massive
afforestation and social forestry programmes especially on denuded and
unproductive lands.
9. Meeting the requirements of fuel wood, fodder and minor forest produce
of the rural and tribal populations through agro forestry programmes.
10. Creating a massive people’s movement for achieving these objectives and
to minimize pressure on existing forests.
REFERENCES
Brown, K. and Pearce, D. (ed.) (1995): The Causes of Tropical
Deforestation, UCL Press, and London.
Chopra Kanchan and Kadekodi, G.K. (1999): Operationalizing Sustainable
Development, Sage Publications, New Delhi.
Fernades, W. (ed.) (1998): Forests, Environment and Tribal Economy,
Indian Social Institute, New Delhi.
Kulkarni, K.M. and Lal, R.B. (1990): Forest and Tribal Life, Concept
Publishing Company.
Roy, A. Mukherjee (1995): Forest Resources Conservation and
Regeneration, Concept Publishing Company, New Delhi.
Shukla, R. S. (2000): Forestry for Tribal Development, Wheeler
Publishing, New Delhi.
192
ANNEXURE
Jharkhand Forest
Name of the
Forest
Division
Districts
Saranda
Singbhum
Reserve
d
Forest
(in ha.)
81808
Kolhan
Singbhum
Porahat
Chaibasa
South
Chaibasa
North
Dhalbhum
Protecte
d Forest
(in ha.)
Unclassed
Forest
(in ha.)
3988
86
Total
Forest
Area (in
ha.)
85882
58716
11258
68
70042
Singbhum
50628
15816
98
66542
Singbhum
31
50875
-
50906
Singbhum
6486
61540
-
68026
53050
51863
-
104913
Ranchi East
Singhbhu
m
Ranchi
11742
80182
-
91924
Ranchi West
Ranchi
26290
73744
-
100034
Gumla
Gumla
12101
118717
16
130834
Giridih
Gumla
8776
113020
-
121796
Hazaribag
West
Hazaribag
East
Bokaro
Hazaribag
673
176524
340
177537
Hazaribag
1743
102055
-
103798
Hazaribag
-
51901
-
51901
Chatra South
Chatra
752
101828
-
102580
Chatra North
Chatra
-
93372
-
93372
Koderma
Koderma
15630
73408
-
89038
Dhanbad
Dhanbad
10825
15555
-
26380
Daltonganj
South
Daltonganj
North
Garhwa South
Plamau
58081
46044
45
1041170
Plamau
3987
126661
-
130648
Garhwa
549
123586
-
124135
Garhwa North
Garhwa
-
78705
-
78705
Latehar
Latehar
20648
111736
-
132384
193
Deoghar
Deoghar
2866
73922
-
76788
Dumka
Dumka
12803
135389
420
148612
Sahebganj
Sahebganj
50
10471
2276
12797
Giridih
Afforestation
Total
Giridih
485
16318
-
16803
438720
1918478
3349
2360547
Source: Govt. of Jharkhand, Ministry of Forest & Environment,2001-2002
194
195
HEDONİST VE PÜRİTAN ETİK SARMALINDA
POSTMODERN GENÇLİK
BAYHAN, Vehbi
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
21. yüzyılın başlarında küreselleşme bütün ülkeleri etkilemektedir. Küresel
kültür, başta gençler olmak üzere bütün toplum kesimlerini aynı tarz giyen,
yiyen ve düşünen bireylere dönüştürmektedir. Sanayi toplumunun kültürel
yapısı modernizm ile bilişim toplumunun kültürel yapısı postmodernizm
arasında kültürler gidip gelmektedir.
Püritanizm, modern toplumun etiğidir. Püritanizm; sıkı çalışma disiplinini,
çok üretip az tüketmeyi, elinde biriken kaynağı rasyonel olarak kullanmayı
önermektedir. Püritan çalışma etiğine karşı postmodern kültürün hedonizmi
yücelten yapısı, tüketime dayalı “nasıl harcamalı”, “nasıl eğlenmeli” tarzındaki
normları üretmiştir.
Bu bağlamda, bir yandan aile ve okulda sürekli “çalışmak ve başarmak”
kültürel kodu verilmeye çalışılan gençler; diğer taraftan küreselleşme ve
postmodern kültürel kodun tüketime endeksli ve daha çok hazcılığa dayanan
modelinden etkilenmektedir. 1980 yılından sonra Türkiye’de sunulan kısa
yoldan köşe dönme felsefesini ve hayat tarzını televizyondan izleyen gençler,
iki arada kalmaktadır. Bir yandan aile ve okulda çalışmanın erdemi önerilirken;
diğer taraftan televizyondan kısa yoldan köşe dönme ve gösterişli hayat tarzları
sunulmaktadır.
“Kolay yoldan köşeyi dönmek” özellikle, Türkiye’de 1980’den sonra
uygulanan ekonomi politikalar (serbest piyasa ekonomisi) ile topluma sunulan
bir değer hâline gelmiştir. Sanayi devrimini kaçıran, dolayısıyla Batı
toplumlarının geçirdiği kapitalist evrimi geçirmeyen toplumun, sosyal ve
ekonomik yapı şartları, kolay yoldan köşe dönme fikrini tercih edenlerin oranını
artırmıştır. Bu anlayışın gündeme geldiği yıllarda, sosyalleşme sürecinin
başında olan bugünün üniversite gençliği, bu yeni anlayışın ilk kuşaklarını
oluşturmaktadır
Anahtar Kelimeler: Hedonizm, püritanizm, postmodernizm, gençlik,
küreselleşme.
ABSTRACT
Postmodern Youth in Hedonist and Puritan Ethic Spiral
196
Globalization affects all the countries at the beginning of the 21th century.
Global culture, turns all the society sections, especially teenagers, into
individuals who wear, eat and think in the same way. The cultures go to and
from between the cultural structure of industrial society with modernism and the
cultural structure of information society with postmodernism.
Puritanism is the ethic of modern society. Puritanism offers hard working
discipline, more producing less consuming and effective utilization of the
accumulated source. The structure of postmodernism which elevates hedonism,
has produced norms such as “how to spend”, “how to entertain” against Puritan
work ethic.
In this context, the teenagers who are tried to be given cultural code of “to
work and succeed” in the family and school are affected at the same time from
the globalization and postmodern cultural coded model which is consuming
indexed and founded on hedonism.
The teenagers who watch, the philosophy of making good and the way of
life which is offered after 1980, on TV are left between. The teenagers are not
only suggested the virtue of working, in the family and school but also they are
offered making good and magnificent ways of life from television.
“Striking it rich” has become a value which is presented to the society with
the economic policies (free market economy) which are implemented after
1980. The social and economic structure circumstances of the society which
missed the Industrial Revolution and so didn’t experience the capitalist
evolution the Western societies experienced, has increased the percentage of the
individuals who prefer the idea of “striking it rich”. In the years in which this
understanding comes up, the university youth who is at the beginning of process
of socialization, forms the first generations of this new understanding.
Key Words: Hedonism, puritanism, postmodernism, youth, globalization.
GİRİŞ
Sanayi toplumunun modern kültürü yerine, bilişim toplumunun postmodern
kültürü, küreselleşme sürecinde bilişim vasıtalarıyla herkesi etkilemektedir. Bu
süreçten en yoğun biçimde etkilenen kesim gençler olmaktadır. Bilişim
teknolojisini en yetkin ve en fazla kullanan gençlik, başta televizyon olmak
üzere İnternet vasıtasıyla bütün dünyadan haberdar olmaktadır. Bilişim
araçlarının sunduğu rol modelleri ve yaşam kültürü gençlere rehber olmaktadır.
Bu bağlamda, modernitenin puritan etiği yerine postmodernitenin
hedonist/narsisist etiği davranışlara ve zihniyetlere model olmaktadır.
Bu bildiride, üniversite gençliğine uygulanan anket verilerinden yola
çıkılarak, üniversite gençliği başta olmak üzere, gençliğin postmodern
zamanlarda bir yandan hedonist etik, bir yandan da püritan etikten ne derecede
etkilendiği analiz edilmektedir. Bildiride kullanılan veriler, 2001 yılından 2007
yılına kadar 6 yıldır yapılan “İnönü Üniversitesi Öğrencilerinin Sosyolojik
197
Profili” araştırma bulgularından derlenmiştir. Örneklem sayıları şu şekildedir:
Şubat 2001’de 3223 öğrenci, Eylül 2001’de 2690 öğrenci, 2002 yılında 2706
öğrenci, 2003 yılında 2625 öğrenci, Şubat 2004’te 1767 öğrenci, Eylül 2004’te
2434 öğrenci, 2005 yılında 3.409 öğrenci, 2006 yılında 2.639 öğrenci.
Dolayısıyla uygulanan anketlerin kümülatif sayısı 21.493’tür. Sonuçlar, bütün
üniversite gençliğine genelleştirilemez, ancak bulgular yapılan kamuoyu
araştırma bulgularıyla da örtüşmektedir.
Küreselleşme ve Postmodern Gençlik
Küresel kültür, bütün dünya ülkelerini etkilemektedir. Besin, müzik ve moda
alışverişi bağlamında, evrensel hayat tarzı imajının itici gücü “tüketici”
olmaktadır. Nescafe içen, Benetton’dan giyinen, Hyundai marka arabası ile
McDonalds’a doğru yol alırken, Amerikan-İngiliz rock müziği dinleyen
tüketici. İnternette “chat” (sohbet) yapan, bunalıma girdiğinde anti-depresan ilaç
kullanan “Küresel İnsan”. (Bayhan, 2000).
Gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerde yaşayan orta sınıftan gençler,
logolarla süslü, medyanın yarattığı kalıba dökülmek isteyen küreselleşmenin en
güçlü sembolleri hâline gelmişlerdir. Dünyada küresel genç nüfusun bir milyar
civarında olduğu tahmin edilmektedir ve bu gençler aile gelirlerinin büyük bir
bölümünü harcamaktadır.
Küresel gençlik, küresel tüketici grubunun içinde yaşamaktadırlar; cep
telefonlarından, internet haber gruplarına, Sony Playstationlar, MTV videoları
ve NBA maçları ile birbirine bağlıdırlar. Küresel genç nüfus üzerine yapılmış en
kapsamlı ve en fazla referans verilen çalışma 1996 yılında New York merkezli
reklam ajansı DMB&B’nin Brainwaves birimince gerçekleştirilmiştir. “Yeni
Dünya Gençliği İncelemesi” ile kırk beş ülkede on beş ile on sekiz yaşları
arasındaki orta sınıftan 27.600 genç üzerine yapılan araştırma sonucuna göre,
“farklı kültürlerine rağmen, tüm dünyada orta sınıftan gençler hayatlarını paralel
evrendelermiş gibi yaşamaktadırlar. Sabah kalkıyorlar, Lewis ve Nike’larını
giyiyorlar, şapkalarını ve sırt çantalarını ve Sony discman’lerini alıyorlar ve
okula gidiyorlar.” (Clein, 2000).
Küreselleşme, bir yandan bütün toplumların ve kültürlerin birbirlerinden
haberdar olmasını getirirken; diğer yandan, eşitsizlikleri daha da şeffaf hale
getirmektedir. Bilişim araçlarına sahip olan güçlü ve hâkim ülkelerin kültürel
kodlarının, diğer ülkelere ve kültürlere tek boyutlu enjekte edilmesi –bu
bağlamda “Hayat Alanlarının Amerikanlaşması”– sorgulanmaktadır/
eleştirilmektedir. Küresel ekonomik eşitsizlikler, tek boyutlu kültürel
hegemonyaya karşı, gelişmekte olan ülkelerde ve diğer gelişmiş ülkelerde; bir
içe kapanma (şizoid) ve kuşkucu (paranoid) bir ruh hali oluşmaktadır. (Bayhan,
2002a: 200-201).
Küreselleşmeye bağlı olarak yeni ekonomik düzenin liberal politikaları
sonucu ortaya çıkan başka bir sosyal sorun, sosyal sınıflar arası “eşitsizlik”tir.
198
Bir yanda küreselleşmeye ayak uyduran toplumsal kesimler, ekonomik çıkar ve
değerleriyle ulus-ötesi bir düzeye geçerken, diğer yanda bu yeni süreci ve yeni
tüketim kalıplarını yeni iletişim araçlarıyla olduğu gibi gözlemleyen, ancak
nimetlerinden yararlanamayan bir başka kesim, en basit terimiyle “hayal
kırıklığı” (frustration) yaşamakta ve bu süreci yakalamak ve “altta kalmamak”
için cemaat dayanışmalarında kendini yeniden kurmaya çalışmaktadır. Ayrıca,
Türkiye gibi ekonomik, toplumsal dönüşümlerin çok hızlı gerçekleştiği, yoğun
göç ve gecekondulaşma olgusunun yaşandığı ülkelerdeki özgül koşullar
kutuplaşmaları daha da bariz hâle getirmektedir. (Kentel, 2005: 12)
Küreselleşmenin toplumsal yapıda meydana getirdiği anomik durum
yaşanırken, bireyin kimliğinin oluşumunda da çoğulluğu ürettiği görülmektedir.
Bu bağlamda, küreselleşme ve postmodern zamanlar, bireyin kimliğinin
“çoğul kimlik” çerçevesinde yapılanmasını getirmektedir. Aslında, farklı
toplumsal rollerin kolajı olan kimlik, küreselleşme ile daha da “çoğul
kimlikler”e ve “parçalanmış hayatlar”a dönüşmektedir. Postmodernitenin
özünde bulunan “anything goes” yani “her şey mübah”, “hem o hem de o”
mottosu, parçalı bir kimlik yaratmaktadır. Modern zamanların ruhu ile başlayan
“tükettiğin kadar varsın” ilkesi, postmodern zamanlarda da bireyin kimliğinin
tüketimle var olması ile devam etmektedir. (Bayhan, 2005)
“Üniversite Gençliğinin Sosyolojik Profili” konulu araştırma bulgularına
göre; gençler, bir yandan hayatta çok çalışırsa mutlu olacağını ifade ederken,
diğer taraftan kolay yoldan köşe dönmek felsefesini benimsemektedir. Bir
yandan sürü psikolojisine sahipken, diğer taraftan bireyci tutum sergilemektedir.
Bu kültürel kod dışında, üniversite gençliğinin diğer özellikleri şu şekilde
özetlenebilir: Gençler üniversite öğreniminin amacını, meslek edinmek ve iş
bulmak olarak ifade etmektedir. Türkiye’nin ve gençliğin en önemli sorunu
işsizlik olarak tanımlanmaktadır. Salt üniversite okumak için ilgisi olmadığı
bölümü tercih eden, yurtdışında yaşamak isteyen, kendi geleceği ve Türkiye’nin
geleceğinden ümitli, dünyanın geleceğinden ümitsiz olan, en fazla güvendiği
kurum Ordu (Silahlı Kuvvetler) olan, Türkiye’nin en çok Avrupa Birliği ile iş
birliği yapmasını isteyen, siyasete ve siyasetçilere yabancılaşan, hayatta en
önemli şeyi para olarak gören, bir yandan “günü yaşa” (carpe diem) felsefesini,
diğer yandan çalışmanın erdemini kabul eden “postmodern bir gençlik”.
(Bayhan, 2005a)
Bu çerçevede, bir yandan modernitenin püritan etiğinin etkisi görülürken
diğer yandan, postmodernitenin hedonist/narsisist etiğinin etkisi yaşanmaktadır.
Püritan Etiğe Karşı Hedonist/Narsisist Etik
Weber, “Protestan Ahlâkı ve Kapitalizm‘in Ruhu” adlı çalışmasında,
kapitalizmin gelişmesinde Protestan etiğin rolünü ve işlevini irdelemiştir. “İdeal
Tip” olarak Püritan Etik Kuramı‘nı geliştiren Weber, modern kapitalizmin
kökeninde püritan etiğin olduğunu ifade eder. Püritan etik, arzularını bastırmayı,
199
kendini kontrol etmeyi öğütler; çalışmayı yücelterek bir ibadet hâline
dönüştürür; olabildiğince çok üretip az tüketmeyi telkin eder; meslek kavramını
tanrı buyruğu sayar; hedonist yaşam biçimi ve gösteriş tüketimine karşı çıkar;
yaşama zevkini bırakıp, çileci (asketik) varoluşu tek kabul edilebilir yaşam
biçimi olarak görür. (Bozkurt, 2000: 21-33)
Püritan etiğe göre, tutumluluk ile çalışkanlık maddi başarıya ve ruhsal
doyuma açılan kapının anahtarlarıdır. “Tanrı kendi kendine yardım edenlere
yardım eder. Kaybedilen zaman asla bir daha ele geçmez. Bugün yapabileceğin
işi asla yarına bırakma.” gibi söylemler püritan etiğin ilkeleridir. (Lasch, 2006:
95-98)
Çalışmanın erdemi ve önemini sosyalleşme sürecinde özümseyen bireyler
püritan etiğe göre yetiştirilmektedir. Bu bağlamda, örneklemi oluşturan gençler,
“hayatı daha çok çalışırsam severim” görüşüne % 85 oranında katılmaktadır.
“Hayatı daha çok boş vaktim olursa severim” görüşüne ise örneklemin
% 15’i katılmaktadır. Dolayısıyla, gençler toplumsallaşma sürecinde aileden
başlayarak okulda sunulan “bir erdem olarak çalışmak.” amaç ve ilkesini
içselleştirmiştir. Modern iş ahlakındaki, daha rahat ve refah içinde yaşamanın
anahtarının çalışmak ile sağlanacağı gerçeğinin bilincindedir. Modern toplumun
etiği olan püritanizm; sıkı çalışma disiplinini, çok üretip az tüketmeyi, elinde
biriken kaynağı rasyonel olarak kullanmayı önermektedir. Püritan çalışma
etiğine karşı postmodern kültürün hedonizmi yücelten yapısı, tüketime dayalı
“nasıl harcamalı”, “nasıl eğlenmeli” tarzındaki normları üretmiştir.
Bu bağlamda, bir yandan aile ve okulda sürekli “çalışmak ve başarmak”
kültürel kodu verilmeye çalışılan gençler; diğer taraftan küreselleşme ve
postmodern kültürel kodun tüketime endeksli ve daha çok hazcılığa dayanan
modelinden etkilenmektedir. 1980 yılından sonra Türkiye’de sunulan kısa
yoldan köşe dönme felsefesini ve hayat tarzını televizyondan izleyen gençler,
iki arada kalmaktadır. Bir yandan aile ve okulda çalışmanın erdemi önerilirken;
diğer taraftan televizyondan kısa yoldan köşe dönme ve gösterişli hayat tarzları
sunulmaktadır. Bu çerçevede, hem hayatını sürdürmek hem de daha iyi şartlarda
yaşamak için, “hayatta en önemli şey paradır” görüşüne gençlerin % 53’ü
katılmaktadır.
Diğer yandan “geleceğe yönelik en büyük isteğiniz nedir?” sorusuna
örneklemin % 52’si “iş bulmak” cevabını vermiştir. Bu anlamda, “hayatı daha
çok çalışırsam severim” görüşüne katılma oranının fazlalığı, iş bulmak ve para
kazanmak önceliği ile de ilintilidir.
“Birine özenmek ve model almanız için aşağıdakilerden hangisi etkili olur?”
sorusuna, örneklemin % 74’ü “başarılarını kanıtlamış olmalı”, % 21’i
“söyledikleri etkileyici olmalı”, % 3’ü “karizmatik ve gizemli olmalı” cevabını
200
vermiştir. Bu bulgu da, başarının dolayısıyla çalışmanın ve püritan iş etiğinin
etkisini ifade etmektedir. (Bayhan, 2006)
Benzer bir bulgu başka bir çalışmada da görülmektedir. “Başarılı olmanın ve
insanlar üzerinde iyi izlenim bırakmanın önemli olduğunu” düşünen gençlerin
oranı % 79’dur. (Kazgan, 2006: 73)
Gençler bir yandan püritan etiğin, diğer taraftan hedonist etiğin etkisi
altındadır. Çalışmayla ilgili tutumlar değişmektedir. Çalışma yanında boş
zamanların da önemi artmaktadır. Dolayısıyla gençler, çalışmayı artık
biriktirmek için değil, boş ve hoş zaman satın alabilmek için gerekli
görmektedir. (Yaraman, 2003: 84)
Günümüzün post-modern veya geç-modern dönüşüm sürecinde, modern
/endüstriyel toplumların simgesi hâline gelen toplumun her alanında varlığını
hissettiren rasyonelleştirme, bu dünya için arzularını denetim altına alma ve çok
çalışma gibi püritan değerler, işlevselliklerini kaybetmeye başlamıştır. Ortaya
“hayatın tadına bak” diyen, hedonist/ narsisist özelliklere sahip yeni bir etik
çıkmaktadır. Başka bir söylemle, kapitalizmi yaratan modern bireyin “ideal tip”i
olan püritan, yerini karşıtı olan, arzularını öne çıkartan hedonist (hazcı)
tüketiciye bırakmaktadır. (Bozkurt, 2000: 3)
Daniel Bell, “Kapitalizm'in Kültürel Çelişkileri” adlı incelemesinde,
Amerika’da 1950’lerde başlayan “Pop Hedonizm” olarak nitelendirdiği bir
hedonistik kültürün meydana geldiğini öne sürer. Dünyada her gün, günlük
eşyalar, karikatür ve ilanlarla, kitle iletişim araçları ve filmlerin sunduğu
imajlar, Coca-Cola ve hamburger gibi yiyecekler, giyim-kuşam vb. gibi şeylerle
pop sanatının ikonografisi yayılır. Hedonistik çağ, simgeler, mesajlar,
sloganların karşılıklı alış-verişiyle yayılır.
Kitle üretimi ve kitle tüketimin artışı orta sınıfların hayatlarında değişime
yol açmıştır. Orta sınıflar için, bir hayat tarzı ve sosyal gerçeklik olarak
protestan ahlâkının etkileri azalarak, yerini psikolojik eudaemonism almıştır.
(Bell, 1976: 72-75).
Featherstone’a göre, tüketim kültürünün hedonizmi, “burada” ve “şimdi
zevk peşinde” koşulmasını, dışavurumsal hayat tarzlarının yeşertilmesini,
narsisistik ve bencil kişilik tiplerinin geliştirilmesini vurgulaması çerçevesinde
din açısından muazzam yıkıcı olmuştur. Genelde dinin, özel olarak da püritan
mirasın öğrettiği çilecilik, çalışkanlık, basiret ve tutumluluğun karşı yönünde,
“şimdi yaşa sonra öde” felsefesiyle tüketimciliğin ruhsal fakirliğe ve hedonist
bencilliğe yol açtığı sıkça savunulmuştur. (Featherstone, 1996: 187)
Giderek hâkimiyetini daha çok artıran “tüketim toplumu”, Daniel Bell’in
ifadesiyle, “gündüz püritan, gece playboy” tipini yaratmıştır. (Bozkurt, 2000:
34) Yani, postmodern birey oluşmuştur. Hem geleneksel hem de modern
201
kültürü yaşayan, eklektik bir kültürü taşıyan esnek birey günümüzün kişilik
tipini meydana getirmektedir.
Bu çerçevede, postmodern kültür, hem dindar olmayı hem de hedonist (hazcı)
yaşam tarzını üretebilmektedir. Çoğul kimlik çerçevesinde gençler, hem kendini
çok dindarım diye tanımlamakta hem de hedonist özellikler gösterebilmektedir.
Kendini “Çok dindarım.” şeklinde niteleyen örneklem, aynı zamanda
“hayatta en önemli şey paradır”, “günümüz şartlarında en iyisi gün ve gün
yaşamak ve yarını yarına bırakmak şarttır”, “kolay yoldan köşe dönmek iyidir”,
“insan önce toplumu değil, kendini düşünmelidir” görüşlerine; kendilerini orta
düzeyde dindarım ve hiç dindar değilim, diye niteleyenlere göre daha fazla
oranda katılmaktadır.
Aynı şekilde “Çok dindarım.” diyenlerde, içki kullanma oranı, sigara
kullanma oranı ve çevresinde uyuşturucu madde kullanan arkadaşlarının
bulunma oranı; kendilerini orta düzeyde dindarım ve hiç dindar değilim olarak
niteleyenlere göre daha fazladır.
Aynı zamanda, kendisini “Çok dindarım:” diye ifade edenler “giysi alırken
en çok markaya” önem vermektedir.
2005 araştırma bulguları, 2001 araştırma sonuçları ile örtüşmektedir. 2001
araştırma bulgularında da kendini “Çok dindarım” diye ifade edenlerin; “kısa
yoldan köşe dönme” fikrine katılmaları ve “içki içmeleri” çoğul kimlik modelini
yansıtmaktadır. (Bayhan, 2005)
Üniversite gençliğinde hedonist kültürün diğer görünümleri şu şekilde analiz
edilebilir:
“Kolay yoldan köşe dönmek iyidir.” ifadesine örneklemin % 56’sı
katılmazken; % 9’u evet ve % 35’i bazen olmak üzere toplam % 44’ü
katılmaktadır.
“Hayatta en önemli şey paradır” ifadesine örneklemin % 47’si katılmazken;
% 10’u evet ve % 43’ü bazen olmak üzere toplam % 53’ü katılmaktadır.
Bayhan’ın 1994 yılında yaptığı araştırmada, hayatta en önemli şey paradır
görüşüne katılma oranı % 30 idi. Bu bağlamda, 12 yıl öncesine göre gençler için
paranın önemi, 2006 yılında daha fazla artmıştır.
“İnsan önce toplumu değil, kendini düşünmelidir” ifadesine örneklemin %
25’i katılmazken; % 17’si evet ve % 58’i bazen olmak üzere % 75’i
katılmaktadır. Bireyci düşünce de hedonist etiğin özelliklerinden biridir.
“Günümüz şartlarında en iyisi gün ve gün yaşamak ve yarını yarına
bırakmak şarttır” ifadesine örneklemin % 46’sı katılmazken; % 23’ü evet ve %
31’i bazen olmak üzere toplam % 54’ü katılmaktadır.
Bayhan’ın 1994 yılında yaptığı araştırmada, “günü yaşa” ifadesine
örneklemin katılma oranı % 21 idi. Dolayısıyla, 12 yıl öncesine göre “günü
202
yaşa” felsefesine katılma oranı artmıştır. Carpe diem (günü yaşa) felsefesi,
hedonist/narsisist kültürü ifade etmektedir. (Bayhan, 2006)
Bir insanın sahip olduğu değerler, içinde bulunduğu kültürün, kurumların ve
bireylerin kişiliğinin ürünüdür. 1980 sonrası Türkiye’de yaşanan toplumsal,
ekonomik ve kültürel değişmeler sonunda hem geleneksel değerler hem de
bireyci değerler birlikte görülmektedir. 1970’li yıllarda dünyada ve Türkiye’de
özgürlük, barış, kardeşlik, sevgi, vb. gibi kavramlar daha çok vurgulanırken;
aileye ve devlete sadakat, otoriteye itaat, büyüklere saygı ve milliyetçilik gibi
değerler gündemde iken; 1990’lı yıllarda bireyselleşme ve evrenselleşme
yönünde eğilimlere rastlanabilmektedir. Güç, eğlence, para, kalite, kolaycılık,
kullanışlılık, konfor ve karizma bu dönemin yükselen değerleri olarak
tanımlanabilmektedir. (Artan, 2005: 14-17)
Bu bağlamda, 2000’li yılların üniversite gençliğinde yaygın olan bir kültürel
kodla, gençliğin belli bir kısmı, temel hedefi olan kariyer yapabileceği bir
şirkette istihdam edilmek için üniversiteyi bir araç olarak kullanarak şunları
yapmaktadır: Not ortalamasını mümkün olduğunca yüksek tutmak; double
imkânı varsa çift diploma almak; her yaz tatilinde çok uluslu şirketlerde staj
yapmak; kulüpçülük vasıtasıyla piyasadakilerle dirsek temasında bulunmak;
sektörü dergiler, konferanslar, seminerler yoluyla takip ederek sürekli nabız
tutmak; şirketlerin işe alım ve staj için yaptıkları yazılı sınavlara ve mülakatlara
ayrıca çalışmak; şirketlerin misyonu ile kişisel beklentilerin örtüştüğünü
ispatlamak adına şirketlerin geçmişini, çalışma prensiplerini, departmanlarının
yapısını öğrenmek, ezberlemek; ikinci bir yabancı dili öğrenmese bile başlangıç
dersini almak; hobileri liderlik, takım çalışmasına yatkınlık, sorumluluk
alabilme, iletişime açıklık vb. şirketlerin stresli ve tempolu yaşantısına ayak
uydurabilmek ve iş tanımını karşılaması için gerekli gördüğü vasıflara göre
seçmek, kantinlerdeki tabiriyle “cv sosyalleşmesi”; gazetelerin hafta sonu
ilâvelerini takip ederek, piyasanın “in”lerini, trend’lerini kaçırmamak… Bu
mantıkla, üniversitenin formaliteleşmesi, formalitenin tabiatındaki ‘bitse de
gitsek’ yaklaşımıyla derslerin ve ödevlerin de, şu ya da bu oranda formaliteler
olarak görülmesini sağlamaktadır. Bu duruma bir örnek “google etkisi”
varsayımıdır. Öğrenci, İnternette arama motorları ve veri tabanları sayesinde
dünyanın dört bir yanında üretilmiş bilgiye kolayca ve ücret ödemeden
ulaşabilmekte, dolayısıyla daha rafine çalışmalar, ‘paper’ler, projeler ve
ödevlerle daha donanımlı olmaktadır. Ne yazık ki, bu varsayım tam anlamıyla
doğrulanamamaktadır. Zaten, kitap okumama sorunsalı olan gençlik gerçeği
vardı. Kimse aslında kimseyi okumuyor, okunması gerekenleri okuyanların
okuduklarını değerlendirdiği metinler okunuyordu. İnternet, okumaya ve
düşünmeye hevesli nispeten az sayıdaki öğrenci için muazzam bir fırsat
sunmakla birlikte, okulu ve dersleri piyasa öncesi formalite olarak gören
ortalama öğrencilerin ayağını kütüphanelerden, kitaplardan ve araştırmadan
tamamen kesti. “Copy-paste” olarak ifade edilen yöntemle, bariz hatalar
203
yapılmadıkça ödevlerin veya projelerin çalıntı olması neredeyse
engellenememektedir. (İnanır, 2005: 45-47) Bilişim çağı ve bilişim toplumunun
sembolü olan bilgisayar ve İnternet, bir yandan enformasyona kolay erişimi
sağlarken, diğer yandan olumsuz davranış kodları da üretebilmektedir. İnternet,
sanal ve yapay bir ilişki ortamı oluşturmaktadır. Bu yapay ilişki ile belki
bireyler yüzyüze yaşayamadığı sosyal iletişimi, “sanal-sosyal iletişim” ile
gidermektedir. Ancak, sanal-sosyal ilişki, birebir gerçek sosyal ilişkinin yerini
tutamayacağı için, bilgisayar ağları ortamındaki ilişki geçici kalmaktadır.
Psikiyatride “İnternet Bağımlılığı”, patolojik internet kullanımını betimlemek
için kullanılmaktadır. (Bayhan, 2002: 94-96) İnternet, doğru ve yerinde
kullanılmadığında “bilgi çöplüğü”dür. İnternette her yayınlanan bilginin
doğruluğu tartışmalıdır. İnternet bağımlılığı, “asosyal” bireyler üretmektedir.
İnternetteki olumsuz davranış modelleri, gençlerin problemli kişilik yapıları
kazanmasına neden olmaktadır. Bu bağlamda, İnterneti verimli ve bilinçli
kullanabilmek için ilköğretim seviyesinden başlamak üzere dersler verilmelidir.
(Bayhan, 2006a: 579) Ancak, bilişim toplumu olmak için salt İnterneti
kullananların oranının fazlalığı yeterli ölçüt değildir. Bilgi üreten ve ürettiği
bilgiyi internette paylaşan, inovasyon sağlayan toplumlar bilişim toplumu
aşamasına gelirler. Başkasının ürettiği bilginin doğruluğunu anlamak için bilgi
sahibi olmak gerekmektedir. Ayrıca, bilgi zengini bir ülke olabilmek için de,
bilimsel bilginin birikimsel olarak üretilmesi ve kullanılması önem taşımaktadır.
SONUÇ
Bilişim çağında ve bilişim toplumu sürecinde postmodern kültür bütün
ülkeleri etkilemektedir. Türkiye, hem tarım toplumu, hem sanayi toplumu, hem
de bilişim toplumunu bir arada yaşayan bir ülkedir. Dolayısıyla, Türkiye’de
geleneksel kültür, modern kültür ve postmodern kültürü yaşayan toplumsal
kesimler vardır. Türkiye’nin modernleşme projesini henüz tamamlanmadan
postmodern kültürün etkisine maruz kalması, postmodernitenin merkezinde yer
alan “hem o hem de o” ilkesinin yaşanmasını zorunlu kılmaktadır. Bu durum,
kaos ve anomi riskini beraberinde getirmektedir.
Hızlı toplumsal ve kültürel değişmelerden en fazla etkilenen, belki de bu
değişimlere en hızlı uyum sağlayan kesim, gençlik kesimidir. Gençlik, bir
yandan ebeveynlerinin ve okul sisteminin önerdiği püritan etikle yetiştirilirken,
diğer yandan başta medyadan olmak üzere tüketim toplumu ve
postmodernitenin hedonist etiği sürekli zihinlerine inşa edilmektedir. Bu
bağlamda, günümüzün postmodern gençliği çoğul kimlik taşımaktadır. Hem
püritan etik hem de hedonist etik kişiliklerinde yer etmektedir. Orta ve daha
yaşlı kuşakların, genç kuşakları pragmatist, bencil, duyarsız ve umarsız diye
nitelemeleri her çağda yaşansa da; postmodern zamanlarda bu durum daha
somut bir gerçeklik olarak gözlemlenmektedir.
204
Yaşlı kuşakların sürekli genç kuşakların yeni zamanların hedonist etiğinden
etkilendikleri imgesine karşı yapılması gereken; çevresine, ailesine, toplumuna
ve tüm insanlığa karşı daha duyarlı ve sorumlu bireyler yetiştirmektir. Bunun
için liseler başta olmak üzere, ilköğretimden başlayarak insanın kendisini ve
toplumu daha iyi tanıyabilmesini sağlayacak olan felsefe, sosyoloji, psikoloji ve
mantık derslerinin yeni yetişen kuşaklara zorunlu ders olarak verilmesi
gerekmektedir.
Kendini bilmeyen başkasını da bilemez. Sokrates’in “Kendini bil.”
mottosunu ve Yunus Emre’nin “İlim ilim bilmektir./İlim kendin bilmektir./Sen
kendini bilmez isen./Ya nice okumaktır.” dizelerini unutmadan yaşamak
dileğiyle.
KAYNAKÇA
Artan, İnci Erdem vd., (2005), Üniversite Gençliği Değerler Araştırması,
TESEV Yayınları, İstanbul.
Bayhan, Vehbi, (2006a), “Türkiye’de Gençlik: Sorunlar, Değerler ve
Değişimler”, Editör: Mehmet zincirkıran, Dünden Bugüne Türkiye’nin
Toplumsal Yapısı, Nova Yayınları, Ankara, 563-583.
-----, (2006), “Üniversite Gençliğinin Sosyolojik Profili-2006”, Malatya.
-----, (2005), “Gençlik ve Postmodern Çoğul Kimlik”, Uluslararası
Sosyoloji Kolokyumu, Parçalanmalar Çağında Yeni Toplumsallıklar, 12-14
Mayıs 2005, Galatasaray Üniversitesi, İstanbul.
-----, (2005a), “Üniversite Gençliğinin Sosyolojik Profili-2005”, Yerleşkem
Gazetesi, Ekim, Malatya.
-----, (2002a), “Risk Toplumu”, Doğu Batı Dergisi, Sayı: 19, MayısHaziran-Temmuz, Ankara.
-----, (2002), Genç Kimliği-Üniversite Gençliğinin Sosyolojik Profili
(İnönü Üniversitesi Uygulaması), İnönü Üniversitesi Yayınları, Malatya.
Bell, Daniel, ( 1976), The Cultural Contradictions of Capitalism, New
York.
Bozkurt, Veysel, (2000), Püritanizmden Hedonizme Yeni Çalışma Etiği,
Bursa.
Clein, Naomi, (2000), No Logo (Çeviren: N. Uysal), Bilgi Yay., İstanbul.
Featherstone, Mike, (1996), Postmodernizm ve Tüketim Kültürü,
(Çeviren: M. Küçük), Ayrıntı Yay., İstanbul.
İnanır, Samet, (2005), “Bildiğimiz Gençliğin Sonu”, Birikim Dergisi,
Ağustos 2005, İstanbul.
205
Kazgan, Gülten, (2006), İstanbul Gençliği.
Araştırması, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
Gençlik
Değerleri
Kentel, Ferhat, (2005), “Türkiye’de Genç Olmak: Konformizm ya da
Siyasetin yeniden İnşası”, Birikim Dergisi, Ağustos 2005, İstanbul.
Yaraman, Ayşegül, (2003), Toplumsal Değişme ve Kişilik Özellikleri,
Bağlam Yayınları, İstanbul.
206
207
20. YÜZYILDA KUŞADASI NÜFUSU VE KIRSAL YAŞAM:
GÖÇ VE KENTLEŞME
BELEN, Nezehat
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
20. yüzyılın başından günümüze kadar geçen sürede Türkiye’nin hızla
değişen ve gelişen çehresinin en güzel örneklerinden biri olan Kuşadası, kendi
adıyla anılan Körfezin doğusundaki bir burnun kuzeyinde kurulmuştur.
Kuşadası antik çağlardan beri ilgi çeken bir liman şehri olarak gelişimini
sürdürmektedir. 1957 yılına kadar İzmir’in bir ilçesi iken aynı yıl Aydın’a
bağlanmıştır. 1927-2000 yılları arasında bu idari değişiklik dışında nüfus
kaybetmemiş, aksine 1980’li yıllardan sonra turizmin gelişmesi ve ikinci konut
sayısının hızla çoğalması nedeniyle nüfus oldukça hızlı artmıştır. Artan turistik
tesisler ve ikinci konut sayısı gün geçtikçe daha fazla nüfusu ilçeye
çekmektedir. Son yıllarda, nüfus artışı ve özellikle mevsimlik nüfus
yoğunlaşması, bazı altyapı sorunlarına, tarım alanlarının imara açılmasına ve
çevrenin kötü kullanılmasına neden olmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Kuşadası, göç, turizm, kırsal, nüfus.
ABSTRACT
Kuşadası Population and Rural Living in the 20th Century: Emigration
and Urbanization.
Kuşadası had been one of the best models of fast changing and growing
aspects of Turkey since the beginning of 20th century to in the recent years.
Kuşadası was established on the North of a cape which was called after its
name. Kuşadası has been an attractive harbour town ever since antiquity. The
town, which once was a county of the city of İzmir, was annexed to the
province of Aydın in 1957. Due to the this administrative alteration the
population of town decreased but stayed stable between the years of 19272000. Espeacially after 1980’s the increase in tourism activities and second
dwelling caused the population inrease rapidly. Tourism and second dwelling
not only have increased the town’s population but also have been effective on
the distribution of population. In the recent years rapid increase in population
and constructions have caused a number of environmental and socio-economic
problems.
Key Words: Kuşadasi, emigration, tourism, rural, population.
208
20. yüzyılın başından günümüze kadar geçen sürede Kuşadası; Türkiye’nin
hızla değişen ve gelişen çehresinin en güzel örneklerinden biridir. Kuşadası,
Anadolu’dan Avrupa’ya açılan Ege Denizi’nin en önemli liman kentlerinden
biri olup aynı adı taşıyan körfezin kıyısında kurulmuştur. Kuzeyinde Selçuk ve
Pamucak, güneyinde Dilek Yarımadası, doğusunda Meryemana’nın evinin
bulunduğu Bülbül Dağı, batısında Ege denizi ile çevrilidir.
Türkiye’nin en batısında yer alan Kuşadası; Türkiye Cumhuriyeti’nin bir
aynası gibidir. Öyle ki 20. yüzyıl boyunca Türkiye Cumhuriyeti’ndeki
gelişmeleri, değişimleri Kuşadası’nda da aynen takip edebilmekteyiz. 1955’lere
kadar bir tarım ülkesi olma özelliğini, şehirlerde % 27 nüfus oranı ve kırsallarda
% 72 nüfus oranı ile oldukça etkili bir şekilde gösteren Türkiye; bu yıllardan
sonra hızla değişmeye başlamıştır. 1955’lerde insanların kullandıkları üretim
biçimlerinin değişmesiyle (tarımda makineleşmeye geçilmesi) başlayan hızlı bir
iç göç sonucunda şehirlerin yapıları değişmeye başlamıştır. 1980’li yıllarda ise
göç; ekonomik, toplumsal hatta siyasal nedenlerle patlama göstermiş özellikle
büyük şehirleri sarsmıştır. Sahil şehirlerinde ise bu duruma ilaveten turizm
endüstrisi dolayısıyla mevsimine göre nüfusun artması ve köylerden, civar
şehirlerden başlangıçta geçici iş için gelenlerin daha sonra tamamen kalması ile
durum farklı bir boyuta sıçramıştır.
1927-2000 dönemi dikkate alındığında, ülkemizde 1985 yılından sonra
şehirlerde bulunan nüfusun köylerde bulunan nüfustan daha fazla olduğu bir
dönemin başladığı görülmektedir. ülkemizde şehirlerde bulunan nüfusun oranı
son on yılda önemli artış göstererek 1990 yılında yüzde 59 iken 2000 yılında
yüzde 64.9’a yükselmiştir. (http://www.die.gov.tr/nüfus-sayım/2000nüfus_
kesin)
Ülke genelindeki şehirleşme, diğer bir ifadeyle tüketici toplum kitlesinin
artışı, Kuşadası’nda da benzer şekilde görülmektedir. İlçe, güzel, sakin bir sahil
kasabasından hem kozmopolit bir metropol hem de Anadolu’nun küçük bir
taşrasını içinde barındırmaya çalışan bir canlı hâline dönüşüvermiştir.
A. Kuşadası Nüfusu
1. Cumhuriyet Öncesi Nüfus (1900-1923)
Kuşadası en erken bildiğimiz XVII. yüzyıldan beri kendine yetebilen, şehrin
ihtiyaçlarını çevre köylerinden sağlayan, hububat, bağcılık, zeytincilik ve
ticaretin geliştiği bir şehirdir. Kuşadası’nın Osmanlı dönemi köy ve şehir
nüfusunun yapısına, dağılışına, niceliğine ve nitelik durumuna baktığımızda; 17.
yüzyılda Müslüman nüfus yanında sadece gayri Müslim nüfus olarak bir miktar
Rum nüfusu bulunmaktaydı. 19. yüzyıla gelindiğinde ise önemli bir Rum
nüfusunun yanında diğer milletlerden Musevi, Tebaa-ı Ecnebiye, Yabancı ve
Ermeni nüfus ile bu milletlere ait konsolosluklarını da görebilmekteyiz. 19.
yüzyılın son çeyreği ile 20. yüzyılın başlarındaki 22 yıllık dönem, nüfus
itibarıyla gayri müslimler, özellikle Rumların lehinde bir gelişme göstermişse
de Kuşadası’nda hâkim ve çoğunluk nüfus daima her devirde Türk-Müslüman
209
nüfusu olmuştur. Millî Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasıyla birlikte nüfus
yapısında önemli bir değişiklik meydana gelmiş ve şehrin Cumhuriyet
dönemindeki nüfusunda gayri Müslim nüfus yok seviyesine inmiştir. Gayri
Müslim nüfusun bir kısmı, Yunan ordusuyla bir kısmı da mübadele yoluyla
Kuşadası’nı terk etmiştir. 1900’lerin başında 17.000’lerde seyreden Kuşadası
nüfusu (Salname-i Vilayet-i Aydın, H. 1317, s. 123) 1920’lerde 20.000’e
ulaşmış (Bilgi, 2001: 256-257) ancak gayrimüslimlerin Kuşadası’nı terk
etmesiyle 1923’te nüfus 10.600’lere inmiştir. (İzmir Vilayeti 1339 Senesi
İstatistiği, s. 4, bkz.: s. 499)
2. Cumhuriyet Sonrası Nüfus (1923-2000)
2.a. İdari Durum
1900’lerde 29 köyü ve Ayasuluğ adlı bir nahiyesi olan Kuşadası’nın 19231957 yılları arası idari durumu; nahiye sayısı Merkez, Akıncılar ve Davutlar
olarak üç’e çıkmıştır. Bu durum devam ederken zaman zaman bu nahiyelere
bağlı köy sayısında değişmeler olmuştur. Bu da Kuşadası ilçesinin
yüzölçümünün değişmesine neden olacaktır. Nitekim 1928 yılında kazanın
yüzölçümü 1.062 km² (İzmir Vilayeti Salnamesi 1927-1928, (1929), s. 184)
iken, 1935 yılında 690 km²ye. (TCBİGD, (1936) Genel Nüfus Sayımı Kati ve
Mufassal Neticeler 20 İlkteşrin 1935 İzmir Vilayeti, s. 6) 1957’de 543 km²
den 264 km²ye (TCDİE, [1963], 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı İl, İlçe,
Bucak ve Köyler İtibariyle Nüfus, s. 182-183) inmiştir. Buna göre; 1923
yılında 33 köy, 1928’de 23 köy, 1930’da 21 köy, 1935-1955 yılları arası 17 köy
Kuşadası ilçesine bağlıdır. 1957 idari değişikliği ile Merkez ve Davutlar adlı 2
nahiyesi 1957-1973 yılına kadar 9 köyü, 1973-2007 de dâhil 8 köyü
bulunmaktadır. (Ek 1: Kuşadası’nın 19. yy. sonu ile 2000 yılları arası köylerini
gösteren tablo)
2.b. 1923-1957 Yılları Arası Nüfus
Kuşadası ilçesinin 1923 yılından itibaren nüfus sayımlarına baktığımızda
nüfusun sürekli arttığını ifade edebiliriz. 1923-1955 döneminde ilçenin nüfusu
10.453’ten 23.229’a yükselmiştir. Bu dönemde 1940-1945 savaş yılları hariç
(çünkü Kuşadası nüfusu 1945’te dibe vurmuştur) Kuşadası nüfusu sürekli
artmıştır. Hatta 1945-1950 döneminde yıllık nüfus artış hızı binde 27.1
olmuştur. diyebiliriz.
Kuşadası için –genel nüfus sayımları itibarıyla– 1955-1960 yılları arası
önemli bir dönüm noktasıdır. Kuşadası, ele aldığımız tarihten 1 Ekim 1957
(T.C. Resmî Gazete 27.06.1957 tarih, 7033 Kanun): yılına kadar İzmir’e
bağlı iken o tarihten günümüze kadar da Aydın’a bağlı bir ilçe konumunu
sürdürmüştür. 1957 yılında Kuşadası’na bağlı Akıncılar Bucağının (bucak
merkezi Selçuk) Acarlar, Belevi, İcadiye-Hayat ve Şirince’nin tamamı ile
Kuşadası’nın Selçuk ‘a yakın Burgaz, Çamlık, Havutçulu, Sultaniye köyleri
Selçuk’a ilave edilerek Selçuk ilçesi, İzmir’e bağlanmıştır. Diğer bir ifade ile
Kuşadası idari olarak Aydın iline bağlanırken, bir parçasını İzmir ili dâhilinde
210
bırakarak, coğrafi bakımdan küçülmüştür. Böylece Kuşadası’nın hem idari
merkezi hem de Kuşadası’nın kendi idari bölünüşü değişmiş; Aynı zamanda
ilçenin yüzölçümü 543 km² den 264 km²e inmiştir. (TCDİE, [1963] 23 Ekim
1960 Genel Nüfus Sayımı İl, İlçe…. s. 82-83 ve 182-183; TCBDİE. [1963] 23
Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı, Türkiye Nüfusu, s. 14)
Yapılan bu idari değişiklik yapay olarak nüfusun azalmasına da neden
olmuştur. Sözgelimi 1955’te toplam nüfus 23.229 iken, 1960’ta bu nüfusun
hemen hemen yarısına tekabül eden 12.043’e düşmüştür.
1923-1955 Yılları Arası Kuşadası (Şehir) Nüfusunun ve Köyler
Nüfusuna Oranı ve % Oranları
Yıllar
1923
1928
1935
1940
1945
1950
1955
Genel
Toplam
Nüfus
Kuşadası
Kuşadası
Kuşadası
Kuşadası
(Şehir) Nüfus
(Şehir)
Nüfus %
Köyler
Köyler
10. 453
14. 246
17. 029
17. 896
17. 819
20. 407
23. 229
5. 015
5. 294
5. 846
5. 765
5. 442
5. 915
6. 396
Nüfusu
47, 9
37, 1
34, 3
32, 2
30, 5
28, 9
27, 5
5.596
8.952
11.183
12. 131
12. 377
14. 492
16. 833
Nüfusu %
53, 5
62, 8
65, 6
67, 7
69, 4
71
72, 4
Kaynak: 1923 Senesi İzmir Vilayeti İstatistiği, (2001) Serçe, E., (Haz. ) s.
31; İzmir Vilayeti 1927-1928 İstatistik Yıllığı, (1929), s. 195; İstatistik Yıllığı
1931-1932, (1933), s. 9; T.C. BİM, Genel Nüfus Sayımı 20 İlk Teşrin 1940
Vilayetler, Kazalar, Nahiyeler ve Köyler İtibariyle Nüfus ve Yüzey
Ölçümü, (1944), s. 333, T.C. BİM., 21 Ekim 1945 Genel Nüfus Sayımı, İl,
İlçe, Bucak ve Muhtarlıklar İtibariyle Nüfus, (1948), s. 305-306, T.C. BİM,
22 Ekim 1950 Umumi Nüfus Sayımı Vilayet, Kaza, Nahiye ve Köyler
itibarıyla Nüfus (yty), s. 214, 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı, Türkiye
Nüfusu, s. 31. Belen, N., 2004; 117.
2.c. 1960-2000 Yılları Arası Nüfus
1965’te 13.742 olan Kuşadası nüfusu 1985’te 29. 098’e, 1990’da 43.636’a
2000’de ise 65.765’e ulaşarak 1965 nüfusunun 4 katına çıkmıştır. 1950-1975
yılları arasında idari sınır değişikliğinin getirdiği nüfus azalmasından başka bir
nüfus kaybı olmamış ve bu dönemde de Kuşadası nüfusu artmaya devam
etmiştir.
Kuşadası’nın 1960-2000 Yılları Arası Kuşadası (Şehir) ve Köyleri
Nüfusu ve % Oranları
Yıllar
1960
1965
Kuşadası
(Şehir) Nüfus
7.003
7.410
Kuşadası
Kuşadası
(Şehir) Nüfus Köyler
%
Nüfusu
55,3
5.646
53,9
6.332
Kuşadası
Köyler
Nüfusu %
44,6
46
Genel
Toplam
Nüfus
12.649
13.742
211
1970
1975
1980
1985
1990
1997
2000
8.986
10.269
14.734
21.227
31.911
39.265
47. 661
57,8
64,1
69
72,9
73,1
72
72,47
6.541
5.750
6.612
7.871
11.725
15.237
18.104
42,1
35,8
30,9
27
26, 8
27, 9
27,53
15.527
16.019
21.346
29.098
43.636
54.502
65.765
Kaynak: T.C. BDİE, (1963), 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı, Türkiye
Nüfusu, s. 39.; T.C. BDİE (1963), 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı İl, İlçe,
Bucak ve Köyler İtibariyle Nüfus, s. 82-83. T.C. BDİE, Genel Nüfus Sayımı
İdari Bölünüş (İl, İlçe, Bucak ve Köy (Muhtarlık Nüfusları) 24.10.1965 (1968),
s. 82-83, BDİE, Genel Nüfus Sayımı, İdari Bölünüş 25 Ekim 1970 (1973), s. 8;
BDİE, Genel Nüfus Sayımı, İdari Bölünüş 26 Ekim 1975 (1977), s. 8; BDİE,
(1977) Türkiye İstatistik Yıllığı 1977, s. 36, T.C. BDİE, Genel Nüfus Sayımı,
İdari Bölünüş 12. 10.1980, (1981) s. 6; BDİE, Genel Nüfus Sayımı, İdari
Bölünüş 20.10.1985, (1986), s. 8, BDİE, 1997 Genel Nüfus Tespiti İdari
Bölünüş, 09-Aydın (30.11.1997), 1999, s. 8.; http:www.die.gov.tr/nüfussayım/2000nüfus_kesin
1960’lardan 1980’lere, Kuşadası ilçesinin sosyal yapısına ilişkin temel
göstergelerden biri olan nüfustaki değişim, sosyal yapıdaki değişime ilişkin
önemli ipuçları verebilmektedir. 1970 yılına kadar Kuşadası, Batı Anadolu’nun
büyücek sahil kasabalarından biri olarak geçimini deri işlemeciliği, tütün,
zeytin, üzüm, balıkçılık ve kısmen ticaret ile sağlayan, güzel sakin bir belde
iken 1975 yılında, Türkiye genelinde olduğu gibi, köylerin kalabalıklaşması
sonucu artan nüfusun geçim veya eğitim amaçlı şehirlere göçü nedeniyle
nüfusunda büyük bir patlama olmuştur. Bu patlamanın Kuşadası’ndaki
yansıması turizme endeksli gerçekleşmiştir.
1985’lerde hızla artan nüfus Kuşadası’nı Aydın ilinin 1’nci derecede
gelişmiş ilçeler grubuna da sokmuştur. Ülkemizdeki ilçelerin çeşitli sosyoekonomik göstergeler kullanılarak yapılan sosyo-ekonomik gelişmişlik
sıralamasına göre, 1990’lı yıllar itibarıyla Kuşadası, ülke genelindeki 858 ilçe
içinde gelişmişlik bakımından 8. sıradadır. Devlet Planlama Teşkilatı’nın 2000
yılında (DPT) yaptığı çalışmada, sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasında
nüfus, mali sektöre, inşaat sektörüne ve tarıma ilişkin çeşitli göstergelerden
yararlanılmıştır. Bu göstergelere göre Kuşadası 1. derecede gelişmiş ilçeler
grubunda yer almakta olup, sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi açısından Aydın
merkez ilçeyi dâhil geride bırakmıştır. Kuşadası’nı Aydın merkez ilçe, Nazilli,
Söke ve Yenihisar izlemektedir.
Kuşadası’nın genel nüfusu ifade ettiğimiz şekilde gelişirken acaba Kuşadası
kırsal nüfusu ne durumdaydı?
212
B. Kuşadası Kırsal Nüfus
Kırsal nüfusa bakıldığında 1927-1950 yılları arasında Kuşadası kırsal nüfus
oranı oldukça fazla olup aynı dönemde ilçenin kırsal nüfusu % 60’ın altına
inmemiş hatta, 1950’de % 70’e çıkmıştır. Kuşadası nüfusunun tarım balıkçılık
ve ticaret olan başlıca geçim kaynakları arasında o dönemde tarımın üstünlüğü
kırsal nüfusu yerinde tutmuş hatta kırsal nüfus artış hızı bu dönem içindeki
maksimum değerine 1945-1950 döneminde yıllık binde 31.6’lık bir artışla
ulaşmıştır.
1955’lere kadar Kuşadası kırsal nüfusu % 72,4 şehir nüfusu ise % 27,5
olarak seyrederken 1957 yılındaki idari değişiklik neticesinde özellikle kırsal
nüfus, oldukça azalmıştır. 1950’de 14.492 hatta 1955’te 16.833 olan kırsal
nüfus miktarı 1960’da 5.646’e, 1965’te 6.232’e, 1970’te 6.541’e ve 1975’te
5.750’ye düşmüştür. Yalnız bu düşüş ne kadar reeldir? Sadece rakamlarla
değerlendirirsek çok yüksek oranda kırsal nüfus kaybı görülücektir. Oysaki
yapılan idari değişiklik ile Kuşadası’nın mevcut yüzölçümüne ve şehir nüfus
oranına baktığımızda 1960-1975 yılları arası halen daha % 60 kentsel nüfus
% 40 kırsal nüfusun varlığı görülecektir. (Bkz.: 1960-1975 Yılları Arası
Kuşadası ve Köyler Nüfusu Tablosu) Ancak bu nüfus düşüşü somut neticesi
Kuşadası’nın sosyol ve ekonomik dayanaklarının 3/1’ini oluşturan Akıncılar/
Selçuk nahiyesi ile merkez nahiyeye bağlı tarım köylerin kaybıdır, diyebiliriz.
1923-1955 Yılları Arası Kuşadası Nahiyelerinin Toplam Nüfusa Oranı
ve % Oranları
Yıllar
1923
1928
1935
1940
1945
1950
1955
Genel
Toplam
Nüfus
Nahiyeler Merkez Nahiyesi
genel
Toplamı
Nüfus
% oran
Davutlar Nahiyesi
Nüfus
% oran
Akıncılar / Selçuk
Nahiyesi
Nüfus
% oran
10. 453
14. 246
17. 029
17. 896
17. 819
20. 407
23. 229
5.596
8.952
11.183
12. 131
12. 377
14. 492
16. 833
1.471
1.909
2. 189
2. 156
1.876
2. 345
2. 653
14
13, 4
12, 8
12
10, 5
11, 4
11, 4
2. 068
4. 666
6. 097
6. 816
7. 137
8. 638
10. 866
2. 057
2. 377
2. 897
3. 159
3. 364
3. 509
3. 314
19, 6
16, 6
17
17, 6
18, 8
17, 1
14, 2
19, 7
32, 7
35, 8
38
40
42, 3
46, 7
Kaynak: 1923 Senesi İzmir Vilayeti İstatistiği, (2001) Serçe, E., (Haz.) s.
31; İzmir Vilayeti 1927-1928 İstatistik Yıllığı, (1929), s. 195; İstatistik Yıllığı
1931-1932, (1933), s. 9; T.C. BDİE, (1977), Türkiye İstatistik Yıllığı 1977, s.
36; T.C. BDİE, (1961), 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı, Türkiye Nüfusu,
s. 31 Belen, 2004: 115.
1970’li yıllarda Bakanlıklararası Turizm Koordinasyon Kurulu kararı ile
birinci derecede önemli “turistik merkez” ve Bakanlıklar arası Turizm
Planlama kurulunca da “Turistik Pilot Bölge” ilan edilen ayrıca Turizm
Bakanlığı’nın kredi ve yatırımlar bakımından öncelik tanıması ile Kuşadası
kırsal nüfusu yeniden, 1975 yılından sonraki yıllarda artmaya başlamıştır.
1985’te 7.871 olan kırsal nüfus miktarı 1990’da 11.725’e yükselerek yaklaşık
213
4.000 civarında artmıştır. Kuşadası Kırsal nüfus miktarı bir önceki dönemin
yarısı kadar artsa da kentsel nüfus daha hızlı arttığı için kırsal nüfus miktarının
oransal olarak büyümesi gerçekleşmemiştir.
Yalnız bu artış kırsal nüfus alanında olsa da nitelik olarak tarımla
geçinenlerin artması değildir. Kuşadası’nda 1985’ten sonra görülen kırsal nüfus
artışı, şehir merkezinde artan turizm ve buna dayalı yapılaşmanın ihtiyacı
karşılayamaması sonucudur. Böylece şehir merkezinde konuşlanamayan nüfus
özellikle tabiat zenginliği ve sağlık turizmi içeren Davutlar-Güzelçamlı
istikametinde yoğunlaşmaya başlamıştır. İşte Kuşadası’ndaki sorun bu
noktada karşımıza çıkmaktadır. Bir zamanların meşhur Davutlar domatesinin
yetiştiği, şeftali bahçelerinin sıralandığı güzel, münbit tarım arazileri artan nüfus
ve yanlış yapılaşma ile betona dönüşü vermiştir. Nüfus grafiklerindeki bizleri
sevindiren kırsal nüfus artışı bir yanılgıdan ibarettir. Çünkü Kuşadası’nın
ciğerleri ve hayat kaynakları olan yeşil alanlar yerini betona çevirmiştir.
1960-1975 Yılları Arası Kuşadası ve Nahiyelerinin Toplam Nüfus ve %
Oranları
Yıllar
1960
1965
1970
1975
Genel
Toplam
Nüfus
12.649
13.742
15.527
16.019
Kuşadası
(Şehir)
Nüfusu
7.003
7.410
8.986
10.269
Merkez Nahiyesi
Nüfus
Davutlar Nahiyesi Nahiyeler
Genel
Toplamı
% oran Nüfus
% oran
2.929
2.965
3.020
2.089
23,1
21,5
19,4
13
2.606
3.267
3.551
3.661
20,6
23,7
22,8
22,8
5.646
6.332
6.541
5.750
Kaynak: BDİE, (1963), 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı İl., s. 83; T.C.
BDİE, (1973) Genel Nüfus Sayımı, İdari Bölünüş, 25 Ekim 1970, s. 19; T.C.
BDİE, (1977), Genel Nüfus Sayımı, İdari Bölünüş, 26 Ekim 1975, s. 16.
C. Göç ve Kentleşme
Genel bir değerlendirme yapıldığında, 1960-1980 dönemi arasında nüfusta
gerçekleşen üç kat artışta kentsel nüfusun artışı belirleyicidir. Nüfustaki
değişimin kentsel alanda kendini daha fazla hissettirmesi büyük ölçüde ilçeye
yönelik göç hareketinin varlığını göstermektedir. Nitekim kentsel nüfus 1960’da
7.008 iken, 1965’te 7.388’e, 1970’de 9.032’ye, 1975’te 10.269’a ve 1980’de
14.734’e ulaşmıştır. Sadece 1975-1980 dönemine bakıldığında bile, kentsel
nüfustaki artış % 43.4 ile dikkat çekicidir. Görüldüğü gibi kentsel nüfusta bu
yıllar arasında yaklaşık olarak yarıya yakın bir artış gerçekleşmiştir.
Kuşadası; Aydın ilinde 1960’dan 1980’e kentsel nüfus artışında, Aydın
merkez ve Çine ile en fazla artış gösteren ilçeler arasındadır. Söz konusu
dönemde Kuşadası ilçesi kentsel nüfusu yüzde 110.2 oranında artmıştır. Buna
karşılık, aynı dönemde kırsal nüfus artış oranı yüzde 22.5 gibi düşük bir
düzeydedir.
214
Kuşadası’nın 1970-1980 yılları arasında emeklilerin dinlenme, ikinci konut
amaçlı geldikleri sahil şehri görüntüsünü 1985’ten sonra tamamen
değiştirmiştir. Kuşadası’nda, istatistiklerden (Bkz.: s. 499) de anlaşılacağı gibi
ilçenin merkez nüfusu, Bucak ve köy nüfusları toplamından daha fazladır.
Şehirsel yerleşme alanındaki yoğunluk ilçenin Türkiye çapında turistik bir bölge
oluşundan, sahil ve liman şehri bulunuşundan ileri gelmektedir.
C.1. Turizmin Etkileri ve Sorunlar
Coğrafî konum olarak kara ve deniz ulaşımında turistik yol güzergâhları
üzerinde bulunan Kuşadası’nın, Yunanistan ve Ege Adalarına gelen turistlerin
uğrak yeri olması turistik kimliğine önemli katkıda bulunmaktadır. Ayrıca ilçe
merkezinde ve yakınında bulunan plajları (Halk plajı, Kadınlardenizi plajı,
Güvercinada plajı, Yılancıburnu plajı, Güzelçamlı ve Kalamaki plajları) gümrük
hizmetleri veren limanı, tarihi-doğal güzellikleri ve en önemlisi dünyaca ünlü
antik Efes kenti ve Meryemana Evi’ne yakınlığı, turizmin ilçenin hayatına
girmesine zemin hazırlamıştır.
Tüm bu gelişmeler, nüfusu artırmakla kalmamış nüfusun dağılışı üzerinde
de etkili olmaya başlamıştır. 1970’lerden sonra ülkemizdeki iç ve dış turizmdeki
gelişmeler doğrultusunda Kuşadası’nda turizm ve ikinci konutlar çoğalmaya
başlayınca, nüfusta hızla artış eğilimine girmiştir. Bu süreç içerisinde Kuşadası
kentsel nüfusu kırsal nüfustan daha hızlı artmıştır. Kuşadası 1990’lardan sonra
Aydın’ın en az kırsal nüfusa sahip ilçelerinden biri olmuştur. Turizmin
gelişmesi Kuşadası nüfusunun dağılışını da etkilemiştir. Özellikle ilçedeki
yapılaşma ve mevsimlik nüfus yoğunlaşmasında kıyıdan ve ana ulaşım
güzergahından uzak, yüksekte bulunan köylerin nüfus dağılışında ilçedeki
turizmin olumsuz etki ettiğini bu köylerin nüfus bile kaybettiğini görmekteyiz.
Mesela kıyıya yakın Davutlar beldesi nüfus kazanırken Davutlara yakın
olmasına rağmen kıyıdan içerde olan Caferli köyünün nüfus kaybetmesi gibi.
(Belen, 2004: 80-83)
Son yıllarda turizm nüfusu artırmakla birlikte nüfusun yapısal özelliklerini
de etkilemiştir. Özellikle turistik faaliyetler Kuşadası nüfusunun ekonomik
faaliyet kollarına göre dağılımı üzerinde önemli rol oynamaktadır. Aydın’ın
ilçeleri arasında kentsel nüfus oranının en yüksek olduğu ilçelerin turistik ilçeler
olması turizmin kentleşmeyi artırdığı görüşünün tesadüf olmadığını
kanıtlamaktadır. Nitekim Kuşadası’nda yapılan araştırma ve gözlemlerde, dış
turizm hareketlerinin yoğunlaşması, ikinci konut sayısının artması ile turistik
işlerin yanı sıra inşaat ve ulaşım ile ilgili işlerde çalışmak üzere, öncelikle ilçe
köylerinden ve Aydın’ın diğer ilçelerinden gelenlerle birlikte, İç Anadolu, Doğu
ve Güneydoğu Anadolu illerinden gelenlerin olduğu belirlenmiştir.
Kuşadası’nda nüfus artışının yanı sıra yukarıda söz edildiği gibi mevsimlik
nüfus yoğunlaşmasının etkileri ya da diğer bir ifadeyle neden olduğu sorunlar
üzerinde durulmalıdır. İlçede “turistik yoğunlaşma” tüm ağırlığını
hissettirmektedir. Turizm talebinin belli bir zaman parçasında belli bir yerde
yoğunlaşması demek olan mevsimlik turistik yoğunlaşma turizmin zamana ve
215
mekâna yayılması konusunda problemlere neden olmaktadır. Birçok turizm
merkezinde bu yoğunlaşma farklı boyutlarda olsa da görülmektedir.
Kıyı şehirlerimizin nüfusla ilgili en önemli sorunları yaz-kış nüfusunun
farklılığından kaynaklanmaktadır. 48.000’e yaklaşan şehir nüfusu yaz aylarında
250-300 bini bulmaktadır. Turistik işlerde çalışmak üzere gelenler, yaşamının
kalan kısmını bir sahil yerleşmesinde geçirmek isteyen emekliler şehir nüfusunu
artırmaktadır. Yaz aylarında kış nüfusunun 6-7 kat artması kış nüfusuna göre
yapılan altyapı hizmetlerinde birtakım sorunlara yol açmaktadır. Yaz aylarında
daha çok su dağıtımında ve çöp toplamada sorunlar artmaktadır. Yaz aylarında
dikkat çeken bir başka sorun da trafik ve park yeri sorunudur. Turistik sezonda
artan nüfus ve turist yoğunluğuna ilçenin sokakları ve yolları yanıt
verememektedir.
Hem artan yaz nüfusunun günlük ihtiyaçlarını karşılamak hem de diğer
turistik işler, ticaret sektörünün gelişmesine neden olmuştur. Otel ve
pansiyonlardaki yatak sayısı yaklaşık olarak 30.000 olup yaz aylarındaki nüfus,
gelen turistlerle 350.000’i bulmaktadır. Turistik eşya ticareti kent ekonomisinde
çok önemli rol oynamaktadır. Yaz aylarında açık olan mağazaların kış aylarında
kapanması nedeniyle bu aylarda yaşanan ekonomik durgunluk dikkat çekicidir.
İstihdam açısından bir başka sorun turistik birtakım işler için gelen
işletmecilerin çoğunun dışarıdan gelmesi ve sezon bitince buradan ayrılması
nedeniyle kış aylarında Kuşadası ekonomik hayatının cansızlaşmasıdır. Ayrıca
satılmak için gelen ürünlerin çoğu ilçe dışından gelmekte ve yöre halkına
ekonomik gelir sağlayamamaktadır. (Emekli, 2001: 63-65)
Artan nüfus baskısı, gelişen turizm hareketi, plansız kentleşme ve
sanayileşme ile gelen kirlilik ilçenin ekolojisini olumsuz yönde etkilemektedir.
ilçedeki nüfusun hızlı bir şekilde artmasıyla konut yapımında da bir artış
görülmektedir. Kooperatiflerin birçoğunun kanalizasyon sistemi yetersiz
olduğundan foseptik kuyulardan toprağa ve suya karışan atıkların insan
sağlığına ve çevresine olumsuz etkileri olmaktadır. Limana gelen turistik
gemilerle, özel yatların yakıt ve diğer atıklarının denizi kirletmesi sonucu
sahillerdeki bitki ve hayvanlar da zarar görmektedir. Ayrıca denizin dip
kısımlarında biriken plastikler önemli bir kirletici unsurudur. Kuşadası
çevresindeki jeotermal enerji üretim özekleri hava kirlenmesi oluşturmakta.
Tarım alanlarının binalara değişimi ile yeşil alanlar her geçen gün azalmaktadır.
Çevredeki ormanlık ve makilik alanlar ise özellikle yaz aylarında çıkan
yangınlarla yok olmaya yüz tutmuştur. Kuşadası civarı ve “Millî Park”taki geniş
çam ormanları yangınlardan nasibini almıştır. Akdeniz ikliminin hüküm
sürdüğü Kuşadası deniz ve karasal ekosistemlerin içice olduğu ve kıyı
ekosisteminin oluşturduğu maki ve orman formasyonları son 15 yıl içinde bu tür
baskılar sonucu yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bu nedenle Kuşadası’nın
sahip olduğu zengin bitki örtüsünü korumak ya da yok etmeden
değerlendirebilmek hem millî hem de evrensel vazifemizdir. (Öztürk-Erdem,
1994: 12/4-5)
216
Tarihî yapı ve çevrelerin korunmasında turizm araç olarak ve doğru bir
şekilde kullanıldığında korumaya katkı sağlamaktadır. Aksi durumda, yani
amaç olarak görüldüğünde ise, zaman içerisinde tarihi değerlerin hızla
yıpranması ve yok olması sonucunu doğurmaktadır. Böyle bir olumsuz süreçte,
kişinin bindiği dalı kesmesi örneği, turizm önce tarihi eserlerin, sonra da
kendisinin yok olmasına neden olmaktadır. Anadolu’nun pek çok beldesi bu
olumsuz süreçten kısmen de olsa, etkilenmiştir. Kuşadası da, bunlardan biri
olarak görülebilir. Turizm “altın yumurtlayan tavuk” örneği yöreye çok fazla
ekonomik girdi sağlamakla birlikte, yerleşimin tarihsel mimari dokusunun
büyük ölçüde yok olmasına neden olmuştur. İnsan ve onun yarattığı turizm
doğal çevreye doğrudan bağlıdır. Ancak burada suç turizmde değil, onun
planlanamaması, kontrol ve denetim altına alınamamasındadır.
ÖNERİLER
Kuşadası’nda yaşayan biri olarak Kuşadası’nın artık “deniz-güneş-kum”
sloganı yerine “kongre-sağlık-spor” sloganını kullanmasının zamanının
geldiğini hatta geçmekte olduğunu düşünüyorum.
Davutlar-Güzelçamlı
istikametindeki
kooperatiflerin
yapılacak
düzenlemelerle yurt dışı ve yurt içinden gelecek yaşlı ve hastalara ait dinlenme
merkezine çevrilmesi. Böylece yılın 10 ayı atıl boş duran bu binaların milli
servetimize verdiği zarar telafi edilebileceği gibi istifade edinimimiz de
artacaktır. Ayrıca gene bu istikametteki (Davutlar) kaplıcaların daha
profesyonel tanıtımlarla aktif hale getirilerek buradan yararlanan kitlenin
niteliği ve nicelliği de artırılabilir. Pamucak sahil şeridindeki geniş, ekimi ve
kullanımı olmayan arazilerin golf tutkunlarına uygun bir saha olarak
değerlendirilebilir
En önemlisi ise Kuşadası’nın bir Türk-İslam şehri oluşunu gösterecek; onun
şu anki kişiliksiz ve kimliksiz görüntüsünü silecek bir şehir müzesi ile buraya
gelen yerli-yabancı turistlerin ilgisi arttırılabilir. Temeli 2005 yılında atılan
fakat halen tamamlanmamış olan Kuşadası Kültür Merkezi bu düşüncemizi
destekleyecek planlara sahiptir. Tamamlanınca ulusal ve uluslararası kongre,
konferans , seminer vs. toplantılarla Kuşadası kültürel hayatı canlandırıldığı gibi
gene bu külliyede yapılması düşünülen botanik bahçesi ile ekolojik yaşama hem
katkının sağlanacağı hem de Kuşadası’nı canlandıracağını düşünüyorum.
Sonuç olarak; geçmişteki durum ne olursa olsun, asıl önemli olan konunun
ilçe gelişimi, sürdürülebilir bir ilerleme ve kalkınma yapısına kavuşması ve
ekonomik ve sosyal hayatın oniki ay canlı kalmasının sağlanabilmesi açısından
yapılması gerekenlerin belirlenmesi ve vakit kaybetmeden uygulanmaya
başlanması olduğu asla unutulmamalıdır. Artık sadece mevsimlik kazanç kapısı
olan kısa vadede çok kazanç kazanılması düşünülen bir beldeden, yaşamın 12
ayının paylaşıldığı üretken, sürekli ve daimi canlı bir şehre geçişin geldiğine
inanıyorum.
217
KAYNAKÇA
1. Salname-i Vilayet-i Aydın Hicri 1317, Defa: 20.
2. Salname-i Vilayet-i Aydın Hicri 1319, Defa: 21.
3. Salname-i Vilayet-i Aydın Hicri 1320, Defa: 22.
4. Salname-i Vilayet-i Aydın Hicri 1321, Defa: 23.
5. Salname-i Vilayet-i Aydın Hicri 1323, Defa: 24.
6. Salname-i Vilayet-i Aydın Hicri 1326, Defa: 25.
7. Dâhiliye Nezareti Sicil-i Nüfus İdare-i Umumiyesi Müdüriyeti, Memalik-i
Osmaniye’nin 1330 Senesi Nüfus İstatistiği, Dersaadet 1336.
8. 1333 Senesi Tevellüdat ve Vefiyat İstatistiği, (yty).
9. İzmir Vilayeti 1339 Senesi İstatistiği, İzmir, 1339.
10. A. İhsan, Smyrne Turque, 1919.
11. Alexander Anastasius Pallis, Yunanlıların Anadolu Macerası (19151922), Çev. Orhan Azizoğlu, İstanbul 1995.
12. 1923 Senesi İzmir Vilayeti İstatistiği, Yayına Hazırlayan Erkan Serçe,
İzmir Büyük şehir Belediyesi Kültür Yayını, Ağustos 2001 İzmir, 1. Kitap.
13. İzmir Vilayeti 1927-1928 İstatistik Yıllığı, İzmir 1929.
14. İstatistik Yıllığı 1931-1932 , İzmir 1933.
15. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü, Genel
Nüfus Sayımı Kati ve Mufassal Neticeler 20 İlkteşrin 1935 İzmir Vilayeti,
İstanbul 1936.
16. T.C. BİM, Genel Nüfus Sayımı 20 İlk Teşrin 1940 Vilayetler,
Kazalar, Nahiyeler ve Köyler İtibariyle Nüfus ve Yüzey Ölçümü, Ankara
1944.
17. T.C. BİM., 21 Ekim 1945 Genel Nüfus Sayımı, İl, İlçe, Bucak ve
Muhtarlıklar itibarıyla Nüfus, Ankara 1948.
18. T.C. BİM, 22 Ekim 1950 Umumi Nüfus Sayımı Vilayet, Kaza,
Nahiye ve Köyler itibarıyla Nüfus (yty).
19. 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı, Türkiye Nüfusu.
20. T.C. Resmî Gazete 27. 06. 1957 tarih: “Kanun no: 7033 Kabul tarihi:
19. 06. 1957 madde 2: İzmir vilayetine bağlı Kuşadası kazası 1.IX.1957
tarihinde mer’i olmak üzere Aydın Vilayetine bağlanmıştır.”
21. T.C. BDİE, 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı İl, İlçe, Bucak ve
Köyler İtibariyle Nüfus, Ankara 1963.
22. T.C. BDİE. 23Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı, Türkiye Nüfusu,
Ankara 1963.
218
23. T.C. BDİE, Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş (İl, İlçe, Bucak ve
Köy (Muhtarlık Nüfusları) 24. 10.1965, Ankara 1968.
24. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Genel Nüfus Sayımı, İdari
Bölünüş 25 Ekim 1970, Ankara 1973.
25. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Genel Nüfus Sayımı, İdari
Bölünüş, 26 Ekim 1975, Ankara 1977.
26. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Türkiye İstatistik Yıllığı 1977,
Ankara 1977.
27. BDİE, Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş, 12. 10.1980, 09-Aydın,
Ankara 1981.
28. BDİE, Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş, 20.10.1985, 09-Aydın,
Ankara 1986.
29. BDİE, 1997 Genel Nüfus Tespiti İdari Bölünüş, 09-Aydın
(30.11.1997), Ankara 1999.
30. Prof. Dr. Münir Öztürk-Doç. Dr. Ümit Erdem, “Kuşadası’nın Kentsel
Ekolojik Özellikleri Üzerinde Bir Araştırma” Çevre Dergisi, Temmuz-AğustosEylül 1994, Sayı: 12.
31. Bilgi, Nejdet (2001), “Tanzimat’tan günümüze Kuşadası’nın Nüfusu”, A.
Şerifoğlu (Ed.) Geçmişten-Geleceğe Kuşadası Sempozyumu (23-26 Şubat
2000) Bildirileri, İzmir.
32. Nezahat Belen, 1900-1973 Yılları Arasında Kuşadası’nın Sosyal,
Kültürel ve Ekonomik Tarihi, Ege Ünv., Sosyal Bil. Ens. Basılmamış Doktora
tezi, İzmir 2004, s. 117.
33. Gözde Emekli, “Gelişimi Yapısı ve Sorunlarıyla Kuşadası Nüfusu”,
Geçmişten-Geleceğe Kuşadası Sempozyumu (23-26 Şubat 2000) Bildirileri,
Edit. Dr. A. Şerifoğlu, İzmir 2001.
34. http:// www. die. gov. tr/nüfus-sayım/2000nüfus_kesin.
219
EKLER
19. Yüzyıl Sonu ile 1955 Yılları Arası Kuşadası Köyleri ve Nahiyeleri
1897: 29
1923: 33
Kuşadası Merkez Merkez N.
kazaya
(Kuşadası)
1930: 21
Merkez N. (Kuşadası)
1935
Merkez Nahiyesi /
Kuşadası (şehir)
1955
Merkez Nahiyesi /
Kuşadası (şehir
1. Anya
1. Anya Köyü
1. Aziziye köyü
1. Burgaz
1. Burgaz
2. Aziziye
2. Aziziye “
2. Burgaz “
2.Çamlıbel
(Aziziye) Çamlık
2.Çamlıbel
(Aziziye) / Çamlık
3. Burgaz
3. Burgaz “
3. Ç INAR “
3. Çınar
3. Çınar
4. Caferli
4. Çınar “
4. Havuççulu “
4. Havuççulu
4. Havuççulu
5. Havuççilli “
5. Kirazlı “
5. Kirazlı
5. Kirazlı
6. Soğucak “
6. Soğucak (Anya)
6.Soğucak (Anya)
5.Çanlı Hristiyan
6.Çanlı
Çerkes
İslam 6. Kurfal “
7.Çanlı İslam Yerli
7. Kiraslı “
7. Sultaniye “
7. Sultaniye
7. Sultaniye
8. Çınar
8. Sultaniye “
8. Yayla “
8. Yayla
8. Yayla
9. Davud Çerkes
9. Yayla “
9. Yeniköy
9. Yeniköy
9. Yeniköy
10.Damad Yerli*
Davutlar Nahiyesi
Davutlar Nahiyesi
Akıncılar Nahiyesi
Akıncılar Nahiyesi
11.Hamecemili **
1. İslam Çanlı N.
M.
1. Davudlar N. M.
1.Acarlar
(Zeytinalan)
1.Acarlar
(Zeytinalan)
12. Kirazlı
2. Caferli köyü
2. Caferli köyü
2. Belevi
2. Belevi
13. Kurfal
3. Çanlı Çerkes “
3. Güzelçamlı “
3.Selçuk (Ayasuluğ
3. İcadiye
14. Sultaniye
4. Çanlı Rum “
4. Tırha “
4.Şirince
(Çirkince)
4.Selçuk
(Ayasuluğ)
15. Tırha
5. Davud Türk “
16. Yayla
6. Davud Çerkes “
Ayasuluğ nahiyesi
7. Osmaniye “
Davutlar Nahiyesi
Davutlar Nahiyesi
1. Arvalya
8. Tırha “
1. Caferli
1. Caferli
2. Barutçu
Selçuk Nahiyesi
AKINCILAR NAHİYESİ 2. Davudlar
2. Davudlar
3. Belevi
1. Selçuk N. M.
1. Selçuk N. M.
3. Güzelçamlı
3. Güzelçamlı
4. Burhan
2. Arvalya Köyü
2. Acarla- Hamidiye
köy
4. Tırha
5. Cevahir
3. Barutçu “
3. Barutçu
6. Çirkince
4. Belevi “
4. Belevi
7. Hamidiye
5. Burhaniye “
5. Hayriye
8. Hayriye
6. Civanşir “
6. İcadiye
9. İcadiye
7. Çirkince “
7. Kuyumcu
10. Kozpinar
8. Hamidiye “
11. Kuyumcu
9. Hayriye “
12. Pranke
10. İcadiye “
5.Şirince
(Çirkince)
220
13. Şeyhler
Kaynak: Salname-i Vilayet-i Aydın Hicri 1314, Defa: 17, s. 237. 1923
Senesi İzmir Vilayeti İstatistiği, s. 31; Son Teşkilat-ı Mülkiyede
Köylerimizin Adları, s. 260; İzmir Vilayeti Salnamesi 1927-28, s. 195, İzmir
Vilayeti Salnamesi 1930-31, s. 48. Genel Nüfus Sayımı Kati ve Mufassal
Neticeler 20 İlkteşrin 1935 İzmir Vilayeti, s. 14-15. 23 Ekim 1955 Genel
Nüfus Sayımı Vilayet, Kaza, Nahiye ve Köyler İtibariyle Nüfus, s. 281-282.
1960-1975 Yılları Arası Kuşadası’nın Nahiye ve Köylerinin Listesi
1960
Merkez
Bucağı/Kuşadası
(şehir)
1. Burgaz
(Gökçealan)
2. Çınar
3. Kirazlı
4. Soğucak (Anya)
5. Yayla
6. Yeniköy
DAVUTLAR BUCAĞI
1. Caferli
2. Davutlar
3. Güzelçamlı
1965
Merkez
Bucağı/Kuşadası
(şehir)
1. Burgaz
(Gökçealan)
2. Çınar
3. Kirazlı
4. Soğucak (Anya)
5. Yayla
6. Yeniköy
DAVUTLAR BUCAĞI
1. Caferli
2. Davutlar
3. Güzelçamlı
1970
Merkez
Bucağı/Kuşadası
(şehir)
1. Burgaz
(Gökçealan)
2. Çınar
3. Kirazlı
4. Soğucak (Anya)
5. Yayla
6. Yeniköy
DAVUTLAR BUCAĞI
1. Caferli
2. Davutlar
3. Güzelçamlı
1975 ve 2000
Merkez
Bucağı/Kuşadası
(şehir)
1. ---2. Çınar
3. Kirazlı
4. Soğucak (Anya)
5. Yayla
6. Yeniköy
DAVUTLAR BUCAĞI
1. Caferli
2. Davutlar
3. Güzelçamlı
Kaynak: 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı il, köy. . . s. 82-83; 23 Ekim
1960 Genel Nüfus Sayımı, Türkiye Nüfusu, Ankara 1963, s. 14, Genel Nüfus
Sayımı İdari Bölünüş 24. 10.1965, s. 97. Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş
25.10.1970, s. 87. Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş 26.10.1975, 09-Aydın,
s. 8.
1975 Sonrası Kuşadası İlçesinin Köylerle Birlikte Nüfusu
Köyler
Kuşadası (şehir)
Merkez Bucağı
Çınarköy
Kirazlı
Soğucak
Yaylaköy
Yeniköy
Merkez Bucağı
Toplamı
Davutlar
Caferli
Güzelçamlı
Davutlar Bucağı
Toplamı
Köyler Toplamı
KAZA TOPLAMI
1975
10.296
1980
14. 734
1985
21.227
1990
31.911
1997
39.265
215
887
490
366
131
2.089
261
888
542
400
172
2.263
264
898
489
424
132
2.207
277
890
512
467
178
2.324
283
895
1.543
474
390
3.585
2.347
174
1.140
3. 661
2.688
161
1500
4.349
3.707
157
1.800
5.664
5.960
152
3.289
9.401
7.200
155
4.297
11.652
5.750
16.019
6.612
21.346
7.871
29.098
11.725
43.636
15.237
54.502
221
Kaynak: Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Genel Nüfus Sayımı İdari
Bölünüş İl, İlçe, Bucak ve Köy (muhtarlık) Nüfusları 26.10.1975, Ankara
1977, s. 8; BDİE. Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş 12.10.1980, 09- Aydın,
Ankara 1981, s. 6; BDİE. Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş 20.10.1985, 09Aydın, Ankara 1986, s. 8; T.C. BDİE. 1990 Genel Nüfus Sayımı Nüfusun
Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri, İli: 09-Aydın, Ankara 1993, s. 29; T.C. BDİE.
1997 Genel Nüfus Tespiti İdari Bölünüş, 09-Aydın (30.11.1997), Ankara
1999, s. 8.
222
223
İNSANÎ GELİŞME İNDEKSİ BİLEŞENLERİ AÇISINDAN
GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERİN DİSKRİMİNANT ANALİZİ
İLE KARŞILAŞTIRILMASI
BOLAT, Bilge Acar*-ÇİLAN, Çiğdem Arıcıgil**
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
İnsani Gelişme İndeksi ülkelere ait yaşam uzunluğu eğitim ve yaşam
standardı olmak üzere İnsanî gelişim konusunun üç boyutunu ölçen bileşik bir
indekstir. Çalışmada gelişmekte olan Avrupa, Orta Asya, Orta Doğu ve Afrika
ülkelerinin gelişme farklılıklarını belirleyen göstergeler, İnsani Gelişme İndeksi
bileşenleri açısından, diskriminant analizi yöntemiyle incelenmiştir.
Anahtar Kelimeler: İnsani Gelişme İndeksi bileşenleri, diskriminant
analizi.
ABSTRACT
Determining Development Discrepency of the Developing Countries by
Analysis in Terms of Componants of Human Development Index
Human Development Index is a combined index, which measure three
dimensions of human development as life expectancy, education and life
standard of the countries. In this research, indicators determining development
discrepancy of the developing countries, such as Europe, Central Asia, Middle
East and Africa are analyzed in terms of components of human development
index by using discriminant analysis method.
Key Words: Components of Human Development Index, discriminant
analysis.
GİRİŞ
Gelişme, ülke genelinde toplumsal, ekonomik siyasal kültürel yapısal
değişmeleri kapsayan çok yönlü bir kavramdır (DPT, 2003). Ancak bu kavram
19. yüzyılda sadece “ekonomik büyüme” olarak kabul edilmiş ve genellikle
millî gelir veya kişi başına düşen gelirdeki artış temel alınarak ölçülmeye
*
Araş. Gör; İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi, Sayısal Yöntemler Anabilim Dalı. e-posta:
[email protected] edu.tr
**
Yrd. Doç. Dr., İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi, Sayısal Yöntemler Anabilim Dalı. e-posta:
[email protected] edu.tr
224
çalışılmıştır. Bir ülkede millî gelir artışının yüksek olması, o ülkenin gelişmiş
bir ülke olarak tanımlanması için yeterli olmamaktadır. Ekonomik açıdan
kalkınmış birçok ülkede sosyal sorunların olması, ekonomik büyüme ve İnsani
gelişme arasındaki ilişkinin daha iyi kurulması gereğini ortaya çıkarmıştır. 20.
yüzyılın ilk çeyreğinde “sosyo-refah” içeriğine kavuşan gelişme kavramı, gelir
yanında birey/toplumların sahip oldukları fiziksel ve sosyal altyapı gibi
kolaylıklarıda içermiştir (Ildırar, 2004). Gelişme daha çok ekonomik büyüme ile
ilişkilendirilirken, İnsani gelişme daha geniş ve daha kapsamlı bir bakış açısı
sunmaktadır. “İnsani gelişme” kavramı, ekonomik büyümenin önemini dikkate
alarak hiçbir toplumun uzun dönemde sürdürülebilir ekonomik büyümesi
olmadan, refaha kavuşamayacağını kabul etmektedir (UNDP, 1992). İnsani
gelişme ile ekonomik büyüme karşılıklı ilişkilidir. İnsanlar ekonomik büyümeye
katkıda bulunurken, büyüme insan refahının artmasına katkıda bulunmaktadır
(UNDP, 1992). Yüksek gelirin her zaman, çocuk ölümlerini azaltmadığı veya
eğitime katılımı arttırmadığı yani, ekonomik büyümenin her zaman sosyal
gelişmeyi sağlamadığı bilinmektedir.
1. İnsani Gelişme İndeksi
Ülkelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeylerinin ölçülmesinde pek çok
değişken ve bu değişkenlerden hareketle çeşitli indeksler geliştirilmiştir. Bu
indekslerden en çok kullanılanlarından biri Pakistanlı ekonomist Mahbub ul
Haq tarafından 1990 yılında geliştirilen ve Birleşmiş Milletler Gelişme
Programı tarafından yıllık Gelişme Raporu’nda kullanılan İnsanî Gelişme
İndeksi’dir (DPT, 2006). Birleşmiş Milletler’in 1990 yılında hazırladığı ilk
raporda, İnsani gelişme; “insanların seçimlerinin artması” süreci olarak
tanımlanmaktadır. Gelir bu seçimlerden biri olmakla birlikte, tek başına yeterli
olmamaktadır. İnsani gelişme, insana yapılan yatırım (sağlığa, gıdaya vs.)
olarak değerlendirilebilmekte, ancak bu yatırımın biçimini göstermekte gelirin
dağılımını göstermemektedir. Sağlıklı ve eğitimli insanlar verimli iş gücünü
yaratmakta ve ekonomik büyümeye katkıda bulunmaktadır. İnsani gelişim,
sadece ekonomik büyüme ile sağlanamamaktadır. Önemli olan büyümenin
niceliğidir, yeterli kaynaklar olmadan büyümenin gerçekleşmesi olanaksız
olmaktadır (UNDP, 1992).
İnsani Gelişme İndeksi, İnsani gelişim konusunun; uzun ve sağlıklı bir
yaşam, eğitim ve insanca bir yaşam standardına sahip olmak üzere üç boyutunu
ölçen bileşik bir indeksdir (Tablo 1). Bir bütün olarak İnsani Gelişme İndeksi,
İnsanî refahı temel alarak farklı bölge ve ülkeler arasında gelişmeyi
karşılaştırma amaçlı geliştirilen ve bir ülkede kaydedilen ortalama performansı
yani insani refah düzeyini gösteren özet bir ölçüdür (Çevrimiçi, 15 Haziran
2007) .
225
Tablo 1: İnsani Gelişme İndeksi Bileşenleri
BOYUT
GÖSTERGELER
İNDEKSLER
Uzun ve Sağlıklı
Yaşam
Doğumdaki Yaşam
Beklentisi
Yaşam Beklentisi
İndeksi
Bilgi
Yetişkin OkurYazar Oranı
Okullaşma Oranı
Eğitim İndeksi
Kaliteli Yaşam
Standardı
Kişi başına
düşen GSYİH
($)
Kişi Başı GSYİH
İndeksi
İNSANİ GELİŞME İNDEKSİ
Kaynak: Human Development Report 2005, UNDP, s. 340.
2. İnsani Gelişim İndeksi’nin Hesaplanması
İnsani Gelişme İndeksi yaşam beklentisi, eğitim ve kişi başına düşen GSYİH
indekslerinin bileşiminden oluşmakta ve aşağıdaki gibi hesaplanmaktadır
(UNDP, 2006; Morse, 2004):
Tablo 2: 2004 Yılı İnsanî Gelişim İndeksi’nin Hesaplanmasında Kullanılan
Maksimum ve Minumum Değerler.
Gösterge
Maksimum
Minumum
Değer
Değer
Yaşam Beklentisi (yıl)
85
25
Yetişkin Okur Yazar Oranı (%)
100
0
Okullaşma Oranı (Bileşik Brüt -%)
100
0
Kişi Başına Düşen GSYIH ($)
40,000
100
2.1. Yaşam Beklentisi İndeksi (Life Expectancy İndex)
Yaşam Beklentisi İndeksi: ilgili ülkeye ilişkin yaşam süresi değerinin
aşağıdaki formülde yerine konulmasıyla hesaplanmaktadır.
226
Yaşam Beklentisi İndeksi =
=
(Maksimum Değer - Ülkenin Yaşam Beklentisi)
(Maksimum Değer - Minumum Değer)
(85 - Ülkenin Yaşam Beklentisi)
(85 - 25)
2.2 Eğitim İndeksi (Education Index)
Eğitim İndeksi, iki bileşenden oluşmaktadır. İndeks, yetişkin okur yazar
indeksi ve okula kayıtlı öğrenci indeksinin (ilk-orta-yüksek öğretim) ayrı ayrı
hesaplanması ve daha sonra okur yazar oranının 2/3’üyle okula kayıtlı öğrenci
oranının 1/3’ünün toplamından hesaplanmaktadır.
Yetişkin Okur Yazar Oranı =
(Adult Literacy İndex)
(Ülkenin Yetişkin Okur Yazar Oranı - Minumum Değer)
(Maksimum Değer - Minumum Değer)
(Ülkenin Yetişkin Okur Yazar Oranı - 0)
(100 - 0)
(Ülkenin Kayıtlı Öğrenci Oranı - Minumum Değer)
Okula Kayıtlı Öğrenci İndeksi =
(Maksimum Değer - Minumum Değer)
(GrossEnrolment İndex)
=
Eğitim İndeksi = 2/3(yetişkin okur yazar indeksi) + 1/ 3(Okula Kayıtlı Öğrenci Oranı)
2.3 Gayri Safi Yurt İçi Hasıla İndeksi (GDP Index):
Gayri Safi Yurt İçi Hasıla, düzeltilmiş kişi başı GSYIH değerinin aşağıdaki
formülde yerine konulmasıyla hesaplanmaktadır.
Kişi Başı GSYIH =
=
log(Ülkeye ait kişi başı GSYIH) - log(maksimum değer)
log(maksimum değer) - log(min umum değer)
log(Ülkeye ait kişi başı GSYIH) - log(100)
log(40,000) - log(100)
İnsani Gelişme İndeksi=1/3(yaşam beklentisi indeksi)+1/3(eğitim indeksi)
+1/3(GSYIH indeksi)
Ülkeler sahip oldukları “İnsani Gelişme İndeksi” değerine göre yüksek-ortadüşük İnsanî gelişim düzeyinde ülkeler olarak sınıflandırılmaktadır. Bu
kategorileri belirleyen aralıklar aşağıdaki gibidir (Morse, 2004).
227
Tablo 3: Ülkelerin Gelişim Düzeyinin Belirlenmesi
İnsani Gelişim Düzeyi
İndeks Değer Aralığı
Yüksek
0.8-1.0
Orta
0.5- 0.79
Düşük
<0.49
3. Araştırmanın Amacı ve Kapsamı
Çalışmanın amacı gelişmekte olan Avrupa, Orta Asya-Orta Doğu ve Afrika
ülkelerinin gelişme farklılıklarını belirleyen faktörleri “İnsanî Gelişme
İndeksi’nin bileşenlerini temel alarak ortaya çıkarmaktır. Dünya Bankası’nın
gelişmekte olan ülkeler kategorisinde yapmış olduğu sınıflama temel alınarak
16 Avrupa, 16 Orta Asya-Orta Doğu ve 6 Afrika ülkesi olmak üzere toplam 38
ülkeye1 (EK 1) ait İnsani Gelişme İndeksi”ni oluşturan Yaşam Beklentisi,
Eğitim, Gayri Safi Yurt İçi Hasıla İndeks değerleri veri olarak kullanılmaktadır.
Analizde, Birleşmiş Milletler Gelişme Programı kapsamında 2006 yılında
yayınlanan İnsani Gelişme Raporu'nda yer alan 2004 yılına ait indeks değerleri
kullanılmıştır.
4. Araştırmanın Yöntemi: Diskriminant Analizi
Diskriminant Analizi, bir değişken setinin gruplar arasında ayırımı
sağlamada etkin olup olmadığını belirlemek ve grup üyeliği bilinmeyen
birimleri sınıflandırmak amacıyla uygulanan ve bu amaçla gruplar arasında
maksimum ayırımı sağlayacak şekilde değişken setinden yola çıkılarak doğrusal
fonksiyonun tahmin edilebildiği bir yöntemdir (Sharma, 1996). Fonksiyon,
gruplararası ve grupiçi varyans oranını maksimize edecek şekilde tahmin
edilmektedir (Tacq, 1997). Ele alınan değişken setindeki değişkenlerden
hangilerinin gruplar arasındaki ayırımı en iyi gerçekleştirdiğini belirlemek
analizin diğer bir amacıdır (Dillion ve Goldstein, 1984). Analiz kategorik
(nominal veya ordinal ölçekli değişken) olan bir bağımlı ve bağımsız
değişkenlerin kantitatif olması durumunda uygulanabilmektedir.
Diskriminant Analizi, çok değişkenli normal dağılım ve varyans-kovaryans
matrislerinin eşitliği varsayımına dayanmaktadır. Ancak birçok yazar yaptığı
çalışmalarla Diskriminant Analizi’nin bu varsayımlardan sapmalara karşı güçlü
(robust) sonuçlar verdiğini göstermiştir (Klecka, 1980). Analizin doğru sonuçlar
vermesi aynı zamanda bağımsız değişkenler arasında Çoklu Doğrusal Bağlantı
sorunu olmamasına bağlıdır.
1
Sırbistan, Irak ve Batı Şeria‘ya ait İnsani Gelişme İndeksi Değerlerine ulaşılamadığı için
çalışmaya bu ülkeler dâhil edilememiştir.
228
5. Uygulama Sonuçları
Analizde bağımlı değişken olarak araştırma konusu olan Avrupa, Orta AsyaOrta Doğu Afrika ülkelerinin sırasıyla 1, 2 ve 3 olarak kodlanmasıyla
oluşturulmuştur. Bağımsız değişkenler ise İnsani Gelişme İndeksi”‘ni oluşturan
“Yaşam Beklentisi”, “Eğitim” ve “Gayri Safi Yurt İçi Hasıla” indeksleridir.
Bağımsız değişkenler arasındaki Çoklu Doğrusal Bağlantı sorunu dikkate
alınarak Adım Adım (Stepwise) Diskriminant Analizi uygulanmış “Eğitim” ve
“Gayri Safi Yurt İçi Hasıla” indeksleri diskriminant fonksiyonunda ayırıcı
değişkenler olarak yer almıştır.
Tablo 4: Diskriminant Fonksiyonunda Yer Alan Değişkenler
Wilks' Lambda
Adim
1
2
Giren
edu
gdp
F
Anlamlilik
,000
,000
Istatistik
,543
,436
Diskriminant fonksiyonun özdeğeri fonksiyonun grupları ne kadar “iyi”
ayırdığını gösteren bir ölçüdür. Kesin bir değer olmamakla birlikte 0. 40’dan
büyük özdeğerler “iyi” olarak kabul edilir (Albayrak v. d, 2005). Hesaplanan
fonksiyonların özdeğerleri sırasıyla (0.843) ve (0.245)’dir. 1. fonksiyonun
özdeğeri oldukça yüksektir (Tablo 5).
Tablo 5: Fonksiyonların Özdeğerleri
Fonksiyon
1
2
Özdeger
,843
,245
Özdeğerlerin anlamlılığı Wilks’ Lambda testi ile test edildiğinde her iki
fonksiyonun 0,000 ve 0,006 düzeylerinde anlamlı olduğu görülmektedir (Tablo
6).
Tablo 6: Özdeğerlerin Anlamlılığı
Fonksiyon
1
2
Wilks'
Lambda
,436
,803
s.d
4
1
Anlamlilik
,000
,006
Bağımsız değişkenlerle diskriminant fonksiyonları arasındaki ilişki “Yapı
Matrisi” ile incelendiğinde 1. fonksiyonda en yüksek grupları ayırıcı olan
değişkenin “Eğitim”, 2. fonksiyonda “Gayri Safi Yurt İçi Hasıla” indeksleri
olduğu görülmektedir (Tablo 7)
229
Tablo 7: Yapı Matrisi
Egitim
GSYIH
Yasam
Function
1
2,00
,999
-,035
,390
,921
,249
,474
Fonksiyonun doğru sınıflandırma oranı % 73.7’dir. Oranın geçerli bir oran
olup olmadığının araştırılması amacıyla maksimum şans kriteri hesaplanmıştır.
Maksimum şans kriteri en büyük örnek birim sayısının toplam birim
sayısına bölünmesiyle elde edilmektedir (16/38=0.421). Uygulamada doğru
sınıflandırma oranı, maksimum şans kriteri değerine 0.25 eklenerek elde edilen
değerden büyük olduğunda geçerli kabul edilmektedir (Hair vd., 1998). Buna
göre % 73.7> (0. 421+0.25=0.671) olduğundan sınıflandırmanın başarılı olduğu
söylenebilir.
Sınıflandırma Sonuçları
Tablo 8: Sınıflandırma Tablosu
a: 73,7 % (Doğru Sınıflandırma Oranı)
İndekslerin grup ortalamaları incelendiğinde; tüm indeksler açısından
Avrupa Kıtası’nın yüksek değerlere sahip olduğu görülmektedir (Tablo 9)
230
Tablo 9: Gelişmekte Olan Avrupa, Orta-Asya-Orta Doğu ve Afrika
Ülkelerinin İndeks Ortalamaları
İndeks
Yaşam Beklentisi
Eğitim
GSYİH
Grup
Ortalama
Avrupa
0.7906
Orta Asya-Orta Doğu
0.7194
Afrika
0.7267
Avrupa
0.9231
Orta Asya-Orta Doğu
0.8475
Afrika
0.6850
Avrupa
0.7513
Orta Asya-Orta Doğu
0.6181
Afrika
0.6500
Analizde daha öncede belirtildiği gibi Avrupa, (Orta Asya-Orta Doğu) ve
Afrika ülkeleri sırasıyla 1, 2 ve 3 olarak kodlanmıştır. Tablo 10 incelendiğinde
Umman, İran ve Yemen (Orta Asya-Orta Doğu) grubunda olmalarına rağmen,
Afrika ülkelerinin yer aldığı gruba atanmışlardır. Libya Afrika ülkesi olmasına
rağmen, fonksiyona göre İnsanî gelişim indeksinin bileşenleri açısından Avrupa
ülkesi standardında kabul edildiğinden Avrupa ülkeleri grubuna atanmıştır.
Rusya, Kazakistan ve Türkiye Orta Asya-Orta Doğu bölgesinde yer alan ülkeler
olmalarına rağmen yine İnsanî gelişim göstergeleri açısından Avrupa ülkelerinin
yer aldığı gruba atanmıştır. Arnavutluk ve Moldovya, Avrupa Kıtası’nda yer
alan ülkeler olmalarına rağmen İnsanî gelişim göstergeleri açısından (Orta
Asya-Orta Doğu) ülkeleri ile aynı grupta yer almaktadırlar. Mısır, Afrika
Kıtası’nda gelişmekte olan bir ülkeyken analize göre (Orta-Asya-Orta Doğu)
grubunda yer alan ülkelerle benzer İnsanî gelişim düzeyinde görünmektedir.
Tablo 10: Gerçek ve Tahmin Edilen Gruplar
231
232
SONUÇ
Analiz sonucunda gelişmekte olan Avrupa, Orta Asya-Orta Doğu ve Afrika
ülkelerini bulundukları bölgelere göre farklılaştıran indekslerin, “Eğitim” ve
“GSYİH” indeksleri olduğu görülmüştür.
Bilindiği gibi okullaşma oranı ve okur-yazar oranının bileşiminden oluşan
eğitim indeksinin bölgeleri farklılaştıran bir gösterge olması, eğitimin, bireysel
gelişmeyi sağladığı gibi, daha geniş anlamda toplumsal ekonomik ve sosyal
kalkınmayı da sağlayan önemli bir araç olduğunu belirtmektedir. Çünkü
teknolojik ilerleme ve üretim tekniklerindeki hızlı değişim eğitimli iş gücüne
olan ihtiyacı arttırmakta ve verimli iş gücü ekonomik büyümeye dolayısıyla
kalkınmaya katkıda bulunmaktadır. Gelişmekte olan ülkeler için eğitime
ayrılacak payın arttırılmasının kalkınmayı hızlandıracağı kaçınılmaz bir gerçek
olmaktadır.
Diğer ayırıcı değişken olan GSYIH indeksi, kişi başı düşen millî gelirin satın
alma gücü paritesi ile hesaplanmasıyla elde edilmektedir. Kişisel gelir bir
ülkede belirli bir sürede yaratılan tüm gelirin haneler veya kişiler arasında nasıl
bölüşüldüğünün ortaya konulması açısından önemli olmaktadır. İnsanî gelişme
ile ekonomik büyüme karşılıklı ilişkilidir. İnsanlar ekonomik büyümeye katkıda
bulunurken büyüme insan refahının artmasına katkıda bulunmaktadır.
UNDP tarafından yayınlanan İnsanî kalkınma raporlarında, İnsanî gelişme,
insanların seçeneklerini artırma süreci olarak tanımlanmakta, uzun ve sağlıklı
bir yaşamı, bilgi edinmeyi ve iyi bir yaşam standardı için gerekli koşulların
sağlanmasını ifade etmektedir. Ancak her zaman yüksek gelirin, çocuk
ölümlerini azaltmadığı ve eğitime katılımı arttırmadığı bir başka ifadeyle
ekonomik büyümenin sosyal gelişmeyi sağlamadığı bilinmektedir. Bu nedenle
ülkelerin niceliksel bir gelişme anlayışından daha çok niteliksel bir sosyoekonomik gelişme yaklaşımını benimsemesi gerekmektedir.
Ek 1: Gelişmekte Olan Avrupa, Orta Asya-Orta Doğu, Afrika Ülkeleri
Sıra
Ülkeler
1
2
3
4
Arnavutluk
Azerbaycan
Beyaz Rusya
Bosna Hersek
5
Bulgaristan
6
7
Cezayir
Cibuti
8
Çek Cumhuriyeti
9
Ermenistan
10
Estonya
11
12
Fas
Gürcistan
233
13
Hırvatistan
14
15
16
17
18
İran
Kazakistan
Kırgızistan
Letonya
Libya
19
Litvanya
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
Lübnan
Macaristan
Makedonya
Mısır
Moldovya
Özbekistan
Polonya
Romanya
Rusya
Slovakya
30
Suriye
31
32
33
34
35
Tacikistan
Tunus
Türkiye
Türkmenistan
Ukrayna
36
Umman
37
Ürdün
38
Yemen
KAYNAKÇA
Albayrak, A. S.-Eroglu, A.-Kalaycı, Ş.-Kayış, A.-Öztürk, E.- Küçüksille, E.Antalyalı, Ö.-Uçar, N.-Ak B.-Karaatlı, M.-Keskin, H.-Çiçek, E.-Demirgil, H.İşler, D. and Sungur, O. (2005). SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik
Teknikleri, Ankara, Asil Yayın.
Çevrimiçi: http://www.undp.org.tr/Gozlem3.aspx?WebSayfaNo=696, 15
Haziran 2007.
DPT, İllerin ve Bölgelerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması
Araştırması, Yayın No: 2671, Ankara, 2003.
DPT, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı İnsanî Gelişme Endeksi ve
Türkiye Açısından Değerlendirme, Ankara, 2006.
Dillion, W. R.-Goldstein, M. (1984), Multivariate Analysis Methods and
Applications, U. SA., John Wiley & Johns.
Klecka, W.
Publications.
R.
(1980),
Discriminant
Analysis,
California,
Sage
234
Ildırar M., Bölgesel Kalkınma ve Gelişme Stratejileri, Nobel Yayınları,
Ankara, 2004.
Morse S., Indices and Indicators in Development: An Unhealthy
Obsession with Numbers, Canada, 2004.
Sharma, S. (1996), Applied Multivariate Techniques, New York, John
Wiley & Sons Inc.
Tacq, J. (1997), Multivariate Techniques in Social Sciences, London, Sage
Publications.
UNDP, Human Development Report, 1992.
UNDP, Human Development Report, 2005.
UNDP, Human Development Report, 2006.
235
MEDYA VE GENÇLİK SORUNLARI İLİŞKİSİ
CAN, Niyazi∗
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Toplumun yaşadıklarının ve problemlerinin dile getirilmesi aşamasında
medya temel taşlardan birini oluşturmaktadır. Medya, bir toplumu etkileyen,
önceliklerini ve gündemini oluşturan önemli bir güçtür. Bu güç doğru şekilde
kullanıldığında çocuklar, gençler dolayısıyla toplum için yararlı sonuçlar ortaya
çıkar. çocuğun gelişim özelliklerinden hareketle medyanın olumlu olumsuz
etkilerini belirlemek ve öneriler geliştirmek amacıyla bu araştırma yapılmıştır.
Araştırmanın amacını gerçekleştirmek üzere tarama yöntemi izlenmiş ve teorik
bir çözümleme yapılmıştır. Medyada genellikle çocukların gelişim özellikleri
dikkate alınmadan, programlar yapılmakta; onlara uyuşturucu, hırsızlık,
türkçeye ve kültürüne yabancılaşma temaları; magazinel olaylar, yanlış
modeller ve marjinal olaylar içerisinde yer verilmektedir.
Çocuğun gelişiminde kritik dönemler vardır. Okul öncesi dönemde zihinsel,
bedensel gelişim, ergenlikte sosyal ve kimlik gelişimi öne çıkar. Çocuğa ve
ergene yönelik programlar ortaya koyan medyanın yayınlarının çocuk ve
gençlerin normal gelişimlerini destekleyecek nitelikte olması beklenir. Aksi
hâlde zihinsel gelişmeleri zedelenmiş, kendine ve çevresine güvenmeyen,
çalışmak ve başarmak istemeyen, gelişimine uygun kişiliğini oluşturamamış
hatta olumsuz davranışlarıyla çevresini de huzursuz eden bireylerin yetişmesine
neden olunmuş olacaktır. Çeşitli programların etkisiyle gençlerde kolay
öğrenmeye ve kolay kazanmaya yönelim, emek vermeden hedefe ulaşma
çabaları ile okumayan ve araştırmayan gençlerin sayısında artış ve sonuçta
yaşanan başarısızlıklar; kimi programların tekrarlarıyla olumsuz temaların
içselleştirilmesi ve aileyi ve kültürü küçümseme eğilimlerinin güçlenmesi; sanal
dünyada gezinirken gerçek hayata ilgisiz kalma, yalnızlık, bencillik, güvensizlik
duyguları; cinsel tahrikler sonucu kontrolsüz birlikteliklerin artması; tembellik,
uyuşukluk, karamsarlık duyguları yanında hayatın sadece eğlenceden ibaret
anlaşılması, tüketiciliği kışkırtan reklamların da etkisiyle istediğini satın
alamamanın getirdiği ailevi huzursuzluklar ve mutsuzluklar, medyanın da
desteklediği ve güçlendirdiği olguları oluşturmaktadır. Gerçekte bu tür
sonuçlardan orta ve uzun vadede gençler ve aileler yanında medya da dâhil
∗
Doç. Dr., Erciyes Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Eğitim Bil. Bölümü Öğretim Üyesi, e-posta:
[email protected]
236
toplumun tüm kurum ve kuruluşları ile toplumda yaşayan herkes zarar
görecektir.
Aileler ve medya yetkilileri başta olmak üzere çocuğun eğitimi, gelişimi
hakkında tüm ilgililer bilgilendirilmeli ve bilinçlendirilmelidirler. Çocukların
eğitiminde aileler, okullar ve medya organları olmak üzere herkese
sorumlulukları sürekli hatırlatılmalıdır. Çocukluk, erinlik, ergenlik
dönemlerinin gelişim özellikleri göz önünde bulundurularak medyada sağlıklı,
isabetli kişilikler ve modellerle desteklenen programlar yapılmalı, süreçlerin ve
sonuçların sürekli izlenmesi, denetlenmesi ve değerlendirilmesi için gerekli
önlemler alınmalıdır.
Anahtar Kelimeler: Çocuğun gelişimi, medyada şiddet ve cinsellik, akran
ilişkileri.
ABSTRACT
Relations of Media and Youth Problems.
The media constitutes one of the cornerstones of the society at the stage of
expressing society problems and experiences. The media is a significant power
that effects on the society, on its priorities and also its effects on forming the
agenda. Provided that this power is used in a right way, there seems worthwhile
outcomes for the children, young and so the society. This research was done to
determine positive and negative effects of the media on the child’s development
features and to design advices related to the issue. To realize the aim of the
study, the review method was followed and the theoretical analysis was done.
Generally, in the media programmes are done without being considered the
development features of the children and the themes of narcotic drugs, theft,
becoming a sense of alienation from Turkish language and culture are imposed
on them by means of magazine programmes, negative role models and marginal
events.
There are critical peiods in a child’s development process. In the preschool
period, mental/intellectual and physical developments whereas in the
adolescence period, social and personality/identity developments become
crucial. The media that directs programmes towards children and adolescents
are expected to be in a quality that support the normal, anticipated development
phase of the children and the young. Otherwise, it will cause to grow
personalities such as whose mental developments are bruised, who do not
confidence in themselves and others, who are reluctant to work and to be
successful, who cannot have the appropriate personality for his/er development
process or even disturb around the people with his/er negative behaviors. There
are some negative facts that the media also supports and strenghens such as a
tendency to the easy or rote learning and easy gaining in the young with the
effect of some television programmes; to try to reach the aim without working
hard; an increase in the number of the young who do not read and search and as
a result experiencing the failure; to have intrinsic values of some negative
237
themes with the repetitions of some television programmes and also to reinforce
some tendencies such as despising the family and culture; while wandering in
the imaginary world, to be apathetic about the real world and its problems, in
this sense it can be said that the media is used as an escape from reality; the
feelings of loneliness, selfishness, insecurity; an increase in the uncontrolled
sexual intercourses as a result of sexual incitement; besides the feelings of
indolence/sloth, sluggishness, pessimism, an understanding of life that consists
of just entertainment. In addition to these, there is also some private disquiet
and unhappiness in the family as a result of not affording what someone wants
with the effect of advertisements that provoke consumption and these constitute
the negative facts of the media that it also supports and strengthens these in a
way. In reality, besides the young and families, including media, the whole
society institutions and foundations and everybody who live in the society will
be harmed by these sorts of negative results or effects in the medium and long
term.
First of all, families and media authorities and then all the people concerned
to the child’s education and development should be informed and made
conscious. In the children education, first of all the responsibilities of families,
schools, mass media and then everbody’s duties should be reminded
continuously. Considering the childhood, puberty, adolescence periods’
development features, in the media the programmes that supported by the
healthy, carefully considered, appropriate personalities and models should be
made and also some necessary precautionary measures should be taken to
observe, supervise and evaluate the processes and results continuously.
Key Words: Child’s development, violence and sexuality in media, peer
relations.
GİRİŞ
Medya, bir toplumu etkileyen, önceliklerini ve gündemini oluşturan önemli
bir güçtür. Bu güç doğru şekilde kullanıldığında çocuklar, gençler dolayısıyla
toplum için yararlı sonuçlar ortaya çıkabilir. Çünkü medyanın toplum
dinamiklerini kolaylıkla harekete geçirici etkisi vardır. Toplumun yaşadıklarının
ve problemlerinin dile getirilmesi aşamasında medya temel taşlardan birini
oluşturmaktadır. Medyada zaman zaman gençlere uyuşturucu, hırsızlık,
yabancılaşma; çatışma, magazinel olaylar, kısaca marjinal olaylar içerisinde yer
verilmektedir. Oysaki toplumsal yarar için yapılan gönüllü çalışmalar, ulusal ve
uluslar arası düzeyde gerçekleştirdikleri projeler, kazanılan başarılar ön plana
çıkarılırsa topluma karşı duyulan bazı ön yargıların kalkması kolaylaşır (Ayzıt
ve Diğerleri, 2004). Medya gündemi oluşturmak için değil, gündemi yansıtmak
için var olduğunu çoğu zaman unutabilmektedir.
Sözlü ve yazılı basından oluşan medyanın amaçlı, planlı, toplumsal süreçleri
dikkate aldığı ölçüde yadsınamaz işlevi bulunmaktadır. Bu işlevin, gelişim
sürecini ve kritik gelişim dönemlerini yaşayan çocuk ve gençler üzerindeki
238
etkisi yetişkinlere göre daha ileri düzeylerdedir. Toplumun tüm sektörlerinin
hizmet üretirken, her türlü toplumsal dinamikleri dikkate alması gerektiği gibi
zihinsel, bedensel, duygusal, sosyal ve cinsel kiritik gelişim dönemleri yaşayan,
yetişmekte olan bireyleri olumlu etkileme, olumsuz etkilememe kaygılarını da
taşımaları yaşamsal bir önem taşımaktadır. Bunun için medyanın çocuğu ve
ergeni, onun gelişimsel özelliklerini dikkate alarak yayınlarını yapmaları
gerekir. Bu amaçla medya organlarının gelişim, öğrenme ve eğitim
psikolojisinin verilerinden yararlanarak yayın politika ve uygulamalarını
oluşturmaları büyük değer taşımaktadır.
Medya ve Gençlik Sorunları
Medya organlarından televizyonun özellikle gençler üzerinde anlamlı
boyutlarda etkilerinin olduğu anlaşılmıştır. Bu güçlü etki, toplumun içinde
yaşamadığı bir hayatı ve dünyayı, onlara günde 4-5 saat yaşatmaktadır. Bu
sadece Türk geleneklerine ve adaletlerine uygun olmayan programlarda değil,
en masum belgeselden, en aydınlatıcı sanat programına kadar, televizyonun bir
bütün olarak tüm içeriğinde ortaya çıkmaktadır. Televizyon insan hayatını, ona
atfedilen önemden de fazla etkilemektedir. Bunu anında ve günlük etkilemeler
olarak değil, başka bir dünyanın kültürünü ekerek oluşturmakta; zamanla ve
sabırla hasatını almayı beklemektedir. Gerçek olmayan bu başka dünya, başka
kültürlerin dünyası değil, insanların kendi yarattıkları bir dünyadır.
Gençliğin altyapısını çocukluk ve ergenlik oluşturduğundan, medyanın bu
yaş grubu üzerindeki etkileri aynı zamanda gençler üzerindeki etkileri olarak
anlaşılmalıdır. Bugün gençliğin yaşadığı yabancılaşma, şiddet, cinselliğe tutku,
uyuşturucu, ilgisizlik, hedefsizlik içerikli davranışlarının altında başta
televizyon olmak üzere medya organlarının önemli etkileri bulunmaktadır.
Gençliğin bu tür sorunlarının medyanın programlarıyla ne düzeyde
ilişkilendirilebileceği bu araştırmanın temel hareket noktasını oluşturmaktadır.
Problem ve Yöntem
“Medyanın etkileri ve bunların gençlik sorunlarıyla ilişkisi nedir?” sorusu,
araştırmanın problem cümlesi olarak saptanmıştır. Belirtilen problemi çözmek
üzere, yerli ve yabancı literatür taranmış, medyanın dünya ve Türkiye’de
yaşayan gençlik üzerindeki etkilerinin boyutları tartışılmıştır. Çalışma grubunu
Erciyes Üniversitesine bağlı farklı fakülte ve yüksek okullarda okuyan 72
üniversite öğrencisi oluşturmuş, tamamının verdiği yazılı yanıtlar problemle
ilişkilendirilerek irdelenmiş ayrıca bu öğrencilerden 20’siyle yüzyüze
görüşmeler yapılmıştır. Çalışma grubundaki öğrencilere yöneltilen açık uçlu
sorulara verilen yanıtlarla sağlanan veriler ile literatürdeki tartışmalar
karşılaştırılmış özellikle Türkiye’de yüksek öğretimde okuyan gençlerin
medyadan etkilenerek gösterdikleri olumsuz davranışlar incelenmiştir. Problemi
çözmek üzere benimsenen betimsel desenli nitel bir araştırma yöntemiyle
ulaşılan sonuçlar ise bildiri olarak sunulmak üzere rapor hâline getirilmiştir.
239
Çocuğun ve Ergenin Gelişim Özellikleri
Çocuğun ve ergenin gelişim özellikleri bilinerek üzerlerindeki çevresel
faktörlerin etkisini anlamak ve yorumlamak olanaklı olabilecektir. Çocuğu
tanıyarak hizmet üretmek, hizmetlerin etkililiğini yükseltir. Çocukluk, erinlik ve
ergenlik dönemlerinin özellikleri farklılık göstermektedir. Konumuzla ilişkisi
açısından ergen, ne çocuk ne de yetişkin olup kimliğini belirlemeye çalışan bir
bireydir. Ergenlik buluğ ile başlar, bitişi için belirgin bir yaş sınırı
konulamamaktadır. Bir ergenin ne zaman yetişkin sayılacağının tek bir yanıtı
yoktur. Ergenliğin sınırlarının belirlenmesi biyolojik, toplumsal ve hukuksal
olarak ayrı yanıtlar içerir (Parman, 2000). Bir bölümü erinlik dönemine
rastlayan ilköğretimin ilkokul yıllarındaki çocuklar somut işlemler dönemini
yaşamaktadır. Son çocukluk dönemi olan 10-12 yaş çocukları kendini sınıf,
arkadaş ve oyun grubu içinde bulur, ergenlerde olduğu gibi kendi cinsiyetindeki
grubun tüm faaliyetlerine katılmaya, arkadaşlarıyla iletişim kurmaya büyük
çaba gösterir. Bu dönemin temel özellikleri şöyle sıralanabilir: Görsel, işitsel
araçlara yönelme, Yarışma duygusunda gelişme, Kolay Etkilenme, Karşıt
Görüşte Olma, Grup içinde ve gruplar arası rekabet ve Sorumluluk.
Okul çağındaki çocuklar bilişsel açıdan kendi başarı ve başarısızlıklarına
ilişkin açıklamalar yapabilecek olgunluktadırlar. Başarı yönelimli ve özsaygısı
yüksek çocuklar, başarılarını yetenek gibi kalıcı özelliklere, başarısızlıklarını ise
çaba yetersizliği veya sınavın zorluğu gibi değişen ve kontrol edilebilen
özelliklere yüklemektedirler. Çabaları ve başarıları arasında gerçekçi ilişkiler
kuramamış olan, öğrenilmiş çaresizlik geliştirmiş ve özsaygıları düşük çocuklar
ise başarı ve başarısızlık durumlarında tersi yüklemeler yapmaktadırlar. Bu
durum onları, performanslarını gittikçe daha da tahmin edilemez duruma
getirmektedir (Sayıl, 2005).
Okul fobisi, bunun yarattığı okuldan kaçma yönelimleri ve fizyolojik
farklılıklar çocuğu, okul ve aile dışında mutluluk ortamı arayışlarına
itebilmektedir. Evlerinden kaçan çocukların ana babalarıyla yapılan görüşmeler,
onların çocuklarına baskı ile öğretmeyi alışkanlık hâline getirdiklerini
göstermektedir (Gordon, 1989). Bunun için çocuğa bir şeyler öğretilmek
istendiğinde; onu istekli hale getirmeli, direnç gösterince vazgeçilmeli,
nedenleri dinlenerek anlamaya çalışılmalıdır. Çocuklar, karşılıklı olarak
birbirlerinin hareketlerini değerlendirdiklerinin de farkındadırlar. Bu yıllarda
yakın fakat kısa süreli arkadaşlıklar yaygındır. İlköğretim çağının gelişim
özellikleri dikkate alınarak çocuklara yaklaşılması ve eğitim öğretim
süreçlerinin gelişim özelliklerine göre düzenlenmesi önem taşır (Gordon, 1993).
Erikson’a göre gelişim dönemleri, çocuğun önemli bilişsel ve sosyal
becerilerin üstesinden gelerek aile dışında daha geniş bir sosyal çevrede yer
edinmek istediği yıllardır. Gelişim dönemlerinde çeşitli karmaşık duygular
yaşanmaktadır. Yaşanan karmaşalar; temel güvene karşı güvensizlik, özerkliğe
karşı kuşku ve utanç, girişimciliğe karşı suçluluk, başarılı olmaya karşı aşağılık
duygusu, kimliğe karşı kimlik bocalaması, yakınlığa karşı uzaklık, üreticiliğe
240
karşı durgunluk ve benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk başlıkları altında
incelenmiştir (Erikson, 1968). Bu dönemin en önemli güçlüğü aşırı yetersizlik
ve aşağılık duyguları geliştirme olup bu duygular ergeni farklı arayışlara itebilir.
Örneğin daha önceki dönemlerde özerklik geliştirmemiş ve bu nedenle bir işin
üstesinden gelmede yeterlik kazanamamış bir çocuk sınıf veya oyun ortamında
başarısız olabilir ve bu yüzden derin aşağılık duyguları yaşayabilir. Bu aşağılık
duygusu çocuğu, çevrenin cazip önerilerine yaklaşmaya, sonuçta kontrolsüz
çevre baskıları sonucu belirsizlikler ve tehlikelerle yüzyüze olmaya kadar
götürebilir. Bazen de okul veya öğretmen, çocuğun çalışmasını ve başarılı
olmasını sağlayacak durumları yaratamayabilir. Okul çocuğunun girişimcilik,
başarılı olma ve kimlik kazanma taleplerinin bilinçli ve yeterli düzeyde
karşılanamaması durumlarında çocuk, diğer çevresel etkenlerin kontrol alanına
girebilir. Okul dışındaki çevresel etkenlerin amaçları ve etkinlikleri olumlu ya
da olumsuz özellikler taşıyabilir. Bunlardan olumsuz ve çocuk gelişiminin
özelliklerini kendi amaçları açısından kullananların kontrol alanına düşülmesi
durumunda çocuğu tehlikeler bekliyor demektir. Okul dışındaki çevresel
etkenlerin başında medya organları ve medya programları gelmektedir.
Medya Programları ve Yansımaları
Bu bölümde, medya ve etkileri, şiddet, cinsellik ve medya, pornografi, akran
baskısı ve medya konuları, alanyazın verileri ile görüşmelere dayalı veriler
birlikte değerlendirilerek incelenmiştir.
Medya ve Etkileri
Medyanın her bir yayınının toplum kesimleri üzerinde etkileri
bulunmaktadır. Yaygınlık anlamında yazılı basın gazete ve dergilerden, görsel,
işitsel medya televizyon ve radyo yayınlarından oluşur. Medyanın içerisinde
televizyonun ayrı bir etki gücü olduğu bilinmektedir. Bu konuda çok sayıda
araştırma bulunmaktadır. Bunlardan 1994’te tamamlanan ve 509 aile ve 1293
yetişkin üzerinde yapılan bir alan araştırmasında televizyonun Türk
ailesi üzerindeki etkileri araştırılmıştır (http://www.aile.gov.tr). Televizyon,
haberleri, drama programları, belgeselleri ve eğitici programları ile ailelerin
kültürel şekillenme sürecinde belirleyici rol oynamaktadır. Sadece kırdan kente
göçen aile fertleri için değil, bütün aileler için değişik düzeylerde örnek
alacakları, nefret duyacakları, bilgi kaynağı olarak kullanacakları bir odak
olarak işlev görmektedir. Çeşitli nedenlerle (göç, şehirleşme gibi) tutumlarında
ve dünyaya bakışında büyük sarsıntılar geçiren aile, televizyon dünyasında hem
kendi baktığı dünyasından hem de parçası olmak istediği dünyalardan
referanslar bulmaktadır.
Araştırmaya göre televizyonun, Türk ailesinin temel referans noktalarından
birisi hâline geldiği görülmektedir. Ailelerin % 98’inde en az bir adet renkli
televizyon, büyük bir çoğunlukla oturma odalarında bulunmaktadır. İzleme,
dinleme anlamında gündelik televizyon tüketiminin çokluğuna karşılık,
gündelik radyo tüketimi TV’ye göre gerilerde (% 77’de) kalmaktadır. Gündelik
241
gazete okuyanların toplam oranı radyo dinleyen ve televizyon izleyenlerin
oranına göre daha da düşüktür (% 75.4). Çocuklar yetişkinlere göre hem çok
televizyon izlemekte hem de akşam ve gece televizyon izleme oranları yüksek
çıkmaktadır. Bu durum, çocukların televizyon dünyasının verilerine ve
etkilerine ne kadar maruz kaldıklarını ve incinme açısından ne kadar kritik bir
durumda olduklarını göstermektedir. Televizyon toplumda yaygın görüşün
oluşmasında temel bir rol oynamaktadır. Çok televizyon izleyenler televizyon
dünyasının mesajlarını günlük hayatlarında daha fazla tekrar etmektedirler.
Televizyon dünyası tekrar tekrar yaşadığımız dünyanın tehlikeli olduğu
mesajını vermekte, çok televizyon izleyenler az izleyenlere göre böyle bir
kanıyı sanki gerçek böyleymiş gibi daha fazla doğrulamaktadırlar (http://www.
aile.gov.tr). Bu sonuçlar gelişim dönemlerini hızlı sürdürmekte olan çocuklar
ve ergenler üzerinde medyanın daha büyük etkiler ortaya çıkaracağını
göstermektedir.
Kendileriyle görüşülen gençlerin görüşlerinden de yararlanarak medyanın
çocuklar ve gençler üzerindeki etkilerini şu başlıklar altında toplamak olanaklı
gözükmektedir:
• Eğitimsel kaygılar taşımayan programlar üniversite öncesi yıllarda çocuk
ve gençler üzerinde daha çok etkili olmaktadır.
• Gençler olumsuz etkilenmelerin farkındadırlar, ancak kazandıkları kimi
alışkanlıklarından (uzun süreli TV izleme, sigara, plansızlık, verimsizlik, boş
vermişlik, heyecansızlık, güvensizlik gibi) vazgeçmekte zorlanmaktadırlar.
• Kolay öğrenme ve kolay kazanma duygularını yaşıyorlar, ancak bunlardan
sıyrılmaya çalışıyorlar. Gençlerin çoğunluğunun ayda bir kitap okumadıkları,
okumayı sevmedikleri, derslere istekli çalışmadıkları görülmektedir.
• Olumsuz akran baskısını yaşıyorlar, zaman zaman bu baskılara
yeniliyorlar. Güven veren, ilgili ve bilinçli ortamlarda (okul ve aile) yetişen
gençler olumsuz baskılara direnebiliyorlar.
• Şiddet içeren davranışların yaşandığı ortamlardan gelenlerde şiddet
eğilimleri daha fazla gözlenmektedir.
• Gelecek
kaygılarını
yaşıyorlar,
özellikle
diplomalarının
işe
yaramayacağını düşünüyorlar, gelecekle ilgili kötümser ve karamsar duygularını
pekiştiren programlardan etkilendiklerini itiraf ediyorlar.
• Gerçek olmayan sanal dünyanın getirileri, kimi zaman ihtişamı, görselliği,
aşağılık komplekslerini güçlendiriyor, bu durum bazı gençlerde aileyi, kültürü
ve kendi toplumunu hafife alma duygularının kabarmasına neden olmaktadır.
• Tüketimi teşvik eden reklamlar ve yayınlar uzun sürede olumsuz
etkilenmelere neden olmaktadır. Bu, ailenin ekonomik koşullarını zorlayan
istekleri ortaya çıkarmakta, kimi zaman aile ilişkilerinin bozulmasına ve
huzursuzluklara neden olmaktadır.
• Gençler ilköğretim ve orta öğretim yıllarında cinsel sağlık eğitimi
bilgilerini kazanmaları gerektiğini belirtiyorlar. Yeterince öğrenemedikleri
242
cinsellikle ilgili bilgiler nedeniyle bir kısım gençler erken yıllarda olumsuz
cinsel deneyimler yaşayabiliyorlar. Cinsellik dâhil her konuda bilgili ve
donanımlı olanlar, kimliğine ve kişiliğine değer verilerek yetiştirilen gençler
daha güvenli ve kararlı kişilik özelliklerini gösterebiliyorlar. Akranlarından
gelen her öneriye “evet” demeden bunun olumlu-olumsuz getirilerini
düşünerek, tartışarak karar verme, gerektiğinde “hayır” diyebilme güven ve
kararlılığını ortaya koyabiliyorlar.
Sık ve uzun süreli seyredilen bir aracın insanları etkilememesi, özellikle de
çocukları ve gençleri etkilememesi düşünülemez. Hangi maksatla üretilirse
üretilsin, popüler kültür ürünleri, toplum üzerinde olumlu olduğu kadar olumsuz
etkiler de yaratmaktadır. Medya kuruluşlarının ticari kuruluşlar olması
düşünüldüğünde, bu etkinin yönünün olumsuz olabileceği kabul edilebilir.
Yetişkinler olumsuz etkileri azaltabilirken ne yazık ki çocukların ve gençlerin
bunu başarması zor olmaktadır. Ayrıca, kitle iletişim araçları sürekli aynı tür
mesajlar ileterek, çocuk ve gençlere bilinçli seçme şansı da tanımamaktadır. Bu
dönemin özelliği gereği, gerçeklik algısı televizyon tarafından sunulan
üzerinden oluşmaktadır. Gerçek ile televizyon tarafından sürekli yenilenen
mesajlar o yaş grubundaki gençler için oldukça kafa karıştırıcıdır. Böylece
çocuklar ve gençler simgesel dünya ile gerçek dünya arasında ilişki kurmakta
zorlanmakta, simgesel dünyada sunulanları gerçek olarak kabul etmektedirler
(Ersöz, 2005).
Şiddet, Cinsellik ve Medya
Türk televizyonlarında cinsellik ve şiddet, diğer dünya televizyonlarından
farklı değildir. Bu, programların bir kısmının ABD ve Brezilya gibi yabancı
ülkelerden geldiği bir televizyon dünyasında olağan bir durumdur. Mesaj
içerikleri açısından, örneğin Japonya (Japon televizyonlarında şiddet öğesi
ABD’nden çok yüksektir) ile ABD televizyonları fazlasıyla ayrışırken; Türk
televizyonları ile ABD televizyonları ayrışmamaktadır. Televizyon, Türk
hayatının bir izdüşümü değildir. Hangi maksatla üretilirse üretilsin, televizyon,
toplumu değiştirici bir etkiye sahiptir. Bu güçlü etki, toplumun içinde
yaşamadığı bir hayatı ve dünyayı, onlara günde 4-5 saat yaşatmaktadır. Medya
organı olarak televizyon hızlı gelişim özelliklerini yaşayan çocuklarda
zannedildiğinden daha fazla etkili olmaktadır. Çocuklar bunu anlık etkilemeler
olarak değil, yabancı bir dünyanın kültürünü uzun süreçte farkına varmadan
içselleştirmektedirler. Çocukları etkilemenin makro düzeyde uzun dönemli
planlarını yapanlar, ince hesaplarla yaptıkları planlarının ürünlerini farklı
göstergelerle almaktadırlar.
Televizyon aracılığıyla iletilen mesajların önemli bir bölümü saldırganlık,
şiddet, pornografi ve erotik mesajlar içermektedir. Yapılan araştırmalar, günde
ortalama 4-5 saat televizyon izleyen bir insanın, ortalama 40-50 şiddet mesajı
ile karşılaşma riskinin bulunduğunu göstermektedir. Televizyon; çağdaş
dünyada şiddetin nedeni olmasa da şiddet davranışlarına katkıda bulunan bir
etmendir. Olayları vurgulayarak abartmakta, tanımlayarak boyutlarını
243
büyütmektedir, yine tekrar tekrar göstererek izleyenlerini, vurguladığı kişilere
ve objelere özendirmektedir (Yalın, 1998). Her ne kadar gençler müzik
videolarını, müzik ve kısa film seyretmenin masumane bir biçimi olarak
görseler de, bu ürünlerde yaratılan simgesel dünya, gerçek dünyanın algılanışını
etkilemektedir. “Bu akşam ölürüm” şarkısını ve müzik videosunu izledikten,
son günlerde herkesin söylediği “depresyondayım” şarkısını gençlerin
dinledikten sonra neler olduğunu insanlar yeterince bilmiyorlar. Oysa
saldırganlık, şiddet, pornografi ve erotizm mesajlarının uzun süreli etkilerinin
gelecekte ortaya çıkabileceğinden korkulmaktadır (Ersöz, 2005).
Ayrıca müzik videolarının verdiği mesajlar, gençleri tüketime
yöneltmektedir. Kaset, CD, blue jeans, cep telefonu spor ve güzellik
malzemelerinin reklamlarının en çok müzik televizyonlarında yayınlanması da
dikkat çekicidir. Bu tür reklamlar gençlerin tüketim kalıpları üzerinde oldukça
etkili olmakta, gençler bir taraftan marka tutkunu hâline getirilirken, diğer
taraftan fazla tüketime yönlendirilmektedirler (Ersöz, 2005). Kendileriyle
görüşülen gençlerin çoğu “farkına varmadan izlenen reklamlar, isteyerek veya
istemeyerek bizleri etkiliyor, daha fazla tüketen ve belli markalara yönelen
arkadaşlar bir süre sonra aileleriyle çatışmaya giriyorlar bu da onların okul
başarılarını olumsuz etkiliyor” ifadelerini kullanmışlardır. Görsel-işitsel
medyayı sürekli izlemelerin, olumsuz etkilenmelerle örneğin kontrolsüz ve
dengesiz tüketim alışkanlıkları veya bireyin çevresiyle çatışmaları şeklinde
kendini gösterdiği görülmektedir.
Günümüzde gerek devlet gerekse özel televizyon kanallarında şans oyunları
ve yarışmalar da oldukça önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle 1985 sonrasında
yılbaşı piyango çekilişi ikramiyelerinin hiç görülmemiş şekilde büyütülmesi ve
medyada bu ikramiyelerle ilgili sürekli reklam yapılması, bireylere piyango
bileti almaları için özendirici yayınlar sunulması, özellikle basında piyangodan
trilyonlar kazanan kişilerin bir gün içerisinde hayatlarının nasıl değiştiğinin
anlatılması, medyanın kumar oynama alışkanlığının olumlu gibi görünen
sonuçlarını topluma nasıl yansıttığını göstermesi açısından önemlidir. Şans
oyunları, bahis ve kumarın yasallaştırılması, medyanın şans oyunları, bahis ve
kumar oynamayı adeta teşvik etmesi ve gençlerin bahis ve kumarı teşvik eden
bir toplumda sosyalleşiyor olmaları gençlerin de yetişkinler kadar tehdit altında
olduğunu düşündürmektedir (Göktuna ve Diğerleri, 2004).
Pornografi
Medya organları kimi zaman marjinal haberleri öne çıkarmakta bu da
yetişmekte olan gelişimlerini sürdürmekte olan çocuklarda tüm hayatın böyle
olduğu izlenimini yaratmakta; karamsar, güvensiz, hatta bazı konulara duyarsız
ve cinselliği istismar edilen nesillerin yetişmesi desteklenmektedir. Cinsel
istismar, temayı içeren ve içermeyen türde, sözel cinsel sarkıntılık, teşhircilik ve
gözetleyicilik şekillerinde olabilir. Çocuğun cinsel istismarı, yetişkin bir kişinin
çocuğu cinsel çıkarları doğrultusunda kullanması olarak tanımlanabilir
(Özgüven, 1997). Pornografi de cinselliği istismar eden yayınlardandır.
244
Pornografi, kitap, resim, heykel, film vb. yapıtlarda cinsel istek uyandırmak
amacıyla erotik davranışların sergilenmesidir. Küçüklerin ve yetişkinlerin
baştan çıkmasına ve ahlakın bozulmasına yol açacağı, cinsel suçlara
özendireceği düşünceleriyle pornografiye karşı öteden beri toplumsal ve
hukuksal yaptırımlar getirilmiştir. Belli durumlarda, önemli sanat yapıtları, hatta
dinsel değeri olan yapıtlar bile bu tür varsayımlara dayanılarak pornografik
sayılmakta, devlet ya da yargı organlarınca yasaklanabilmektedir. Özellikle son
yıllarda, erkeklerin cinsel obje olarak ele alındığı yayınlar varsa da, pornografi
genelde kadınların ve çocukların cinsel istismarına dayalıdır. Pornografi,
mağduru olmayan bir suç türü olarak tanımlanmasına karşın, sanıldığı kadar
masum değildir (Bulut ve Diğerleri, 2002).
• Pornografi, kadın ve çocukları, erkeklerin cinsel isteklerini yerine getiren,
boyun eğen cinsel objeler olarak gösterir.
• Cinsel etkinliğin şiddet içermesine karşı çıkmaz.
• Doğal ilişkide yer almayan her tür obje cinsel uyaran olarak kullanılır
ve gerçek cinsel yaşamın bir parçası olması gerektiği vurgulanır.
• Kadınları şiddetten zevk alan insanlar olarak gösterme eğilimindedir.
Âdeta pornografik yayınları izleyenler kadınların şiddetten zevk aldığına
inanabilirler.
• Pornografik filmlerde oynayan kadın ve çocukların genellikle rollerini
seçme hakları yoktur. Birçoğu istekleri dışında bu rollerde oynamaya
zorlanırlar.
Pornografi, sadece genç ve cinsel yönden uyumlu kadınların arzulanır
olduğunu savunur. Bu yolla kadının konumu erkek fantazilerinin en düşük ortak
paydasına indirgenir. Bu konuma uygun olmayan ya da uygun olmak istemeyen
kadınların hakları çiğnenmiş olur. Kültüre bağlı olarak değişmekle birlikte
ilköğretim yıllarında cinsiyet kalıp yargıları artmaktadır. Hem erkekler hem de
kızlar erkeksi davranış ve tutumlara ilgi gösterirken ve erkekler daha katı kalıp
yargılara sahip olurken kızların cinsiyet rollerine ilişkin kalıp yargıları
esnekleşmektedir. Bir kısım medya bu tür yayınlarıyla erkek egemen popüler
kültür ürünleri olarak olumsuz mesaj örnekleriyle, toplumsal yaşamda kadını
geleneksel rolleri olan aile, ev işleri ve çocuk bakım görevlerini yaparken
göstermekte, bir taraftan da geleneksel değer yargı ve tutumların devam etmesi
istenmekte böylece çelişkilerle yüklü mesajlar verilmekte veya erkek egemen
bir dünya sunarak, kadın hakkında geleneksel yargı ve tutumları
pekiştirmektedir (Ersöz, 2005). Gözlem ve görüşme yapılan gençler hem bu tür
yayınlardan etkilenmekte hem de etkilendiklerini kendileri ifade etmektedirler.
Gençlerin yarısı erkek egemen bir toplum olduklarının farkındalar, bunun
geleneksel yaşamdan kaynaklandığını medyadaki programların da bunu
pekiştirdiğini belirtmektedirler. Gençlerin diğer yarısı bu tür gidişattan
rahatsızlık duymamakta, erkek egemen toplumu benimsemiş gözükmektedir.
Görüşülen bir gencin “ev işleri, yemek işleri, çocuk bakım işleri tabii ki
245
kadınların görevidir. Bayanlar isterse dışarıda da mesleğiyle ilgili olarak
çalışabilir, ben buna karşı çıkmam ama o her mesleği de zaten yapamaz,
fizyolojik yapısına uygun mesleklere yönelmelerini desteklerim” ifadeleri
geleneksel bakışı simgeleyen tipik bir örneği oluşturmaktadır. Böyle düşünen
gençlerin sayısı da az değildir. İlk etapta bu tür görüşler olağan, yaşanan
olguları göstermekle beraber bir üniversite gencinden daha evrensel bakış
açıları beklenirken sıradan bakış açısını sergilemesi dikkat çekici bulunmuştur.
Zaten medyadaki programlarda kadına verilen görev ve roller de aynen bunu
yansıtmaktadır.
Kontrolsüz pornografik yayınlar gençlerde kadın imajıyla ilgili yanlış
algılamaları desteklemektedir. Kadının bir insan olmaktan öte cinsel, zayıf,
desteklenmeye ihtiyacı bulunan ve reklam ve başka amaçlarla faydalanılabilir
bir obje olduğu algılamalarını güçlendiren yayınlar dikkati çekmektedir Ancak
kadın-erkek rollerinin dengelenmesine ve eşitliğine doğru atılan adımlar
bulunmakla beraber, pornografik yayınların yasaklanmasının da çözüm olmayacağı bilinmeli, bireylerin kendi sorumluluklarını kazanarak yayınların etkisinde kalmayacakları bir eğitim anlayışı kazandırılmaya çalışılmalıdır (Bulut
ve Diğerleri, 2002). Bu olgu, çocukların ve ergenlerin iyi eğitilmeleri
gerekliliğini ortaya koymaktadır. İlaveten otoriteyi elinde bulunduranların da
gerekli yasal önlemleri almaları gerekir. Türk Ceza Kanunu’nda "müstehcen ve
hayasızca" olan her türlü malzemeyi sergileyip yayanlarla ilgili çeşitli ceza
düzenlemeleri yapılmıştır. Örneğin söz konusu yayınlarda kullanılan malzeme
fotoğraf ise, o pozu verip fotoğrafı çektiren değil, onu basıp yayan ile ilgili ceza
düzenlemelerine yer verilmiştir.
Akran Baskısı ve Medya
Akranların çocuğun ve ergenin gelişimindeki önemi ve yeri bilinmektedir.
Medya, kişiliğin gelişimini adeta akran ilişkileriyle sınırlı göstermekte, tüm
etkilenmeleri akran ilişikileri örnekleriyle desteklemektedir. Bu dönemin doğal
bir özelliği olarak ergenler akranlarıyla birlikte olmaktan, sırlarını onlarla
paylaşmaktan, onlardan bir kısmına özenmekten hoşlanırlar. Ancak tüm
ilişkileri bununla sınırlandırmak, gelişimin doğasını tek yönlü ve olumsuz
etkileyebilir. Biyolojik ve fizyolojik gelişmeler paralelinde, çocuğun olumlu
akran ilişkileriyle duygusal, sosyal gelişimlerinin ve arkadaşlık ilişkilerinin
yönü ve içeriği değişebilir böylece ilişkilerinde saldırganlık azalır, olumlu
sosyal davranışların sayısı artar.
Arkadaşlarının etkisiyle bir yarışmaya katılarak derece alanlar, uzun süreli
flört hayatının sonucunda mutlu olan bireyler, aileden ayrı arkadaşlarıyla mutlu
yaşayanlar yanında, uzun süreli aile birlikteliğini hayretle karşılayan görüşler,
okul yıllarının etkisini küçülten dramalar, öğretmen etkisini, akrabalık
ilişkilerini geleneksellik olarak hafife alan programlar yaşanan örneklerden
bazılarını oluşturur. Bunun gibi program kesitleri, olağan ve önemli olan akran
ilişkilerinin olumsuz akran baskılarına dönüşmesini tetikleyen örneklerden
bazılarını oluşturmaktadır.
246
Akran baskısı, bireye yaşıtları tarafından düşünce, duygu ve davranışlarını
etkilemek amacıyla yapılan zorlamadır. Akran baskısı olumlu veya olumsuz
yönde olabilir; her iki durumda da bireyin değerlerini ve davranışlarını etkiler
(Bulut ve Diğerleri, 2002).
Olumlu Yönde Akran Baskısının Etkileyebileceği Alanlar
• Okul ve okul dışı kişiliği geliştirici etkinliklerde görev almak,
• Hedeflere ulaşmak (meslek seçimi, okulda başarı, olumlu kimlik
geliştirme vb.),
• Bedensel, psikolojik ve cinsel sağlığa dikkat etmek.
Olumsuz Akran Baskısının Etkileyebileceği Alanlar
¾ Alkol ve uyuşturucu kullanmak,
¾ Okula ya da derslere devamsızlık yapmak,
¾ Çevreye ya da başkalarına ait mallara zarar vermek,
¾ Uygun olmayan zaman ve biçimde cinsel ilişkiye yönelmek,
¾ Yasal olmayan davranışlara yönelmek,
Görüşme yapılan gençler arkadaş ilişkilerini çok önemsiyorlar. Bir genç
“arkadaşlarımla birlikte olmak beni mutlu ediyor, birlikte dersler çalışıyoruz,
birlikte eğleniyoruz, ailelerimiz bize güveniyor, biz de onların güvenlerini boşa
çıkarmamaya çalışıyoruz. Bazı arkadaşların aileleri çocuklarına karşı ilgisiz.
İlgisizlik midir yoksa yetişme biçimleri midir bilmiyorum, bunlar gezmeyi,
eğlenmeyi ileri boyutlara götürüyorlar, sigara ve alkol alışkanlığını
kazananlarımız var. İlerde ev bark sahibi olacağımız için cinsel konulara da
ilgi duyuyoruz, öğreniyoruz ancak bu bilgileri ilköğretim ve orta öğretim
yıllarında iken büyüklerimizden öğrense idik bu yıllarda arayışlarımız olmazdı.
Tabi çok az arkadaşımız meraklarını daha da ileri götürerek bozuk ilişkiler
yaşıyorlar”. Bu gencin ifadelerini paylaşan gençler çoğunlukta olup farklı
cümleler kullanılsa da benzer değerlendirmeler görülmektedir. Bu
görüşmelerden önemli ipuçları çıkarılabilir: Akran ilişkileri kimi zaman akran
baskısına dönüşmekte, gencin önceki yıllardaki yetişme biçimi güvenli kişilik
gelişimini olumlu etkilemekte, donanımlı gençlerde olumsuz akran baskısı daha
az yaşanmaktadır. Gençler sağlıklı cinsel bilgileri zamanında almak istemekte,
bu tür yeterli bilgilere sahip gençler zamanlarını daha yararlı işlere
ayırabilmekte aksi durum ve merak ise kontrolsüz cinsel ilişkilere kadar
gençleri götürebilmektedir.
Gençlerde akran grubuna aidiyet (ait olma duygusu) isteği güçlü olduğundan
akranlarından gelen baskılara boyun eğme olasılığı da yüksektir. Olumlu yönde
etkilenmeler sonucu ortaya çıkan akran baskısı, gencin kişilik gelişimine
katkıda bulunurken, olumsuz akran baskısı duygusal ve bedensel açıdan büyük
zararlara yol açabilmektedir. Bu nedenle, gençlere akran gruplarından gelen
247
zorlayıcı etkilere karşı durabilme yeterliliği kazandırılmalıdır. Gençlerin zarar
verici nitelikteki akran baskısına "hayır" demelerinin, onlara neler kazandırabileceği konusunda bilgilendirilmeleri gerekir. Öncelikli olarak gençlerin
kendilerini, tüm yönleriyle tanımalarına ve değerlerini oluşturmalarına yardımcı
olunmalıdır. Gencin karar verme sürecini bilmesi ve uygulama yeterliliğini
kazanması, kendini iyi hissetmesine ve güven duymasına, özsaygısının
artmasına, diğer bireylerin saygısını kazanmasına ve tehlikelerden uzak kalmasına katkıda bulunur (Bulut ve Diğerleri, 2002).
Medyanın akran baskısının olumsuz sonuçlarını işleyen programlara da yer
vermesi önemlidir. Özellikle TV programlarının akran ilişkilerinin olumlu
örneklerini işleyen programlar hazırlamaları, akran baskısının olumsuz
yönlerinin gençleri ulaştırdığı sonuçlarının tartışıldığı TV eserlerini özendirmesi
gerekir. Olumlu akran ilişkilerinin gençlerin gelişimlerinde önemli işlevleri
bulunmaktadır. Akran baskısının içerisinde; cinsel istismara eğilimli gençlik
grupları, cinselliği öne çıkaran amaçsız eğlence programları, aşırı ideolojik
görüşleri özendiren eğitim kulüpleri, uyuşturucu kullanımını özendiren
kontrolsüz mekânlar, boş vermişliği, hayatı basitleştirmeyi, kişilik ve kimlik
gelişimini, ideal davranışları hafife almayı özendiren gençlik birliktelikleri,
olumsuz düşünce ve davranışları özendiren etkinliklerdendir. Bunların sonuçları
olarak kimi gençlerin hayatın ve yaşamanın anlamsızlığını, okumanın
gereksizliğini, nikahsız birliktelikleri savunan görüşlere sahip oldukları
görülmektedir. Kendisiyle görüşme yapılan gençlerin ifadelerinde de bu tür
yargılar desteklenmektedir. Bir gencin söylediği şu ifadeleri gençlerin çoğu
paylaşmaktadır: “Her gün 3-5 saat TV izliyorum, magazin içerikli, eğlence ve
yarışma programları dikkatimi çekiyor, saatlerce kendimi alamadığım oluyor,
daha sonra derse oturuyorum, kafam, beynim dolmuş oluyor, bir türlü dersimin
konularına yoğunlaşamıyorum, bu arada arkadaşımdan telefon geliyor, o da
aynı şeyleri söylüyor, dışarı çıkmaya karar veriyoruz, günlerimizin çoğu
böylece geçip gidiyor”.
Kimi zaman gençlerin çoğunluğu olmasa da bir kısmı arkadaşlarının
anlamsız ve zamansız önerilerine boyun eğmek zorunda kalabiliyorlar. Aile
durumları ve önceki yaşamlarıyla ilgili deneyim ve bilgilerle de birleştirilince,
bilinçli, iletişimli ve güvenli ortamlardan ve ailelerden gelen gençlerin daha
kararlı ve bilinçli davranışlar sergiledikleri hemen fark edilmektedir. Bu
gençlerin çoğunluğu, zamanlarını daha verimli kullanmayı biliyorlar, medya
organlarının olumsuz etkilerinden uzak kalabiliyorlar, akranlarından gelen
olumsuz isteklere “hayır” diyebiliyorlar. Kendi kararlarını kendisi veremeyen,
ailesi, öğretmeni ve büyükleriyle konuşmaktan çok sadece arkadaş ilişkilerine
dayanarak hayatıyla ilgili önemli kararları veren, zayıf iradesiyle sonuçlarını
düşünmeden zamansız cinsel ilişki taleplerine kolayca “evet” diyebilen,
kendisiyle ve geleceğiyle ilgili kimi önerilere “hayır” diyebilme iradesini
gösteremeyen gençler, genelde akran baskısının ve bunu özendiren medyanın
etkilerinin ortaya çıkardığı örneklerdendir.
248
Çocuğun sosyalleşmesinden birinci derecede sorumlu olan ailenin,
çocukların arkadaş ilişkilerinde ve dışarıda aradığı içtenliği onlara göstermesi,
onların gelişim özelliklerini tanıyarak yaklaşması, anlamaya çalışması, etkili
iletişim yollarını kullanması önem taşır. Bu bağlamda ailelerin çocukları ile
birlikte nitelikli birlikteliklerini artırması, kültür ve eğlence amaçlı gezilere
çıkması, tiyatro izlemesi televizyon seyretmesi, bu doğrultuda başta aileler ve
gençler olmak üzere toplumun tüm kesimlerinin bilinçlendirilip,
bilgilendirilmesi gerekmektedir. Öğretmen, sosyal çalışmacı, psikolog ve
gençlere hizmet sunan diğer meslek elemanlarına yönelik hizmet içi eğitim
programlarında bu konuların vurgulanması ayrıca Radyo Televizyon Üst
Kurulu’nun medya yayınlarını titizlikle denetlemesi dikkate alınacak hususlar
arasında sayılabilir. Uzun vadede ise, ders kitaplarından cinsiyetçi kalıp
yargıların çıkarılması, İletişim Fakültelerinin eğitim programlarında bu tür
mesajların olumsuz yönlerine de yer verilmesi, kitle iletişim araçlarından şiddet,
pornografik ve saldırganlık içeren mesajların ayıklanması amacıyla kitle iletişim
araçları ile ilgili kamu kurum ve kuruluşları, sivil toplum örgütleri ve toplumun
tüm ilgili tarafları arasında koordinasyon ve eşgüdüm sağlanması yararlı
sonuçlar ortaya çıkaracaktır (Ersöz, 2005).
SONUÇ
Çocuğun gelişiminde kritik dönemler vardır. Okul öncesi dönemde zihinsel,
bedensel gelişim, ergenlikte sosyal ve kimlik gelişimi öne çıkar. Çocuğa ve
ergene hizmet sunan tüm kurum ve kuruluşların çocuğun gelişim özelliklerini
yeterince tanıyarak hizmet politikalarını oluşturmaları önem taşır. Aksi hâlde
isabetli olmayan politikalar çocuk ve gençlerde telafisi imkânsız olumsuz etkiler
gösteren programların yapılmasına, mevcutların da sürdürülmesine neden
olacaktır. Kontrolsüz programların etkisiyle gençlerde kolay öğrenmeye ve
kolay kazanmaya yönelimin arttığı görülmektedir. Emek harcamadan hedefe
ulaşma çabaları ile okumayan ve araştırmayan gençlerin sayısında artışlar
yaşanmakta ve sonuçta başarısızlıklar görülmektedir. Kimi programların
tekrarlarıyla olumsuz temaların içselleştirildiği ve aileyi ve kültürü küçümseme
eğilimlerinin güçlendiği; sürekli sanal dünyada gezinerek, bir süre sonra bunları
gerçek olgularla karıştıran gençlere her geçen gün daha fazla rastlanmakta,
bunun etkisiyle gerçek hayata ilgisiz kalma, yalnızlık, bencillik, güvensizlik
duyguları artmaktadır. Merakları ve gereksinim duydukları bilgileri ilköğretim
ve orta öğretim yıllarında karşılanmayan gençler ileriki yıllarda, karşılanamayan
gereksinimlerinin arayışını sürdürmekteler, bu yetersizlik cinsellik alanında ise
cinsel arayışlara girmekteler, kimi zaman da tahrikler sonucu duygularını
kontrol edemeyen durumlar ve kontrolsüz birliktelikler yaşanmaktadır.
Tembellik, uyuşukluk, karamsarlık duyguları yanında hayatın sadece
eğlenceden ibaret olduğunun zannedilmesi, tüketiciliği kışkırtan reklamların da
etkisiyle istediğini satın alamamanın getirdiği ailevi huzursuzluklar ve
mutsuzluklar, medyanın da desteklediği ve güçlendirdiği olguları
oluşturmaktadır. Gerçekte bu tür durumlardan orta ve uzun vadede gençler ve
249
aileler yanında toplumun tüm kurum ve kuruluşlarının zarar göreceği
düşünülerek şimdiden gerekli önlemler alınmalıdır.
Medyanın yayınlarının çocuk ve gençlerin normal gelişimlerini
destekleyecek, gelişmelerini olumsuz etkilemeyecek nitelikte olması beklenir.
Bu çerçevede başta televizyon olmak üzere tüm medya organlarının yayın
politika ve uygulamalarını gözden geçirmeleri, ilgili kurum ve kuruluşlarla
koordineli olarak faaliyetlerini sürdürmeleri beklenir. Aksi hâlde zihinsel
gelişmeleri zedelenmiş, kendine ve çevresine güvenmeyen, çalışmak ve
başarmak istemeyen, gelişimine uygun kimliğini ve kişiliğini oluşturamamış
hatta olumsuz davranışlarıyla çevresini de huzursuz eden bireylerin yetişmesine
neden olunmuş olacaktır. Bu sonuçlardan medya da dâhil tüm toplum ile
toplumda yaşayan herkes zarar görecektir. Aşağıda bu araştırmayla ilgili bazı
önerilere yer verilmiştir.
Aileler başta olmak üzere çocuğun eğitimi, gelişimi hakkında tüm ilgililer
bilgilendirilmeli ve bilinçlendirilmelidir. Çocukların eğitiminde ailelere,
okullara ve medya organlarının yetkililerine gerekli sorumlulukları sürekli
hatırlatılmalıdır. Akran ilişkileri ve çocukların doğru arkadaş seçiminin önemi
aksi durumların bireyin hayatında silinemez yaralar açacağı eğitim
programlarında işlenmelidir.
Erinlik, ergenlik dönemlerinde çocuk çevreden kolay etkilenmekte, karşıtlık
ve rekabet duygularını yaşamaktadır. Bu dönemlerin özellikleri göz önünde
bulundurularak medyanın tüm yayınlarında sağlıklı, isabetli kişilikler ve
modeller sunması gerekir. Okul fobisini veya uzun süreli eğitim yıllarının
gereksizliği duygu ve düşüncelerini yaşayan çocukların aileleri ve
öğretmenlerinin gençlere daha bilgili ve bilinçli yaklaşarak, onların bu dönemi
sağlıklı bir şekilde atlatmaları sağlanmalı böylece çevrede amaçları bilinmeyen
kişi ve grupların kucağına itilme tehlikelerinin önüne geçilmelidir. Çocukta
oluşmaya başlayan güven, bağımsızlık, girişimcilik, başarılı olma, kimlik
kazanma, üretkenlik ve benlik kazanma duygu ve davranışları ailede ve okulda
desteklenmeli, onların bu tür duygu ve gereksinimlerini “dışarı” yerine aile ve
okul ortamında karşılamalarının önlemleri alınmalıdır.
Kontrolsüz pornografik yayınların, kişilerin cinselliklerini öne çıkaran ve
cinsel istismarı destekleyen çabalarının etkisini azaltacak önlemler alınmalıdır.
Çocukların ve gençlerin kendileriyle ilgili kararları kendilerinin düşünerek,
tartışarak, sonuçlarını değerlendirerek vermelerinin eğitimi yapılmalıdır.
Gerektiğinde “hayır” diyebilme güven, cesaret ve kararlılığı çocuklara
kazandırılmalıdır. Çocuk ve gençlere yaşlarına ve gelişimlerine uygun sağlık ve
cinsel sağlık eğitimi verilerek, onların kontrolsüz yayınların cazibesine
kapılmalarının önüne geçilmelidir.
KAYNAKÇA
Ayzıt, Turgut-Çetin, F.- Ergin, E. ve Kulaç, B., (2004), http://www.
worldbank.org.tr (Erişim Tarihi: 20.10.2004).
250
Bulut, Ayşen ve Diğerleri, (2002), Öğretmen ve Öğretmen Adayları için
Cinsel Sağlık Eğitim. (Yayına Hazırlayan: Muhtar Çokar ve Hacer Nalbant)
İstanbul: Ceren Yayınları.
Erikson, E., (1968), Identity: Youth and Crisis. W. W. Norton, New York.
Ersöz-Günindi, Aysel, (2005), Popüler Kültür Ürünlerinden Müzik
Videolarının Gençler Üzerindeki Olumsuz Etkileri”. http://aile.gov.tr (Erişim
Tarihi: 01.06.2005).
Gordon, T., (1993), Etkili Öğretmenlik Eğitimi, Çeviren: E. Aksoy-B.
Özkan, İstanbul: Ya-Pa Yayınları.
-----, (1989), Etkili Ana baba Eğitimi, Çeviren: Serra Cider, İstanbul: Özal
Basımevi.
Göktuna, Zeynep-Damar, Serhat-Altan, Özge-Özü, Öykü ve Değirmencioğlu, S. M., (2004), “Poster Özetleri, Basının Bahis ve Kumara Yaklaşımı”.
http://www.metu.edu.tr, (Erişim Tarihi: 03.11.2004).
Özgüven, İ. Ethem, (1997), Cinsellik ve Cinsel Yaşam. Ankara: PDREM
Yayınları.
Parman, Talat, (2000). Ergenlik ya da Merhaba Hüzün. İstanbul: Bağlam
Yayıncılık.
Sayıl, Melike, (2005). “Çocukluk: Okul Yıllarında Gelişim, Yıl Sonu
Gelişim Raporu, http://www.egitim.com/aile. (Erişim Tarihi: 08.06.2005).
Yalın, A., (1998). Televizyondaki Şiddet ve Müstehcenliğin Çocuk ve
Aile Üzerindeki Etkisi, Ankara: Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı Yayınları.
251
COMMUNICATION MATTER IN EXPANDING CITIES AFTER
MIGRATION
CERECİ, Sedat
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Son yıllarda dünyanın dört bir yanında pek çok görkemli kentler
kurulmasına rağmen, çok sayıda insan onlarca yıldır insanların insancıl ve
toplumsal gereksinimlerini karşılayamayan, kültürel açıdan yetersiz kentlerde
yaşamaktadır. Özellikle doğup büyüdükleri yerlerden göçen büyük insan
kütleleri taşındıkları kentlerin kalabalık ve bakımsız banliyölerinde sürekli
içinde bulundukları koşullardan yakınarak ve geleceklerinden kaygı duyarak
yaşamaktadır. Herkes bir insan olarak, çevresinde insancıl koşullarda
yaşamanın, toplumsal olanakları paylaşmanın ve iletişim olanaklarına
ulaşmanın yollarını aramaktadır. Göçer konumdaki her insan, daha önce
yerleşilmemiş bir yerde yerleşmeyi ve orada kendisi için bir yaşam kurmayı
düşlemektedir. Kentler çevrelerindeki bakir alanlara doğru genişlerken,
kentlerin yerleşilmemiş ve fazla zarar görmemiş alanları göçerler nedeniyle
çabucak kullanılmaya ve zarar görmeye başlamaktadır. Göçerler, yetersizlikler
içindeki yaşamlarında en çok iletişim olanaklarına gereksinim duymaktadır.
Anahtar Kelimeler: İletişim, göç, kent, taşra, göçmen.
ABSTRACT
A great number of people have been living in insufficient cities which can
not suffice either daily necessities or social and cultural necessities of human for
decades in spite of a lot of majestic cities were set in the world recently.
Especially many immigrant people live in close and crowded and squalid
suburbs by always suffering from their social condition and worrying about
their future. Everybody worries about living in a humanitarian environment and
correct social occasion and tries to reach communication facilities in his
surroundings for living in a society as a human. Each immigrant looks forward
to settle in an untouched side and set a life for himself there. Untouched areas
and a few undamaged side are rapidly being destroyed because of migrations
and while cities expand towards untouched areas, immigrant people
immediatelly settle insufficient sides. When they live in insufficient lives, whole
they particularly need communication facilities as human in their defective
sides. Countries steadily resemble large cities without containing social
ambience and communication facilities.
252
Key Words: Communication, migration, city, province, immigrant.
--Some restaurants are cultural capitals and communication place for
immigrants who have migrated from the provinces in New York in the United
States. In a culture capital, restaurants provide a meeting place for corporate
patrons, culture industry executives, and artists. The develoment of the
restaurant industry in New York is inextricable from global processes of
change. Not only does it correspond to the development of the symbolic
economy and the general growth of services, especially high-level business
services, it also reflects the movement of investment capital around the world
and a steady supply, since the U. S. immigration laws were changed in 1965 and
1986 of new immgrants. Restaurants generate a large number of low-wage and
“dead-end” jobs that are often filled by immigrants who lack English skills and
U.S. educational credentials (Zukin, 2005: 159).
After arrived at a hopefull place, immigrants firstly look for those who have
migrated from same town to get solidarity and not to feel foreign themselves in
their new land. They naturally want to tell their opinions about new land and its
people to their friends, and necessitate to tell their problems with new land, and
want to agree about new conditions, then try to conscider what they will do
tomorrow. They secondly look for a job to survive and to find other immigrants.
They usually meet at place of employment, like restaurants, hotels, cafeterias,
factories, gas stations, contructions. How many immigrants they meet, they feel
more powerfull themselves, and they feel themselves one part of a unity, and
they settle their land easier and in comfort. Restaurants are meeting places for
immigrants not only in New York but in many expanding cities in the world.
An alone traveler generally asks whom sits beside that “where he is going”
in interurban travel in spite of he knows where the bus travels in Turkey. The
reason of this question is not that alone traveler does not know where the bus
travels but he wants to start a communication process cordially. Because he is a
human and communication is a way of feeling being human. This is a beginning
question of a communication process in Turkish culture. It is a necessity of
human to communicate, to share ideas and knowledges, an comments, although
they travel during just some hours in a bus. To be human mean to communicate
where human lives and what he does. Human looks for a communication
possibility where he is, even he is an immigrant. Immigrants need more
communication possibilities than other people because they are strangers in a
far city from their native land in where they have left all their past.
Migration is the greatest movement and the most terrible result which were
caused by industrial revolution in the world. There are unbridled migration and
unmeasured expanding at the source of many problems in large cities. The
people who have migrated from the provinces gotton established in places
around factories that were set in industrial revolution were the first people of the
253
first large cities, but they have just lived by the pride of being citizen of a large
city, but they were distant from the conscious of city-dweller. Because there
was not a city experience and its vocabulary in their life experience. The people
of the first cities have just tried to live in inevitable changing of their new world
because of they have not known to be city-dweller. Most of them lived in
terrible conditions and miserable but they could not turn back to their native
land. Almost all large cities were exposed to migration and its terrible results in
mankind history.
When Byzantium was being established in 395 A.D., many Christian people
migrated from surrounding towns and generated a new and hopefull city. In the
early Byzantine period, a Byzantine city was merely the continuation of a
Roman city which in turn, may have founded in the Hellenistic period or even
earlier. The Byzantine period in the life of cities was not marked by any radical
change in the layout of the streets, by the system of fortification, of burial or of
the water supply. The most obvious alterations were the erection of churces and
the abondonment of the pagan temples; there were also less noticeable
developments connected with civic administraiton, marketing and public
entertainments (Mango, 1986: 20). Because public of a new city feel the
necessity of gathering and communicate.
Morale was valuable than materiality which generated unity for people in the
past. When they have planned a town, they have firstly thought social buildings
which have aggregated people around same values and beliefs. People have felt
that they have been same parts of same unity. So they have decided that they
had to communicate eachother to save that unity and to strengthen. Because of
this they have tried to build large social buildings and areas in their town to
meet, to talk, to enjoy, to act, to learn life etc.
It is possible to say that social buildings ant meeting areas have been larger
and more than personal buildings and lands because of importance of social life
and communication in mankind history. Xian, Nineva, Babylon, Miletus,
Athens have been the largest cities of history and all these communication areas
throughout with their buildings, their people and all their cultures like agoras.
Agora was the main public communication place in Helenistic period where is
at the center of city and opened all life of places and streets (Wycherley, 1993:
45). People used to gather there to speak, to converse, to pray, to act and etc.
People used to meet at agora and share all their life there.
Historical experiences have changed social necissities and habits of people
into communication facilities during history. Administrators have set colorful
and amusing markets for shopping; large temples have been built to pray;
weekly fairs or festivals have been arranged to enjoy; sports organizations have
been organized to spend their energy etc. People have communicated when they
have shopped, prayed, enjoyed and spend energy; because they need
communication. People use every possibility to communicate even they debate
254
or fight or make war like in Crusades. Expanding cities feel the necessity of
communication areas and facilities especially for immgrants who are foreigners
of city and who are in a psychcological crisis. Providing communication
possibilities is directly concerned with urbanization.
Urbanization work loads someone who envisages and applies urbanizaiton
the responsibility of providing necessary conditions for social activities for
people in city. In one respect, city is a place in where people respond all their
social needs. Not only bodies but spirits of people live in a city and want to find
all necessities in city even they live in a suburb. Their bodies need taking
shelter, and nutrition, and wear but their souls need more than them. Soul need
morale and culture. Communication is the first need of either human or society.
Meeting places, agoras, forum squares, fairs, festivals, art galleries, concert
halls, parks have set up because of worry of communication during humanity
history.
Urbanization which was commonly apperad in industrial revolution caused
functionality more than beauty (Onur-Tanalı, 2004: 23). Functionality idea
which was derived from urbanization has left behind philosophies of ornament
in urbanization process. This idea has influenced not only building of cities but
whole cultural areas and social areas. Some fascinating cities have set up with
their magnificent buildings but they could not respond psychological need of
people, especially communication. Communication is the main necessity of
immigrants who leave all their roots, relationships, beliefs and faiths in their
derelict towns.
When immigrants migrate to a new settlement, they set a little town which
resemble their derelict town in their new land, not to miss and want to turn back
to their past. This land is obviously out of main boulevard, and far from city
center and has not added to urbanization work at the beginning of migration.
Immigrants usually communicate with people who live in their own land and do
not become closer to city-dwellers who live in city center because of they think
that city-dwellers are the others. A certain distance becomes between
immigrants and city-dwellers at the beginning of migration. At the end of this
process, some different and adverse settlements which can not communicate
with city center appear in expanded cities. This can be defined as
communication insufficiency.
In order for such a city and its inhabitants to function, there will be a need
for adequate local provision of basic and uses so that, for example, a
predominantly resitendal area will also contain a component of uses providing
local employment, retail facilities, leisure provision and adequate public
transport, reducing the need for people to make car journeys to meet the basic
needs of human existance; work, play, education, shopping, health and child
care (Greed, 1996: 241).
255
People who have leaved their traditional culture in derelict places met new
buildings, and new people, and other new things fall in cultural problems in
their new cities and could not communicate easily at the beginning of their
migration especially in 19th century. They have naturally need and whole people
who live in cities need communication places, and instruments, and facilities.
Only houses, stores, streets, lights and other things are not sufficient to live in a
society as human.
Cities are the most crowded settlements in where hundred thousands people
live, and thousands of characters behave. Everyone in a city need another as
human like in villages or towns. When someone leaves out his house, he looks
for a communication environment to tell his life, his opinions, criticize
administration, to concider about economy or to gossip about people, or to learn
something. Roads, streets, sidewalk, squares, markets, temples, are
communication places for city-dwellers unless they are incorrect used. A city
becomes civilized and magnificient with its people and how much they
transport their messages each other. A fascinating city is the result of
knowledges, and opinions, and feelings.
According to some authors, people could find more communication places
and possibilities in their towns in the past. Particularly streets were playing
place of children and meeting place of region people in Turkey about 40 years
ago, when whole people know each other in a city, even in a little region (Uğur,
2003: 124). Communication gets easier when people know each other. They
used to communicate easier and they used to set practically communication
possibilities everywhere some decades ago in Turkey. All city with its parts in
where people live was a communication area throughout. Because they firstly
want to communicate with others, they need another and they need to share their
life to feel themselves human.
Cities in the past have been envisaged and built on principle of humanity and
a city generally have had a certain identity and have not migrated mostly,
because people could be satisfied in their native land. Because they know who
they are in their native land. Identity and principles naturally ease to
communicate for people who are volunteer to live in a city with other citydwellers, and to know each other, and to communicate anyway.
When people have lived in caves, they have communicated with generations
in future and each other by the help of cave paintings, then some other
languages have been used to communicate. By the 14th and 15th centruies, some
of the commercial scribes were beginning to produce books in vernacular
languages, in a respect people settled in towns thoroughly. A new technique was
to use a seperate piece of metal type for each letter of the alphabet and put them
into and take them out of a wooden form that could be used over and over
again. This led to the printing of handbills, pamphlets, broadsheets and other
publications demanded by an increasingly literate middle class in the 15th and
256
16th centruies (Buckalew-Wulfemeyer, 2000: 61). Demand and effort and
technique generated to produce newspapers. People began to use mass media at
least to learn something in city in which they lived.
People have used many instruments and languages to tell their messages, and
to share their feelings and besides this to learn other messages, to communicate
shortly. Somebodies ask this question to understand people that what do people
share with sentences, theories and poems to warrent their inclusion into the
domain of understanding (Schweder-LeVive, 2003: 204). In spite of it seems
complex and difficult, this question has an obvious answer that is
communication. People have used a great number of instruments and languages
to communicate eachother either they have lived in provinces or cities.
Protecting cultural values which are the base of human life and providing
communication conditions are concerned with adequate laws and providing
economic possibilities (Çeçener, 1995: 147). Urbanization and setting social
conditions for city people are business of administrators. When a city is
envisaged and planned, architects and sociologists have to think necesities of
people before administrators as done in Barcelona of Antonio Gaudi.
Planned Period in Turkey which was started in 1959 with the Law of 7367
had a role to solve some urbanization problems, especially about shanties
(Keleş, 2000: 395). But it looks that plans did not use to solve urbanization
problem in Turkey, because of adverse expanded cities like İstanbul, Ankara,
Adana, Diyarbakır, Van and the others in Turkey. Most migration was
observed after 1950 in Turkey and forms and conditions of many cities were
changed all over Turkey.
Migration was studied for many times as a subject of thesis or concept of
essays but its results mostly were searched and described, instead of its reasons.
Reasons of migration are axes of the matter which can be solved by removing
reasons indeed. Reasons that immigrants have never thought to search and
satisfied with their possibilities in provinces or in their native land are out of
cities. Immigrants have not thought to use raw materials in provinces, and
produce quality products and to be content with them. They have mostly
thought to migrate to larger towns or cities and wanted to find comfort which
they have dreamed.
Urbanization naturally cause migration again and cities begin to contain a
great number of migrants. As migration is source of a lot of social problems, it
also causes changing city culture and cultural problems by not protecting
traditional values (Sami, 1999: 136). Excessive and sudden migrations cause ont
only a serial problems like dwelling insufficiency and bad city image but
disappointment of city-dwellers. Migration usually generate a disagreement
between immigrants and city-dwellers particularly at the beginning of
migration. While immigrants can not become adapted to city rules,
disagreement can change into a discuss naturally.
257
Few cities could set their own original culture and have presented sufficient
social facilities to their settled people. Many cities which were filled by
migrants could provide superficial cultural facilities and insufficient
communication possibilities. Mass culture has been formed because of
migration and unsystematic urbanization and this culture has affected
communication and communication instruments (Matterlart, 2003: 99). Media
which aims city mass to spend time rapidly and easily and make fun become
producer and porter of mass culture. Photo romances, variety shows, cabarets,
musicals, melodramas, popular songs, talk shows, sitcoms, stand up shows have
entertained city dwellers but not used for communication each other.
There are a great number of cities whose population are over 10 million, but
they mostly contain problematic people in their well-decorated flats and high
technological equipments. All facilities around them are not sufficient for them
to live as civilized people. They firstly need communication atmosphere and
communication instruments more than magnificient buildings.
The first problem in expanding cities after migration is not taking shelter, or
meal, or unemployment, but communication. People can take shelter, or find
meal, or find job even they can make fun, but if they can not find
communication athmosphere and communication instruments, they may fall in
great troubles. Because they can not feel themselves as human and they can not
feel that they live in a society. Being society is a result of communication.
REFERENCES
Buckalew, James K.-Wulfemeyer, K. Tim, (2000), Mass Media in The
New Millenium, Dubuque: Kendall/Hunt Publishing Company.
Çeçener, Besim, (1995), İstanbul’un Kültür ve İmar Sorunları. İstanbul:
Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi.
Greed, Clara, (1996), “Policy: What Do We Want?” Implementing Town
Planning, Ed: Clara Greed, London: Longman. 241-254.
Mango, Cyril, (1986), Byzantine Architecture, Milan: Electa Editrice.
Mattelart, Armand-Michele, (2003), İletişim Kuramları Tarihi, Çeviren:
Merih Zillioğlu. İstanbul: İletişim.
Onur, Zeynep-Tanalı, Ziya, (2004), Modern Sonrası Mimarlık Üzerine
Notlar, Ankara: TBMM Mimarlar Odası Ankara Şubesi.
Sami, Kamuran, (1999), Güneydoğu Anadolu Projesi Yoluyla
Diyarbakır’da Ortaya Çıkan Konut Gereksinimleri için Tasarım
Kriterlerinin Belirlenmesi. 25- 26 Eylül 1999, Diyarbakır: Diyarbakır Ticaret
ve Sanayi Odası.
Shweder, Richard A.-LeVive, Robert A., (2003), Culture Theory,
Cambridge: Cambridge University Press.
258
Uğur, Aydın, (2003), Kültür Kıtası Atlası, İstanbul: Yapı Kredi Publish.
Wycherley, R. E., (1993), How Cities Were Set in Ancient Age? Third
Published. İstanbul: Archeology and Art.
Zukın, Zharon, (2005), The Cultures of Cities, Victoria: Blackwell.
259
ANKARA VE KIRŞEHİR İL MERKEZİNDEKİ
ENGELLİ ÇOCUKLARIN VE AİLELERİNİN
GENEL DURUMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
CEYLAN, Remziye*-ARAL, Neriman**
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Bu araştırma, Ankara ve Kırşehir il merkezinde yaşayan engelli çocukların
ve ailelerinin genel durumlarının değerlendirilmesi amacıyla yapılmıştır.
Araştırma verileri Ankara ve Kırşehir il merkezinde bulunan özel eğitim ve
rehabilitasyon merkezlerine devam eden engelli çocukların anneleri (201 anne)
ile görüşülerek elde edilmiştir. Araştırmada çocuk ve ailesine ilişkin genel
bilgileri içeren “Genel Bilgi Formu” kullanılmıştır. Elde edilen veriler frekans
ve yüzde değerler şeklinde değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda
araştırmaya dâhil edilen engelli çocukların % 58.2’nin erkek, % 45’nin ortanca
çocuk olduğu, % 21.4’nün işitme engelli olduğu, % 61.2’nin doğuştan engelli
olduğu, % 47.8’nin engel nedeninin bilinmediği, % 64’nün eğitime altı yaşından
sonra başladığı saptanmıştır. Engelli çocuğa sahip annelerin çoğunluğunun 35
yaş ve altında, babaların ise 36 yaş ve üstünde olduğu, annelerin çoğunluğunun
okur yazar ve ilkokul, babaların ise ortaokul mezunu olduğu, annelerin
çoğunluğunun çalışmadığı ve ailenin çoğunluğunun birden fazla çocuğa sahip
olduğu, sosyal güvencesinin bulunduğu ve ailede başka bir engelli birey
olmadığı belirlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Engelli çocuk, aile, özel eğitim.
ABSTRACT
An Evaluation of the General Condition of Disabled Children and their
Parents in Ankara and Kırşehir City Centers
This study aims to evaluate the general condition of disabled children and
their parents in cities of Ankara and Kırşehir. Data was collected by
interviewing 201 mothers whose children were attending the special education
and rehabilitation centers in Ankara and Kırşehir city centers. Demographical
data was collected by using a “General Information Form” and evaluated in
frequencies and percentages. The results showed that 58.2 % of the participating
disabled children were boys, 45 % were neither first nor last-born children, 21.4
*
**
Yrd. Doç. Dr., Ahi Evran Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Kırşehir/TÜRKİYE. e-posta:
[email protected]
Ankara Üniversitesi, Ev Ekonomisi Yüksek Okulu, Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü,
Ankara/TÜRKİYE.
260
% were hearing-impaired, 61.2 % were born disabled, 47.8 % had an
unidentified reason for their disability, and 64% started their education after 6
years of age. Additionally, it was found that the majority of mothers with
disabled children were 35 or younger, the majority of fathers were 36 or older,
the majority of mothers were literate and primary school graduates, fathers were
secondary school graduates, the majority of mothers were non-working, and the
majority of families had more than one child, were in receipt of social security
and did not have any other disabled members other than the participating child.
Key Words: Disabled children, family, special education.
--GİRİŞ
Engelli bir çocuğun doğumu veya tanısı genellikle beklenmeyen bir yaşam
olayıdır. Sağlıklı bir çocuk beklerken, gelecekle ilgili planlar yaparken, farklı
özelliklere ve özel eğitime muhtaç bir çocuğun doğması anne-baba için kolay
olmayan bir yaşamı da beraberinde getirebilmektedir. Magana Seltzer ve Kraus
(2004) tarafından yapılan bir çalışmada engelli çocuğu olan annelerin daha fazla
aile problemleri yaşadıkları ve daha fazla depresif semptomlar gösterdikleri
saptanmıştır. Ebeveynlik stresinin en önemli nedeninin çocuğun bakım
güçlükleri, bakım sırasında karşılaşılan davranış problemleri olduğu
belirlenmiştir (Plant & Sanders, 2007). Yapılan bir başka çalışmada ise, engelli
çocuğu olan annelerin çocuklarının geleceği ve sosyal çevrede kabul edilmeleri
konusunda endişe duydukları belirlenmiştir (Rudolph, Rosanowski, Eysholdt &
Kummer, 2003).
Engellilik durumu toplumda çocuklar arasında orantısız bir dağılım
göstermektedir (Turnbull, Turnbull, Shank & Smith, 2004). Yapılan bazı
çalışmalarda, genelde erkek çocukların oranının, kız çocuklarından daha yüksek
olduğu belirtilmektedir (Rudolph, et al, 2003; Oelofsen & Richardson, 2006;
Antel & Joseph, 2006; Plant & Sanders, 2007).
Engelli çocukların engel türlerinin incelendiği araştırmalarda ise, farklı
sonuçlar elde edilmiştir. Oelofsen ve Richardson (2006) yaptıkları çalışmada
otizmli çocukların oranının diğer engel gruplarından daha yüksek olduklarını
belirtmişlerdir. Plant ve Sanders (2007) ise yaptıkları çalışma sonucunda, otizm
ve Down sendromlu çocukların eşit oranda olduklarını saptamışlardır. Yapılan
bazı çalışmalarda ise, engel türleri farklı oranlarda belirtilmiştir (Trute &
Hiebert-Murphy, 2002; Beck, Daley, Hastings & Stevenson, 2004; Eisenhower,
Baker & Blacher, 2005; Trute, Hiebert- Murphy & Levine, 2007).
Engelli çocuğa sahip ailelerin gelir durumlarının ve öğrenim durumlarının
incelendiği araştırmalarda ailelerin gelir durumunun ve öğrenim durumunun
düşük olduğu vurgulanmaktadır. (Turnbull, et al, 2004). Yapılan bazı
çalışmalarda da, engelli çocuğa sahip anne babaların yaş ve öğrenim durumları
incelendiğinde, babaların annelerden yaşça daha büyük ve öğrenim durumunun
daha yüksek olduğu saptanmıştır (Feldman, Varghese, Ramsey & Rajska, 2002;
261
Hastings, 2003; Eisenhower et al., 2005; Carthy, Cuskelly, Kraayenoord &
Cohen, 2006; Trute et al., 2007; Plant & Sanders, 2007).
Engelli bir çocuğun doğumu ve tanısına karşı aile üyelerinin gösterdiği
tepkiler de çok farklı şekillerde olabilmektedir. Genel ebeveyn tepkileri, inkâr,
suçluluk, keder, içe kapanma ve kabulü içermektedir. Ancak, bu tepkiler
zamanla değişebilmekte tek doğru veya sürekli bir tepki bulunmamakta (Hooper
& Umansky, 2004), her aile içinde bulunduğu toplumun yapısı, farklı kişilik
özellikleri ve destek kaynakları nedenleri ile engelli bir çocuğa sahip olmaktan
farklı şekillerde etkilenebilmektedir. Manuel, Naughton, Balkrishnan & Koman
(2003) yaptıkları çalışmada engelli çocuk annelerinin depresyon yönünden risk
altında oldukları, ancak ailelerine verilen sosyal destek sayesinde ailelerin
yaşadığı duruma daha kolay uyum sağlayabildikleri belirlenmiştir. Bu noktadan
hareketle engelli çocuğa sahip ailelere yönelik hizmetlerin gerçekçi bir biçimde
planlanarak zamanında hedef kitleye ulaşılması için ailelerin ve engelli
çocukların genel durumlarının belirlenmesinin ve konuya dikkatlerin
çekilmesinin yararlı olacağı düşünülmektedir. Bu düşünceden hareketle
çalışmada, Ankara ve Kırşehir il merkezindeki özel eğitim ve rehabilitasyon
merkezlerine devam eden 5-11yaş arasında engelli çocukların cinsiyet, doğum
sırası, engel türü, engelli olduğu yaş, engel nedeni, eğitime başladığı yaş, anne
ve babaların yaşları, öğrenim durumları, annenin çalışma durumu, ailedeki
çocuk sayısı, ailede başka birey olma durumu, ailenin sosyal güvencesi, ailede
başka bir engelli olma durumu, engelli çocuğa yeterli zaman ayırma durumu,
çocuğun engelini öğrenme şekli, engeli olduğu öğrenildiğinde verilen tepkilere
ve neler yapıldığına göre dağılımların belirlenmesi, elde edilen veriler
doğrultusunda öneriler getirilmesi ve konuya dikkat çekerek toplum bilincinin
oluşturulması amaçlanmıştır.
Metot
Evren ve Örneklem
Araştırma, Ankara ve Kırşehir il merkezindeki özel eğitim ve rehabilitasyon
merkezlerine devam eden 5-11 yaş arasında engelli çocuğa sahip anneler
üzerinde yürütülmüştür. Araştırmaya katılmayı kabul eden, eşi ve çocukları ile
birlikte yaşayan, beş-on bir yaş arasında engelli çocuğu olan, Ankara il
merkezindeki özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerine devam eden 126
engelli çocuğun annesi ile, Kırşehir il merkezindeki özel eğitim ve
rehabilitasyon merkezlerine devam eden 75 engelli çocuğun annesi olmak
üzere, toplam 201 anne araştırmanın örneklemini oluşturmuştur.
Veri Toplama Araçları
Araştırmada; çocuğun cinsiyetini, doğum sırasını, engel türünü, engelli
olduğu yaşını, engel nedenini, eğitime başladığı yaşı, anne ve babanın yaşları ve
öğrenim durumlarını, annenin çalışma durumunu, ailedeki çocuk sayısını, ailede
başka bireyin olma durumunu, ailenin sosyal güvencesini, ailede başka engelli
olma, engelli çocuğa yeterli zaman ayırma durumlarını, çocuğun engelini
öğrenme şeklini, engelli olduğu öğrenildiğinde verilen tepkilere ve neler
262
yapıldığını belirlemeye yönelik sorulardan oluşan ve araştırmacılar tarafından
hazırlanan “Genel Bilgi Formu” kullanılmıştır.
Veri Toplama Yöntemi
Araştırmaya dâhil edilen annelerle görüşme yapabilmek için çocukların
devam ettiği özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinin yöneticileri ile
görüşülerek araştırmanın amacı açıklanmıştır. Araştırmaya katılmayı kabul eden
annelerle, anneler için uygun olan gün ve saatte çocuğun devam ettiği okulda
uygun bir ortamda görüşülerek “Genel Bilgi Formu” doldurulmuştur.
Verilerin Değerlendirilmesi
Genel Bilgi Formu kullanılarak, araştırmaya katılan annelere, eşlerine, aileye
ve çocuklara ait kişisel özellikler frekans ve yüzde kullanılarak betimlenmiştir.
Bulgular
Araştırmada, Ankara ve Kırşehir il merkezinde yaşayan engelli çocukların
ve ailelerinin genel durumlarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Elde edilen
bulgular frekans ve yüzde dağılımlar şeklinde verilerek sonuçlar tartışılmıştır.
Tablo 1: Engelli Çocuğa Ait Sosyo-Demografik Özelliklerin Dağılımı
Değişken
Cinsiyet
Doğum Sırası
Engel Türü
Engel Yaşı
Engelli Olma Nedeni
Engel.Çocuğun Okula Başlama
Yaşı
Kız
Erkek
Toplam
İlk çocuk.
Ortanca çocuk
Son çocuk.
Toplam
İşitme eng.
Konuşma eng.
Bedensel eng
Zihinsel eng.
Öğrenme yeter.
Uyumsuz çoc
Toplam
Doğuştan
0-1 yaş
2-3 yaş
Toplam
Genetik has.
Doğ. -Trav.
Enfeksiyon
Bilinmiyor
Toplam
0-2
3-5
6 ve üstü
Toplam
Toplam
n
84
117
201
92
45
64
201
43
42
29
44
21
22
201
123
44
34
201
36
41
28
96
201
44
93
64
201
%
41.8
58. 2
100.0
45. 8
22. 4
31.8
100.0
21.4
20. 9
14. 4
21.9
10. 5
10. 9
100.0
61.2
21.9
16.9
100.0
17. 9
20. 4
13. 9
47. 8
100.0
21.9
46. 3
31.8
100.0
Tablo 1’de görüldüğü üzere araştırmaya dâhil edilen annelerden elde edilen
bilgilere göre engelli çocukların % 58,2’sinin erkek olduğu, % 45,8’nin ilk %
22,4’nün ortanca % 31,8’inin son çocuk olduğu görülmektedir. Engelli
çocukların % 21,9’nun zihinsel engelli, % 21,4’nün işitme engelli % 20,9’nun
263
konuşma engelli % 14,4’nün bedensel engelli, % 10,9’unun uyumsuz çocuk, %
10,5’inin öğrenme güçlüğü çeken çocuk olduğu saptanmıştır.
Engelli çocukların % 61,2’sinin doğuştan, % 21,9’unun sıfır-bir yaşta ve %
16,9 iki-üç yaşında engelli oldukları % 17,9’unun genetik nedenle, % 20,4’ünün
doğum-travma ve % 13,9’unun enfeksiyona bağlı olarak engelli oldukları %
47,8’inin engelli olma nedeninin bilinmediği belirlenmiştir. Engelli çocukların
% 21,9’unun sıfır-iki, % 46,3’nün üç-beş, % 31,8’nin altı yaş ve üstünde
eğitime başladıkları saptanmıştır.
Tablo 2: Araştırmaya Dâhil Edilen Annelere ve Babalara Ait
Sosyo-Demografik Özelliklerin Dağılımı
Değişken
Toplam
Grup
Anne Yaş
35 ve altı
36 ve üstü
Toplam
Baba Yaş
35 ve altı
36 ve üstü
Toplam
Anne Öğrenim
Okur-yazar-ilkok.
. Ortaöğret.
Üniversite
Toplam
Baba Öğrenim
Okur-yazar-ilkok.
Ortaöğret.
Üniversite
Toplam
Ailedeki Çocuk Sayısı Tek çocuk
İki ve üç çocuk
Dört ve üstü
Toplam
AnneninÇalışma
Çalışıyor
Durumu
Çalışmıyor
Toplam
Ailede Başka Birey
Evet
Hayır
Toplam
Ailede Sosyal Güv.
Emekli San.
SSK
Bağkur Y. Kart
Yok
Toplam
Ailede Başka Eng.
Eng.Çoc.Yeterli
Zam.
Evet
Hayır
Toplam
Evet
Hayır
Toplam
N
140
61
201
93
108
201
119
62
20
201
66
102
33
201
42
151
8
201
31
170
201
45
156
201
58
84
33
26
201
%
69.7
30.3
100.0
46.3
53.7
100.0
59.2
30.8
10.0
100.0
32.8
50.7
16.4
100.0
20.9
75.1
4. 0
100.0
15. 4
84. 6
100.0
22. 4
77. 6
100.0
28.9
41.8
16. 4
12. 9
100.0
25
176
201
135
66
201
12. 4
87. 6
100.0
67. 2
32. 8
100.0
264
Tablo 2 incelendiğinde 35 yaş ve altında olanların oranı annelerde % 69,7,
babalarda % 46,3’tür. Annelerin % 59,2’si okur-yazar veya ilköğretim,
% 30,8’i ortaöğretim, % 10,0’u üniversite mezunudur. Babaların öğrenim
düzeylerine bakıldığında, % 32,8’inin okur-yazar veya ilköğretim, % 50,7’sinin
ortaöğretim ve % 16,4’ünün üniversite mezunu olduğu görülmektedir.
Araştırmaya katılan annelerin % 20,9’nun tek çocuğa sahip olduğu, % 79,1’inin
ise iki ve daha fazla çocuğa sahip olduğu belirlenmiştir. Araştırmaya dâhil
edilen annelerin % 15,4’ü bir işte çalışmaktadır. Ailelerin % 22,4’ünün
evlerinde başka bireylerin yaşadığı görülmektedir. Sosyal güvencesi olmayan
ailelerin oranı % 12,9’dur. Evde başka engellinin olduğu ailelerin oranı
%
12,4’tür. Araştırmaya katılanların % 67,2’si engelli çocuklarına yeteri kadar
zaman ayırdıklarını belirtmişlerdir.
Tablo 3: Araştırmaya Dâhil Edilen Annelerin Engelli Çocuğunun Engelini Öğrenme
Şekline, Söyleyen Kişiye, Hissettiklerine ve Yaptıklarına İlişkin Dağılımlar
Değişken
Grup
Çocuğun engelini öğrenme Kendim fark ettim
şekli
Hastanede öğrendim
Aile bireyleri söyledi
Diğer
Toplam
Söyleyen kişi
Doktor
Yakın çevre
Kendim fark ettim
Toplam
Şok oldum
Çevreye kızdım-kendi suçladım
hissettikleri
Acı ızdırap çektim-çok ağladım
Hayal kırıklığı yaşadım
Engeli öğr. sonra yapılanlar
Toplam
Tanıyı reddettim
Değişik çare aradım
Aşırı sorumluluk üstlendim
Çok üzüldüm
Gerekli merkez ve kişilerle iş
birliği yaptım
Toplam
Toplam
n
108
53
17
23
201
143
39
19
201
74
33
65
29
%
53.7
26.4
8.5
11.4
100.0
71.1
19.4
9.5
100.0
36.9
16.4
32.3
14.4
201
18
44
29
65
45
100.0
9.0
21.9
14.4
32.3
22.4
201
100.0
Tablo 3’te görüldüğü gibi, araştırmaya katılan annelerin % 53,7’si
çocuğunun engelini kendilerinin fark ettiklerini, % 26,4’ü hastanede
öğrendiklerini, % 8,5’i aile bireylerinden duyduklarını belirtmişlerdir. Çocuğun
engelini öğrendiğinde şok oldum, diyenler % 36,9, çevreye kızanlar- kendini
suçlayanlar % 16,4, acı-ıstırap çektiğini, çok ağladıklarını belirtenler % 32,3,
hayal kırıklığı yaşayanlar % 14,4’tür. Çocuğun engelini söyleyen kişi olarak
doktoru gösterenlerin oranı % 71,1’dir. Çocuğun engeli öğrenildikten sonra
yapılanlar incelendiğinde çok üzüldüm diyen annelerin oranı % 32,3, gerekli
merkez ve kişilerle iş birliği yapanların oranı % 22,4 iken, tanıyı reddedenlerin
265
oranı % 9,0 değişik çareler arayanların oranı % 21,9; aşırı sorumluluk
duyanların oranı % 14,4’tür.
TARTIŞMA
Tablo 1 incelendiğinde engelli çocukların çoğunluğunun erkek olduğu
görülmektedir. Genellikle kız çocukları, daha çok evde bakılmakta, erkek
çocukları ise ailenin geleceğini ve soyunun sürmesi için bir garanti olarak
görülmesi nedeniyle çocuğun iyileşmesi için hastane ve rehabilitasyon
merkezlerine daha fazla götürülmektedir. Bunlardan dolayı erkeklerin oranı
kızlara göre daha fazla çıkmış olabilir. Yapılan çalışmalarda da erkek
çocuklarının oranı kız çocuklarına göre daha yüksek bulunmuştur (Kutlu, 1998;
Şahin & Aral, 2007).
Çocukların doğum sırasına göre engel durumları incelendiğinde ise ilk
çocukların oranı, diğer çocuklara göre daha yüksektir. Bu sonuç araştırmaya
katılan annelerin çoğunluğunun genç olmasından kaynaklanabilir. Çocukların
engel türlerine bakıldığında da oranların birbirine yakın olduğu ancak diğer
engel türlerine göre en düşük oranda öğrenme yetersizliği olan çocuklar
görülmektedir. Bu durumda doğum öncesi öğrenme yetersizliği olan çocukların
daha geç fark edilmesi ve teşhisinin daha geç konulmuş olmasından
kaynaklanmış olabilir. Yapılan çalışmalarda da engel türlerinin farklı oranlarda
olduğu belirtilmiştir (Trute & Murphy, 2002; Beck, et al, 2004; Eisenhower, et
al, 2005; Trute, et al, 2007). Engelli çocukların engelli olma yaşları
incelendiğinde ise, doğuştan engelli olanların oranının diğerlerine göre daha
yüksek olduğu görülmektedir. Bu durumda doğum öncesinde anne adaylarına
konuyla ilgili gerekli rehberliğin yapılmadığı, sağlık elamanlarının ve
kuruluşlarının yetersizliği düşünülebilir. Çocukların engel nedenine
bakıldığında da en yüksek oranın bilinmeyenlerin oluşturduğu görülmektedir.
Araştırma grubuna dâhil edilen annelerin bir bölümü Kırşehir’de oturmaktır. Bu
şehirdeki sağlık olanakları büyük şehirlere göre daha sınırlı olmaktadır. Bu
nedenle çocuktaki engelin nedeni belirlenememiş olabilir. Engelli çocukların
okula başlama yaşları incelendiğinde ise, en yüksek oranın üç-beş yaş olduğu
görülmektedir. Özel eğitim ile ilgili kurumların azlığı, ulaşım zorlukları,
çocuğun iyileşeceğine ilişkin umutlar, çocuğun erken yaşta eğitim almasını
gecikebilmektedir. Ayrıca özel eğitim konusunda personel yetersizliği de
çocuğun eğitime erken başlamasında önemli sorunlar arasında yer almaktadır.
Livanelioğlu (1992), iki yaş altında tedavi gören çocuklardan elde edilen
başarının, iki yaş üstündeki çocuklara göre daha anlamlı olduğunu belirtmiştir.
Bundan dolayı özel eğitime erken başlamak önemlidir.
Tablo 2 incelendiğinde, babaların annelere göre yaşça daha büyük ve
öğrenim düzeylerinin daha yüksek olduğu görülmektedir. Bu sonuç, Türkiye’de
sosyo-ekonomik şartlar nedeniyle özellikle kırsal kesimlerde erkek çocukların
eğitim olanaklarından daha fazla yararlanmış olmalarından kaynaklanmış
olabilir. Şahin ve Aral (2007) tarafından yapılan bir çalışma sonucunda da
266
benzer sonuçlar elde edilmiş, babaların yaş ve öğrenim durumları annelere göre
daha yüksek bulunmuştur. Annelerin sahip olduğu çocuk sayısı incelendiğinde
ise, çoğunluğun iki-üç çocuğa sahip oldukları görülmektedir. Engelli bir
çocuğun olduğu ailede, çocuk sayısının fazla olması, annenin üstlendiği
sorumluluk ve rollerini artırmaktadır. Annenin tüm enerjisini evde engelli
çocuğa bakarak harcaması, eşine ve diğer çocuklarına olan ilgi ve bakımın
azalmasına, kendilerine daha az zaman ayırmasına ve ailesinden başka çevre
edinmemelerine neden olabilmektedir. Bu nedenle genellikle engelli çocuğa
sahip ailelerde çocuk sayısının az olduğu görülmektedir. Annelerin çalışma
durumları incelendiğinde de, çalışmayan annelerin çoğunlukta olduğu
görülmektedir. Bu durum annelerin öğrenim düzeyinin düşük olması nedeniyle
iş bulamamasından ya da çocuğun bakımı ile ilgilenen kişi genelde anne olduğu
için yeterli zaman bulamadığı için işinden ayrılmış olmasından kaynaklanmış
olabilir. Ailede başka bir birey olma durumuna bakıldığında da, ailelerin büyük
çoğunluğunda başka bir bireyin olmadığı görülmektedir. Bu sonuca göre,
Türkiye’de çekirdek aileye doğru bir yönelişin olduğu düşünülebilir. Aileler
sosyal güvenceleri yönünden incelendiğinde, çoğunluğunun SSK’lı oldukları
görülmektedir. Günümüzün ekonomik koşulları doğal olarak bireylerin yaşam
kalitelerini, psikolojilerini, sosyal yaşam şartlarını doğrudan etkilemektedir.
Aile gelirinin düşük olması çocuğun bir engele sahip olma olasılığını
yükseltmektedir (Turnbull, et al, 2004). Ailede başka engelli bir birey olma
durumları incelendiğinde, çoğunluğunda başka bir engelli birey olmadığı
görülmektedir. Bu durumda ailelerin bu konuya daha fazla önem verdikleri ve
sağlık kuruluşları ile daha fazla iletişim kurarak gereken önlemleri aldıkları
düşünülebilir. Annelerin engelli çocuğa yeterli zaman ayırma durumlarına
bakıldığında, çocuğuna yeterli zaman ayıran annelerin oranı diğer annelere göre
daha yüksektir. Annelerin büyük bir çoğunluğunun çalışmaması ve engelli
çocukla genellikle annelerin ilgileniyor olması bu sonuçta etkili olmuş olabilir.
Tablo 3 incelendiğinde çocuğun engelini öğrenme şekli, kendim fark ettim
diye ifade eden annelerin diğer öğrenme şekillerine göre daha yüksek oranda
oldukları görülmektedir. Çocukla annenin birebir ilgileniyor olması, çocuğun
engelini kendisinin fark etmesinde etkili olabilmektedir. Çocuğun engelini
söyleyen kişiler incelendiğinde ise, en büyük oranın doktorlar olduğu
görülmektedir. Anneler genellikle doğumlarını hastane ortamında
gerçekleştirdiklerinden çocuğun engelini ilk söyleyen kişiler doğal olarak
genellikle doktor olmaktadır. Kaygusuz (1993) tarafından yapılan çalışmanın
sonucunda da, çocuğun engelli olduğu çoğunlukla doktorlar tarafından
söylenmiştir. Çocuğun engeli olduğu öğrenildiğinde hissettiklerine göre
incelendiğinde, en yüksek oranı şok oldum diye ifade eden anneler
oluşturmaktadır. Annelerin genellikle ilk tepkileri şok olmaktadır. Çünkü hiçbir
anne engelli bir bebek için hazırlıklı değildir. Bu tepki yoğun ağlama,
duygusuzluk ve çaresizlik davranışları ile birlikte gözlenmektedir. Her annenin
kişilik yapısı farklı olduğu için çocuğun engelli olduğunu öğrendiğinde
hissettikleri aynı şekilde olmayabilir. Çocuğun engelli olduğu öğrenildikten
267
sonra yapılanlar incelendiğinde ise, çok üzüldüm diyen annelerin oranının diğer
anneler göre daha yüksek olduğu görülmektedir. Engelli bir çocuğa sahip
olmak, her annede farklı duygulara yol açmaktadır. Buna bağlı olarak da,
annelerin gösterdikleri tepkiler kendine özgü olmaktadır. Engelli bir çocuğun
varlığı aile içinde retten kabule doğru giden çok farklı duygular
yaratabilmektedir (Akkök, 1984).
SONUÇ
Çalışmada engelli çocukların çoğunluğunun erkek ve ilk çocuk olduğu
ortaya konmuştur. Ayrıca çalışmada; zihinsel ve işitme engelli çocukların,
doğuştan engelli olanların, engel nedeni bilinmeyenlerin ve eğitime 3-5
yaşlarında başlayanların daha yüksek oranda oldukları belirlenmiştir. Çalışma
sonucunda anne yaşının ve öğrenim durumunun, baba yaşına ve öğrenim
durumuna göre daha düşük olduğu, annelerin çoğunluğunun çalışmadığı,
ailelerin genelde çekirdek aile oldukları ve sosyal güvencelerinin bulunduğu,
ailede başka engelli birey olmadığı da ortaya konmuş ve annelerin çoğunluğu
çocuklarına yeterli zaman ayırdıklarını ifade etmişlerdir. Ayrıca, annelerin
çoğunluğu, çocuğun engelini kendilerinin fark ettiğini, engelini öğrendiklerinde
şok olduklarını, çocuğun engelini ilk söyleyen kişinin doktor olduğunu ve
çocuğun engelini öğrendikten sonra çok üzüldüğünü belirtmişlerdir.
Sonuçta, engeli önleyici önlemlerin alınması, erken tanılama ve müdahale,
eğitime erken başlama, ailenin, çevrenin ve toplumun duyarlılığını arttırarak
bilinçlendirilmesi, engellilik sorununa toplumsal ve bireysel düzeyde çözüm
getirmede etkili olacağı söylenebilir. Ayrıca, sağlık personelinin engelin
iyileştirilmesinde eğitimin önemine inanıp, tanısı konulan çocuğun ailesine
uygun rehberlik yaparak çocuğun erken yaşta eğitime başlaması sağlanabilir.
KAYNAKÇA
Akkök, F., (1984), Davranışsal Yaklaşıma Dayalı Aile Rehberliğinin
Öğretilebilir Çocukların Öz Bakım Becerilerinin Gelişimine Etkisi.
Yayınlanmamış doktora tezi, Ankara üniversitesi, Ankara.
Anstel, K. M. & Joseph, G. R., (2006), “Maternal Stress in Nonverbal
Learning Disorder: A Comparison with Reading Disorder”, Journal of
Learning Disabilities, 39 (3), 194-205.
Beck, A.-Daley, D.-Hastings, R. P. & Stevenson, J., (2004), “Mother’s
Expressed Emotion Towards Children with and without Intellectual
Disabilities”, Journal of Intellectual Disability Research, 48 (7), 628-638.
Carthy, A. M.-Cuskelly, M.-Kraayenoord, C. E. & Cohen, J., (2006),
“Predictors of Stress in Mothers and Fathers of Children with Fragile X
Sendrome”, Science Direct, 27, 688-704.
Eisenhower, A. S.-Baker, B. L. & Blacher, J., (2005), “Preschool Children
With Intellectual Disability: Syndrome Specificity, Behaviour Problems, and
268
Maternal Well-Being”, Journal of Intellectual Disability Research, 49 (9),
657-671.
Feldman, M. A.-Varghese, J.-Ramsay, J. & Rojska, D., (2002),
“Relationships Between Social Support, Stress and Mother Child Interactions in
Mothers with Intellectual Disabilities”, Journal of Applied Research in
Intellectual Disabilities, 15, 314-323.
Hastings, R. P., (2003), “Child Behavior Problems and Partner Mental
Health as Correlates of Stress is Mothers and Fathers of Children with Autism”,
Journal of Intellectual Disability Research, 47 (4/5), 231-237.
Hooper, S. R. & Umansky, W., (2004), Young children with Special Needs
(Fourth Edition), New Jersey: Merrill Prentice Hall:105.
Kaygusuz, E., (1993), Otistik ve Down Sendromlu Çocukların
Annelerinde Depresyon ve Durumluluk Sürekli Anksiyete Düzeylerinin
İncelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisas Tezi, İstanbul üniversitesi, İstanbul.
Kutlu, M., (1998), Özürlü Çocuğu Olan Anne Ve Babaların Umutsuzluk
Düzeyleri. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi,
Samsun.
Livanelioğlu, A., (1992), Serebral palsy’li çocuklarda çocuklarda değişik
fizyoterapi yöntemlerinin spastisite üzerine etkisi. Yatınlanmamış Doktora
Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
Magana, S.-Seltzer, M. M. & Krauss, M. W., (2004), “Cultural Context of
Care Giving: Differences in Depression Between Puerto Rican and Non-Latina
White Mothers of Adult With Mental Retardation”, Mental Retardation, 42
(1), 1-11.
Manuel, J.-Naughton, M. J.-Balkrishnan, R.-Smith, B. P. & Koman, L. A.,
(2003), “Stress and Adaption in Mothers of Children with Cerebral Palsy”,
Journal of Pediatric Psychology, 28 (3), 197-201.
Oelofsen, N. & Richardson, P., (2006), “Sense of Coherence and Parenting
Stress in Mothers and Fathers of Preschool Children with Developmental
Disability”, Journal of Intellectual Developmental Disability, 31 (1), 1-12.
Plant, K. M. & Sanders, M. R., (2007), “Predictors of Care-Giver Stress in
Families of Preschool-Aged Children with Developmental Disabilities”,
Journal of Intellectual Disability Research, 51 (2), 109-124.
Rudolph, M.-Rosanowski, F.-Eysholdt, U. & Kummer, P., (2003), “Anxiety
and Depression in Mothers of Speech Impaired Children, International
Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 67, 1337-1341.
Şahin, Ş. & Aral, N., (2007), “Sağlık Bakanlığı Ankara Fizik Tedavi ve
Rehabilitasyon-Eğitim Araştırma Hastanesinde 2001-2005 Yılları Arasında
269
Tedavi Gören Engelli Çocukların Durumlarının Değerlendirilmesi”, Çağdaş
Eğitim, 32 (342), 32-41.
Trute, B. & Hiebert-Murphy, D., (2002), “Family Adjustment to Childhood
Developmental Disability: A Measure of Parent Appraisal of Family Impacts,
Journal of Pediatric Psychology, 27 (3), 271-280.
Trute, B., Hiebert-Murphy, D. & Levine, K., (2007), Parental Appraisal of
the Family Impact of Childhood Developmental Disability: Times of Sadness
and Times of Joy, Journal of Intellectual Developmental Disability, 32 (1),
1-9.
Turnbull, R.-Turnbull, A. Shank, M. & Smith, S. J., (2004), Exceptional
Lives Special Education in Today’s School. (Fourth Edition), New Jersey:
Merrill Prentice Hall: 39.
270
271
TIBBİ ATIKLARIN OLUŞTURDUĞU SORUNLARIN
ÇEVRE, SAĞLIK VE ETİK AÇIDAN İNCELENMESİ
ÇOBANOĞLU, Nesrin-AYDOĞDU, İlke Bezen
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Çevre ve çevre sorunları son yıllarda gerek kuramsal gerekse uygulama
düzeyinde en çok ele alınan konuların başında gelmektedir. Nüfusun
yoğunlaşması ve teknolojinin çevreyi zarara uğratacak şekilde gelişmesiyle
insanoğlu, belli bir denge içinde yürüttüğü çevre ile olan ilişkilerinin giderek
bozulduğunun farkına varmıştır. Bu fark ediş ile birlikte çevre ve çevre
sorunları birçok araştırmada yer almış ve tanımlanmıştır. Aynı zamanda bu
sorunlara çözüm yolları da aranmaya başlanmıştır. Çevre, canlı varlıklar ve
insan etkinlikleri üzerinde doğrudan ya da dolaylı etkiler yapabilen fiziksel,
kimyasal, biyolojik ve sosyal etmenlerin hepsi olarak yer alırken; çevre
sorunları da, çevredeki kirlenme ve tahribat sonucu oluşan, canlıların hayatını
ve sağlığını etkileyen, tehdit eden sorunlar olarak tanımlanmaktadır. Bu
bağlamda varolan bu tanımların ötesinde vurgulanması gereken sorunların
çözüm yolları ve bu çözüm yollarının ne kadar etkili olduğudur. Bununla
birlikte insanların faaliyetleri ve “tüketim çılgınlığı” sonucunda oluşan/çıkan
atıklar çevre sorunlarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Atıklar
üretildikleri andan bertaraf aşamasına kadar çevre ve insan ile doğrudan
etkileşim içindedir. Özellikleri ve bileşenleri ile çevre ve insan sağlığına
olumsuz etkileri bulunmaktadır. Atıklar içinde özelliklerinden dolayı tıbbi
atıklar önemli bir yer oluşturmaktadır. Tıbbi atıklar, sağlık kuruluşlarından
kaynaklanan enfekte ve biyolojik açıdan tehlikeli atıklar, enfekte olmayan evsel
nitelikli katı atıklar ve tehlikeli atıklar olmak üzere üç grupta toplanır.
Bunlardan enfekte ve biyolojik açıdan tehlikeli atıkların patojen taşıma ihtimali
yüksek; evsel nitelikli atıkların patojen taşıma ihtimali düşüktür. İşte tıbbi atıkların
bu özelliklerinden dolayı çevreye ve insan sağlığına zarar verecek şekilde doğrudan
ya da dolaylı bir şekilde ortama verilmesi engellenmelidir. Bertarafı ise ayrı bir
dikkat gerektiren bir konudur. Diğer atıklardan farklı olan tıbbi atıklarda bu
konulara gereken önemin verilmemesi sonucunda çevre sorunlarının yanında sağlık
ve etik açısından sorunların da oluşması kaçınılmazdır. Buradan yola çıkılarak bu
makalede sağlık kuruluşlarından çıkan tıbbi atıkların meydana getirdiği sorunlar
çevre, sağlık ve etik boyutlarıyla incelenmeye çalışılacaktır.
Anahtar Kelimeler: Tıbbi atıklar, çevre sorunları, etik, sağlık.
272
ABSTRACT
The Study of Health-Care Medical Wastes Problems from the
Environment, Health, and Ethical Point of View
Environment and environmental problems are the subject that deal with both
theoretical and applied level, recently. Human realizes the deterioration of
relationship with environment that continues at certain balance because of the
fact that population growth and the development of technology which is harm to
environment. With this realization, environment and environmental problems
describe and take part in many researches. At the same time the solutions are
started to look for, too. While environment takes part in research as all physical,
chemical, biological and social impacts that make direct and indirect effects to
the living things and activities of human, environmental problems describe the
problems which effect the living things life and health, erupt from pollutions
and destructions. Moreover, beyond the descriptions, the solutions and the
effectiveness of these solutions must be emphasize. Wastes that are from human
activities and “madness of consumption” are the main part of the problems.
Wastes are directly at interaction with environment and human from their
produced to disposal stage. They have adverse effects to environmental and
human health with their characteristics and components. Medical wastes
becomes an important part at the wastes because of their characteristics.
Medical wastes gathers three groups which are infectious and biological
hazardous wastes from health care establishments, non-infectious domestic
wastes and hazardous waste. The probability including pathogen of these
infectious and biological hazardous wastes are high; but the probability
including pathogen of domestic wastes are low. So direct or indirect discharging
of medical wastes that is harmful to environment and human health is impeded
due to their characteristics. Disposal of them is a subject to take care. It is
unavoidable to occur health and ethical problems beside the environmental
problems due to the fact that these subjects are not important at the medical
wastes which are different from other wastes. From the point of view we try to
study the problems of health-care medical wastes environment, health and ethic
dimensions.
Key Words: Medical wastes, environmental problems, ethics, health.
GİRİŞ
Günümüzde “çevre” ve “çevre sorunları” sözcükleri hemen hemen her yerde
karşımıza bir biçimde çıkmaktadır. Bir anlamda popüler kültürün bir parçası
gibi görünen, belki de “romantik” insanların uğraşı olduğu düşünülen “çevre”
konusu artık ilerleyen teknolojiyle birlikte disiplinlerarası bir bilim dalı olarak
kendini ispat etmiştir. İnsanlık tarihinin başlangıcında hem nüfusun az
olmasından hem de teknolojinin doğal kaynakları zarara uğratacak şekilde
gelişmemiş olmasından dolayı insan-çevre ilişkileri bir denge içinde
sürmekteydi. Ancak son on yıllarda bu düzen bozularak yaşamsal düzeyde
273
küresel sorunlar ortaya çıkarmıştır. Bu sorunlara neden olarak ta insanların
dünyayı kontrol altına alma istekleri ve hırsları gösterilebilir. Bununla birlikte
teknolojik gelişim insanlığın gönencini ve rahatlığını sağlamasının yanında
onun sonuçlarının çevre sorunları oluşturduğu artık kaçınılmaz bir gerçektir.
Örneğin, insanlar binlerce yıl ormanları, sadece yenilenebilir enerji ve odun
hammaddesi üretim kaynağı olarak algıladılar. Ancak bunların oksijen üretimi,
karbondioksit tüketimi, iklim üzerindeki olumlu etkileri, toprakları erozyondan
koruması, sel afetlerini önlemesi gibi ekolojik işlevleri de olduğu gözardı
edilmiştir. Bununda yanında ormanların bu ekolojik işlevlerinin, ürettikleri odun
hammaddesi değerinin 2000 katı olabileceğine hiç ihtimal verilmemiştir.
Dünyanın yaklaşık % 70’ini kaplayan, uçsuz bucaksız deniz ekosistemlerini
parasız olarak arz edilen ulaşım yolu ve su ürünlerinin kaynağı olarak
görülmüştür. Bunların kirlenebileceğini ve bundan doğan zararların sadece
balıkçılığın çökmesi değil, dünyadaki oksijen üretiminin en başta gelen kaynağı
olan bitkisel planktonların da ölümüne neden olabileceği hiç düşünülmemiştir.
Büyük bir iyimserlik ve tek yönlü düşünme ile fabrika ve termik santral
bacalarının bolluğunu, sanayileşme ve gönenç düzeyinin simgeleri olarak
nitelendi. Ancak, bu bacaların zehir kustuğunu, yüzlerce km uzakta bulunan
çevreye bile binlerce zararlı madde yayarak, tüm canlılar için ölüm saçtığı çok
sonraları fark edilmiştir. (Çepel, 2003: 2)
Bunlar gibi ikilem oluşturan örnekleri çoğaltmak mümkündür. Teknolojik
gelişim ile birlikte insanların hayat standartlarında görülen artış ile faaliyetleri
sonucunda ürettikleri atıklar orantılı olarak artmaktadır. Hayat standartlarındaki
artışın sevindirici olmasının yanında nüfusun çoğalması üretilen atık miktarını
etkilemektedir. Teknolojik gelişim atıkların içerikleri çevreye zarar verecek
şekilde değiştirmektedir. Bu bağlamda atıklar çevre sorunlarının önemli bir
kısmını oluşturmaktadır. Atıklar üretildikleri andan bertaraf aşamasına kadar
çevre ve insan ile doğrudan etkileşim içindedir. Özellikleri ve bileşenleri ile
çevre ve insan sağlığına olumsuz etkileri bulunmaktadır. Bu makalede atık
konusunun bir parçası olan tıbbi atıklar üzerinde durulacaktır. Tıbbi atıklar
özelliklerinden dolayı önemli bir şekilde incelenmesi gereken atık türüdür.
Sağlığı iyileştirmeye yarayan kurumların bir yandan sağlığa zarar veren atıklar
çıkarması tıbbi atıklar konusunda en önemli ikilemlerdir. Ancak tıbbi atıklar
gereken önemi görmediği için küresel, bölgesel ve yerel düzeyde çevre
sorunlarına neden olmaktadır. Tıbbi atıkların oluşturduğu sorunlar çevre, sağlık
ve etik boyutlarıyla incelenmeye çalışılacaktır.
1. Kavramlar
1.1. Çevre, Sağlık ve Çevre Sorunları
Çevre genel bir tanımla insan faaliyetleri ve canlı varlıklar üzerinde hemen
ya da süre içinde dolaylı ya da dolaysız bir etkide bulunabilecek fiziksel,
kimyasal, biyolojik ve toplumsal etkenlerin belirli bir zamandaki toplamıdır.
274
(Keleş-Hamamcı, 1998: 25) Bununla birlikte kavramı belirgin kılmak için bu
tanım, şu temel ögelerin altı çizilerek açıklanmıştır: insanla birlikte tüm canlı
varlıklar, cansız varlıklar, canlı varlıkların eylemlerini etkileyen ya da
etkileyebilecek fiziksel, kimyasal, biyolojik, toplumsal nitelikteki tüm etkenler.
Bu ögeler göz önünde tutulursa çevre, canlı ve cansız varlıkların karşılıklı
etkileşimlerinin bütünüdür. Çevrenin canlı (biyotik) ögeleri nüfus türleri, yani
insanlar, bitki örtüsü, hayvan topluluğu ve mikroorganizmalardan oluşur.
Cansız (abiyotik) ögeler ise iklim, hava, su ve dünyanın yapısıdır. Cansız ögeler
canlıları etkileyip, onların eylemlerini güçlendirirken, canlılar da cansızların
konumlarını, yapılarını belirleyen etkilere sahip olmaktadırlar. Çevre; insanın
diğer insanlarla olan karşılıklı ilişkilerini, insanların bu ilişkiler sürecinde
birbirlerini etkilemesini, insanın kendi dışında kalan tüm canlı varlıklarla, yani
bitki ve hayvan türleriyle olan karşılıklı ilişkilerini ve etkileşimini, insanın
canlılar dünyası dışında kalan, ama canlıların yaşamlarını sürdürdükleri
ortamdaki tüm cansızlarla, hava, su, toprak, yeraltı zenginlikleri ve iklimle olan
karşılıklı ilişkilerini ve bu ilişkiler çerçevesindeki etkileşimini anlatır. (KeleşHamamcı, 1998: 26)
Sağlığın tanımı sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, bedensel, ruhsal
ve sosyal bakımlardan tam bir iyilik hâli içerisinde olmak biçiminde
yapılmaktadır. Bununla birlikte insan sağlığı çevre ile genetik örüntüsü
arasındaki etkileşimin bir ürünüdür. İnsan daha döllenme anından başlayarak
birçok çevresel sorundan etkilenmektedir. (Güler, 2004)
Çevre sorunları çeşitli insan faaliyetleri sonucu ile çevrenin zarar görmesi
sonucunda ortaya çıkan sorunlardır. (Keleş-Hamamcı, 1998: 89) Hava, su ve
toprakta meydana gelen ve insan ve diğer canlıların sağlığını olumsuz etkileyen
kirlenmeler ve bozulmalardır. Su kirlenmesi, toprak kirliliği, hava kalitesinin
bozulması, doğal bitki örtüsünün tahribi, hayvan varlığının ve türlerinin neslinin
tükenmesi, atıklardan kaynaklı kirlenme, radyoaktif kirlenme, kültürel çevrenin
kirlenmesi ve bozulması sayılabilir. (Keleş-Ertan, 2002: 24)
1.2. Etik ve Temel Etik Yaklaşımlar
Etik, insan eylemlerine ilişkin değerler felsefesi olarak ortaya çıkmıştır. Etik,
insan-insan ilişkilerinde açık uçlu sorulara “iyi-kötü” değerlendirmeleri ile
yanıtlar bulmaya çalışır. Etik, ahlaki tutumların ardında yatan yargıları ele
alarak, insan bütün davranış ve eylemlerinin temelini araştırır. Çoğu zaman
birbirlerinin yerlerine de kullanıldığı görülen etik ile ahlak arasında yakın bir
ilişki bulunmakla birlikte etik, ahlak ve toplumca belirlenen ahlaki ilkelerin
niteliğini sorgulayan felsefedir. (Keleş-Ertan, 2002: 182).
İyi ile kötü arasındaki ayrım, evrimsel süreçte mistisizme dayandırılarak
Tann’nın ve onun yarattığı doğal düzeni temsil etmiş, daha sonra yerini, daha
iyi bir dünya ve evrene sahip olma yolunda birey ve toplumsal davranış
biçimlerini sorgulayan bir etik anlayışa bırakmıştır. Etik değerler, eskiden
275
metafizik kavramlarla temellendirilirken, günümüzde insanların daha iyi
yaşamalarını ve dünyanın bir bütün olarak ileriye gitmesini sağlamaya yönelik
kavramlarla temellendirilmelidir. Geçmişte değerler felsefesi dar bir mekânlda,
dar bir zaman diliminde oluşan ikilemleri irdelerken, teknolojideki sınırsız ve
hızlı gelişmenin yansımasıyla günümüzde, gelecek kuşaklar ve evren
kavramları da ikilemlerde belirleyen olarak önem kazanmıştır. (Çobanoğlu,
2003: 40) Etik genel olarak her konuyla ilgili normların yapısına ilişkin
düşünceler
oluşturur,
değerlendirmeler
yapar.
Bununla
birlikte,
sürdürülebilirliğin sağlanmasına yönelik etik yaklaşımlar çerçevesinde
uygulamalı etik. insanların ekosistem ve insan sağlığı ile tekrar bütünleşmesini
sağlayacak sürdürülebilir bir toplum oluşturmaya yönelik yönlendirici fikirler
olarak karşımıza çıkmaktadır. (Albrecht, 2001: 244)
Eylemler arasında karar mekanizması oluşturulurken 4 tane temel etik
yaklaşım kullanılmaktadır. Bunlar: Kantiyen, Utiliteryan, Komüniteryan ve
Liberal etik yaklaşımlardır.
Kantiyen etik yaklaşımda araç-amaç ilişkisi eylemin niteliğini belirler.
Eylemin sonucu ne olursa olsun saptanan amacın niteliği eylemin değerini
belirler. Burada araç iyi ise iyi bir iş yapılmış demektir. İnsan eyleminin
değerler açısından doğru ya da yanlış oluşu, onun sonuçlarının iyi ya da kötü
oluşundan tümüyle bağımsızdır (Örs, 1997: 367). Kantiyen etik yaklaşımda
vicdan çok önemlidir (Çobanoğlu, Demirbaş, 2003: 590).
Utiliteryan etik yaklaşımda, çok fazla sayıda insana iyilik verecek eylem iyi
eylem olarak değerlendirilir. Araç-amaç ilişkisi eylemin değerini belirlemez.
Burada eylemden etkilenecek insanların sayısı ve eylemden etkilenme
dereceleri önemlidir. Jeremy Bentham ve John Stuart Mill tarafından
geliştirilmiştir. Önde gelen noktası insan eylemlerinin sonuçlarıdır (Örs, 1997:
366).
Komuniteryan etik yaklaşımda toplumu oluşturan her kişi değerlidir. Eylem
toplumu iyiye götürüyorsa iyi bir eylemdir. Eylemin değer ve sonuçlarını bu
belirler.
Liberal etik yaklaşım ise her kişinin gelişmişliği ve yetenekleri
doğrultusunda iyiyi hak ettiğini vurgular. Kişinin özgür davranması ve kendi
istenci doğrultusunda eylemde bulunması ve bu eylemin iyiye varması
değerlidir.
1.3. Katı Atık ve Tıbbi Atık
Katı atık genel olarak, ürünlerin işlenmesi ve tüketilmesi sırasında birincil
amaçlarla kullanılmayacağı düşünülen maddeler ve üreticisi tarafından atılmak
istenen, toplumun huzuru ile özellikle çevrenin korunması bakımından, düzenli
bir şekilde bertaraf edilmesi gereken katı maddeler ve arıtma çamuru olarak
tanımlanır. (Ansiklopedik Çevre Sözlüğü, 2001: 205) Bununla birlikte katı
atık, evsel, ticari ve endüstriyel işlevler sonucu oluşan ve tüketicisi tarafından
276
artık işe yaramadığı gerekçesiyle atılan, ancak çevre ve insan sağlığı yanında
diğer toplumsal zararları nedeniyle düzenli biçimde uzaklaştırılması gereken
maddeler olarak tanımlanabilir. (Palabıyık-Altunbaş, 2004: 105)
Katı atıklar kaynaklarına göre evsel katı atıklar, endüstriyel nitelikli katı
atıklar, tıbbi katı atıklar ve özel katı atıklar olarak 4 sınıfta değerlendirilir.
(Aydoğdu-Çobanoğlu, 2006: 17)
Tıbbi Atık Yönetmeliği’ne göre tıbbi atık, evsel nitelikli atıklar, enfekte atık,
patojen atık ve patolojik atık tanımları da şu şekilde yapılmaktadır. Ünitelerden
kaynaklanan patolojik ve patolojik olmayan enfekte, kimyasal ve farmasötik
atıklar ile kesici-delici malzemeler ve sıkıştırılmış kaplar tıbbi atıklardır.
Ünitelerden atılan ancak enfekte olmamış mutfak atığı, bahçe atığı, büro atığı,
ambalaj malzemeleri, şişe ve benzeri maddelerden oluşan atıklar evsel nitelikli
atıklar; hastalık etkenleri bulaşmış veya bulaşması muhtemel her türlü, insan
doku ve organları, idrar kapları, kan veya plasenta bulaşmış atıkları, bakteri
kültürleri, intaniye ve acil servis atıkları, yemek atıkları, bakteri ve virüs tutucu
hava filtreleri, gaita ve bunlara bulaşmış eşyalar, araştırma amacı ile kullanılan
deney hayvanlarının leşleri ile karantinadaki hastaların atıkları enfekte atık;
hastalık yapıcı etken taşıyan atıklar patojen atıklar; patojen olan veya olma riski
taşıyan organlar, vücut parçaları, hayvan cesetleri, kan ve vücut sıvıları da
patolojik atıklardır. (Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, 2005)
2. Tıbbi Atıkların Sınıflandırılması ve Bertarafı
2.1. Tıbbi Atıkların Sınıflandırılması
Tıbbi atıkların oluşturduğu sorunlar ya da çevre sorunlarından önce tıbbi
atıkların sınıflandırılmasını ve tıbbi atıkların yönetiminde önemli yer tutan
bertaraf konusunu ele almakta fayda vardır. Çünkü tıbbi atıkların çevre, sağlık
ve etik açısından ele alınmasında özellikle bu sınıflandırmanın etkili olduğu
düşünülmektedir.
Hastanelerden kaynaklanan atıklar genel olarak enfekte ve biyolojik açıdan
tehlikeli atıklar; enfekte olmayan katı atıklar (evsel nitelikli atıklar) ve tehlikeli
atıklar olmak üzere üç grupta toplanmaktadır. Bunlardan enfekte ve biyolojik
açıdan tehlikeli atıkların patojen taşıma ihtimali yüksek; evsel nitelikli atıkların
patojen taşıma ihtimali düşüktür. Tıbbi atıkların % 75 ve % 90’ı risk
içermemektedir ve evsel atıklarla karıştırılabilir. % 10-25’lik grubu ise
tehlikelidir ve sağlık riskleri içermektedir.
Dünya Sağlık
Sınıflandırmıştır
Örgütü
Tehlikeli
Tıbbi
Atıkları
9
Biçimde
1. Enfekte (Bulaşıcı) Atıklar: Etkili konsantrasyonda patojen (bakteri,
virüs, parazit veya fungi) içeren atıklardır. Bu atıklar laboratuar çalışmalarından
oluşan kültürlerden; bulaşıcı hastalığı olan hastaların ameliyatları ve
otopsilerinden; bulaşıcı hastalığı olan hastaların kullandıkları eşyalardan;
hemodiyaliz ünitelerindeki hastalarla temas etmiş ekipmanlardan;
277
laboratuardaki enfekte hayvanlardan ve enfekte insan ve hayvanlarla temas
etmiş alet ve maddelerden kaynaklanır.
2. Patolojik Atık: Patolojik atık dokular, organlar, vücut parçaları, insan
ceninleri (fetus) hayvan karkasları, kan ve vücut sıvılarından oluşur. Bu insan
ve hayvan parçaları anatomik atık olarak da tanımlanabilir. Her ne kadar sağlıklı
vücut parçalarını içerse de enfeksiyöz atıkların alt kategorisi olarak da
düşünülebilir.
3. Kesici-Delici Materyaller: İğneler, şırıngalar, cerrahi bıçaklar (neşter),
kırılmış camlar vb.
4. Farmasötik Atıklar: Kullanılmayan, geri gönderilmiş, kullanım süresi
geçmiş ve kondamine olmuş ürünleri, ilaçları, aşıları ve kimyasalları içerir.
Ayrıca ilaç şişeleri, kutuları, eldivenleri, maskeleri, bağlantı tüplerini de
içermektedir.
5. Genotoksik Atık: Özel dikkat isteyen atıklardır. Hastane içinde ve
bertarafta güvenlik problemleri meydana getirirler. Çok tehlikelidirler.
Mutajenik, teratojenik veya kanserojenik özellikleri vardır.
Bu bölümün baş maddesi olan sitotoksik ilaçlar, kimyasal ve radyoaktif
maddeleri (kanser terapilerinde kullanılan) içerir. Sitotoksik ilaçlar; onkoloji,
radyoterapi üniteleri ve nükleer tıp üniteleri gibi özel bölümlerde
kullanılmaktadır. İlaçlar hazırlanırken kullanılan şırıngalar, iğneler;
kullanılmamış ilaçlar, atılmış solüsyonlar ve ilaçları kullanan hastaların
idrarları, dışkıları genotoksik atıklardır.
6. Kimyasal Atık: Teşhis ve deneysel çalışmalar sonucu atılan katı, sıvı ve
gaz kimyasallar, temizlik, bina koruyucu malzemeler, dezenfeksiyon işlemleri
sonucu oluşan atıklardır. Tehlikeli veya tehlikesiz olabilirler.
7. Yüksek Ağır Metal İçerikli Atıklar: Bu atıklar tehlikeli kimyasal
atıkların alt kategorisidir ve yüksek toksik özelliğine sahiptir. Cıvalı atıklar
klinik aletlerinin kırılmasıyla ortaya çıkar ama elektronik termometre, tansiyon
aletlerinin gelişmesiyle miktarlarında azalma olmuştur. Diş hekimliğinde
yüksek cıva konsantrasyonu olan atıklar çıkmaktadır. Kadmiyum atıkları ise
eskimiş pillerden ortaya çıkar. Arsenik içeren ilaçlar, kimyasallar ise farmasötik
atık olarak uzaklaştırılmaktadır.
8. Basınçlı Kaplar: Sağlık amaçlı kullanılan gazlar, basınçlı silindirlerde,
kartuşlarda ve aerosol kutularında saklanmaktadır. Aerosol kutuları hariç
çoğunluğu yeniden kullanılabilmektedir ama çoğunlukla elden çıkarmak, yok
etmek gerekir.
9. Radyoaktif Atık: Laboratuarda vücut sıvıları ve dokuları üzerinde
yapılan deneyler sonucu oluşan katı, sıvı ve gaz atıklar, vücut organlarının
filmlerinin çekilmesiyle oluşan atıklar, tümör lokalizasyonu sonucu oluşan
278
atıklar ve terapi işlemleri sonucu oluşan atıklardır. (Prüss, Giroult, Rushbook,
1999: 2-8)
Tıbbi atık üreten tesisler; hastaneler; tıp, diş hekimliği ve veteriner hekimlik
eğitimi veren ve araştırma yapan kuruluşlar; kan ve kan ürünleri ile ilgili
çalışma yapan tüm merkez ve istasyonlar; tıbbi tahlil laboratuarları; deney
hayvanlarının kullanıldığı laboratuarlar; sağlık ocakları, atık çıkaran
muayenehaneler ve poliklinikler, diş hekimliği klinikleri ve revirler; küçük
ameliyat ve benzeri müdahalenin yapıldığı tıp ve veteriner muayenehaneleri;
bulaşıcı hastalığı olanların tedavi oldukları veya diyaliz, aspiratör gibi aletlerin
kullanıldığı klinikler; benzeri tıbbi atıkların oluşabileceği seyyar sağlık
birimleri; eczane ve ilaç depoları ve benzer diğer kuruluşlardır.
Tıbbi atıkların niteliği, miktarı ve bileşimi ülkeden ülkeye değiştiği gibi aynı
ülke içinde bile farklılık göstermektedir. Az gelişmiş ve gelişmekte olan
ülkelerde tıbbi atık üretim miktarı gelişmiş ülkelere oranla daha azdır. Gelişmiş
ülkelerde tıbbi kuruluşlardan her yıl yarım milyon ton atık üretimine yol açan
hastaneler atık üretimine neden olan kuruluşların sadece % 2’sini oluştururken
tıbbi atıkların %77’sini üretmektedir. Hekimlik uygulamalarının tek kullanımlık
malzemeye bağımlı kalması oranında bu atık miktarı artmaktadır. Hastanelerde
servislere göre atık özellikleri belirlenebilir. Enfekte olan katı atıkların yanı sıra
büro atığı veren arşiv, yazı işleri ve idari servisler vardır. Ayrıca yemekhaneler
ve kafeteryalarda büyük miktarda yiyecek kırıntıları ve yiyecek paketleriyle
ilgili atık meydana gelir. Bu atıklar normal atık olup ayrı toplanması gerekir.
Ayrı toplanmıyorsa hastanenin bütün atıklarının enfekte özellikte olduğu kabul
edilir. Hastaneden çıkan atığın tipini ve miktarını belirlemek uygun bertaraf
yönteminin belirlenmesi için temeldir. (Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 11-18)
2.2. Tıbbi Atıkların Bertarafı
Tıbbi atıkların oluşturduğu sorunlar bertaraf aşamalarında ve bertaraftan
sonra da çıkan yeni atıklarla devam ettiği için tıbbi atıkların bertarafının üstünde
durmakta fayda bulunmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü’nün yapmış olduğu
çalışmaya göre bertarafa metotları şöyle sınıflanmaktadır.
İnsenerasyon: Organik ve yanabilen atıkları yüksek sıcaklıkta yakarak
inorganik, yanmayan maddelere dönüştüren metottur. En önemli sonuç atığın
kütle ve ağırlığındaki azalmadır. Bu proses atıkların hem arıtma hem de bertaraf
işlemini aynı anda yapması açısından avantajlıdır. Yeniden değerlendirilmeyen,
yeniden kullanım olanağı olmayan atıklarda kullanılır. Yanma için gerekli
oksijen havadan temin edilir. Atık, esasen karbon, hidrojen, oksijen, sülfür, klor
ve inorganiklerle birlikte azot gibi bileşenlerden oluşur. (Prüss-GiroultRushbook, 1999: 77)
Avantajlar: Atıkların tehlikeli bileşimleri ortadan kaldırılır ve steril edilmiş
olur. Atıkların ağırlıkları ve hacmi orijinal boyutlarına kadar düşürülebilir.
İşlem hızlı bir şekilde olur. Depolama ya da arıtma havuzları gibi uzun süreler
279
gerektirmez. Atıklar uzak bir bölgeye taşınmaksızın yerinde yakılabilirler. Çok
iyi tasarlandıklarında kül kalıntıları bile steril olduğu için nihaî bir bertaraf şekli
olabilir. Nispeten küçük bertaraf alanlarını gerektirir (depolama ve lagünlerde
büyük). Kolayca durdurulabilir. Isı geri kazanma tekniklerinden dolayı işletme
masrafları azaltılabilir ya da kullanım ve satımıyla masraflar dengelenebilir.
Dezavantajları: İnsenerasyon işlemi, tıbbi atıkların bertarafında çok cazip
olmasına karşın her zaman ve her yerde bertaraf için uygulanmayabilir. Yakma
proseslerinden kaynaklanan metallerin kontrolü, ağır metal içeriği (Kurşun,
Krom, Kadmiyum, Cıva, Nikel, Arsenik gibi) bulunduran inorganik atıklardan
dolayı güç olabilir. Yüksek bir sermaye gerektirir (hava kirliliğini önleyici
donanımların kullanılması gibi). Tecrübeli teknisyenler gerektirir. İlave yakıt
(atıkları işletme sıcaklığına ulaştırmak ve bazı materyallerden dolayı yanma
sıcaklığını kontrol etmek için) gereklidir. Küçük hastaneler için uygun değildir.
(Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 88)
Kimyasal Dezenfeksiyon: Kimyasal dezenfeksiyon rutin bir şekilde
medikal ekipmanlardaki ve zemin ve duvarlardaki mikroorganizmaların
öldürülmesinde kullanılır ve son zamanlarda tıbbi atık bertarafında kullanıma
yaygınlaşmıştır. Kimyasal atıkların içerdikleri patojenleri öldürmek ya da
inaktif hale getirmek için onlara eklenirler. Bu bertaraf sterilizasyondan ziyade
dezenfeksiyon olarak sonuçlanır. Kimyasal dezenfeksiyon kan, üre gibi sıvı
atıkları, dışkı veya hastane kanalizasyonunu arıtmak için en uygun bir
yöntemdir. (Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 94)
İnsan parçaları ve hayvan karkasları genellikle kimyasal olarak dezenfekte
edilmez. Eğer alternatif kolaylıklar mevcut değilse parçalanırlar ve kimyasal
dezenfeksiyon
uygulanır.
Kimyasal
dezenfeksiyonun
kullanımının
planlanmasında bertaraf için ihtiyaçlar çok dikkatli bir şekilde düşünülmelidir.
Yanlış bertaraf çok ciddi çevresel problemlere neden olabilir.
Mikroorganizmaların dezenfektanlara dayanıklılığı en dayanıklıdan en
dayanıksıza doğru şöyle sıralanır; bakteri sporları, mikrobakteri, hidrofilik
virüsler, lipofilik virüsler, vejetatif fungi ve fungi sporları, vejetatif bakteriler.
Dezenfeksiyon verimi standart mikrobiyolojik testlerde indikatör
organizmaların hayatta kalma oranından tahmin edilir. Kimyasal dezenfeksiyon
günümüzde endüstriyel ülkelerde sınırlansa da gelişmekte olan ülkeler için
cazip bir arıtımdır. (Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 96)
Islak ve Kuru Termal İyileştirme: Islak termal dezenfeksiyon parçalanmış
enfekte atıkların yüksek sıcaklık, yüksek basınçlı buhara maruz kalmalarına
dayanmaktadır. Belli sıcaklık ve etkileşim zamanı ile çeşitli mikroorganizma
türlerinin aktivitelerini engeller. Otoklav, verimli bir ıslak termal dezenfeksiyon
prosesidir. Özellikle hastanelerde yeniden kullanılabilir tıbbi cihazların
sterilizasyonunda kullanılmaktadır. Sadece belirli miktardaki atıkların
arıtımında uygundur. Mikrobiyal kültürlerle ve kesiciler gibi yüksek enfekte
atıklarda tercih edilir. Bütün hastanelerde kullanılması tavsiye edilmektedir.
280
Vidalı besleme teknolojisi kuru termal dezenfeksiyon prosesidir. (Prüss-GiroultRushbook, 1999: 98)
Mikrodalga Yayılımı: Birçok mikroorganizma 1750 MHz frekanslı ve
15.17 cm dalga boylu mikrodalgaların hareketiyle bozulur. Atıklar içeren sular
hızlıca mikrodalga tarafından ısıtılır ve enfekte bileşikler ısı nakliyle bozulur.
Mikrodalga prosesi birçok ülkede kullanılmaktadır ve çok popüler bir duruma
gelmektedir. (Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 104)
Düzenli Depolama: Düzenli depolama; evsel, ticari ve bazı endüstriyel katı
atıkların uygun bir arazide kontrollü, düzenli ve sağlık şartlarına uygun bir
şekilde depolanması aktivitesidir. Düzenli depolama yönteminin günümüze
kadar dünyada uygulanan en ekonomik ve çevresel açıdan kabul edilebilir
yöntem olduğu çoğu kaynakta yer almaktadır. Depolama yöntemi, depolama
alanlarında yer altı sularının, yüzeysel suların ve diğer çevresel kirliliklerin
önlenmesi, depo gazı emisyonlarının kontrol edilmesi ve uygun işletme
koşulları sağlanması durumunda bertaraf yöntemleri arasında, maliyetine
nazaran daha fazla fayda sağlayan bir yöntemdir, çünkü depolama sahasında
çöp bileşimi, nem muhtevası, tane büyüklüğü, kalorifik değeri vb. özelliklerine
bakılmaksızın her türlü çöp depolanabilir. Ayrıca deponi sahası tamamen
doldurulduğunda nihaî örtü tabakası ile kapatılarak rekreasyon amaçlı
kullanılabilir. Bunların yanısıra, bu yöntemin henüz geliştirilmiş bir alternatifi
yoktur ve katı atıklar için hangi bertaraf yöntemi kullanılırsa kullanılsın,
bertaraf işlemi sonunda arta kalan katı atıklar düzenli depolama sahasına
götürülmelidir. (Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 105)
Düzenli depolama yöntemi Batı Avrupa ve ABD’de yaygın olarak
uygulanan bir katı atık bertaraf yöntemidir. Örneğin yapılan bir çalışmada
endüstrileşmiş ülkelerde katı atıkların % 68.8’inin düzenli depolama yöntemi ile
bertaraf edildiği tespit edilmiştir. Bunun yanısıra İtalya, Almanya, İngiltere ve
Avusturya gibi çok gelişmiş ülkelerde ise bu oranın % 95-100’lere olduğu
belirlenmiştir. Genel olarak düzenli depolama, katı atıkların titizlikle seçilmiş
ve hazırlanmış bir alana sistemli olarak yayılıp üzerilerinin toprakla
örtülmesinden ibarettir. Ayrıca uygun arazilerin bulunması şartıyla bu yöntem
en ekonomik ve en kolay imha seçeneğidir. Depolama işlemi dinamik bir
işlemdir. Yapısında sürekli olarak fiziksel, kimyasal ve biyolojik değişimler
olmaktadır. Materyaller su yollarına ya da deponi dışındaki gaz yollarına göç
edebilir. Kullanılan bariyerler ise göçü engellemekte fakat % 100 etkili
olmamaktadır. Katı atıkların bertarafında sağladığı kolaylıklar nedeniyle düzenli
depolamaya ilgi oldukça fazladır. Bu, dünya çapında uygulanan bir yöntemdir.
Özellikle gelişmekte olan ülkelerde ve arazinin uygun olduğu durumlarda tercih
edilir. Önceki yıllarda düzensiz olarak bir çukura atılan veya yığınlar hâlinde
bırakılan çöpler halk sağlığı açısından büyük sorunlar oluşturmuştur. Burada
yaşayan insanlar hastalık, koku, gaz patlaması ve estetik çirkinliklerle karşı
karşıya kalmıştır. Ayrıca çöp yığınları iyi geçirgen bir ortam olduğundan
yığından geçen yağmur suları, geçiş sırasında atıkların bileşimi suda çözünebilir
281
bileşikleri de beraberinde taşıyarak yüzeysel suları ve yer altı sularını da
kirletmektedir. Bu zararların önlenmesi gerekliliği atıkların bertarafı için
düzenli depolama yapılmasını gerektirir. Depolama yöntemi enfekte atıklar için
sadece yakma tesisinden çıkan küller için tavsiye edilmektedir. Ancak
günümüzde hâlen hastane atıklarının % 11 direkt olarak depolanmaktadır. Tıbbi
atıklar, biyolojik tehlikeli atıklar içinde yer alındığından bertarafında da normal
atıklardan farklı işlemler uygulanmalıdır. (Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 111)
İnertizasyon: Çimento ve diğer maddeler ile atıkların karıştırılarak riskli
toksik maddelerin yüzey ve yer altı sularına karışmasını minimuma indiren bir
prosestir. Farmasötik ve yüksek metal içerikli yanma küllerinin bertarafı için
uygundur. (Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 111)
3. Tıbbi Atıkların Oluşturduğu Sorunların Çevre, Sağlık ve Etik
Boyutlarına Bakış
Gerçekte insan ve çevresi, diye bahsedilirken iki ayrı şeyden söz ediliyormuş
gibi görünse de aslında tek bir parça bulunmaktadır. İnsanın çevresi, bütün doğa
ve hatta evren onun bedeninin bir uzantısıdır. (Ünder, 1996: 119) Bu bağlamda
çevreye gelecek her bir zararın insanları etkileyeceği kesindir.
Çevre konusunda ve giderek her alandaki bütün olumsuz gelişmelerin
kaynağı olma noktasında görülmeye başlanan “her şeye karşın gelişme”
anlayışı, yeryüzündeki biyolojik ve genetik zenginliği tehdit altına sokmaktadır.
Çevre sorunlarının yaşamı tehdit eder noktaya geldiği yüzyılımızda,
bireylerin çevre sorunlarının önemini kavraması ve önlemler alma bilincine
erişmesi için bazı aşamalar bulunmaktadır. İlk olarak çevre sorununun
olumsuzluklarının yaşanarak “sorunun boyutunun kavranması”, bir tür
bilinçlenmedir. Çevre sorunlarının insan ve diğer canlı yaşamını doğrudan
tehdit eder boyutlara ulaşması, toplumlarda sınırlı da olsa çevre bilincinin
oluşması sonucunu doğurmuştur.
Çevre sorunlarının boyutlarını ve etkilerini anlama sürecinde teknolojinin
gelişiminin rolü büyük olmuştur. Doğal dengenin bozulmasının sonuçları ve
çevre kirlenmesinin zararları, teknolojik gelişme ile birlikte daha iyi anlaşılma
noktasına gelmiştir. Çevre kirliliği nedeniyle insan ölümleriyle sonuçlanan
benzeri olaylar, çevre sorunlarının sonuçlarının olası etkilerini gözler önüne
getirmiştir.
Çevre sorunlarının etkilerini gidermeye dönük çabalar, insanları, sorunların
kaynağını anlamaya ve bu doğrultuda önlem almaya yöneltmiştir. Sorunun
yerelliğinin belirlenmesi olarak da tanımlanabilecek olan bu aşama, sorunun
giderilmesi amacıyla oluşum nedenlerinin araştırılmasını içerir.
Çevreyi eski hâline getirmek ve çevre sorununun ortaya çıkmasından sonra
etkilerini gidermek üzere geliştirilen onarımcı politikalar bu aşamaya örnek
olarak verilebilir. Onarımcı politikalar, çevre tahribatını ve etkilerini ortadan
kaldırmak amacına yönelik uygulamaya konur.
282
Önleyici yaklaşım, kaynağının anlaşılmasından hemen sonra soruna
kaynağında müdahale etmeyi temel alır. Önleyici politikalar çevre sorununu
oluşmaya başlamadan önce, kaynağında gerekli önlemleri alarak ortadan
kaldırmayı amaçlar. Temel amaç, çevre sorununu kaynağında yok etmek ve
yeniden oluşmaması için gerekli önlemleri almaktır. (Ertan, 1998: 132-133)
Çevre sorunlarının önemini kavramak, bilgilendirme ve bilinçlendirme
konusu ise çevre duyarlığını kazanmak da etiğin çevre alanında
duyumsanmasının ön koşuludur. Çevre sorunlarını önlemek, etkilerini gidermek
üzere eyleme geçmek ve bu kararlılığı pratiğe yansıtmak, çevre etiğinin
bireylerin vicdanı ve aklında yer etmesini gerektirir. İnsanın, çevreyi sürekli ve
düzenli biçimde sömürdükten ve bunun zararlı sonuçları zaman içinde artık
görmezlikten gelinemeyecek boyutlara ulaştıktan sonra çevreye karşı
sorumluluk etiği özellikle kaçınılmaz olmuştur. Burada takınılacak tavır
yalnızca insanların çıkarları ve ihtiyaçlarından hareketle belirlenemez. (Pieper,
1999: 93) Bütün etik yaklaşımlar insan merkezci yaklaşımı ifade etmektedirler.
Ancak artan çevre sorunlarının çözümünde ve insan-çevre ilişkilerini
düzenlemekte insan merkezci etik yaklaşımlar yetersiz kalmaktadır. Bunun
sonucu olarak da canlımerkezci ve çevremerkezci etik yaklaşımlar ortaya
çıkmıştır.
Çevre etiği, insan-insan ilişkileri hakkında değil, insanın diğer canlılarla ve
çevresiyle olan ilişkileri hakkındadır (Ünder, 1996: 63) Çevre etiğinden
beklenen insanların ve gelecek kuşakların daha sağlıklı yaşayabilmesi, varlığını
sürdürebilmesi için yapılması ya da yapılmaması gerekenleri söylemesidir.
Çevre etiği; yaşayan insan, doğa ve henüz varolmayan gelecek nesiller
arasındaki ilişkileri düzenlemeye çalışır. Bilgi ve ilgi eksikliği çevre
felaketleriyle sonuçlanmaktadır. Çevre etiğinin doğuşu, insanların kendi hayatta
kalabilme çabalarının bir sonucudur (Curi, 2000: 67-68). Bununla birlikte çevre
etiği, devletlerin ve ülkelerin etkinlikleri olarak evrensel düzeyde, profesyonel
düzeyde ve birey düzeyinde ele alınabilir. (Curi, 2000: 69).
Atıkların oluşturduğu çevre bozulmaları ve kirlenmeler en acil çevre
sorunlarından sayılabilir. Dünya üzerinde yaşayan insanların büyük bir
çoğunluğu yaşamlarının bir anında çevre kirlenmesinden etkilenmişlerdir.
Bununla birlikte çevre sorunlarıyla birlikte gelecek kuşaklara karşı olan
yükümlülüklerden de söz edilmektedir. Çünkü kirlenmenin uzun yıllar
kalabileceği bilinmektedir. Örneğin radyoaktif atıklar uzun zaman zehirli olarak
kalmaktadır. Yani insan biyokimyası değişmediğine göre radyasyondan
etkilenme insanlar için bir tehlike olmayı sürdürecektir. (Des Jardins, 2006:
159)
Tıbbi atıklar, küresel düzenlemelerin yanında ulusal düzenlemelerde de
karşımıza çıkmaktadır, özellikle taşınması ve bertafı konularında. Ancak yeterli
uygulama ve yaptırımların eksikliğinden dolayı çoğunlukla sorun oluşturmaya
devam etmektedirler.
283
Çevrenin insan sağlığı üzerinde oynadığı rol bilinen bir gerçektir. Çevre
insan yaşamını sürdürmede ve bununla birlikte bu yaşamı sağlamada çok etkili
olmaktadır. Çevre sorunları günümüzde küresel açıdan insan sağlığı ve tüm
türlerin sağlığı açısından sonsuz tehlike oluşturmaktadır.
Çevrede görülen olumsuz değişmeler sonucunda çevre, hastalıklar için
zemin hazırlayabilmektedir. Örneğin iklim koşullarının solunum sistemi
hastalıklarının artmasına yol açması. Bununla birlikte çevre doğrudan hastalık
nedeni olabilir ya da çevre bir kısım hastalıkların yayılımını kolaylaştırabilir.
Bazı hastalıkların gidişini ve sonucunu etkilediği görülmüştür. (Güler, 2004)
Çevre kirletici etmenlerin insan vücudu ve organlar üzerindeki etkisinin
bilinmesi, hekimlerin çevre kirlenmesiyle ilgili sağlık sorunlarının
belirlenmesine yönelik katkılarını artıracaktır. Gelişmekte olan ülkelerde birçok
hekim klasik çevre sağlığı konularını ikinci derecede ele almakta, çoğunda
alınacak altyapı önlemleriyle bu sorunların ortadan kalkacağı, artık hekimin ve
sağlık personelinin çevre sağlığı sorunlarıyla ilgisinin azalacağı düşünmektedir.
Oysa çevresel etkilenim özgül olmayan yakınmalarla gelen birçok kişinin sağlık
sorununun temelini oluşturmaktadır. Çevreye bağlı etkilenim ve sonuçlarının
göz önüne alınmaması bu gibi hastaların yakınmalarının sadece “psikolojik”
olduğu sonucuna varılmasına yol açmaktadır.
Bununla birlikte klinik uygulamalarda hekimin yapacağı gözlem ve kuracağı
bağlantılar gelecekte alınacak önlemler açısından yol gösterici olacaktır. Hekim
ayrıntılı bir çevresel etkilenim öyküsü almak zorundadır. İş yeri hekimleri, iş
yeri bazında özelleştiklerinde çoğu kez belirlenmiş ve bilinen bazı
etkilenimlerde yoğunlaşmakta tehlikeli olabileceği bilinen maddelerin izin
verilen değerleri aşıp aşmadığını izlemekle görevli bir kişi gibi davranmaktadır.
Oysakişi ve grup özelinde farkına varılmayan birçok etkilenim olabilmektedir.
Birçok kirletici etmenin birbiriyle etkileşimine bağlı önemli sağlık sorunları
ortaya çıkabilir. Hatta hekimin yazdığı ilaçların etkisi çevredeki “zararsız
sanılan” kimyasal etkilenimiyle birleştiğinde yaşamsal tehlikeler doğurabilir.
(Güler, 2004)
Son zamanlarda yapılan çalışmalarla deri akciğer ve sindirim sisteminin
insan vücudunun çevresel etkilenimine karşı oluşturduğu savunma
mekanizmaları giderek daha iyi anlaşılmaya başlanmıştır. (Report of The UN
Chernobly Forum, 2005: 6) Deri, doğrudan dış ortamla vücudun arasında yer
alan en önemli koruyucu engellerden birisidir. Derideki her tabakanın söz
konusu savunma mekanizmasında önemli rol oynadığı bilinmektedir. Deri
üstderi ve dermis birlikle önemli ve karmaşık bir savunma hattı oluşturmaktadır.
Her deri katmanında önemli boyutta değişik işlevlere sahip savunma hücreleri
ve organcıkları bulunmaktadır. Derinin en üst tabakasını oluşturan boynuzsu
tabaka belki de vücudumuzun çevresel kirleticilere karşı ilk savunma ve
direnme engelini oluşturmaktadır. Derinin çevreden gelen kimyasallara karşı
284
metabolik özelliğinin bulunduğunun anlaşılması önemini bir kez daha
arttırmıştır.
Akciğerlerde gaz ve parçacık etkilenimine maruz kalan organlar olarak
önemli koruyucu mekanizmalara sahiptir.
Sindirim sistemi de çevredeki olumsuz etkilerden vücudu korumakta olan
çok önemli bir savunma sistemi oluşturmaktadır. Sindirim sisteminin sağladığı
savunma olanakları arasında salgılar, enzimler, mukus, mikroflora, epitel ve
bağışıklık sistemi sayılabilir.
Tıbbi atıklar özelliklerinden dolayı birçok uluslararası ve ulusal
düzenlemede yer almaktadır. Tıbbi atıklar konusunda onları toplayan hastane
personeli, sağlık çalışanları, hastalar, hasta yakınları, bertarafında çalışan
belediye personeli ve halk bilgilendirilmesi çeşitli eğitimlerle sürdürülmektedir.
(www.atsdr.cdc.gov)
Tıbbi atıklar özelliklerinden ötürü çeşitli hastalıklara ve yaralanmalara yol
açabilmektedirler. Ayrıca tıbbi atıklar bu özelliklerinden dolayı hem toplanma
ve taşınmada hem de bertaraf etmede çeşitli zorluklar oluşturmaktadır. (Mohee,
2005: 576) Tıbbi atıklar enfekte ve genotoksik özellikler göstermektedir. Ayrıca
toksik ve tehlikeli kimyasallar ve farmasötikler içermektedir. Radyoaktif özellik
gösteren tıbbi atıklar da bulunmaktadır. Kesici delici tıbbi atıklar da
yaralanmalara ve kazalara neden olabilmektedir. (Prüss-Giroult-Rushbook,
1999: 20) İlk başta tıbbi atıklardan sağlık çalışanlarının ve hastaların
etkileneceği kuşkusuzdur. Ayrıca bu atıkları toplayan personel, bertarafında
çalışan personel de risk altında olan gruplardır. Daha sonra bertarafı ile oluşan
sorunlarda ve kirlilik durumunda halk da risk altında kalmaktadır.
Enfekte atıkların mukoza membranları, sindirim yoluyla vücuda girmesiyle
ve enfekte olmuş kesici delici materyaller tarafından yaralanmayla ilk akla
gelenler HIV ve Hepatit B ve C virüslerinin oluşturduğu hastalıklar olmaktadır.
Bunlar özellikle kan ile kirlenmiş malzemelerden ve atıklardan
bulaşmaktadırlar. Bununla birlikte Escherichia coli bakterisi gibi bakterilerinde
zarar vermese de yetersiz bertaraf metotları şartlarında yaşayabildiği
görülmüştür. Solunum yolu hastalıkları, göz hastalıkları, genital hastalıklar, deri
hastalıkları, Hepatit A, B ve C, AIDS, menenjit, çeşitli ateşli hastalıklara neden
olduğu bilinmektedir. Kimyasal ve farmasötik içerikli atıklar, toksik,
genotoksik, korozif, yanıcı, parlayıcı özellikler taşımaktadır. Bunlar tıbbi atıklar
içerisinde az miktarda bulunurlar. Maruz kalan insanlarda zehirlenmelere, deri,
göz ve mukoza tabakasında zararlara neden olmaktalar. En çok oluşan zarar
yanmadır. Kimyasal ve farmasötik atıkların bertaraf aşamasında sulara
karışmasıyla oluşan su kirliliği ekosistem üzerinde ters etki yaratmaktadır.
Antibiyotikler, çeşitli ilaçlar, ağır metaller, antiseptikler ekosistem üzerinde geri
dönüşü olmayan etkiler oluşturmaktadır. (Prüss-Giroult-Rushbook, 1999: 2427)
285
Tıbbi atıkların yakılmasıyla oluşan hava kirletici maddelerin de insan
sağlığına olan etkileri büyüktür. Bunlar bronşit, astım, amfizem, kanser gibi
hastalıklara neden olurlar. Hava kirletici maddelerde özellikle üzerinde
durulması gereken durum atıkların yanmasıyla oluşan birçok ajanın birbiri
üzerindeki eklenen etkileridir. (Lipscomb, 1994: 219) Atıkların yakılması
yüksek oranda dezenfektan verimlilik sağlasa da sitozehirlilerin yetersiz imhası
söz konusudur. Kimyasal dezenfeksiyon, atık hacim ve ağırlığında hafifleme
oluşturmaktadır. Ancak kimyasal ve farmasötik atıklar için yeterli
olmamaktadır. Islak ve termal yakma da anatomik, kimyasal, farmasötik ve
buhar geçirmeyen atıklar için yetersizdir. İnertizasyon enfekte atıklar için
tavsiye edilmezken, düzenli depolama da ancak kurallarına göre yapıldığında
tıbbi atıklar için uygun bir bertaraf metodu sayılmaktadır. (Prüss-GiroultRushbook, 1999: 110) Ancak hala birçok ülkede tıbbi atıklar gelişigüzel
atılmakta hatta evsel katı atıklarla depolanmaya çalışılmaktadır. (Da SilvaHoppe-Ravanello-Mello, 2005: 602)
SONUÇ
Teknolojik gelişim ve tüketim artışı bitmediği sürece dünya üzerinde üretilen
atık miktarı da azalmayacaktır. Bunun yanında bir de hızla artan insan nüfusu
düşünüldüğünde çıkan atıkların boyutlarının tehlikeli düzeylere varması
kaçınılmazdır. İnsan varolduğu sürece sağlıklı yaşama adına elinden geleni
yapacağı açıktır. Teknolojik gelişmenin nimetlerini bu yolda kullanırken
çıkardığı atıklarda o oranda zararlı olacaktır. Hastane ve sağlık kuruluşlarından
çıkan tıbbi atıkların hem her zaman gelişen teknoloji ile özellikleri değişecektir
hem de artan insan sayısı ile birlikte miktarı artacaktır. Bu artışı dengelemek ve
gelişen teknolojiyi daha az zarar verecek şekilde kullanmak insanların elindedir.
Sorun ortaya çıkışından çözüm aşamalarına kadar ya da atık üretiminden
bertarafına kadar çevreye ve insan sağlığına zarar veren bir yapıdadır. İnsanın
kendisi için varolan sağlık kurumlarından çıkan bu tıbbi atıkların çevresine ve
sağlığına zarar vermesini engellemesi gerekmektedir. Bu engellemeyi yapmak
için her türlü bilginin yanında etik bilgisine sahip olmak ve bu duyarlılığı
kazanmak hem şimdiki zamanlar hem de gelecek kuşaklar için vazgeçilmez bir
gerçektir.
KAYNAKÇA
Albrecht, G., A., (2001), “Applied Ethics in Human and Ecosystem Health:
The Potential of Ethics and an Ethic of Potentiality”, Ecosystem Health, 7 (4),
243-252.
Ansiklopedik Çevre Sözlüğü, (2001), Ankara: Türkiye Çevre Vakfı Yayını:
205.
Aydoğdu, İ. B.-Çobanoğlu, N., (2006), “Tıbbi Atıkların Yönetimi,
Toplanması, Taşınması ve Bertarafında Yerel Yönetimler Tarafından Uyulacak
286
Esaslar”, I. Ulusal Yerel Yönetimlerde Sağlık Hizmetleri Kongresi, Bildiri
Kitabı, İstanbul, 18.
Curi, K., (2000), “Meslek Etiklerinde Yeni Bir Boyut: Çevre Etiği”, Tepe,
H. (Ed.) Etik ve Meslek Etikleri, Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
67-69.
Çepel, N. (2003), Ekolojik Sorunlar ve Çözümleri, Ankara: TÜBİTAK: 2.
Çobanoğlu, N. (2003), “Genel Olarak Tıbbi Etik Alanından Araştırma ve
Yayın Etiğine Giriş”, XVI. Ulusal Patoloji Kongresi Kongre Programı ve
Bildiri Özet Kitabı, Konya. 40-45.
Çobanoğlu, N.-Demirbaş, G., (2003), “Biyoetik Yaklaşımların Uygulamalı
Etiğe Yansımaları”, Uluslararası Katılımla 3. Ulusal Tıp Etiği Kongresi
Kongre Kitabı, Bursa, 589-595.
Da Silva, C. E.-Hoppe, A. E.-Ravanello, M. M.-Mello, N., (2005), “Medical
Wastes Management in the South of Brazil”, Waste Management, 25, 600605.
Des Jardins, J. R., (2006), Çevre Etiği Çevre Felsefesine Giriş, (Çeviren:
Keleş, R.) Ankara: İmge Kitabevi Yayınları: 159-160.
Ertan, A. K., (1998), “Çevre Etiği”, Amme İdaresi Dergisi, 31(1), 125-139.
Güler, Ç., (2004), Çevre-Sağlık İlişkisi, http://www.cevrehekim.org.tr/
cevresaglik.htm.
“Health Effects of The Chernobyl Accident and Special Health Care
Programmes”, (2005), Report of the UN Chernobyl Forum Expert Group
“Health” (EGH). Working Draft. World Health Organization. 6.
Keleş, R.-Hamamcı, C., (1998), Çevrebilim, Ankara: İmge Kitabevi
Yayınları: 25-26, 89.
Keleş, R.-Ertan, B., (2002), Çevre Hukukuna Giriş, Ankara: İmge Kitabevi
Yayınları: 24.
Lipscomb, M. F., (1994) “Environmental Diseases”, S. Robbins, V., Kumar,
R., Cotran (ed.) Basic Pathology, W. B. Saunders Company. 219.
“Managing Hazardous Materials Incidents”, (2001), www.atsdr.cdc.gov/
MHMI/mhmi-v1-p. pdf/
Mohee, R., (2005), “Medical Wastes Characterisation in Healthcare
Institutions in Mauritius”, Waste Management. 25, 575-581.
Örs, Y., (1997), “Etik Açısından Doğal Çevremiz”, İnsan-Çevre-Toplum,
Ankara: İmge Kitabevi Yayınları. 361-371.
Palabıyık, H.-Altunbaş, D., (2004), “Kentsel Katı Atıklar ve Yönetimi”. M.
Marın, U. Yıldırım (ed.) Çevre Sorunlarına Çağdaş Yaklaşımlar, Ekolojik,
287
Ekonomik, Politik ve Yönetsel Perspektifler, İstanbul: Beta Basım, Yayım,
Dağıtım A.Ş. 105.
Pieper, A., (1999), Etiğe Giriş, (Çeviren: Atayman, V.-Sezer, G.) İstanbul:
Ayrıntı Yayınları. 93.
Prüss, A.-Giroult, E.-Rushbook, P., (1999), Safe Management of Wastes
from Health-care Activities. Geneva: World Health Organization: 2-8.
Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, (2005), http://mevzuat.
basbakanlik.gov.tr/mevzuat/metinx.asp?mevzuatkod=7.5.9145.
Ünder, H., (1996), Çevre Felsefesi, Ankara: Doruk Yayımcılık: 119.
288
289
FEN VE TEKNOLOJİ ÖĞRETMEN ADAYLARININ
KÜRESEL ÇEVRE PROBLEMLERİ HAKKINDA
BİLGİ DÜZEYLERİNİN İNCELENMESİ
DARÇIN, Emine Selcen-AKGÜL, Pınar-AVCI, Dilek Erduran-BADEM, Özlem
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Teknolojik gelişmelere paralel olarak; doğal kaynakların tükenmesi, hava ve
su kirliliği, küresel ısınma, ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları ve
radyoaktif kirlilik gibi çevre problemleri de giderek artmaktadır. Çevreye karşı
duyarlılığı arttırmayı sağlamanın en önemli basamağı ise eğitimdir. Çevre
eğitiminin temel amacı, çevre ve problemleri hakkında bireyleri doğru ve tutarlı
bilgilerle donatmak, temel kavramlar ve ekosistem ile ilişkilerini kavramalarını
sağlamaktır. Bu araştırmada, sera etkisi, ozon tabakasının incelmesi, asit
yağmurları, radyoaktif maddeler ve biyolojik çeşitliliğin yok olması gibi küresel
çevre problemleri hakkında fen ve teknoloji öğretmen adaylarının bilgi
düzeylerinin ve kavram yanılgılarının tespit edilmesi amaçlanmıştır.
Araştırmada veri toplama aracı olarak, 20 ifadeden oluşan 3’lü derecelendirme
ölçeği kullanılmıştır. Bu ölçeğin Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı 0,70
bulunmuştur. Ölçek, Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi İlköğretim
Bölümü’nde öğrenim gören 385 Fen ve Teknoloji Anabilim Dalı öğrencisine
uygulanmıştır. Veriler öğrencilere ait demografik faktörlere göre
değerlendirilmiştir. Elde edilen verilere göre etkili bir çevre eğitimi için bazı
önerilerde bulunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Çevre eğitimi, kavram yanılgısı, küresel çevre
problemleri.
ABSTRACT
A Study of Misconception and Knowledge Level of Pre-Service Science
Teachers About Global Environment Problems
Environmental problems such as consumptions of natural resources, air
pollution, water pollution, global warming, ozon layer, acid rains and
radioactive pollution gradually increase with technological developments in
paralel. The most important step is education for providing to develop
environmental sensitivity. Basic aim of environmental education is to provide
people to equip right and coherent knowledge and compass relationship
between basic environmental conceptions and ecosystem. The aim of this
research was to find out misconceptions and knowledge level of pre-service
science teachers about global environmental problems such as global warming,
290
ozon layer, acid rains, biodiversity and radioactive pollution. Three scale type
questionnaire with 20 statements was used as data collection tool. The reliability
coefficient of measurement result was calculated as α=0.70. Questionnaire was
answered by 385 pre-service science teachers at Gazi University. Finally, data
was analysed by frequency/percentage of each statement with some
demographical factors. Some suggestions were gave for effective environmental
education.
Key Words: Environmental education, global environmental problems,
misconception.
1. Problem Durumu
Teknolojik gelişmelere paralel olarak; doğal kaynakların tükenmesi, hava ve
su kirliliği, küresel ısınma, ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları ve
radyoaktif kirlilik gibi çevre problemleri de giderek artmaktadır. Bu nedenle
teknolojik gelişmeler ilerlerken insanların öncelikle doğayı, doğal çevreyi ve
ekolojik dengeyi korumayı düşünmesi gerekmektedir (Darçın et. al., 2006).
Çevreye karşı duyarlılığı arttırmayı sağlamanın en önemli basamağı ise
eğitimdir.
Çevre eğitiminin temel amacı, çevre ve problemleri hakkında bireyleri doğru
ve tutarlı bilgilerle donatmak, temel kavramlar ve ekosistem ile ilişkilerini
kavramalarını sağlamaktır (Andersson & Wallin, 2000). Çevre eğitimi ile
bireylere etkili, bilişsel, metabilişsel ve davranışsal seviyelerde çevreye karşı
doğru tutumu kazandıracak hedeflere ulaşmak mümkündür (Senera, 1998).
Öğrenciler küresel ısınma, ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları ve
radyoaktif kirlilik gibi çevresel problemleri birbirlerine karıştırmaktadırlar
(Boyes, Chambers&Stanisstreet, 1995). Bu karışıklığın sebebi ise, aileler,
öğretmenler, arkadaşlar, yazılı ve görsel basın yolu ile edinilen hatalı bilgilerdir
(Pekel & Özay, 2005). Çevresel konulara ait kavram yanılgılarının giderilmesi
için, bilimsel anlayışa odaklı ve daha geniş düzeyde eğitim araştırmaların
yapılması gerekir. Bu araştırmalar öğrencilerin kendi bilgilerini nasıl daha iyi
yapılandıracakları konusunda yardımcı olur (Cordero, 2001). Bununla birlikte,
öğretmenler de öğrencilerinin düşüncelerini ve potansiyellerini geliştirmek için
rehberlik edebilirler (Mahakki, Khalick&Boujaoude, 2003).
Çevre ve çevresel problemlere karşı duyarlı bireylerin yetiştirilmesinde
öğretmenlerin rolü çok büyüktür. Bu yüzden, öğretmen adaylarına verilecek
etkili ve uygulamaya yönelik çevre eğitimi büyük önem taşımaktadır. Öğretmen
adaylarını çevre eğitimi konusunda yetiştirirken sadece bilgi yüklemek yerine
bu öğrenilenleri davranışlarıyla sergilemeleri sağlanmalıdır. Gerekli donanıma
sahip olarak yetiştirilen öğretmen adaylarının verdikleri nitelikli çevre eğitimi
ile bilinçli bireyler yetiştirmeleri mümkün olacaktır. Böylece, gelecek nesillerin
daha sağlıklı ve güvenilir bir ortamda yaşamalarını sağlanacaktır.
291
Bu araştırmada, sera etkisi, ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları,
radyoaktif maddeler ve biyolojik çeşitliliğin yok olması gibi küresel çevre
problemleri hakkında fen ve teknoloji öğretmen adaylarının bilgi düzeylerinin
ve kavram yanılgılarının tespit edilmesi amaçlanmıştır. Veriler, öğrencilere ait
cinsiyet, sınıf düzeyi, baba ve annenin öğrenim durumu, kardeş sayısı,
ailelerinin aylık geliri, yaş, nüfusa bağlı oldukları bölgeler gibi demografik
faktörlere göre değerlendirilmiştir.
2. Araştırmanın Yöntemi
2.1. Örneklem
Araştırma, 2006-2007 eğitim-öğretim yılında Gazi Üniversitesi Eğitim
Fakültesi İlköğretim Bölümü Fen ve Teknoloji Anabilim Dalı’nda
uygulanmıştır. Araştırmanın örneklemini Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim
Fakültesi İlköğretim Bölümü’nde öğrenim gören 385 Fen ve Teknoloji
Anabilim Dalı öğrencisi oluşturmaktadır.
2.2. Veri Toplama Aracı
Araştırmada veri toplama aracı olarak, 20 ifadeden oluşan 3’lü
derecelendirme ölçeği kullanılmıştır. Ölçeğin bir kısmı çeşitli araştırmalardan
yararlanarak hazırlanmış olup çeşitli araştırmacıların hazırladığı (Boyes ve
Stanisstreet, 1992; Dove, 1996; Khalid, 1999; Darçın ve başk., 2006) diğer
kısmı araştırıcılar tarafından hazırlanmıştır. Öğrencilerin ölçekte yer alan
ifadelere verecekleri cevaplar “Doğru.”, “Yanlış” ve “Bilmiyorum.” şeklinde
düzenlenmiştir. Daha sonra bu ölçeklerden alınan ifadeler örneklemle aynı
özellikleri taşıyan 60 kişilik bir gruba uygulanmıştır İfadelerin kapsam
geçerliliği için uzman görüşlerine başvurulmuştur. Ölçme sonuçlarının
Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı α=.70 olarak hesaplanmıştır. Bu ölçekten
alınacak en yüksek puan 20’dir.
2.3. Verilerin Toplanması
Veriler, 2006-2007 eğitim-öğretim yılında toplanmıştır. Ölçeği cevaplamaları için öğrencilere toplam 20 dakika süre verilmiştir. Bu süre içinde ölçeği
tamamlayamayan öğrencilere ek süre verilmemiştir.
2.4. Verilerin Analizi
Öğrencilerin ifadelerle ilgili vermiş oldukları cevaplara ait frekans (f) ve
yüzde (%) değerleri bulunmuştur. Elde edilen bulgular ışığında öğrencilerin
küresel çevre problemleri ile ilgili bilgi düzeyleri ve kavram yanılgıları tespit
edilmeye çalışılmıştır. Öğrencilere ait demografik faktörlerin başarı toplam
puanlarının üzerine etkisini sınamak için bağımsız gruplar için t-testi veya tek
faktörlü ANOVA testi kullanılmıştır.
292
3. Bulgular ve Tartışma
Fen ve teknoloji öğretmen adaylarının ölçekte yer alan ifadelere vermiş
oldukları cevaplar Tablo 1’de özetlenmiştir.
Tablo 1: Fen ve Teknoloji Öğretmen Adaylarının Ölçekte Yer Alan
İfadelere Vermiş Oldukları Cevaplar
Doğru
İFADELER
1. Biyolojik çeşitlilik ne kadar fazla ise
diğer çevre sorunları o kadar azdır.
2. Enerji kaynağı olarak kömürün
kullanılması asit yağmurlarının
artmasına sebep olur.
3. Küresel ısınma biyolojik çeşitliliğin yok
olma sebeplerinden biri değildir.
4. Küresel ısınma artarsa ozon
tabakasındaki incelme de artar.
5. Yok olma tehlikesi altındaki türlerin
korunması küresel ısınmayı azaltır.
6. Fabrika bacalarından ve egzozlardan
çıkan gazlar asit yağmurlarının
oluşmasına sebep olur.
7. Atmosferdeki kirlilik artarsa ozon
tabakasındaki incelme artar.
8. Radyoaktif maddeler, ozon tabakasının
incelmesine neden olur.
9. Ozon tabakasındaki incelme arttıkça,
küresel ısınma da artacaktır.
10. Asit yağmurları, yeraltı sularının
kirlenmesine neden olur.
11. Asit yağmurları biyolojik çeşitliliğe
zarar vermez.
12. Küresel ısınma ekosistem üzerinde
olumsuz etkilere sahip değildir.
13. Radyoaktif maddeler, asit
yağmurlarının oluşmasında büyük rol
oynar.
14. Ozon tabakasının incelmesi, karasal
ekosistemi olumsuz etkiler.
15. Asit yağmurları göllerdeki biyolojik
çeşitliliği etkilemez.
16. Yağmurlardaki asit miktarının artması
küresel ısınmayı da arttırır.
17. Nükleer güç istasyonlarının sebep
olduğu radyoaktif kirlilik sera etkisini
daha da arttırır.
18. Radyoaktif kirlenme biyolojik
çeşitliliğin yok olmasına neden olur.
19. Deodorant ve spreylerden çıkan gazlar
radyoaktif kirliliğe sebep olmaz.
20. Biyolojik çeşitliliğin korunması ozon
tabakasındaki incelmeyi azaltır.
Yanlış
Bilmiyorum
f
%
f
%
f
%
193
50,1
116
30,1
76
19,7
318
82,6
13
3,4
54
14,0
37
9,6
328
85,2
20
5,2
282
73,2
54
14,0
49
12,7
111
28,8
159
41,3
115
29,9
353
91,7
4
1,0
28
7,3
355
92,2
11
2,9
19
4,9
292
75,8
26
6,8
67
17,4
335
87,0
21
5,5
29
7,5
295
76,6
16
4,2
74
19,2
24
6,2
338
87,8
23
6,0
23
6,0
347
90,1
15
3,9
203
52,7
43
11, 2
139
36,1
361
93,8
8
2,1
16
4,2
8
2,1
344
89, 4
33
8,6
169
43,9
46
11, 9
170
44,2
226
58,7
37
9, 6
122
31,7
359
93,2
8
2,1
18
4,7
87
22,6
237
61,6
61
15,8
195
50,6
99
25,7
91
23,6
Tablo 1 incelendiğinde; fen ve teknoloji öğretmen adaylarının % 50,1’i
hatalı olarak biyolojik çeşitliliğin diğer bütün çevre problemlerinin azalmasına
293
sebep olduğunu görüşünde olduğu, % 19,7’sinin bu konu hakkında hiçbir bilgisi
olmadığı ve % 30,1’inin bu durumun doğru olmadığının farkında olduğu
görülmüştür. Darçın ve başk. (2006) tarafından yapılan bir araştırmada, benzer
şekilde biyoloji öğretmen adaylarının % 60,7’sinin “Biyolojik çeşitlilik ne kadar
çoksa diğer küresel çevre problemleri kadar azdır.” (radyoaktif kirlilik, ozon
tabakasının incelmesi, sahillerin kirlenmesi vb.) şeklinde hatalı bir fikre sahip
oldukları görülmüştür. Ancak, biyolojik çeşitliliğin fazla olması, küresel
ısınmayı azaltan bir faktördür (Boyes & Stanisstreet, 1992; Daniel, Stanisstreet
& Boyes, 2004).
“Enerji kaynağı olarak kömürün kullanılması asit yağmurlarının artmasına
sebep olur.” ifadesine öğretmen adaylarının % 82,6’sı doğru, % 3,4’ü yanlış
cevap vermiş olup, % 14’ü bu konu hakkında hiçbir bilgileri olmadığını
belirtmişlerdir.
Küresel ısınmanın biyolojik çeşitliliğin yok olma sebeplerinden biri
olmadığını düşünen öğretmen adaylarının oranı % 9,6, bu konu hakkında hiçbir
bilgisi olmadığını ifade edenlerin oranı % 5,2’dir. Ancak küresel ısınmanın
biyolojik çeşitliliği olumsuz etkilediğinin farkında olan öğretmen adaylarının
oranı % 85,2’dir.
Yanlış bir şekilde küresel ısınma arttıkça, ozon tabakasındaki incelmesinin
de artacağı görüşünde olan öğrencilerin oranı % 73,2 olup, bu konu hakkında
bilgisi olmayanların oranı % 12,7’dir. Öğretmen adaylarının sadece % 14’ü
küresel ısınmanın, ozon tabakası üzerinde etkisi olmadığını bildikleri
belirlenmiştir. Öğretmen adaylarının büyük çoğunluğunun kavram yanılgısı
içerisinde olduğu söylenebilir. Yapılan bazı araştırmalarda da, benzer şekilde
öğrencilerin büyük bir kısmının küresel ısınma ile ozon tabakasının incelmesi
arasında hatalı bir bağlantı kurarak kavram yanılgısına düştükleri belirtilmiştir
(Boyes & Stanisstreet, 1992; Rye, Rubba & Weisenmayer, 1997; Groves &
Pugh, 2002; Darçın ve başk., 2005).
“Yok olma tehlikesi altındaki türlerin korunması küresel ısınmayı azaltır.”
ifadesine öğretmen adaylarının sadece % 28’i doğru cevap vermiş olup, %
41,3’ü yanlış cevap vermişlerdir. % 29,9’u ise bu konu hakkında hiçbir bilgileri
olmadığını beyan etmişlerdir.
Fen ve teknoloji öğretmen adaylarının büyük bir çoğunluğunun (% 91,7)
fabrika bacalarından ve egzozlardan çıkan gazlar asit yağmurlarının oluşmasına
sebep olacağını bildikleri görülmüş olup, % 1’inin bu ifadeye yanlış cevap
verdikleri ve % 7,3’ünün bu konu hakkında bilgileri olmadığı belirlenmiştir.
Fen ve teknoloji öğretmen adaylarının % 92,2’si: “Atmosferdeki kirlilik
artarsa ozon tabakasındaki incelme artar.” ifadesini doğru cevap vermiş olup,
% 2,9’u bu ifadenin yanlış olduğunu ifade etmişlerdir. Öte yandan öğretmen
adaylarının % 4,9’u atmosferdeki kirlilik ile ozon tabakasının incelmesi
hakkında herhangi bir bilgilerinin olmadığını belirtmişlerdir. Yapılan benzer bir
294
araştırmada, ilköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin sadece % 10,5’inin
atmosferin kirlenmesinin ozon tabakasına zarar verebileceği doğru bilgisine
sahip oldukları belirtilmiştir (Darçın ve başk., 2005).
“Radyoaktif maddeler, ozon tabakasının incelmesine neden olur.” ifadesine
öğrencilerin % 75,8’inin yanlış, % 6,8’inin doğru cevap verdikleri görülmüştür.
Öğrencilerin % 17,4’ünün ise, bu sorunlar hakkında fikirleri olmadığı şeklinde
yorum yapılabilir.
Öğrencilerin % 87’sinin ozon tabakasındaki incelme arttıkça, küresel
ısınmanın da artacağı gibi bir kavram yanılgısı içerisinde olduğu söylenebilir.
Öğrencilerin sadece % 5,5’inin ozon tabakasının incelmesi ile küresel ısınmanın
artması arasında bir ilişki olmadığının farkında oldukları, % 7,5’inin bu ifade
hakkında hiçbir fikirleri olmadığı belirlenmiştir. Boyes ve arkadaşları (1999)
tarafından Yunanistan’daki lise öğrencileri üzerine yapılan bir araştırmada ozon
tabakasının küresel ısınma ile karıştırıldığı şeklinde bir kavram yanılgısına
sahip oldukları belirtilmektedir.
Fen ve teknoloji öğretmen adaylarının %76,6’sının asit yağmurlarının yeraltı
sularını kirlettiğinin farkında oldukları görülmüştür. Benzer şekilde öğretmen
adaylarının % 87,8’inin asit yağmurlarının biyolojik çeşitliliğe zarar verdiğini
bildikleri belirlenmiştir.
“Küresel ısınma ekosistem üzerinde olumsuz etkilere sahip değildir.”
ifadesine öğrencilerin % 90,1’i katılmayarak doğru cevap vermişlerdir. Benzer
şekilde öğrencilerin % 93,8’i ozon tabakasının incelmesinin, karasal ekosistemi
kötü etkilediğini bildikleri görülmüştür.
Öğrencilerin %11,2’sinin radyoaktif maddelerin, asit yağmurlarının
oluşmasında etkisi olmadığının farkında oldukları, öte yandan büyük bir
çoğunluğunun (% 88,8) bu iki problem arasında hatalı bir ilişki kurdukları veya
bu konular hakkında hiçbir fikirleri olmadığı belirlenmiştir.
“Asit yağmurları göllerdeki biyolojik çeşitliliği etkilemez.” ifadesine
öğrencilerin % 89,4’ü doğru cevap vermiş olup, % 10,7’si yanlış cevap vermiş
ya da bilgileri olmadığını beyan etmişlerdir.
Öğretmen adaylarının % 43,9’unun yağmurlardaki asit miktarının artmasının
küresel ısınmayı da arttıracağı şeklinde bir kavram yanılgısına sahip oldukları
belirlenmiştir.
“Nükleer güç istasyonlarının sebep olduğu radyoaktif kirlilik sera etkisini
daha da arttırır” bu ifadeyi kabul etmeyerek doğru bilgiye sahip olduklarını
gösteren fen ve teknoloji öğretmen adaylarının oranı % 9,6 iken, fen ve
teknoloji öğretmen adaylarının % 58,7’si doğru seçeneğini işaretleyerek hatalı
bir fikre sahip olduklarını göstermişlerdir. İlköğretim öğrencilerinin sera etkisi
hakkındaki kavram yanılgılarının belirlenmesi üzerine yapılan bir araştırmada,
doğru bilgiye sahip olan öğrencilerin oranının sadece % 29,8 olduğunu
belirtmişlerdir (Darçın et al., 2006).
295
Öğretmen adaylarının % 93,2’si radyoaktif kirliliğin, biyolojik çeşitliliğin
yok olmasına sebep olacağının farkında olduğu görülmüştür.
Öğrencilerin % 61,6’sı deodorant ve spreylerden çıkan gazların radyoaktif
kirlenmeye sebep olacağı şeklinde bir kavram yanılgısı içerisinde olduğu
belirlenmiştir.
“Biyolojik çeşitliliğin korunması ozon tabakasındaki incelmeyi azaltır.”
Ifadesini, öğrencilerin % 50,6’sı hatalı olarak doğru kabul etmiş olup, 25,7’si bu
iki durum arasında bir bağlantı olmadığını fark etmişlerdir.
Öğrencilerin ölçekten aldıkları toplam puanların sınıf düzeylerine göre
farklılaşıp, farklılaşmadığını belirlemek üzere ilişkisiz örneklemler için tek
faktörlü varyans analizi (ANOVA) yapılmış ve sonuçlar Tablo 2’de
gösterilmiştir.
Tablo 2: Öğrencilerin ölçekten aldıkları puanların sınıf düzeylerine göre
ANOVA sonuçları
Varyansın
Kaynağı
Gruplararası
Gruplariçi
Toplam
* p < . 05
Kareler Toplamı
Sd
34,755
1276,035
1310,790
3
381
384
Kareler
Ortalaması
11,585
3,349
F
3,459
P
,017
Anlamlı
Fark
I-IV
Tablo 2’ye göre öğrencilerin ölçekten aldıkları toplam puanlar ile sınıf
düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık görülmüştür [F (3-381)= 3,459, p < .05].
Sınıflar arasında farkların hangi gruplar arasında olduğunu bulmak amacıyla
yapılan Scheffe testinin sonuçlarına göre IV. sınıf öğrencilerinin ( Χ =10,01), I.
sınıf öğrencilerine ( Χ =9,08) göre daha başarılı olduğu belirlenmiştir.
Analiz sonuçlarına göre, öğrenc ilere ait cinsiyet, baba ve annenin öğrenim
durumu, kardeş sayısı, ailelerinin aylık geliri, yaş, nüfusa bağlı oldukları
bölgeler gibi demografik faktörler ile öğrencilerin başarı toplam puanları
arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulunmamıştır (p >. 05).
SONUÇ
Fen ve teknoloji öğretmen adaylarının ölçme aracına vermiş oldukları
cevaplar genel olarak incelendiğinde, çevresel kavram ve konular hakkında
yetersiz bilgilere sahip oldukları görülmüştür. Bununla birlikte fen ve teknoloji
öğretmen adaylarının ozon tabakasının incelmesi, küresel ısınma, asit
yağmurları, radyoaktif kirlilik arasında hatalı bir şekilde neden-sonuç ilişkileri
kurdukları için, bu konular arasında kavram kargaşası yaşadıkları belirlenmiştir.
Öte yandan, bu çevresel problemlerin biyolojik çeşitlilik üzerinde olumsuz
etkileri olduğunun farkında olduklarıgözlenmiştir.
296
Elde Edilen Bulgular Işığında Şu Önerilerde Bulunulabilir:
– Çevresel konulara ait kavram yanılgılarının giderilmesi, bilimsel anlayışa
odaklı, doğru ve tutarlı bilgiler içeren, disiplinler arası çevre eğitiminin
verilmesi ile sağlanır.
– Çevre; politika, ekonomi, sosyoloji gibi diğer alanlarla birlikte incelenip
değerlendirilmesi gereken hassasiyette bir konudur.
– Fen ve teknoloji öğretmen adaylarına, öğretmen olduklarında ihtiyaçlarını
karşılayacak şekilde çevresel konular hakkında doğru ve tutarlı bilgilerle
donatılmalı,
çevre
problemlerinin
sosyal
yansımalarını
doğru
değerlendirebilecek şekilde eğitilmeleri sağlanmalıdır.
– Fen ve teknoloji öğretmen adaylarına, öğretmen oldukları zaman, deneysel
ve görsel yöntemlere dayalı yaklaşımlar kullanarak çevre konularını
öğrencilerine etkili bir şekilde aktarabilecekleri bilgi ve beceriler
kazandırılmalıdır.
– Yapılacak araştırmalarda, katılımcıların çevre ile ilgili ilk bilgileri ve
tutumları tespit edilerek kavranılması zor olan terimlerin öğretilmesine ve doğru
tutum sergilemelerine yönelik eğitim stratejileri geliştirilmelidir.
– Oldukça karmaşık ve geniş kapsamlı olan çevre eğitiminde, sadece zihinle
yapılan etkinliklere değil, gerektiğinde görsel (bilgisayar, tepegöz, slayt vs.) ve
deneysel materyaller kullanmaya yönelik aktivitelere de yer verilmelidir.
Böylece öğrencilerin çevre ile ilgili temel kavramları ezberleme yerine kalıcı
olarak öğrenmeleri sağlanabilir.
– Eğitim sürecinde okulların yanı sıra; aileler, sivil toplum örgütleri ve
basının da aynı hassasiyet ile öğrencileri desteklemeleri gerekir.
KAYNAKÇA
Andersson, B. and Wallin, A., (2000), “Students’ Understanding of
Greenhouse Effect, The Societal Consequences of Reducing CO2 Emissions and
The Problem of Ozon Layer Depletion”, Journal of Research in Science
Teaching, 37(10), 1096-1111.
Boyes, E. and Stanisstreet M., (1992), “Students’ Perceptions of Global
Warming”, International Environmental Studies, 42, 287-300.
Boyes, E-Chambers, W. and Stanisstreet, M., (1995), “Trainee Primary
Teachers Ideas About Ozon Layer”, Environmental Education Research, Vol.
1, 133-145.
Boyes, E.-Stanisstreet, M. and Spiliotopoulou, V., (1999), “The Ideas of
Greek High School Students About the Ozone Layer”, Science Education, 83,
724-737.
297
Cordero, E. C., (2001), “Misconceptions in Australian Students’
Understanding of Ozone Depletion”, Melbourne Studies in Education, 41, 8597.
Daniel, B.-Stanisstreet, M. and Boyes, E., (2004), “How Can We Best
Reduce Global Warming? School Students’ Ideas and Misconceptions”, Inter.
J. Environ. Studies, Vol. 61, No. 2, 211-222.
Darçın, E. S.-Orhan, A. T.-Bozkurt, O. ve Yaman, S., (2005), “Sekizinci
Sınıf Öğrencilerinin Ozon Tabakası Hakkındaki Algılama Düzeylerinin
İncelenmesi”, Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, Sayı: 10, 106116.
Darçın, E. S.-Atıcı, T.-Sarıkaya, S. & Katırcıoğlu, H., (2006a), “Biyoloji
Öğretmen Adaylarının Biyolojik Çeşitliliği Algılama Düzeylerinin Tespit
Edilmesi”, VII. Ulusal Fen Bilimleri ve Matematik Eğitimi Kongresi,
Ankara (Baskıda).
Darçın, E. S.-Hamalosmanoğlu, M.-Bozkurt, O.&Samancı, N. K., (2006b),
“İlköğretim Öğrencilerinin Küresel Isınma ve Ozon Tabakası Hakkındaki Bilgi
Düzeylerinin İncelenmesi”, G.Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt: 26, Sayı:
2, 251-262.
Darçın, E. S.-Bozkurt, O.-Hamalosmanoğlu, M. and Köse, S., (2006),
“Misconceptions about Greenhouse Effect”, Internatinal Journal of
Environmental and Science Education, Vol. 1, No: 2, 104-115, Erişim
adresi: www.ijese.com.
Dove, J., (1996), “Student Teacher Understanding of the Greenhouse Effect,
Ozone Layer Depletion and Acid Rain”, Environmental Education Research,
Vol. 2, 89-100.
Groves, F. H. and Pugh, A. F., (2002), “Cognitive Illusions as Hindrances to
Learning Complex Environmental Issues”, Journal of Science Education and
Technology, Vol. 11, No. 4, 381-390.
Khalid, T., (1999), “Pre-Service Teachers Alternative Conceptions
Regarding Three Ecological Issues”, Paper Presented at The Annual Meeting
of The National Association for Research in Science Teaching, Boston,
Massachusetts.
Mahakki, M. H.-Abd-El-Khalick, F. and Boujaoude, S., (2003), “Lebanese
Secondary School Students’ Environmental Knowledge and Attitudes”,
Environmental Education Research, Vol. 9, No. 1, 21-33.
Rye, J.-Ruba-P. and Wiesenmayer, R., (1997), “An Investigation of Middle
School Students’ Alternative Conceptions of Global Warming”, Intenational
Journal of Science Education, Vol. 19, No. 5, 527-551.
298
Pekel, F. and Özay, E., (2005), “Turkish High School Students’ Perceptions
of Ozone Layer Depletion”, Applied Environmental Education and
Communication, Vol 4, No: 2, 115-123.
Senera, M., (1998), “Environmental Education: Promise and Performance”,
Canadian Journal of Environmental Education, Vol. 3, No. 3, 9-26.
299
300
VAN GÖLÜ HAVZASI’NDA SU KİRLİLİĞİ
DENİZ, Orhan
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Son yıllarda küresel ısınmayla birlikte su kaynaklarının korunması ve
yönetimi, dünyanın en önemli sorunlarından birisi hâline gelmiştir. Bu
bağlamda, Türkiye’nin koruması gereken pek çok su havzası bulunmaktadır.
Bunlardan biriside Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Van Gölü Havzası’dır.
Yaklaşık 16.000 km²lik bir drenaj alanına sahip olan havzada 12 adet daimî
akarsu bulunmakta ve bu akarsular göle bir yılda yaklaşık 2,5 km³ su
taşınmaktadır.
2000 yılı verilerine göre havzada 876.000 nüfus bulunmakta ve bunların
yaklaşık % 77’si akarsu boyları ve göl kıyısında yaşamaktadır. Özellikle 1990
dan sonra kırdan kente yapılan göçlerle havzadaki kentlerin nüfusları hızla
artmış, ancak hızlı nüfus artışına paralel olarak kentlerde yeterli altyapı
oluşturulamamıştır. Kentlerde üretilen atıklar, büyük oranda arıtmaya tabi
tutulmadan direkt göl ve derelere deşarj edilmeye başlanmıştır. Bu durum,
havzada ciddi bir çevre sorununa neden olmaktadır. En fazla su kirliliğinin
görüldüğü yerler Tatvan, Van, Adilcevaz ve Gevaş kıyılarıdır.
Anahtar Kelimeler: Van gölü, su kirliliği, Van gölü havzası, atık sular.
ABSTRACT
Water Pollution in the Lake Van Basin
In recent years, along with global warming, preserving and maintaining
water resources have become one of the most important global problems. In this
respect there are many water basins that Turkey should preserve. One of them is
Lake Van Basin in the East of Anatolia. In the basin there are twelve rivers all
year long running waters having about 16.000 km2 drainage area and these
running waters bring about 2,5 km3 water into Lake Van.
According to the data of 2000, 876.000 people reside in the basin and 77 %
(percent) of them live along the running waters and on the coast of the lake.
Especially after 1990, the populations of the towns in the basin have risen
rapidly because of migrations from rural to urban centres; however, enough
urban infrastructures have not been able to be made up parallel to this rapid
population growth. Urban wastes have generally been discharged into the lakes
and streams without being refined. This situation causes a serious
301
environmental pollution in the basin. The water pollution is most seen on the
coasts of Tatvan, Van, Adilcevaz and Gevaş.
Key Words: Lake Van, water pollution, Lake Van Basin, waste waters.
GİRİŞ
Çevre sorunu ve kirlilik olayı, son yıllarda dünyanın en önemli sorunlarından
birisi hâline gelmiştir. Bir tarafta dünya nüfusunun hızla artması, diğer tarafta
insanların istek ve tüketimlerinin artması ve ayrıca sanayinin gelişmesi,
yeryüzündeki doğal kaynaklar üzerinde büyük bir baskı oluşturmaya
başlamıştır. Özellikle sanayinin gelişmesi ve artan tüketim çılgınlığı,
yeryüzünde ciddi çevre sorunlarını da beraberinde getirmiştir. Çevre kirliliği ise
doğanın temel fiziksel unsurları olan hava, su ve toprak üzerinde olumsuz
etkilerin oluşmasıyla ortaya çıkan ve canlıların hayati aktivitelerini olumsuz
yönde etkileyen her türlü çevre sorunu olarak ifade edilmektedir (Topbaş ve
Diğ., 1998: 3).
Su kaynakları, özellikle okyanuslar, denizler, göller ve akarsular günümüzde
çoğunlukla alıcı veya uzaklaştırıcı ortamlar olarak görülmekte, bu da
yeryüzündeki su kaynaklarının kirlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Su
kaynaklarını kirleten unsurlar arasında ise; bakteriler, virüsler ve diğer hastalık
yapıcı canlılar, organik maddeler, endüstri atıkları, yağlar, sentetik deterjanlar,
radyoaktif maddeler, pestisitler, yapay organik kimyasal maddeler, anorganik
tuzlar, yapay ve doğal tarımsal gübreler ile atık ısı bulunmaktadır. Suyun içinde
bu maddelerden az veya çok bulunması o su kalitesini etkilemekte, ve
dolayısıyla suyun kullanım şeklini belirlemektedir. Su kalitesi üzerinde etkili
olan faktörler havzanın jeolojik ve morfolojik yapısı, hidrolojik döngü
(buharlaşma, yoğunlaşma, yağış ve sızma) ve bitki örtüsüdür (Çetinkaya,
2003: 2).
Van Gölü ve Drenaj Alanı Hakkında Genel Bilgiler
Türkiye’nin doğusunda yer alan Van Gölü, ülkenin en büyük gölüdür. Suları
tuzlu olan göl, 3.626 km² yüzey alanı, maksimum 451 m derinlik, 607 km³ su
hacmi ve 12.522 km² drenaj alanına sahiptir (Kempe ve Diğ., 1978: 30). Gölün
drenaj alanının büyük bir kısmı Van il sınırları içerisinde kalır. Gölün
güneybatıdaki Tatvan koyu ile kuzeydoğudaki Bendimahi Çayı ağzı arasındaki
uzunluğu 128 km, kuzeyde Arin Gölü ile güneyde Gevaş kıyıları arasındaki
genişliği ise yaklaşık 54 km’dir. Göl, deniz seviyesine göre 1.649 m yükseklikte
bulunmaktadır. Dışa akışı olamadığı için gölün suyu yüksek oranda tuz (% 2,2)
içerir ve en fazla NaCl (% 38.2), Na2CO3 (% 25.4), Na2SO4 (% 16.1),
NaHCO3 (% 14.0), KCI (% 4.5), MgCO3 (% 1.5), CaCO3 (% 0,08), LiCl (%
0.04), S1Co3 (% 0.005), Ca3 (PO4)2 (% 0.003) bulunur (Anonim, 1998: 31).
Dünyanın muhtelif yerlerindeki kapalı göllerde olduğu gibi Van Gölü’nde de
su seviyesi, havzadaki iklim ve diğer çevresel şartlara bağlı olarak tarihî süreç
içinde sürekli değişiklikler göstermiştir. Seviye değişimlerinin zaman zaman göl
302
çevresindeki yerleşmelere, tarım alanlarına, limanlara, turizm tesislerine ve
yollara önemli ölçüde zarar verdiği de bilinmektedir.1
Havza içerisinde göle farklı miktarlarda su taşıyan çok sayıda (101 adet)
akarsu bulunmaktadır. Bunlardan 12 tanesi yıl boyunca akar ve uzun yıllık
ortalamalara göre göle yılda yaklaşık 2,5 hm³ su taşırlar. Günümüzde büyük
ölçüde sulama ve elektik üretimi amaçlı kullanılan bu akarsuların en önemlileri
Zilan, Deliçay, Bendimahi, Karasu ve Engil çaylarıdır (Şekil 1, bkz.: s. 500)
Genellikle havzanın doğu ve kuzeydoğusundaki akarsuların havzaları batı ve
güneydekilere oranla daha geniştir. Bu nedenle doğu ve kuzeydoğuda göle
boşalan akarsular güney ve batıdakilere oranla daha uzun boylu ve daha fazla su
taşırlar. Batıdan doğuya doğru genişleyen ve kabaca bir üçgeni andıran
havzanın çevresinde yükseltileri yer yer 3.500-4.000 metreyi aşan dağlar
bulunmaktadır. Havzanın kuzeyinde, Nemrut Dağı’yla başlayıp (2.935 m),
Süphan (4.058 m), Aladağlar (3.255 mm), Tendürek (3.315 m) ve Ağrı Dağı’na
(5.137 m) kadar uzanan alanda genç volkanik dağlar, güneyde
metamorfiklerden oluşan Güneydoğu Toroslar’ın uzantıları, doğuda ise İran
sınırına kadar uzanan alanda genç depolarla kaplı depresyonlar ve platoların yer
aldığı bir saha bulunur.
Havzada genel olarak yazları sıcak ve kurak, kışları yağışlı ve soğuk geçen
karasal bir iklim görülür. Ancak, gölün sıcaklıklar üzerindeki yumuşatıcı etkisi
nedeniyle kıyılarda görülen karasal iklim, havzanın yüksek kesimleri veya
havza dışındaki alanlar kadar; örneğin Muş ve Ağrı’daki kadar soğuk geçmez.
Yıllık ortalama sıcaklık Muş ve Ağrı’da 5,6 ºC iken, bu değerler göl kıyısındaki
istasyonlarda 8-9 ºC arasında değişir. Göl kıyısındaki sıcaklıklar, genellikle
havza dışındaki komşu bölgelere oranla 2-3 ºC daha yüksektir. Yaz aylarında
hava sıcaklığı ortalama 17-23 ºC arasında değişirken, göl yüzeyindeki su
sıcaklığı 16 ile 23 ºC arasında değişmektedir. Havzada yağış miktarı ise 380
mm ile 800 mm arasında değişir. Yağışın nispeten fazla düştüğü gölün
güneyindeki dar bir alan hariç, havza içerisinde ağaçsı bitki örtüsüne
rastlanılmaz.
Van Gölü kıyıları, gölün iklim üzerindeki ılımanlaştırıcı etkisi nedeniyle,
tarım ve yerleşme için oldukça uygun koşullara sahiptir. Bu nedenle havza
içinde Van, Erciş, Tatvan, Ahlat, Adilcevaz, ve Gevaş gibi nispeten büyük
nüfus barındıran şehir ve kasabalar göl kıyısında toplanmıştır. 2000 yılı
verilerine göre Van Gölü Havzası’nda yaklaşık 876.840 kişi yaşamaktadır ki bu
nüfus, ülke nüfusunun yaklaşık % 1,3’üne karşılık gelmektedir. Van gölü
havzasında yaşayan nüfusun % 21’i Bitlis, % 79’u ise Van il sınırları içinde
yaşamaktadır. Havzada yaşayan toplam nüfusun yaklaşık % 77’si (675.118 kişi)
akarsu boyları ve Van Gölü kıyısında yaşamaktadır. Özellikle, 1990 dan sonra
göl kıyısındaki kentlere, bölgedeki kırsal alanlardan yoğun bir göç hareketi
1
Daha fazla bilgi için bkz.: Yıldız ve Deniz 2005: 15-32.
303
olmuştur. Bu durum, kıyıdaki kentlerde başta sosyal ve çevresel olmak üzere
birçok sorunu da beraberinde getirmiştir.
Havza nüfusunun, aritmetik projeksiyon yöntemiyle yapılan hesaplamaya
göre, 2010 yılında 1.015.912’ye, 2020 yılında ise 1.177.728’e ulaşacağı tahmin
edilmektedir.
Van Gölü Havzası’nda Su Kirliliği ve Dağılımı
Su kirliliğinin saptanmasında, çeşitli parametreler dikkate alınabilmektedir.
Ancak, Van Gölü Havzası’ndaki su kirliliğinin konu edildiği bu çalışmada, göl
için sadece koliform bakterisi ve katı atıklar (fizikî kirlilik), akarsular için ise
örnek olarak Akköprü Deresi’ndeki sıcaklık, pH, sertlik, magnezyum, nitrit,
nitrat, fosfor, oksijen, klorür, karbonat, alkalite ve amonyum azotu gibi
parametreler dikkate alınmıştır.
Van gölü suyu yüksek oranda tuz ve soda içerdiği için göl suyu sulama ve
kullanma amacıyla kullanılmaz, genellikle ulaşım, balıkçılık ve yüzme amaçlı
kullanılır. Gölün balıkçılık açısından da çeşitliliğe sahip olduğu söylenemez.
Göl suyunun kimyasal bileşimi ve sıcaklığı gölde sadece bir tür balığın
(İnciKefali-chalcalburnus tarichi) yaşamasına imkân sağlamaktadır. Yüzme ve
su sporları açısından ise su kalitesini belirleyen en önemli faktör, su içerisindeki
bakterilerdir. Sağlık açısından belli bir kriter olmamakla birlikte, 100 mililitre
suda 1000’den fazla kolibasili olan sularda yüzenler, bulaşıcı hastalık kapma
riskiyle karşı karşıya kalırlar (Kışlalıoğlu ve Berkes, 1994: 306). Kolibasili
sayısı arttıkça hastalık olasılığı da artmaktadır. Kolibosili miktarı yere ve
zamana göre değişmektedir. Van Gölü’nün muhtelif yerlerinde farklı
zamanlarda alınarak yapılan su analiz sonuçları da bunu açıkça göstermektedir
(Tablo 1, Şekil 2, bkz.: s. 500)
Tablo 1: Van Gölü Kıyılarında Koliform Dağılımı ve Mevsimlere göre
Değişim Oranları (100 ml./Adet)
Su örneğinin alındığı yer adı ve
istasyon numarası (. )
(1) İskele (Van)
(3) Kampüs
(2) Bardakçı köyü
(4) Mollakasım köyü sahili
(5) Ayanis sahili
(6)Tuzla (Van-Erciş yolu üzeri)
(7) Karahan köyü (Muradiye)
(8)Bendimahi köprüsü (Muradiye)
(9)Akçıra köyü (Adilcevaz)
Koliform
Su örneğinin alındığı yer adı
sayısı
ve istasyon numarası
Yaz
Kış
M.
M.
2100 1100 (10) Adilcevaz sahil parkı
2300
300 (11) Ahlat sahil parkı
1600
300 (12) Sarıkum köyü (Tatvan)
600
0 (13) Tatvan sahili
0
0 (14) Güzelkonak (Gevaş)
1100
700 (15) Akdamar iskelesi
1500 3600 (16) DSİ kampı (Gevaş)
4600
600 (17) Elektrik sant. (Edremit)
3600
900 (18) Edremit belediye parkı
Koliform sayısı
Yaz
M.
1600
2000
1600
5300
2300
300
700
1600
400
Kış M.
1600
700
300
300
600
100
300
600
700
Van Gölü’nün dışarıya akışının bulunmaması ve dolayısıyla kendini
yenileyememesi nedeniyle, içine düşen her atık, gölde kirlilik yaratmaktadır.
Burada oluşan kirliliği, biyolojik ve fizikî kirlilik olmak üzere iki gruba ayırarak
ele alabiliriz. Göldeki her iki kirlilikte, sürekli artmaktadır. Özellikle biyolojik
304
kirlilik, yaz mevsiminde gölün birçok noktasında insan sağlığını tehdit
edebilecek boyuta ulaşmıştır. Sudaki biyolojik kirliliğin göstergesi olan
koliform ve kolibasili (Echeria coli) bakterisi, inceleme yapılan bütün kıyılarda
az veya çok görülmektedir. İnsanlarda idrar yolu ve birçok sindirim sistemi
hastalıklarına neden olan kolibasili ve koliform oranları göl suyunda 0 ile 5.300
arasında değişmektedir. En fazla görülen yerler Tatvan şehri sahili, Bendimahi
Çayı’nın ağız kısımları, Yüzüncü Yıl Üniversitesi sahillerinden Edremit’e kadar
uzanan Van kıyıları, Gevaş, Ahlat, Adilcevaz ve Erciş ilçe merkezlerinin
kıyıları ile akıntının fazla olmadığı korunaklı kıyılardan Akçıra, Çelebibağı ve
Göründü köyü kıyılarıdır. Görüldüğü gibi kirliliğin yüksek olduğu alanların
tamamı kıyıdaki yerleşim alanlarına, özellikle de şehirlerin kıyılarına karşılık
gelmektedir. Bu durum, büyük ölçüde kıyılardaki yerleşmelerin, kanalizasyon
atıklarını kısmen veya tamamen göle boşaltmalarıyla alakalıdır. Gölde biyolojik
kirliliğin az olduğu veya hiç görülmediği alanlar ise, genellikle yerleşmelerin
uzağındaki bakir alanlardır. Ancak, bu tür kıyılarında (kirlenme trendinin
davam etmesi durumunda), zamanla kirlenmesi kaçınılmaz hâle gelecektir.
Çünkü, herhangi bir kıyı yerleşmesinden göle boşaltılan atıklar sadece o
yerleşmenin kıyılarını değil, aynı zamanda rüzgâr ve akıntılarla sürüklenerek
yerleşmelerin çok uzağındaki kıyıların da kirlenmesine neden olmaktadır.
Göl suyundaki kolibasili oranı, yazın sıcaklıkla ve atıksu miktarındaki artışla
birlikte artmakta, kış aylarında ise hem atık miktarında hem de sıcaklıklardaki
düşüş nedeniyle azalma görülmektedir (Tablo1). Yani göl ve akarsulardaki
kolibasili oranı, sıcaklık ve atık su boşalımıyla doğru orantılı olarak azalıp
çoğalmaktadır. İçerisinde geçtiği yerleşmelerin atık sularını taşıyan akarsularda,
yaz mevsiminde bakteri üremesi göl suyuna oranla daha hızlı
gerçekleşmektedir. Çünkü, göl suyu yüksek oranda tuz ve soda içerdiğinden
bakteriler için uygun üreme ortamı sağlamamaktadır. Örneğin yaz mevsiminde,
Bendimahi Çayı üzerinde kolibasili miktarı 4.600’ü bulurken, aynı akarsuyun
göle döküldüğü yerin yakınındaki göl suyunda bu sayı 1.500’lere kadar
düşmektedir. Kış mevsiminde ise tam tersi bir durum yaşanmaktadır.
Van Gölü Havzası’nda gerek akarsular, gerekse göl suyunun kalitesine
yönelik düzenli analizler şimdiye kadar yapılmamıştır. Bu nedenle, havzadaki
su kalitesinin ne yönde değiştiğine dair elimizde herhangi somut bir veri
bulunmamaktadır. Sadece Van kenti içinden geçerek Van Gölü’ne boşalan
Akköprü Deresi’nde yapılan bir araştırmaya (Cantürk, 2007) dair bazı bilgiler
bulunmaktadır. Düzensiz bir rejim gösteren Akköprü deresi evsel, tarımsal ve
sanayi atıklarının karışması sonucu hızlı bir kirlenme sürecine girmiştir.
Derenin su kalitesi, analizi yapılan parametreler açısından (sıcaklık, pH,
Çözünmüş oksijen, oksijen doymuşluğu, klorür, amonyum azotu, nirit, nitrat
azotu ve fosfor) kıta içi su kaynakları kalite sınıflaması kriterlerine göre
değerlendirildiğinde, genellikle I. ve II., fosfor için II-III., nitrit için ise IV. su
kalite sınıfına dâhil edilebilmektedir (Tablo 2). Buna göre dere suyu genel
itibarıyla az kirlenmiş, fosfor için kirlenmiş, nitrit açısından ise aşırı kirlenmiş
305
durumdadır (Cantürk, 2007: 61). Nitrit değerinin bu kadar fazla olması, dereye
bol miktarda insan ve hayvan dışkısıyla birlikte organik madde girişinin
olduğunu göstermektedir.
Tablo 2: Van Gölü’ne Boşalan Akkörü Deresi’nin Su Kalite Değişimi
Parametre
Su Sıcaklığı
Elektriksel İletkenlik
Yıllık ortalama değerler
pH
Klorür (Clˉ)
Kalsiyum Ca+2
Magnezyum Mg +2
Karbonat-Bikarbonat (CO3-HCO3)
Toplam sertlik (CaCO3 )
Alkalite (CaCO3)
Oksijen doymuşluğu
Nitrit (NO2)
Nitrat (NO3-)
Amonyum Azotu (NH4-N)
Fosfor (Ortofosfat PO4-)
Kalite
12,3 (ºC)
692 (μmhos/cm)
I.
8,28 (mg/lt)
44,77 (mg/lt)
100 (mg/lt)
66,03 (mg/lt)
391,67 (mg/lt)
474 (mg/lt)
321,08 (mg/lt)
8,24 (mg/lt)
0,07 (mg/lt)
8,0 (mg/lt)
0,214 (mg/lt)
0,11 (mg/lt)
I. -II.
I.
I.
IV.
II.
II-III.
II.
Kaynak: Cantürk, 2007’den derlenmiştir.
Van Gölü Havzası’nda, özelliklede Van Gölü’nde, biyolojik kirlilikten
başka, plastik poşetler, petşişeler, cam kırıkları, bez parçaları ve çeşitli metal
kutuların yarattığı fiziki kirlilik de önemli boyutlara ulaşmıştır. Bu tür kirliliğin
en fazla görüldüğü yerler göl çevresindeki yerleşmelerin kıyıları, özellikle de
şehirlerin içerisinden geçerek, göle boşalan derelerin ağız kısımlarıdır (Deniz,
O., 2003: 150). Katı atıklardan özellikle plastikler, uzun süre çürümeden
kalması nedeniyle çevrede en fazla göze çarpan kirletici durumundadır.
Kentlerin içinden geçen devreler, havzada atıkların uzaklaştırılmasında bir
taşıyıcı gibi kullanılmaktadır. Yöre halkında yeteri kadar çevre bilincinin
oluşmaması ve atıkların görevliler tarafından zamanında toplanmaması da katı
ve sıvı atıkların derelere boşaltılmasında etkili olmaktadır.
Dereler vasıtasıyla yerleşim alanlarından çaylara ve göle taşınan atıklar,
sadece akarsu ağızları veya kentlerin kıyılarını değil, dalga ve akıntılarla
sürüklenerek kentlerin uzağındaki kıyılarında kirlenmesine neden olmaktadır.
Ancak katı atıkların yarattığı kirlilik açısından göl çevresindeki en şanssız
alanlar, atıkların yeterince akıntılar tarafından kıyıdan uzaklaştırılamadığı Van
ve Tatvan gibi kentlerin yer aldığı koylardır. Özellikle, Van Gölü çevresinde bu
iki kentin kıyıları katı atıkların depolandığı bir birikim sahasına dönüşmüş ve
dolayısıyla bu alanlardaki plajlar fonksiyonunu tamamen kaybetme aşamasına
gelmiştir. Çünkü göl içinde depolanan atıkların ve balçığın doğal yollarla
temizlenmesi, yani akıntı ve dalgalarla uzaklaştırılması mümkün olmamaktadır.
Beşerî müdahalelerle temizlenmesi ise, yüksek maliyet nedeniyle şu aşamada
çok zor görülmektedir. Ayrıca göl çevresindeki pek çok alanda, özellikle
kentlerin kıyılarında, organik atıkların neden olduğu yosunlaşma da hızla
artmaktadır.
306
Kirlilik Kaynakları ve Nedenleri
Van gölü havzasında su kaynaklarının kirlenmesinde pek çok faktör etkili
olmaktadır. Bunların başında havzada hızlı nüfus artışı ve kentleşme
hareketlerine bağlı olarak akarsu ve göl kıyısındaki kentlerin plansız ve
gelişigüzel bir şekilde kentsel altyapıdan yoksun olarak alansal büyümesi
gelmektedir. Yaklaşık 350 bin kişinin yaşadığı ve havzanın merkezi durumunda
olan Van kenti de dâhil, hala konutların yaklaşık % 55’i kanalizasyon
şebekesine bağlı değildir ve bu tip evlerin atık suları ya fosseptiklere veya kent
içinden geçen derelere boşaltılmaktadır. Bu durum, yer altı sularının, içme
sularının, akarsuların ve Van Gölü’nün kirlenmesine de neden olmaktadır.
Havza’daki kentsel yerleşmelerin atık sularını arıtacak arıtma sistemleri de
her kentte bulunmamaktadır. Bugün havzadaki yerleşmelerden sadece Van ve
Erciş’in atıksu arıtma tesisi bulunmakta, ancak bu iki kentin arıtma tesisleri de
hem kapasite olarak yetersiz, hem de arıtma yöntemi açısından yetersiz
kalmaktadır. Adı geçen kentlerdeki arıtma tesislerinde genellikle çökertme,
daha az oranda ise biyolojik arıtma yapılmaktadır. Van kentine ait atıksu arıtma
tesisinin günlük arıtma kapasitesi 103.680 tondur. Bahar aylarında ve yağışlı
günlerde kanalizasyon şebekesine yağmur sularının karışmasıyla birlikte,
arıtmaya kapasitenin çok üzerinde su gelmekte, böyle durumlarda ise fazla sular
arıtmaya girmeden direk göle deşarj edilmektedir. Van Gölü ve havzadaki
akarsulara bir günde boşaltılan atıksu miktarı, (arıtma tesislerinde çıkanlar
dâhil) yaklaşık 205 bin ton, yıllık bazda ise 75 milyon tondur.
Van Gölü’nün kirlenmesine etki yapan bir diğer faktör, göldeki su seviye
yükselmesidir. Özellikle 1993-96 yıllarında meydana gelen anî seviye
yükselmesi sonucu göl kıyısındaki tarım alanları, iskeleler, yollar, turistik
tesisler, tarihî ve arkeolojik sit alanlarının yanı sıra kıyıdaki kentlerin
kanalizasyon sistemleri ile arıtma tesisleri de önemli ölçüde zarar görmüş, hatta
kıyıya yakın alanlardaki şebekeler tamamen çalışmaz hale gelmişti. Arada
geçen 10 yıla rağmen, sorun tümüyle çözülmüş değildir ve 70.000 nüfuslu
Tatvan kentinde olduğu gibi hala kıyıdaki birçok yerleşmede kanalizasyon
atıkları, hiçbir arıtmaya tabi tutulmadan direkt Van Gölü’ne boşaltılmaktadır.
Havzadaki su kaynaklarının kirlenmesinde etkili olan diğer bir faktör, daha
önce kısmen değinildiği gibi yerleşmelerin içinden geçen derelerin evsel ve
endüstriyel atıklarla kirletilmesidir. Özellikle kentlere temiz ve berrak olarak
giren dereler (Akköprü Kurubaş, Kirman ve Gevaş deresi gibi) içlerine dökülen
atıklar nedeniyle kirlenmiş ve bulanık olarak göle boşalmaktadırlar. İçlerine
atılan her türlü atıkları alarak göle taşıyan bu derelerin ağız kısımları, adeta bir
çöplüğe dönüşmüş durumdadır (Fotoğraf 1, bkz.: s. 501) Dalgalar vasıtasıyla
kıyı boyunca kumullar üzerine dağıtılan katı atıklar içinde uzun süre çürümeyen
çeşitli plastikler ve teneke kutulardan tarımsal ve hayvansal atıklara kadar her
şeyi görmek mümkündür. Gerek lağım suları, gerekse diğer kentsel atıkların
etkisiyle bu gün havzadaki büyük kentlerin kıyılarında göle girmek mümkün
307
olmamaktadır. Oysa bu alanlar, daha 30-40 yıl öncesine kadar Van Gölü’nün en
gözde plajları arasında yer alıyordu.
Göl, zaman zaman doğal rengini (turkuvaz) kaybederek gri ve yer yer açık
kahve rengine dönüşebilmektedir. Gölün kirlenerek renk değiştirmesinde,
kendisine pis su taşıyan derelerle birlikte, arıtıma tesislerinden çıkan suların
deşarj edilmesi ve ayrıca sel sularıyla çamur hâlinde gelen topraklar etkili
olmaktadır. Van Gölü’nün güneyindeki dağlık alan hariç, havzada ağaçsı bitki
örtüsü bulunmamaktadır. Koruyucu bitki örtüsünün zayıf olması nedeniylede
de, her yıl eski göl depolarından oluşan falezli kıyılardan ve kıyı gerisindeki
alanlardan tonlarca toprak, dalga aşındırması veya akarsu aşındırması sonucu
göle taşınmaktadır. Bu durum, göl suyunun doğal renginin değişmesine neden
olan bir diğer faktör olarak karşımıza çıkmaktadır.
Van Gölü Havzası’nda gerek göl gerekse akarsuların kirlenmesinde rol
oynayan başka etkenlerde bulunmaktadır. Göle sıfır noktada kurulan
yerleşmeler, dinlenme tesisleri ve çeşitli kurum ve kuruluşlara ait tesislerin
fosseptiklerinden göle su sızması, göl çevresindeki bazı çöplüklerden sızan
suların göl ve akarsulara karışması, kıyılardaki mesire ve piknik yerlerinde
bırakılan çöplerin bir şekilde göle karışması ve ayrıca ilkbahar ve yaz aylarında
gölden yün yıkanması bunlardan bazılarıdır.
Havzada sanayi yeterince gelişmemiştir. Bu nedenle, şuanda göl kirliliği
üzerinde sanayi tesislerinin etkisi, kentsel atıklar kadar ciddi değildir. Ancak,
son yıllarda gelişme gösteren sanayileşmeye karşın havzada gerekli önlemler
alınmadığı taktirde, gelecekte sanayinin de su kirliliği üzerindeki ciddi oranda
baskısının olacağı kaçınılmaz hale gelecektir. Bu gün, göl ve akarsuları kirleten
sanayi kuruluşları arasında Erciş Şeker Fabrikası, Van Oto ve Organize Sanayi
Sitesi, Van-Et ve Van Çimento Fabrikası bulunmaktadır.
SONUÇ
Sonuç olarak şunları söyleyebiliriz; Van Gölü çevresi tarımsal faaliyetler ve
yerleşme için bölgenin en uygun yerlerinden birisidir. Bu nedenle, akarsu
boyları ve göl kıyıdaki yerleşmelerin nüfusları hızla artmaktadır. Nüfusu artan
bu yerleşmelerde, nüfus artışına paralel olarak kentsel altyapı
oluşturulamadığından evsel ve sanayi atıkları büyük ölçüde göl veya akarsulara
boşaltılmaktadır. Su kaynaklarının korunmasına yönelik alınan önlemler ise çok
yetersizdir. Van Gölü’nün dışa akışının olmaması ve dolayısıyla kendisini
yenileyememesi nedeniyle göl, her geçen gün biraz kirlenmektedir.
Kirlilik kaynakları arasında lağım suları ve evsel katı atıklar ilk sırada
gelmektedir. Kentlerin içerisinde geçen dereler hariç, havzadaki akarsular Van
Gölü’ne oranla daha az kirlenmiştir. En çok kirletilen dereler, Van, Gevaş ve
Adilcevaz kentlerinin içerisinden geçenlerdir. Örneğin, Van kenti içinden geçen
Akköprü deresi su kalitesi açısından; sıcaklık, klorür ve oksijen doymuşluğu
açsından I., fosfor, amonyum azotu, nitrat ve pH açısından II., nitrit değerleri
308
açısından ise IV. sınıf kaliteye sahiptir. Bu değerler, derenin organik ve evsel
atıklar tarafından kirletildiğinin açık bir göstergesidir.
Van Gölü’ndeki kirliliğin en yoğun olduğu yerler arasında, atık boşaltılan
kentlerin kıyıları gelmektedir. Kolibasili değerleri Tatvan, Van ve Erciş koyları
ile göl çevresindeki ilçe merkezlerinin kıyılarının fazlaca kirlendiğini,
yerleşmelerin uzağında kalan alanların ise temiz kaldığını göstermektedir.
Su kaynaklarının korunması, daha sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevrenin
oluşturulması için havzada bir dizi önlemin alınması gerekmektedir. Bunları şu
şekilde sıralayabiliriz;
♦ Havzadaki en önemli çevresel sorunların başında, yerleşim alanlarındaki
kontrolsüz yapılaşmaya bağlı olarak kentlerin alansal genişlemesi ve yetersiz
altyapı sorunu gelmektedir. Havzadaki kentsel yerleşmelerin yaklaşık %
60’ında kanalizasyon sistemi yoktur ve atıklar fosseptiklere, kent içinden geçen
derelere veya sulama kanallarına, oradan da Van Gölü’ne boşaltılmaktadır. Bu
konuda öncelikle, havzadaki bütün kentlerin kanalizasyon sistemi ve atık su
arıtma tesislerinin bir an evvel faaliyete geçirilmesi gerekir. Ayrıca kentlerde
yağmur sularıyla kanalizasyon sularını toplayan şebeke birbirinden ayrılarak
arıtmaya gereksiz su girişi önlenmelidir. Bunlar yapılarken havzadaki kentlerin
nüfus artış hızları mutlaka dikkate alınmalı, aksi taktirde bir süre sonra
kurulacak tesisler yetersiz kalacak ve yeniden kapasite arttırılması zorunlu hale
gelecektir.
♦ Havzanın en önemli su kaynaklarından birisi olan Van Gölü’nün
korunması için, deniz kıyılarında uygulanan arazi kullanım yasaları, burada göl
içinde uygulanmalıdır. Çünkü göle sıfır noktada kurulan yapılar, bir tarafta
kıyıları betonlaştırırken, diğer tarafta kıyıları korumasız bırakmaktadır. Bu
nedenle göl kıyısından 100 m derinliğe kadar olan alanlara yapı yasağı
getirilmeli ve ayrıca bu kıyı kuşağının belli kurum veya şahıslara değil, bütün
halkın kullanımına açık hale getirilmesi gerekir.
♦ Şehir ve kasabaların içerisinden geçek göle dökülen dereler ıslah edilerek
kirlilik kaynağı olmaktan çıkarılmalıdır. Bütün bunların yanı sıra, gerek göl
gerekse akarsuların korunmasında halkın gönüllü desteğinin sağlanması ve
toplumsal bilincin arttırılmasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır.
Bu çalışmada ortaya konulan sorunlar ve onların çözümüne yönelik yapılan
öneriler, havzadaki kentsel ve su kaynaklarının korunmasına yönelik planlama
ve uygulamalarda dikkate alındığı taktirde, kanımızca daha sağlıklı ve
yaşanabilir bir çevrenin oluşturulmasına katkı yapacaktır.
KAYNAKÇA
Anonim (1998), Cumhuriyet’in 75. Yılında Van, Van Valiliği Kültür
Varlıklarını Araştırma, Derleme, Tanıtma ve Yayınlama Merkezi, Van.
309
Cantürk, N., (2007), Van Gölü’ne Dökülen Akköprü Deresi Su
Kalitesinin İncelenmesi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü
yüksek Lisans Tezi, Van.
Çetinkaya, O., (2003), “Su kalitesi”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Ziraat
Fakültesi Su Ürünleri Bölümü Ders Notları, Van.
Çevikbaş, R., (1991), “Çevre Sorunlarının Hava, Su, Toprak ve Canlılar
Üzerine Etkileri”, Tabiat ve İnsan Dergisi, Yıl 25, Sayı: 1.
Deniz, O. and Yıldız, M. Z. (2007), “The Ecological Consequences of Level
Changes in Lake Van”, Water Resources, 2007, Vol. 34, No. 6, pp. 707-711.
Deniz, O., (2002), Tatvan’ın Şehirsel Fonksiyonları, Etki Bölgesi ve
Şehir İçi Arazi Kullanılışı, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Yayınlanmamış Doktora Tezi, Erzurum.
-----, (2003), “Van Kentinde Gözlenen Bazı Çevre Sworunları ve Alınması
Gereken Önlemler” Doğu Coğrafya Dergisi, Sayı: 9, 143-169.
Deniz, O.-Doğu, A. F., (2004), “Van Gölü Kıyılarındaki Doğal Plajlar ve
Onları Tehdit Eden Doğal Faktörler”, I. Van Gölü Havzası Sempozyumu
Bildirisi, Haziran 2004, Van.
Kempe, S. - Khoo, F. and Gürleyik, Y., (1978), Hydrography of Lake Van
and its drainage area. In: Degens, E. T. and Kurtman, F. (Eds.), The Geology
Lake Van, M. T. A. Press, No. 169, pp. 30-44.
Kışlalıoğlu, M. ve Berkes, F, (1994), Ekoloji ve Çevre Bilimleri, Remzi
Kitapevi, 2. Baskı, İstanbul.
Mater, B.-Gönençgil, B.-Turoğlu, H., (1996), “Kıyı Alanları Yönetimi ve
Planlamasına Bir Örnek” Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama
Merkezi Sempozyumu, 21. Yüzyıla Doğru Türkiye 15-19 Nisan 1996,
Ankara.
Özler, H. M, (2002), “Hidrochemistry and Salt-Water Intrusion in The Van
Aquifer, East Turkey”, Environmental Geology, Vol. 43, No: 7, P. 759-775.
Topbaş, M. T.-Brohi, R.-Karahan, R., (1998), Çevre Kirliliği, Çevre
Bakanlığı Yayını, Ankara.
Uslu, O. ve Türkman, A., (1987), Su Kirliliği ve Kontrolü, T.C.
Başbakanlık Çevre Genel Müdürlüğü Yayınları Eğitim Dizisi 1, Ankara.
Yıldız, M. Z., Deniz, O., (2005), “Kapalı Havza Göllerinde Seviye
Değişimlerinin Kıyı Yerleşmelerine Etkisi: Van Gölü Örneği”, Fırat
Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 15, Sayı: 1, ss. 15-31.
Özdemir, M. A., (2001), “Güneydoğu Anadolu Bölgesi Çevre Sorunları”
TMMOB Makine Mühendisleri Odası II. GAP ve Sanayi Kongresi, 29-30
Eylül 2001, Elazığ.
310
KÜRESEL ISINMA VE TURİZM ÜZERİNE OLASI ETKİLERİ
DURGUN*, Ayşe-MEMİŞOĞLU, Dilek**
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Küresel ısınmaya bağlı iklim değişikliği; kara ve deniz buzullarının erimesi,
deniz seviyesinin yükselmesi, iklim kuşaklarının yer değiştirmesi, şiddetli hava
olayları, kuraklık, erozyon ve salgın hastalıkların oluşması gibi sonuçlar
doğurmaktadır. Küresel ısınma ve iklim koşullarındaki değişiklikler çeşitli
çevre sorunlarına neden olmakta ve birçok sektörü etkilemektedir.
Küresel ısınmayla birlikte ortaya çıkan iklim değişikliğine bağlı çevre
sorunlarının etkilediği sektörlerden biri de turizmdir. Turizmin önemli bir
kaynağı olan çevre, son yıllardaki hızlı iklim değişikliğinden etkilenmektedir.
Bu çalışmada, güncel konular arasında yer alan turizm ile iklim değişikliği
ilişkisi ele alınmış, iklim değişikliğinin turizm ile etkileşimi, olumlu ve olumsuz
yönleri ile irdelenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Çevre, küresel ısınma, iklim değişikliği, turizm.
ABSTRACT
Global Warning and its Possible Effects on Tourism
The changes the melting of the snow veil, the melting of the glaciers, the rise
of the sea level, the changes of the climate zones, the frequent constitution of
violent weather conditions and floods and drougt, erosion, epidemic deseases,
due to the global warming in climate may have important consequences. Global
warming and the changes in climate cause different environmental problems
and affect a lot of sectors.
One of the important sectors which have been affected by environmental
problems caused by changes in climate as a result of global warming is tourism.
The environment, a significant source of tourism, has been effected by the rapid
changes in climate lately. Additionally the interaction of climate changes with
tourism and its positive and negative aspects have been discussed in this study.
Key Words: Environment, global warming, climate change, tourism.
*
Araş. Gör., Süleyman Demirel Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü, 32260 Isparta/TÜRKİYE.
e-posta: [email protected]
**
Araş. Gör., Süleyman Demirel Üniversitesi, Kamu Yönetimi Bölümü, 32260 Isparta/ TÜRKİYE.
e-posta: [email protected]
311
GİRİŞ
Dünyadaki doğal dengeler, belirli dönemlerde, çeşitli nedenlerle değişim
göstermektedir. Bu durum doğal etkenlere bağlı olabileceği gibi insan
faktöründen de kaynaklanabilmektedir. İnsan faktörüne bağlı değişim özellikle
Sanayi Devriminden sonra hızlanmış ve CO2, metan gazı, azot gibi belirli
gazların atmosferde yoğunlaşmasına neden olmuştur. Atmosferde sera gazı
salınımındaki bu artış ise küresel ısınmayı tetiklemiştir.
Küresel ısınmaya bağlı olarak ortaya çıkan iklim değişikliği farklı biçimde
ve değişik boyutlarda ekolojik sistemleri, toplumları ve onların sosyo-ekonomik
koşullarını etkilemektedir. Küresel ısınma, deniz seviyesinin yükselmesine,
sıcaklıkların artmasına, kuraklık ve sellerin oluşmasına, buzulların erimesine,
birtakım salgın hastalıkların ortaya çıkmasına ve dünyadaki bazı canlı türlerinin
yok olmasına kadar geniş bir etki alanına sahiptir. Ekolojik sistemde meydana
gelen bu tür değişimler, toplumları da oluşan yeni durumla baş etme ve bu
duruma uyum sağlama noktasında yönlendirmektedir.
Etkileri itibarıyla sınır tanımayan küresel ısınmanın turizm sektöründe de
bazı değişmelere yol açması beklenmektedir. Gerek küresel turizm gerekse de
yerel turizm iklim değişikliğinden önemli oranda etkilenme potansiyeline
sahiptir. Çünkü uygun iklim şartları tüm turizm aktiviteleri için önemlidir ve bu
nedenle turistlerin tercihlerini etkilemede ilk sıralarda yer almaktadır. Ancak
artan sıcaklıklar bir yandan buzulların eriyerek deniz seviyesinin yükselmesine
ve böylece bazı turizm adalarının yok olmasına yol açabilecek, diğer yandan da
turizm için ideal olan sıcaklığın kaybolmasına neden olabilecek niteliktedir. Bu
durum, Akdeniz ve Avrupa ülkelerinde olan turizm önceliğinin farklı bölgelere
kaymasını beraberinde getirecektir. Benzer şekilde sıcaklıkların artması kış
turizmini de etkileyerek bu turizmin yapıldığı bölgelerde iklim şartlarını
olumsuz yönde etkileyebilecektir. Dolayısıyla, küresel ısınma doğrudan
turizmdeki seyahat kararlarını etkileyecek ve turist hareketlerinin farklı
bölgelere kaymasına sebep olabilecektir. Dolaylı olarak da turizm aktiviteleri
üzerinde etki yaparak deniz ve güneş turizminden doğa turizmine doğru bir
kayma yaratabilecektir.
Bu çalışmada, öncelikli olarak küresel ısınma kavramı üzerinde durulacaktır.
Bu doğrultuda küresel ısınmanın nedenleri, etkileri ve muhtemel sonuçları ele
alınacaktır. Ardından küresel ısınmanın turizm üzerindeki olası etkileri ile
turizmin küresel ısınmayı tetikleyen yönleri üzerinde durulacaktır.
1. Küresel Isınma ve İklim Değişikliği
Son yıllarda çevre alanında ortaya çıkan temel sorunların başında küresel
ısınma ve buna bağlı olarak ortaya çıkan olumsuz etkiler, özellikle de iklim
değişikliği gelmektedir. Sanayi Devrimi’yle birlikte sera gazlarının
atmosferdeki konsantrasyonlarında sürekli bir artış meydana gelmekte, insan
faaliyetleri sonucunda meydana gelen bu artış iklim sisteminin doğal dengesinin
giderek bozulmasına neden olmaktadır.
312
Küresel ısınma günümüzde sanayi devriminden sonra artan insan
etkinlikleri, özellikle fosil yakıt tüketimleri ve atmosfere verilen çeşitli yabancı
atıklardan (karbondioksit (CO2), metan (CH4), kloroflorokarbon (CFC) içerikli
gazlar, partiküller) kaynaklanan “sera etkisi” artışı ile açıklanmaya
çalışılmaktadır (Nişancı, 2007: 89).
1.1. Doğal Sera Etkisi
Yeryüzündeki yaşam biçimleri için vazgeçilmez bir ortam olan atmosfer,
temel olarak birçok gazın karışımından oluşmaktadır. Bu gazların başında %
78.08’lik oranla azot (N) ve % 20.95’lik oranla oksijen (O) gelmektedir. Bu
gazlar temiz ve kuru hava hacminin % 99’unu oluşturmaktadır. Kalan yaklaşık
% 1’lik kuru hava bölümü, etkisiz bir gaz olan argon (Ar) (% 0.93) ile
nicelikleri çok küçük olan bazı eser gazlardan oluşmaktadır.
Atmosferdeki birikimi çok küçük olmakla birlikte, önemli bir sera gazı olan
karbondioksit (CO2) ise % 0.0377 oranı ile dördüncü sırada yer almaktadır.
Doğal sera gazlarının en önemlileri, başta en büyük katkıyı sağlayan su buharı
(H2O) ve karbondioksit (CO2) olmak üzere, metan (CH4), diazotmonoksit (N2O)
ve ozon (O3) gazlarıdır.
Sera etkisi iklim sistemi için önemli olan doğal etmenlerin başında
gelmektedir. Bitki seraları kısa dalgalı güneş ışınımlarını geçirmekte, buna
karşılık uzun dalgalı yer (kızıl ötesi ya da termik) ışınımının büyük bölümünü
tutmaktadır. Sera içinde tutulan termik ışınım seranın ısınmasını sağlayarak,
hassas ya da ticari değeri bulunan bitkiler için uygun bir yetişme ortamı
oluşturmaktadır. Atmosfer de benzer bir davranış sergilemektedir. Bulutsuz ve
açık bir havada, kısa dalgalı güneş ışınımının önemli bir bölümü, atmosferi
geçerek yeryüzüne ulaşmakta ve orada emilmektedir. (Şekil 1). Bununla
birlikte, Yerküre’nin yüzeyinden salınan kızıl ötesi ışınımının bir bölümü, uzaya
kaçmadan önce çoğunluğu alt atmosferde (troposfer) bulunan ışınımsal olarak
etkin sera gazlarınca emilmekte ve sonra tekrar salınmaktadır (Türkeş, 2007:
43-44).
Enerji akımlarının nicelikleri dikkate alındığında, gelen güneş ışınımının
(342 Wm-2) yaklaşık % 31’inin (107 Wm-2) yüzeyden, atmosferdeki
aerosol’lerden ve bulut tepelerinden yansıyarak uzaya geri döndüğü görülür
(Şekil 1). Bu yüzden, Yerküre’nin ortalama albedosu yaklaşık % 31 ve güneş
ışınımının net girdisi % 69’dur (235 Wm-2). Gelen net güneş ışınımının,
yaklaşık üçte ikisi (168 Wm-2) yüzey ve üçte biri (67 Wm-2) atmosferce emilir.
Güneş enerjisinin Yerküre/atmosfer sisteminde tutulan bu % 69’luk bölümü,
iklim sistemini oluşturan ana bileşenlerce (atmosfer, hidrosfer, litosfer ve
biyosfer) emilir ve onların ısınmasını sağlar. Sonuç olarak, güneş ışınımının
net girdisi (235 Wm-2), kızılötesi yer ışınımının net çıktısı (235 Wm-2) ile
dengelenir (Şekil 1).
313
Yeryüzü, sera etkisi sayesinde, bu sürecin bulunmadığı ortam koşullarına
göre yaklaşık 33 °C daha sıcaktır. “Atmosferdeki gazların gelen güneş ışınımına
karşı geçirgen, buna karşılık geri salınan uzun dalgalı yer ışınımına karşı çok
daha az geçirgen olması nedeniyle, Yerküre’nin beklenenden daha fazla
ısınmasını sağlayan ve ısı dengesini düzenleyen doğal süreç” sera etkisi olarak
adlandırılır (Türkeş, 2007: 44).
Şekil 1: Sera etkisinin şematik gösterimi (WHO, 1996).
1.2. Kuvvetlenen Sera Etkisi
Atmosferde bulunan antropojen (insan kaynaklı) sera gazı birikimlerinde
sanayi devriminden günümüze kadar gözlenen artış devam etmektedir. Sera gazı
salınımlarında ülkelerin ekonomik kalkınmışlık durumu, sanayi ve ulaştırmanın
büyüklüğü, büyüme hızları, nüfusları ve nüfus artış hızları, enerji kullanımı ve
sanayide kullanılan modern teknikler başlıca rolü oynamaktadır (Uzmen, 2007:
121). 1750 yılından beri, CO2, CH4 ve N2O birikimlerindeki artış sırasıyla % 30,
% 145 ve % 15 oranlarında gerçekleşmiştir. CO2 emisyonlarındaki
(salımlarındaki) insan kaynaklı artışların şimdiki hızıyla sürdürülmesi
durumunda, sanayi öncesi dönemde yaklaşık 280 ppmv, 1994’te 358 ppmv olan
CO2 birikiminin 21. yüzyılın sonuna kadar 500 ppmv’ye ulaşacağı
öngörülmektedir. Sera gazı birikimlerindeki bu artışlar, Yerküre’nin uzun
dalgalı ışınım yoluyla soğuma etkinliğini zayıflatarak, Yerküre’yi daha fazla
ısıtma eğilimindeki bir pozitif ışınımsal zorlamanın oluşmasını sağlamaktadır.
Yer/atmosfer sisteminin enerji dengesine yapılan bu pozitif katkı, artan ya da
kuvvetlenen sera etkisi olarak adlandırılmaktadır. Bu ise, yerküre
atmosferindeki doğal sera gazları (H2O, CO2, CH4, N2O ve O3) yardımıyla yüz
milyonlarca yıldan beri çalışmakta olan doğal sera etkisinin kuvvetlenmesi
anlamına gelmektedir. Artan sera etkisinden kaynaklanabilecek bir küresel
ısınmanın büyüklüğü, her sera gazının birikimindeki artışın boyutuna, bu
gazların ışınımsal özelliklerine, atmosferik yaşam sürelerine ve atmosferdeki
314
varlıkları sürmekte olan öteki sera gazlarının birikimlerine bağlıdır (TürkeşSümer-Çetiner; 2000: 4).
1.3. İklim Değişikliği
İklim, “yeryüzünün herhangi bir yerinde uzun yıllar boyunca yaşanan ya da
gözlenen tüm hava koşullarının ortalama özelliklerinin yanı sıra, onların oluşma
sıklıklarının zamansal dağılımlarının, gözlenen ekstrem (aşırı, uç) değerlerin,
şiddetli olayların ve tüm değişkenlik tiplerinin bireşimi” biçiminde tanımlanır.
Hava ve iklim, insan etkinliklerini, refahını ve sağlığını çok değişik yollardan
etkiler. İnsanoğlu, yüzyıllar boyunca, barınaklarını, yiyecek ve enerji
üretimlerini genel olarak iklim ve çevre koşullarıyla uyumlu bir yaşam tarzı
yaratmak için düzenleme ve kendisini bu kaynağa uyarlama çabası içinde
olmuştur (Türkeş, 2007: 40).
İklim değişiklikleri, jeolojik devirlerde özellikle buzul hareketleri ve deniz
seviyesindeki değişimler yoluyla söz konusu olmuş ve yalnız dünya
coğrafyasını değiştirmekle kalmamış, ekolojik sistemlerde de kalıcı
değişiklikler oluşturmuştur. Sanayi devrimiyle birlikte ise, iklimdeki doğal
değişebilirliğe ek olarak, ilk kez insan etkinliklerinin de iklimi etkilediği yeni
bir döneme girilmiştir (Türkeş, 2003: 268; Öztürk, 2002: 48-49). Bu dönemden
itibaren, özellikle fosil yakıtların yakılması, arazi kullanımı değişiklikleri,
ormansızlaşma ve sanayi süreçleri gibi insan etkinlikleri sonucunda atmosfere
salınan sera gazlarının atmosferdeki birikimleri hızla artmıştır. Bu ise, doğal
sera etkisini kuvvetlendirerek, şehirleşmenin de katkısıyla, dünyanın yüzey
sıcaklıklarının artmasına neden olmuştur ve olmaktadır. Bu nedenle,
günümüzde iklim değişikliği, sera gazı birikimlerini arttıran insan etkinlikleri
dikkate alınarak da tanımlanabilmektedir. Küresel ısınmaya yol açan sera
gazları; esas olarak, fosil yakıtların yakılması (enerji ve çevrim), sanayi (enerji
ilişkili; kimyasal süreçler ve çimento üretimi, vb. enerji dışı), ulaştırma, arazi
kullanımı değişikliği, katı atık yönetimi ve tarımsal (enerji ilişkili; anız yakma,
çeltik üretimi, hayvancılık ve gübreleme vb. enerji dışı) etkinliklerden
kaynaklanmaktadır (Türkeş, 2003: 268).
İklim değişikliği, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve
Sözleşmesi’nin 1. maddesinde “karşılaştırılabilir bir zaman periyodunda
gözlenen doğal iklim değişikliğine ek olarak, doğrudan ya da dolaylı olarak
küresel atmosferin bileşimini bozan insan etkinlikleri sonucunda iklimde oluşan
bir değişiklik” olarak tanımlanmıştır (UNEP/WMO, 1995).
1.4. Küresel Isınma ve İklim Değişikliği ile Ortaya Çıkan Gelişmeler
Yapılan araştırmalar iklim değişimlerinin binlerce hatta milyonlarca yıldan
beri yaşanan doğal bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Yaklaşık yüz bin yıl
süren bir buzul çağının ardından, ılık ve daha sıcak olan ve on bin ila yirmi bin
yıl süren ara bir iklim gelmiştir. Normal olarak doğal ısınmasını tamamlayan
dünyanın artık soğuma dönemine girmesi beklenmektedir. Bununla birlikte,
315
insan faktörünün devreye girmesi ve küresel ısınma ile birlikte bu soğuma
gerçekleşememekte ve ısı artışı ortaya çıkmaktadır (Samur; 2007: 142). Bir
yandan, söz konusu ısı artışı iklim değişikliğini beraberinde getirirken diğer
yandan da küresel ısınma ve iklim değişikliği birbirini tetiklemektedir. Bunun
sonucunda çeşitli gelişmeler ve sorunlar ortaya çıkmaktadır. Bu gelişmelerin
başında sıcaklık artışları, buzulların erimesi ve deniz suyu seviyelerinin
yükselmesi gelmektedir. Küresel ortalama yüzey sıcaklıkları geçen yüzyılda
0,4-0, 8 °C artıp son yılların en sıcak günleri yaşanırken, yeryüzündeki
buzulların önemli bir kısmı erimiş ve buna bağlı olarak deniz suyu seviyeleri
yükselmiştir. Ayrıca taşkınlar, kıyı kesimlerde toprak kaybı, temiz su
kaynaklarının denize karışması ve su sorunu, sıcaklık artışıyla ortaya çıkan aşırı
buharlaşma ve kuraklık, yangınlar, göl ve ırmak sularında azalma, virüs
türlerinde değişiklik olması, yeni bakterilerin ortaya çıkması ve salgın hastalık
tehdidi, göç dalgasının oluşması ve bunun sonucunda taşıma, konut gibi yeni
sorunların ortaya çıkması gerçekleşen veya gerçekleşmesi muhtemel olan
gelişmeler ve sorunlar arasındadır (Samur, 2007: 142-143; Aksay-Ketenoğlu ve
Kurt, 2005: 36-37; http://www.iklim.cevreorman.gov.tr/).
Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) tarafından hazırlanan
değerlendirme raporlarında da bu gelişmeler ele alınmakta ve muhtemel
sorunlar ortaya koyulmaktadır. IPCC’nin üçüncü değerlendirme raporuna göre
eğer hiçbir önlem alınmazsa bu yüzyılın sonunda yani 2100 yılında ortalama
sıcaklık 1.4-5.8 °C artacak, deniz seviyeleri ise sera gazlarına bağlı olarak
0.09-0.88 m yükselecektir (Abay ve Baykan, 2007: 158-159; IPCC, 2001).
Şubat 2007’de açıklanan IPCC raporuna göre ise son 100 yüzyılda küresel
ortalama hava sıcaklığı 0.745 °C artmış ve bu artışın en büyük kısmı 1991
sonrasında meydana gelmiştir. 1995-2006 dönemi, 1850’den bu yana “en sıcak
on iki yıl” olarak belirlenmiştir. Bu arada küresel deniz seviyesi yükseklikleri
yılda 1-2 mm yükselmiş, fırtınalar şiddetlenip sıklaşmış, kar örtüsü ve buzullar
azalmıştır. Son yüzyıl da Kuzey yarıkürede orta ve yüksek enlemlerde buz
örtüsü süresinde yaklaşık 2 hafta azalma belirlenmiş, bunun yanı sıra yağış
Kuzey Yarıküre’de on yılda % 0.5-1.0 kadar artmış, şiddetli yağışın sıklığında
da % 2-4 artma görülmüştür. Şubat 2007’de açıklanan Değerlendirme
Raporu’na göre Fiziksel ve Biyolojik Sistemlerde önemli değişiklikler
yaşanmaya başlamış ve 21. yüzyıl sonunda bu değişiklikler yaşamı büyük
ölçüde etkileyecek seviyelere gelmiştir.
Avrupa’da 21. yüzyıl içerisinde yaşanacak iklim değişikliği çarpıcı sonuçlar
göstermektedir. Örneğin Avrupa’nın tamamında ısınma beklenmekte, en çok
ısınma ise Kuzey Avrupa’da ve kış mevsiminde beklenmektedir. Diğer bir
deyişle iklim değişimi en çarpıcı sonuçlarını Arktik Bölge’de vermektedir.
2030-2050 yıllarında yaz aylarında Arktik deniz buzunun tamamen yok olması
beklenmektedir. Güney ve Orta Avrupa’da ısınma, en çok yazın meydana
gelmektedir. Yağışlar ise mevsimsel olarak önemli değişikliklere uğrayacaktır.
Kuzey, Orta ve Batı Avrupa’da artar iken Akdeniz’de azalmaktadır. Yaz
316
yağışları Kuzey dışında önemli şekilde azalmaktadır. Güney ve Güneydoğu
Avrupa’da su ihtiyacı ciddi bir sorun olacaktır. 7.27 milyon km2 alana sahip
Kıta Avrupası’nın %73’ünün şehirlerde yaşadığı göz önüne alındığında iklim
değişiminden etkilenme derecesi yüksek olacaktır.
Hava ve iklimdeki çalkantılara karşı duyarlılığı nedeniyle iklim
değişikliğinden en çok etkilenecek sektörlerden biri de turizm olacaktır. Bu
etkilenme sonucunda turizm bölgeleri daha kuzeye ve dağlık bölgelere kayacak,
kayak mevsimleri de kısalacaktır.
IPCC’nin Türkiye için yaptığı değerlendirmelere göre 2030 yılında
Türkiye’nin Kuzeydoğusu dışında kalan kısmı kuru ve sıcak bir iklim etkisi
altına girecektir. Türkiye’de ise kış maksimum sıcaklıkları son on yılda 1.0 °C
kadar artış göstermiştir. Ege ve Akdeniz Bölgesi’nde ise yazın hem gece hem de
gündüz sıcaklıklarında artış bulunmaktadır. Buna bağlı olarak buharlaşma
artacak, yağışların mevsimsel dağılımları, şiddeti değişecek ve kar örtüsü
azalacaktır. Tüm bu sonuçlar Türkiye’de su stresinin artacağını göstermektedir.
Bu nedenle kuraklık riski azaltılmalı, büyük şehirlerde kuraklık yönetim
planları, etki analizleri çalışmalarının yapılması acilen gerekmektedir (İncecik,
2007: 32-33).
2. Küresel Isınma, İklim ve Turizm
İklim, çevre ve turizm, ortak bir ilişkiyi simgeleyen kavramlardır. Çevre bir
turizm kaynağı olma özelliğini taşırken, aynı zamanda turizmin de çevreye karşı
etkileri bulunmaktadır. Dolayısıyla turizmin var olması için çevrenin
yaşamasının gerekliliği ortadadır. Çevrenin yaşayabilmesi de iklimsel
değişimlere bağlı olmaktadır. İklim, çevre ve turizm bir zinciri oluşturan
halkalar olarak düşünüldüğünde, herhangi birinde oluşan olumlu ya da olumsuz
etki, diğer bileşenleri de etkileyebilmektedir. Ayrıca birçok turizm çeşidi, iklim
koşullarına bağlı olarak ortaya çıkmakta, insan tercihlerine bağlı olarak da
değişim göstermektedir (Akıncı Kesim-Çimen ve Altanlar, 2007:464).
Son yıllarda birçok alanda etkisi görülen küresel ısınmanın turizm üzerinde
de etkileri bulunmaktadır. Turizm geniş ve hızlı büyüyen ekonomik bir aktivite
olduğu için uluslararası turizm aktivitelerine katılan kişi sayısı 1950’de
25 milyon iken 2006’da 842 milyona yükseldiği (Frangialli, 2007:1) göz
önünde bulundurulunca söz konusu etkilerin önemi ortaya çıkmaktadır. Ancak
birçok ülkenin iklimi turizm açısından önemli olmasına rağmen akademik
turizm literatüründe hava ve iklim değişikliği ön planda yer almamakta, hava ve
iklim koşullarının turizm ve rekreasyon sektörünü güçlü bir şekilde etkilediği
geri planda kalmaktadır (Paul, 1972 and Pery, 1997). Uygun iklim koşulları
turizm destinasyonları için çok önemlidir. Özellikle hala en baskın turizm türü
olan deniz turizmi ve dışarıda yapılan turizm çeşitlerinin tümü, günlük
programlar ve geziler iklime oldukça bağımlıdırlar. Bununla birlikte Smith’in
(1993) çalışmasının da gösterdiği gibi, meteorolojistler ve tatil uzmanları
birbirleriyle etkin bir iletişim içinde değildir. Bunun sonucunda turizm
317
sektörünün iklim değişikliğinden zarar görmesine karşın, sektörün bu duruma
olan kırılganlığı tam olarak belirlenememiştir. İklim değişikliğinin turizm
sektörü üzerindeki derin potansiyel etkisinin mevcut anlaşılırlığının sınırlı
kalması ise endişelere neden olmaktadır (Wall, 1992).
İklimin uluslararası turizm üzerindeki etkisi Agnew and Palutikof (2002: 43)
tarafından ülkeye girişler ve ülkeden çıkışlar olmak üzere iki şekilde
incelenmiştir. Her iki durum için de sıcaklık derecesi önemli bir etkendir.
Havanın kuru olması, yağışlı olması ya da güneşli olması tatil amaçlı olarak
yurt içine girişleri ya da çıkışları etkilemektedir. Genellikle turistler bunu
belirlemek için bir önceki yılın benzer aylarındaki hava durumlarına bakarak
tatil kararlarını vermektedirler. Bunun sonucunda sıcak yaz aylarında kişiler
günlük gezilerini ve kısa süreli tatil planlarını değiştirme eğiliminde
olmaktadırlar. Bu eğilim sonucunda kişiler ya evlerinde kalmayı tercih etmekte
ya da kendi ülkeleri içinde tatil yapmaktadırlar.
Agnew ve Palutikof’un (2002: 41) Birleşik Krallıklar, Hollanda, Almanya ve
İtalya üzerinde yaptıkları çalışma sonucunda ilkim ve turizm üzerine bazı
bulgular ortaya çıkmıştır. Buna göre bir ülkede turizm aktiviteleri için optimal
yaz sıcaklığı 21 derece olarak belirlenmiştir. Bu derece, ülkeden ülkeye çok az
farklılıklar göstermektedir. Agnew ve Palutikof’un (2002: 41) bulgularına göre;
sıcak yıllarda turistler yurt dışında tatil yapmaktansa iç turizm yapmayı tercih
etmektedirler. Kış sporları turizmi haricinde iç turizmin sıcaklıkla ilişkisi
pozitiftir. Bunun sonucunda da yaz sıcaklığında 1 derece artış olduğunda yerli
turizm hareketlerinde de % 0.8- 4.7 oranında arttığı tahmin edilmektedir. Kış
turizmi açısından önem arz eden ülkelerde, sıcaklık ile kış turizmi arasındaki
ilişki ise negatiftir. Örneğin kayak yapılan bölgelere gelen turist sayısı bir
önceki ayın sıcaklığı ile negatif ilişki içerisindedir.
İklimsel etkiler, tatil yaptığımız yerin özelliğine göre değişiklik
göstermektedir. Örneğin kıyı bölgelerdeki tatil beldeleri iç bölgelere nazaran
sıcaklık değişiminden daha fazla etkilenmektedir. İlkbahar ve sonbahar gibi
geçiş sezonlarındaki hava göstergeleri turist davranışları üzerinde büyük etki
yapmaktadırlar.
2.1. Küresel Isınmanın Turizm Üzerine Etkileri
Küresel ısınmadan en çok etkilenecek olan turizm kollarından birisi de kış
turizmidir. Sıcaklıktaki artış kar yağışını azaltacak ve kış turizm sezonunu
kısaltacaktır. Bazı bölgeler için bu azalmanın 2020 yılına kadar % 30, 2050
yılına kadar ise % 50 olacağı tahmin edilmektedir (Viner and Agnew, 1999).
Sıcaklık artışları ile birlikte muhtemelen 2050 yılında eylül ayının sıcaklığı
temmuz ayının sıcaklığı ile eş değer olacaktır. Bu göstergeler yağış miktarında
önemli oranda değişime yol açmayacak ve yaz ayları kurak geçecek bu da su
kaynakları üzerine baskı oluşturabilecektir.
Özellikle Alp’ler ve Avrupa kayak bölgelerinin küresel ısınmadan
etkilenmesi beklenmektedir. İklim değişikliği senaryosuna ve şuan ki kar
318
yağışları miktarına göre kayak sezonunun 2020’de % 8-30, 2050’de % 16-52,
2080’de ise % 30-60 azalacağı tahmin edilmektedir. Geliştirilen kar yapıcı
teknoloji ve ilave yağan kar ile kayak sezonundaki kayıplar, 2020’de % 3-17,
2050’de % 10-32, 2080’de % 22-49 oranında azaltılması öngörülmektedir
(Scott-Mcboyle-Mills and Wall, 2003). Ancak bunun ne oranda çözüm
olacağını söylemek güçtür.
Küresel ısınmayla birlikte gelecek olan aşırı sıcakların bazı bölgelerde 40
derecenin üstüne çıkabileceği için rahatsızlık verici boyutlara ulaşabileceği
düşünülmektedir. Ayrıca aşırı sıcakların bazı bölgelerde strese ve ölümcül
hastalıklara yol açabileceği beklenmektedir. Örneğin Yunanistan, İtalya ve
Türkiye’de yaz sıcaklarının 40 derecenin üstüne çıkacağı tahmin edilmektedir.
Bunun yanı sıra Avustralya’yı kaplayan bulutların azalacağı ve daha fazla
zararlı ışınlara maruz kalınacağından dolayı deri kanseri gibi tehlikeli
hastalıklara yol açabileceği öngörülmektedir. Ayrıca, artan sıcaklıkla birlikte
malarya ve sıtma gibi hastalıklara yol açan sineklerin tekrar gün yüzüne
çıkacağı tahmin edilmektedir. Aynı durumun Akdeniz bölgeleri için olması da
muhtemeldir. Artan sıcaklıklar, bulaşıcı ve ölümcül hastalık riskleri de turizm
talebinde düşmelere sebep olabilecek niteliktedir. Diğer bir ifadeyle, iklim
değişiklikleri günümüz dünyasında büyük fiziksel değişikliğe neden olabileceği
için turizm dengelerinin tamamen değişmesine ve birçok turizm çeşidinin yok
olmasına yol açabilecektir (Lovejoy, 2000 ve AÇA Raporu, 2007).
Küresel ısınmanın ve iklim değişikliğinin etkilediği diğer bir durum ise
denizlerdeki su seviyesidir. Küresel ısınma sonucu buzulların erimesi ile birlikte
yükselen deniz seviyesi bazı adaların yok olmasına sebep olabileceği gibi, deniz
kıyısında olan turizm bölgelerini de olumsuz etkileyebilecektir. Deniz turizmi
açısından önemli olan Florida ve Amerikan’ın güney doğu sahilleri gibi
bölgelerinin küresel ısınmayla birlikte su seviyesinin yükselmesi, suların
ısınması, erozyon, fırtına, kasırga, hortum gibi aşırı uç hava olaylarına maruz
kalacağı tahmin edilmektedir (Warrick and Rahman, 1992: 108). Turistler
tarafından ilgi gören Avrupa’nın yüksek yerlerinde bulunan göller de, iklim
değişikliğinden kolayca etkilenebilmektedir. Su seviyesindeki değişiklikler
yerel turizm endüstrisini de olumsuz etkilemektedir. Su seviyesindeki azalma
sıcaklıkla birleşince deniz yosunlarını içeren bir kirlilik yaşanabilir ve bu da su
sporlarını azaltabilir.
Küresel iklim değişikliği, deniz ve kış turizmi haricinde vahşi hayat
dengelerini de değiştirebilmektedir. Buna örnek olarak Güney ve Doğu Afrika
bölgesindeki koruma altına alınmış bölgeleri gösterebiliriz. Bu bölgenin
yaklaşık olarak % 26’sı “Serengeti National Park” olarak koruma altına
alınmıştır. Aşırı sıcaklar ve artan kuraklık koruma altına alınan bu bölgelerin
vahşi yaşam dağılımına zarar verebilir (Viner and Agnew, 1999). Bunun yanı
sıra yağış miktarındaki azalma yağmur ormanlarını da tehlike altına sokmuştur.
Brezilya ve Amazonlardaki yağmur ormanları yok olma tehlikesiyle karşı
karşıyadır. Bunlardan da anlaşılabileceği gibi iklim yapısındaki herhangi bir
319
değişiklik hem yüksek rakımlı bölgeleri etkilerken hem de kıyı bölgelerdeki
turistik alanları etkileyebilmektedir (Paris and Funnell, 1999: 47).
Küresel ısınmanın turizmi olumsuz etkilediği yönleri olduğu gibi turizmi
besleyen bazı özellikleri de bulunmaktadır. İklim değişikliği ve havanın
değişmesi direkt olarak turizm plan ve programını, turistlerin seyahat kararlarını
ve turizm akışını değiştirerek farklı destinasyonların ortaya çıkmasını sağlar.
Dolaylı olarak ise, turizm aktiviteleri üzerinde değişikliğe yol açmaktadır
(Frangialli, 2007: 3).
Küresel ısınmanın direkt etkisine bağlı olarak artan sıcaklık yaz turizmi
sezonunu uzatacaktır. Klasik yaz mevsimini içeren deniz turizmi, ilkbahar ve
sonbahar mevsimlerinin de ılımanlaşmasıyla bu aylara doğru genişleme
gösterecektir. Turizm sezonunun uzamasıyla birlikte, yaz sezonunda otellerde
oluşan aşırı yığılmanın azalması beklenmektedir. Böylece konaklama
tesislerinde boş geçen diğer mevsimlerdeki kapasite kullanım oranlarında artış
yaşanabilecektir. İklim değişikliği ile ortaya çıkacak sıcaklık artışına bağlı
olarak turizm merkezlerinde de değişimler görülebilecektir. Örneğin soğuk
olarak bilinen Rusya Federesyonu ve Karadeniz kıyılarına olan talebin artması
muhtemeldir. Bir çalışmaya göre bu bölgelerin 2025 yılında % 30’luk daha
fazla turist çekeceği umulmaktadır (Global Environmental Change, 2004).
Küresel ısınmanın turizm üzerindeki dolaylı etkisi ise değişen turizm talebi
ile oluşan farklı turizm aktiviteleridir. Artan sıcaklığın, klasikleşmiş deniz
turizminden alternatif turizm türlerine doğru olan ilgiyi arttıracağı umut
edilmektedir. Bu doğrultuda doğal varlıklarını koruyabilen, yayla ve milli
parklar gibi alanlara ilgi zamanla daha da artacak, turizm gelişmeleri bu yönde
hız kazanacaktır.
2.2. Turizmin Küresel Isınmaya Etkileri
Turizm küresel ısınmadan sadece etkilenmez aynı zamanda onu da etkiler.
Turizm aktiviteleri için yapılan yatırımlar ve yoğun turist faaliyetleri her ne
şekilde olursa olsun çevre üzerinde bazı olumsuz etkiler yaratabilmektedir.
Artan turizm talebini karşılamak için inşaat ve ulaştırma yatırım faaliyetleri,
yeşillik alanların azalmasına, ormanların tahribine ve bunun yanı sıra da
ormanlık alanlarda avlanma ve kıyılardaki deniz araçları barınakları, gezinti
yolları, hayvan neslinin tükenmesine yol açmaktadır (Akıncı Kesim-Çimen ve
Altanlar, 2007: 466).
Bunlara ek olarak turizmin küresel ısınmaya bir diğer etkisi de sera gazı
salınımıdır. Turizmin temelini oluşturan seyahat, hava ve kara taşımacılığını
arttırarak sera gazının artmasına neden olmaktadır (Todd:2003;36). Bu durum
da küresel ısınmayı tetikleyen unsurlardan bir tanesidir.
Yukarıda bahsedilen olumsuzlukların yanı sıra küresel ısınmayla ağırlık
kazanan yeni turizm türleri ve turizm merkezleri, sürdürülebilir turizm
anlayışını da gündeme taşımıştır. Sürdürülebilir turizm, çevrenin değerini
320
arttırarak doğanın ekolojik dengesini korumayı amaçlamaktadır. Sürdürülebilir
turizm yaklaşımıyla, ülkenin ya da bölgenin kaynaklarının yok edilmeden
geliştirilmesi turizmden sağlanacak etkinin maksimum olmasını sağlar. Bu
sebepten dolayı koruma- kullanma dengesi içinde turizm ve çevre varlığını
sürdürmesi gerekir. Ayrıca son yıllarda giderek önem kazanan, doğal kaynak
stoklarının tüketilmeden, yıldan yıla belirli bir ürün verecek şekilde kullanılması
ve geliştirilmesini amaçlayan (Kahraman, 1994: 30) sürdürülebilir turizm ve
eko turizm gibi çevre odaklı turizm kavramlarının gelişmesi, doğal dengeyi
korumak açısından atılan büyük bir adımdır. Bunların sonucunda küresel
ısınmaya neden olan etmenler tamamen yok edilemese de doğayı koruma
amaçlı turizm sayesinde hızlı iklim değişikliklerini yavaşlatacak önlemler
alınmış olacaktır.
SONUÇ
Küresel ısınmaya bağlı olarak ortaya çıkan iklim değişikliği, farklı biçimde
ve değişik boyutlarda ekolojik sistemleri, toplumları ve onların sosyo-ekonomik
koşullarını etkilemektedir. Küresel ısınma, deniz seviyesinin yükselmesine,
sıcaklıkların artmasına, kuraklık ve sellerin oluşmasına, buzulların erimesine,
bazı salgın hastalıkların ortaya çıkmasına ve dünyadaki bazı canlı türlerinin yok
olmasına kadar geniş bir etki alanına sahiptir.
Bununla beraber küresel ısınmanın birçok sektörde olduğu gibi turizm
üzerinde de olumlu ve olumsuz birtakım etkileri bulunmaktadır. Küresel
ısınmayla birlikte oluşan iklim değişikliği turizm talebi açısından önemli bir
faktördür. Yapılan çalışmalar ve araştırmalar sonucunda küresel ısınmayla artan
sıcaklıklar yaz sezonunu, ilkbahar ve sonbahar aylarına doğru yayacaktır.
Böylece turizm sezonunda yazın oluşan aşırı yoğunlaşma bir nevi azalacak ve
diğer ayların doluluk oranları açısından iyi bir gelişme olarak görülebilecektir.
Bu durum sadece yaz sezonunu genişletmekle kalmayacak aynı zamanda
bazı turizm türlerinin de daha aktif olmasını sağlayacaktır. Yaz sıcağından
bunalanların daha serin olan dağlık ve yaylalık bölgelere doğru turizm talebini
kaydıracağı düşünülmektedir. Aşırı sıcaklıklar turizm talebini sıcak olan
ülkelerden nisbeten daha soğuk olan bölgelere doğru kaydıracaktır. Böylece bir
bölge nisbi olarak kaybederken diğer bölge kazanacaktır.
Tüm bunların yanında ayrıca artan sıcaklıkların buzulları eritmesi ve deniz
seviyesini yükseltmesiyle turizm ile ilgili olan adaların ve sahillerin yok olması
gündeme gelecektir. Bununla birlikte kar yağışının azalması ile kış turizmi
mevsiminin kısalacağı düşünülmektedir.
Turizmin de küresel ısınmayı tetikleyici bazı etkileri bulunmaktadır. Turizm
alanları için doğal ortamların bozulması, altyapı ve üst yapı tesislerinin çevreye
zarar verici olması ve ulaşım sektöründe ortaya çıkan sera gazı salınımları
küresel ısınmayı olumsuz yönde etkilemektedir. Bu sayılan olumsuzluklarının
321
zıddına son zamanlarda gündemde olan sürdürülebilir turizm çalışmaları da
küresel ısınmayı azaltıcı uygulamalar olarak görülebilir.
Sonuç itibarıyla turizm işletmecileri tesislerini inşa ederken çevreye zarar
vermeyerek koruma-kullanma dengesini en iyi şekilde önemsemeleri
gerekmektedir. Bununla birlikte, iklim değişikliğine karşı turizm sektörü esnek
bir yapıya sahip olabilmelidir. Özellikle tur operatörleri dünyanın bir bölgesinde
uygun olmayan bir durum ortaya çıktığında, tatil organizasyonlarını uygun olan
başka ülkelere kaydırabilmelidirler.
KAYNAKÇA
Abay, O. ve Baykan, N. O., (2007), “İklim Değişikliği Görüşlerindeki
Değişiklikler”, I. Türkiye İklim Değişikliği Kongresi, TİKDEK, 11-13 Nisan
2007, İstanbul.
Agnew, M. D. and Palutikof, J. P., (2002), Climate Impacts on The
Demand for Tourism, Climate Research Unit, Scholl of Environmental
Sciences, University of East Anglia, Norwich, United Kingdom.
Akıncı Kesim, G. Çimen, H. ve Altanlar, A., (2007), “İklim Değişikliğinin
Turizm ve Çevre ile Etkileşimi”, I. Türkiye İklim Değişikliği Kongresi,
TİKDEK, 11-13 Nisan 2007, İstanbul.
Aksay, C. S.-Ketenoğlu, O. ve Kurt, L., (2005), “Küresel Isınma ve İklim
Değişikliği”, Selçuk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 25,
ss. 29-41, Konya.
Anonim, (2007), “Avrupa’nın Değişen İkliminin Etkileri” AÇA Raporu
2/2004, www.eeaeu.int.
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi http://unfccc.
int/2860. Php.
Frangialli, F., (2007), “Tourism will Contribute to Solutions for Global
Climate Change and Povertychallenges”, http://www.world.
Global Environmental Change, (2004), “Will Global Warming Impact
Tourism Hotspots?”, hhtp://www.newscientist.com/article.ns?id=dn709.
IPCC, Intergovernmental Panel on Climate Change, (2001), “Climate
Change 2001: The Scientific Basic-Contribution of Working Group I to the
Third Assessment Report of the Intergovermnetal Panel on Climate Change”,
Hougton, J. T. vd. der., Cambridge Universty Pres, Cambridge.
İncecik, S., (2007), “İnsan Kaynaklı İklim Değişikliği ve Türkiye”, I.
Türkiye İklim Değişikliği Kongresi, TİKDEK, 11-13 Nisan 2007, İstanbul.
Kahraman, N., (1994), “Sürdürülebilir Kalkınma ve Turizm”, Hacettepe
Üniv., İİBF. Dergisi, C. 12.
322
Koç, H. ve Güçer, E., (2003), “İklim Değişikliklerinin Turizm Üzerine
Etkileri”, Gazi Üniversitesi Ticaret ve Turizm Eğitim Fakültesi Dergisi,
Sayı: 2. ss. 37-53.
Lovejoy, T. E., (2000), Çevre Bilimi Sürdürülebilir Dünya, İklim Küresel
Isınma, Ozon Azalması ve Nükleer Savaş: Güncel Sorunlar, (Çeviren: Prof.
Dr. İsmail Türkan ). ss. 211-230, Ege Üniversitesi Çevre Sorunları Uygulama
ve Araştırma Merkezi Yayınları, No: 1, İzmir.
Nişancı, A., (2007), “İklim Değişikliği, Küresel Isınma ve Sonuçları”, I.
Türkiye İklim Değişikliği Kongresi, TİKDEK, 11-13 Nisan 2007, İstanbul.
Öztürk, K., (2002), “Küresel İklim Değişikliği ve Türkiye’ye Olası Etkileri”,
Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt: 22, Sayı: 1, ss. 47-65
Parish, R. and Funnell, D. C., (1999), “Climate Change in Mountain
Regions: Some Possible Consequense in the Moroccan Hight Atlas”, Global
Environmental Change, Vol. 9, pp. 45-58, Great Britania.
Paul, A., (1972), “Weather and the Daily Use of Outdoor Recreationareas in
Canada in”, Taylor j. (ed) Weather Forecasting for Agriculture and
Industry, David and Charlles, Newton Abbot, pp. 132-146.
Perry A. H., (1997), Recreating and Tourism. In: Thompson RD and Perry
AH. Applied Climatology. Routledge, London, UK, pp. 240-248.
Samur H., (2007), “Küresel İklim Değişikliği: Fırsatlar & Tehditler”, I.
Türkiye İklim Değişikliği Kongresi, TİKDEK, 11-13 Nisan 2007, İstanbul.
Scott, D.-Mcboyle, G.-Mills B. and Wall, G., (2003), Assessing the
Vulnerability of the Alpine Industry in Lakelands Tourism Region of
Ontario, Canada to Climate Variability and Change, Canada.
Smith, K., (1993), “The Influence of Weather and Climate on Recreation and
Tourism”. Weather, 48, 398-404.
Todd, G., (2003), “WTO Background Paper on Climate Change and
Tourism”, In Proceedings of the 1. International Conference Climate
Change and Tourism, Djerba, Tunisia, 9-11 april, www.tourism.org/
newsroom/Release/2007/march/globa_climate.htm.
-----, (2003), “Sera Gazı Salınımlarının Azaltılması için Sürdürülebilir
Teknolojik Davranışsal Seçenekler”, V. Ulusal Çevre Mühendisligi Kongresi:
Çevre Bilim ve Teknoloji Küresellesmenin Yansımaları, Bildiriler Kitabı,
267-285, Ankara.
Türkeş, M., (2007), “Küresel İklim Değişikliği Nedir? Temel Kavramlar,
Nedenleri, Gözlenen ve Öngörülen Değişiklikler”, I. Türkiye İklim Değişikliği
Kongresi, TİKDEK, 11-13 Nisan 2007, İstanbul.
323
Türkeş, M.-Sümer M. ve Çetiner, G., (2000), “Küresel İklim Değişikliği ve
Olası Etkileri”, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi
Seminer Notları, İstanbul.
UNEP/WMO, (1995). United Nations Framework Convention on
Climate Change, UNEP/WMO Information Unit on Climate Change and
Climate Change Secretariat, Geneva.
Uzman, R., (2007), Küresel Isınma ve İklim Değişikliği İnsanlığı
Bekleyen Büyük Felaket mi?, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul.
Viner, D. and Agnew, M., (1999), Tourism: Facing The Challenge of
Climate Change, Climatic Research Unit, University of East Anglia Norwich.
Wall, G., (1992), “Tourism Alternatives in an Era of Global Climate
Change”, In: Smith, V. and Eading, W. (eds). Tourism Alternatives.
University of Pennsylvania Press, Philadelphia, USA, pp. 194-236.
Warrick, R. A. and Rahman, A. A., (1992), “Future Sea Level Rise”, In
Confronting Climate Change” pp. 107-112, Cambridge, UK.
WHO, (1996), Climate Change and Human Health, McMichael, A. J., et
al., eds., An Assessment Prepared by a Task Group on behalf of the World
Health Organization (WHO), the World Meteorological Organization (WMO)
and the United Nations Environment Programme (UNEP), Geneva.
http://www.meteoroloji.gov.tr/2006/arastirma/files/SeraGaziSalim.pdf.
324
GÖÇ, KIRSAL KALKINMA-KIRSAL TURİZM VE TÜRKİYE
EMEKLİ, Gözde-SÜDAŞ, İlkay-SOYKAN, Füsun
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Bu bildiride, Türkiye’de içgöç-kırsal kalkınma-kırsal turizm ilişkileriyle,
kalkınma ve turizm stratejilerindeki son eğilimler, yürürlükteki bazı kalkınma
projeleri kapsamında, eleştirel bir bakışla değerlendirilecektir. Türkiye’de
bölgelerarası dengesizlikler, geçmişten bugüne içgöçü beraberinde getirmiştir.
Büyük ölçüde ekonomik gerekçelerle ortaya çıkan içgöçlerin, kırsal alanlardan
kentlere, “az gelişmiş yörelerden gelişmiş yörelere” yöneldiği bilinmektedir ve
bu durum kırsal kalkınmanın önemine işaret etmektedir. Kırsal kalkınma, kırsal
nüfusu yerinde kalkındırmayı, göç ve istihdam sorunlarını yerinde çözmeyi
amaçlayan politik bir tercihtir ve bölgelerarası dengesizliklerin giderilmesinde
stratejik öneme sahiptir.
Avrupa’nın kırsal alanlarındaki sorunların çözümünde kırsal turizm, uzun
yıllardır bir “kalkınma aracı” olarak kullanılmaktadır. Nitekim AB’nin Ortak
Tarım Politikası’yla bağlantılı olan kırsal kalkınmanın ana hedeflerinden biri
“turizm altyapısının geliştirilmesidir”. Kırsal turizm, kırsal kalkınma
stratejilerinin toplumsal, ekonomik ve çevresel boyutlarıyla ilişkilidir ve
meslekî eğitimi, kırsal mirasın korunmasını, tarımın iyileştirilmesini, yerel
halkın örgütlenmesini, üretimde kalitenin artırılmasını ve çevrenin korunması
bilincini teşvik etmektedir. Bu açıdan kırsal turizm, Türkiye’nin de kırsal
kalkınmasına ve turizm sektörüne büyük destek verecektir. Kırsal kalkınma
projelerinde başarıyı yakalayabilmek ve tarım dışı istihdam olanakları
yaratabilmek için, projelerin kırsal turizm ile bütünleştirilmesi gözetilmelidir.
Anahtar Kelimeler: Göç, kırsal kalkınma, kırsal turizm, Türkiye.
ABSTRACT
Migration, Rural Development-Rural Tourism and Turkey
This paper evaluates internal migration-rural development-rural tourism
relationships and recent trends in development and tourism strategies as to some
current development projects, from a critical perspective. Interregional
imbalance in Turkey has been the main factor causing internal migration
movements. The direction of internal migrations which mostly stem from
economic factors is from rural areas to the urban, “from less developed regions
towards the developed ones” in other words. This situation indicates the
importance of rural development. Rural development is a political preference
325
aiming at the development of rural population in its own locality and solving
unemployment problems in rural areas and it also has a strategical importance
for eliminating interregional imbalance.
Rural tourism has been utilized as a “tool for development” in rural areas of
Europe for many years. Thus, one of the main targets of rural development
which is related to Common Agricultural Policy of EU as well is to “develop
tourism infrastructures”. Rural tourism is related to social, economic and
environmental aspects of rural development strategies, encourages vocational
education, protection of rural heritage, improving agriculture, organizing local
people, increasing the quality of production and consciousness for
environmental protection. That’s why rural tourism may support rural
development and tourism sector of Turkey too. The success of rural
development projects and creation of employment possibilities apart from
agriculture, is possible only the integration of rural tourism into rural
development projects.
Key Words: Migration, rural development, rural tourism, Turkey.
1. Türkiye’nin Kırsal Yerleşme Özellikleri ve Göç
Türkiye, geniş topraklara ve farklı özelliklere sahip yedi coğrafi bölgeden
oluşan bir ülkedir. Doğal coğrafyanın önemli rol oynayarak kültürel peyzajları
ve işlevlerini şekillendirdiği kırsal yerleşmeler, kimi yerde çok az nüfuslu, kimi
yerde mevsimlik kullanılan (geçici) özelliklere sahiptir. Yerleşme şekilleri ise,
dağınıktan topluya doğru uzanan sayısız görüntüler sunar. Türkiye’nin temel
kırsal yerleşim birimi ise “köy”dür. Ayrıca; köye bağlı “mahalleler” ile köyden
daha küçük “mezra”, “kom”, “oba”, “ağıl”, “yayla” vb. adlar verilen “köy-altı”
geçici yerleşme birimleri dışında “kasaba” denilen henüz kentleşmemiş “geçiş
tipi” yerleşmeler de bulunmaktadır (Tunçdilek, 1978: 128). Ülkemizde kırsal
nüfusta yerleşik (sedanter) yaşam tarzı artmakla birlikte, dağlık bölgelerde
hayvancılığa bağlı olarak yarı-yerleşik (semi-sedanter) yaşam tarzı da devam
etmektedir. Öte yandan, parçalı yerleşme şekli ve seyrek yerleşme dokusu,
kırsal nüfusun temel alt ve üst yapı hizmeti almasını güçleştirmekte, kamu
yatırımlarının birim maliyetini yükseltmekte, üreticilerin örgütlü davranma
eğilimini ve sosyal kalkınmayı engellemektedir. Türkiye’de kırsal yerleşmelerin
sayısı 2005 yılında 36.527 köy ve bu köylere bağlı 42.098 köy alt yerleşimi
olmak üzere toplam 81.841’dir.
Türkiye, kırsal nüfus oranı giderek azalan (1950’de % 75, 2000’de % 35) bir
ülke olmasına rağmen, tarım sektöründe istihdam edilenlerin oranı Türkiye
geneli için % 29,5 iken, kırsal alanlarda bu oran % 61,4’e yükselmektedir (Şekil
1, bkz.: s. 502) Kırsal alanlarda işsizlik oranının, kentlerin aksine, artış eğilimi
içinde olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 1). DPT’nin kırsal kalkınma
politikalarına ilişkin 2006 yılına ait raporu kırsal alanlarda tarımsal iş gücüne
katılım oranının düştüğüne işaret temektedir. İş gücüne katılma oranlarının
düşmesi daralan bir kırsal ekonomiye işaret ederken, artış eğilimi gösteren
326
kırsal işsizlik oranları özellikle gençler için tarım ve tarım dışı istihdam
imkânlarını harekete geçirebilecek kırsal kalkınma projelerinin önemini ortaya
çıkarmaktadır. Ayrıca, kırsal alanlardaki yüksek tarımsal istihdama karşın,
sektörün GSYİH içindeki payının giderek düşmesi, tarımsal iş gücü
üretkenliğinin ve sektörde yaratılan katma değerin düşük olduğunu
göstermektedir. Kırsal alanlarda tarımsal gelirin azlığı, tarım topraklarının çok
parçalanmış olması ve tarımsal üretimde makine kullanımı oranının artması ve
iş gücüne olan ihtiyacın azalması, kentlerde daha iyi eğitim, sağlık, sosyal
aktiviteler gibi imkânların olması, kentlerin nispeten daha güvenli olması,
kırsalda tarım dışı istihdam alanlarının yaratılmasına yönelik kamu
politikalarının uygulanamaması veya yetersiz kalması gibi nedenlerle 1950’li
yıllarda başlayan “kırdan kente göç” olgusu devam etmektedir.
Kırsal nüfusun topraktan koparak kentsel alanlara kayması süreci
beraberinde kentsel alanlarda pek çok toplumsal ve ekonomik soruna yol
açmıştır. En büyük sorunlar arasında gecekondulaşma ve çarpık kentleşme,
kayıt dışı ekonominin büyümesi, çeşitli düzensiz sektörlerin ortaya çıkması ve
göç edenler için artan sosyal dışlanma riski sayılabilir (DPT, 2006). Şehirlere
göçün ve buna bağlı olarak ortaya çıkan sosyal, kültürel, ekonomik değişme ve
dönüşmenin kontrol altına alınması gerekliliği, kırsal mekâna yeni boyutlar
kazandırılması ihtiyacını beraberinde getirmektedir. Bu açıdan bakıldığında,
kırsal kesimde tarım dışı faaliyetlerin geliştirilmesinin yaşamsal önem taşıdığı
ortadadır.
2002
2003
2004
2005
10.3
10.5
10.3
Türkiye
5.7
6.5
5.9
Kır
14.2
13.8
13.6
Kent
Çizelge 1: Türkiye’de İşsizlik Oranları (%)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10.3
6.8
12.7
%
76,8
46,9
77,1
44,1
70,1
36,0
34
Şekil 1: Türkiye’de ve kırsal alanlarda toplam nüfus içinde tarım sektöründe
istihdam edilenlerin payı (Kaynak: TÜİK)
327
Türkiye’de İç Göçler
Türkiye’de içgöçlerin “doğudan batıya, kırsal alanlardan kentsel alanlara
doğru gerçekleşmekte olduğu, içgöç hareketlerinin artış gösterdiği 1950’lerden
bu yana sanayi bakımından gelişmiş illerin göç almayı sürdürdüğü (Tümertekin
1968)” ve “az gelişmiş yörelerden gelişmiş yörelere ve genellikle kırdan kente
doğru bu nüfus hareketinin süregeldiği (Tandoğan, 1998)” bilinmektedir.
Tümertekin (1968) Türkiye toplam nüfusundaki iç göçmen oranının 1930’larda
% 6,8, 1960’larda % 11 olduğuna işaret ederken, bu oranın 2000 yılında % 9,9
olduğunu görmekteyiz. Bu küçük oransal düşüşün, nüfus miktarının artışı göz
önüne alındığında içgöçmen miktarının düşüşüne işaret etmediği de
belirtilmelidir. 1950’li yılların kalkınma faaliyetleri ile birlikte bölgeler arası
farklılıklar artmış ve tarımda makineleşme ve doğal nüfus artışı gibi nedenlerle
iç ve buna bağlı dış göç hareketleri hız kazanmıştır. Yoğun içgöç baskısı
nedeniyle, bu göçler kentlerden başlayarak dış ülkelere de taşmıştır (Özcan,
1998: 78; Mutluer, 2003a: 28). Ülkenin kırsal-kentsel nüfus dengesi,
Cumhuriyet tarihi boyunca kentsel nüfus lehine bir değişim süreci geçirmiştir.
Kırsal nüfus miktarı sürekli azalırken kentsel nüfus, artış eğilimine girmiş ve
kentsel nüfus kırsal nüfusu ilk kez 1985’te aşmıştır (Şekil 2).
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
1927 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 2000
Şekil 2: Türkiye’de Kırsal Nüfusun Toplam Nüfus İçindeki Payı (% )
Kırsal-kentsel nüfus dengesinin bu değişimine bakarak 1950’lerden sonra
hızla boşalma sürecine giren kırsal alanların durumunun, bugün hangi aşamaya
geldiği sorusu sorulabilir. İç göç hareketleri sonucunda kentli olmayan ancak
“kent” adı verilen yerleşmelerde biriken nüfus miktarının aşırı artışı, hem kırsal
hem de kentsel yerleşimlerin yapısını değiştirmiştir. Bunun kentlerdeki en
önemli mekânsal yansıması gecekondular olurken, hızla büyüyen küçük ve orta
büyüklükteki kırsal nitelikleri baskın yerleşmeler ise kırsal dokusunu
kaybetmiş, ancak tam anlamıyla kente de dönüşememiştir. Sonuçta, Türkiye’nin
kırsal alanları nüfuslarıyla birlikte kimliklerinin de değiştiği bir sürecin içine
girmişlerdir.
328
Türkiye’de iç göçlerin yöneldiği alanların başında ülkenin batısı ve
sanayileşmiş bölgeler başta geliyorsa da süreç içinde yeni göç odakları ortaya
çıkmış ve İstanbul, İzmir, Bursa gibi büyükşehirler üzerindeki göç baskısını bir
dereceye kadar hafifletmiştir. Günümüzde, yeni sanayi odakları (Mutluer,
2003b) kadar, turizm bakımından gelişmiş iller de (Işık, 2005) iç göçler için
yeni çekim merkezleri hâline gelmişlerdir. Bu bağlamda Antalya ve Muğla’nın,
en tipik örneklerden olduğu vurgulanmalıdır (Şekil 3 ve Şekil 5, bkz.: 502).
45 0,000
407,448
40 0,000
35 0,000
30 0,000
25 0,000
20 0,000
15 0,000
120,375
10 0,000
90,884 90,457 85,325
51,335 42,921
5 0,000
21,553 18,429 15,205
0,000
İstanb ul
İzmi r
An kara
An ta lya
Bursa
Teki rda ğ.
Mu ğla
Aydın
İçe l
Den izli
Şekil 3: Toplam İçgöçmen Miktarı Açısından Önde Gelen Başlıca İller
(Kaynak: TÜİK, 2000)
Türkiye’de en çok göç veren ilk on ilin coğrafi dağılımına bakıldığında
altısının Doğu ve Güneydoğu bölgelerinde yer aldığını; ikisinin Karadeniz,
diğer ikisinin ise Akdeniz Bölgesi’ne ait olduklarını görmekteyiz. En çok göç
alan ilk on il ise bölgesel olarak daha az bir yoğunlaşma içindedir ve dağılımları
şöyledir: dört il Ege, üç il Marmara, iki il Akdeniz ve bir il de İç Anadolu
(Çizelge 2).
2000 yılı itibarıyla en hızlı biçimde göç veren il Ardahan’dır. İl olmadan
önce de bağlı bulunduğu Kars’ın en hızlı biçimde göç veren kesimi olduğu
dikkati çekmektedir (Çizelge 3). Bunu yine çoğunlukla Doğu Anadolu ve
Karadeniz illeri izlemektedir. Göçmenleri kendine çeken iller arasında miktar
açısından yine geleneksel sanayi merkezleri ve önemli çekim alanları olan
İstanbul, Ankara ve İzmir gelirken (Şekil 3), yeni sanayi odakları arasında yer
alan Tekirdağ ve Denizli, bunun yanında önemli turizm merkezleri olan Antalya
ve Muğla ilk on il arasındadır. İzmir ve İstanbul’un net göç hızları süreç içinde
düşüş gösterirken, Tekirdağ, Muğla ve Antalya’nınkiler yükselmiştir (Çizelge 4,
Şekil 4, Şekil 5, bkz.: s. 502). Antalya ve Muğla’daki artış, turizm sektörünün
yarattığı istihdam olanakları ile ilişkili olmalıdır.
329
İller
Samsun
Şanlıurfa
Diyarbakır
Erzurum
Zonguldak
Mardin
Adıyaman
Adana
Hatay
Tokat
Daimi ikamet
nüfusu
1.108. 182
1.243. 058
1.176. 390
825. 427
574. 182
601.621
559. 772
1.669. 361
1.110.055
748. 680
Net göç
Miktarı
- 51.644
- 49. 312
- 48.064
- 46.491
- 44.009
- 42.082
- 40.745
- 40.497
- 38.241
- 37.172
İller
İstanbul
İzmir
Ankara
Antalya
Bursa
Tekirdağ
Muğla
Aydın
İçel
Denizli
Daimi ikamet
nüfusu
9.044.859
3.078.981
3.597.662
1.451.771
1.933.732
555.916
632.850
857.507
1.497.575
773.169
Net göç
miktarı
407. 448
120.375
90.884
90.457
85.325
51.335
42.921
21.553
18.429
15.205
Çizelge 2: En Çok Göç Veren ve Alan Başlıca İller (TÜİK, 2000)
1975-1980
-75,4
-66,3
-80,5
-46,3
-66,4
-113,1
-61,2
-59,8
-34,7
10,8
-29,5
-32,6
-
Ardahan
Sivas
Erzurum
Ağrı
Çorum
Bayburt
Muş
Kars
Artvin
Mardin
Adıyaman
Zonguldak
Siirt
Sinop
Bartın
1980-1985
-54,6
-64,8
-53,5
-32,6
-49,4
-77,9
-51,1
-31,2
-35,4
-20,0
-41,7
-38,4
-
1985-1990
-105,8
-113,2
-95,4
-58,5
-133,2
-100,5
-163,5
-98,6
-70,2
-37,5
-29,4
-140,7
-88,7
-
1995-2000
-106, 7
-51,0
-54,8
-56,4
-58,4
-59,5
-59,8
-61,1
-63,6
-67,6
-70,2
-73,8
-75,1
-75,7
-86,8
Çizelge 3: 1975-2000 Net Göç Hızı En Düşük İlk 15 İl
1975–1980
Tekirdağ
Muğla
Antalya
Bilecik
İstanbul
Bursa
İzmir
Isparta
Çanakkale
Ankara
Aydın
Şırnak
Denizli
Kırklareli
Eskişehir
16,5
4,3
26,5
-3,0
73,4
61,0
73,7
-9,3
-4,0
20, 6
16,7
-5,7
-13,4
16,4
1980–1985
1985–1990
10,3
7,0
32, 8
7, 9
60,5
41,1
41,9
-15,4
-4,9
13,0
14,7
3,5
-8,9
16,0
46,7
32,9
89,7
19,6
107,6
61,6
63,8
-17,0
-5,2
24,9
27,1
-24,7
15,4
-20,7
11,3
1995–2000
96,8
70,2
64,3
57,9
46,1
45,1
39,9
30,7
27,4
25,6
25,5
21,8
19,9
18,0
14,8
Çizelge 4: 1975-2000 Net Göç Hızı En Yüksek İlk 15 İl
2. Türkiye’de Kırsal Kalkınma ve Kırsal Turizm
Kırsal Kalkınma
Kalkınma, en geniş anlamıyla toplumu iyileştirmek demektir. Bu iyileşme
ekonomik olduğu kadar sosyo-kültürel temellere de dayandırılmalı, insanların
330
istediklerini elde etmelerini mümkün kılmalı, her kalkınma modeli ise insanların
neler istediklerini saptayabilmek için demokratik bir zemine oturtulmalıdır.
Birçok kurum ve kuruluş kalkınmayı koordine edebilir, ancak kalkınma,
insanlar tarafından elde edilir (Clark, 1996). Kalkınma kavramına artık
“sürdürülebilir“ sözcüğü de eşlik etmektedir. Sürdürülebilir kalkınma, doğal
kaynak tabanının korunmasını ve yönetimini içermekte, bugünkü ve gelecek
kuşakların isteklerinin karşılanması ve bu alanda devamlılığın sağlanması için
her türlü teknolojik ve kurumsal düzenlemelerin yapılmasını kapsamaktadır. O
hâlde bir yandan kalkınmanın olması, diğer yandan da bunun sürdürülebilir
nitelik taşıması zorunludur.
Sürdürülebilir kırsal kalkınma ise; insanların gıda güvenliğinin
sağlanmasını, istihdam ve gelir yaratmayı, doğal çevreyi korumayı, halkın
katılımını ve insan kaynaklarının gelişimini amaçlamaktadır. Kırsal kalkınma,
gelişmekte olan ülkelerde çoğunlukla tarımsal kalkınma ile eşdeğer
tutulmaktadır. Ancak tarım dışı kalkınmanın da gerçekleştirilmesine ihtiyaç
duyulmaktadır (Atış ve diğ. 1999). Kırsal kalkınmada temel amaç, “kırsal
istihdamın sağlanarak göçün azaltılması, kalkınmaya ilişkin kararlara yerel
halkın katılımının sağlanması, modern fiziki altyapının geliştirilmesi, eğitim ve
sağlık gibi kamusal hizmetlere ulaşım imkânlarının güçlendirilmesi, kırsal
çevrenin ve doğal kaynakların doğru kullanımı ve sürdürülebilir yönetiminin
sağlanması” olarak özetlenebilir.
Gerçekten de kırsal alanlar, özellikle şehirsel merkezlerden uzak olanlar,
çok az ve dağınık bir nüfusa sahip olduklarından –buna tarımsal toprakların
verimsizliği de eklendiğinde- birçok toplumsal ve ekonomik sorunla karşı
karşıyadır: Düşük gelir, yüksek oranlı dışa göç, azalan ve yaşlanan bir nüfus,
yüksek derecede işsizlik, bu bölge sorunlarının başlıca belirtileridir (Özgüç,
2003: 137). Bu noktada, kırsal alanlarda tarım dışı istihdamın sağlanarak
kalkınmanın gerçekleştirilebilmesine olanak sağlayacak önemli açlarından
birinin de kırsal turizm olduğu belirtilmelidir. Ayrıca Gökçen (2006: 184) de
“kırsal alanlarda doğal çevrenin korunma ihtiyacı ile yerel halkın kaliteli bir
doğal çevre içinde iyi bir sosyo-ekonomik varlık sürdürme haklarının turizm
yoluyla sağlanması”nın önemine vurgu yapmaktadır.
Son zamanlarda kırsal turizm, kırsal kalkınma uzmanları tarafından kırsal
alanların kalkındırılmasında yeni bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir. Kırsal
kalkınmada kırsal turizme ihtiyaç duyulmasının nedenleri ise şöyle sıralanabilir
(Ross ve Wall, 1999; Soykan, 2006; Esengün ve diğ., 2002; Köroğlu ve
Köroğlu, 2006):
¾ Kırsal alanlarda geleneksel işlerin korunması son derece önemlidir.
Çünkü bunların bazıları oraya özgü olup, yok olma aşamasına gelmişlerdir.
¾ Kırsal turizm sırasında pek çok yeni iş olanağı yaratılabilir.
331
¾ Kırsal turizm, bilgilendirme, ulaştırma vb. hizmetlerin gelişmesine de
katkı vermektedir.
¾ Köylülere destek, devlet organları tarafından yalnızca tarımsal amaçlı
verilmemekte, başka destek unsurları da ortaya çıkmaktadır (örn. yerel ürünleri
tanıtma desteği gibi).
¾ Kırsal el sanatları, ülkelerin ve bölgelerin kültürel mirasında öncelikli ve
önemli bir yer işgal etmektedir. Bu kültürel unsurlar, kırsal turizm aracılığıyla
turistik ürüne çevrilebilir.
¾ Kırsal turizmde tarihsel yapılardan (eski kiliseler, şatolar, çiftlik binaları,
evler) çeşitli şekillerde yararlanmak mümkündür (müze, el sanatları merkezi,
konaklama evi, vb. ).
¾ Kırsal toplumlarda kadınlar, önceleri ekonomik özgürlükleri açısından
sınırlı bir role sahipken günümüzde kırsal turizm aracılığıyla önemli roller
almaktadırlar.
¾ Kırsal turizm sürdürülebilir yerel
ekosistemlerin korunmasını da sağlamaktadır.
kalkınma
sağlarken
doğal
Kırsal Turizm
Kırsal turizm, kırsal kültür, doğal çevre ve tarımla bütünleşen, ayrıca diğer
turizm türleriyle de son derece kolay bütünleşebilen bir turizm türüdür. Bu
nedenle çeşitli yerel, ulusal ve uluslararası kuruluşların desteğiyle her geçen yıl
etkinlikleri zenginleştirilen kırsal turizm, dünyanın pek çok ülkesinde insanları
tatil için kırsal alanlara çekebilmektedir. Kırsal turizmin dünya genelinde
giderek yaygınlık kazanmasında, doğal çevreyi ve yerel kültürü koruyan turizm
türlerine ihtiyaç duyulmasıyla ortaya çıkan ekoturizmle birebir uyuşması başta
gelmektedir.
Kırsal turizmin bir yerleşme biriminde gelişebilmesi için coğrafi konumun
ve kuruluş yerinin uygunluğu, doğal güzelliklerin, tarihsel ve kültürel
çekiciliklerin varlığı ve korunmuş olması, altyapı yeterliliği, konaklama
olanakları, kırsal-geleneksel üretim biçimlerinden en az birinin varlığı ve turiste
sunulabilmesi, yerel halkın turizm için gönüllü olması, önde gelen koşullardır.
Kırsal turizme muhakkak halkın eğitimiyle başlanmalı, yerel örgütler kurulmalı
ve çok yönlü tanıtıma gidilmelidir (Soykan, 1999: 69-70). Kırsal turizmde
konaklama hizmeti köylü veya çiftçinin bizzat kendi evinde, kırsal pansiyon
veya otellerde, kırsal tatil köylerinde veya kırsal kampinglerde verilmektedir.
Konaklayanlara ya da günübirlik gelenlere sunulan etkinlikler ve hizmetler,
turistik çekiciliği artırmaktadır.
Kırsal turizmin, kırsal topluma değişik kaynaklardan gelir ve yeni işler
yaratması, dışarıya göçü yavaşlatması, kadının istihdamı, yerel halkta kültürünü
koruma ve sahiplenme bilinci uyandırması, kırsal toplumun girişimcilik ruhunu
geliştirmesi gibi yararları vardır. Bu turizm türünde turistin de olumlu
332
etkilenmesi söz konusudur. Kırsal turizm aile turizmidir ve orta gelir grubuna
tatil yapma fırsatı vermektedir. Turistler, gittikleri yerin kültürel mirasından
etkilenmekte, bu yolla korumacılık bilinci gelişmektedir. Birbirini hiç
tanımayan ya da dost olmayan toplumlar, kırsal turizmle bir araya
gelmektedirler.
Kırsal turizm, olumlu etkileri yanında olumsuz etkiler de yaratabilmektedir.
Bunlardan başlıcaları; çevresel ve sosyo-kültürel baskılar, konaklama sorunu,
dışardan gelen yatırımcılar, aşırı ziyaretçi baskısı, araç trafik yoğunluğu,
planlama ve ortaklık sorunları gibi (OCDE, 1994).
Türkiye’de kırsal turizm denildiği zaman; çoğunlukla doğa yürüyüşleri ve
doğa sporlarını içine alan açık hava rekreasyon etkinlikleri, alışveriş ve yemeiçmeyi kapsayan günübirlik köy ziyaretleri anlaşılmaktadır. İstanbul, İzmir,
Muğla, Antalya, Bursa, gibi turizmle tanışmış kentlerin çevrelerinde, antik
kentlerin veya kıyısal turistik merkezlerin yakınlarında, bu yönlü bir kırsal
turizmin geliştiğine tanık olmaktayız. Ayrıca Karadeniz Bölgesi’nde geleneksel
yayla etkinlikleri ve yeşil turlar da bir bakıma kırsal turizme yaklaşmaktadır.
Kırsal turizm; ülkemizin henüz bozulmayan kırları, köyleri ve zengin kültürel
mirası göz önüne alındığında hem iç turizm hem de dış turizm açısından
potansiyeli yüksek olan bir turizm türüdür. Belki de en önemlisi, yerel kalkınma
ve sürdürülebilir turizm açısından Türkiye’nin kırsal turizme ihtiyacının
olmasıdır. Bu konuda, Avrupa’daki her türlü deneyimden yararlanılabilir ve
ülkemizde de plan, proje ve programlarla kırsal turizm geliştirilebilir.
Türkiye’nin Kırsal Kalkınma Stratejisi, Kalkınma Projeleri ve Kırsal
Turizm
Türkiye’de kırsal kalkınma çabalarının yoğun olarak sürdüğü her yerde,
kırsal kalkınma daha çok köy veya tarımsal üretim merkezli olarak düşünülmüş
ve köylünün ekonomik yönden kalkınması esas alınmıştır. Hâlbuki ekonomik,
sosyal ve kültürel kalkınmanın bütüncül olarak ele alınması gerekir. Bu
doğrultuda yerel sivil toplum kuruluşları ve yerel yönetimlerin karar alma
süreçlerine ortak katılımı şarttır.
Türkiye’de tarımsal istihdamın kırsal ekonomideki ağırlığı nedeniyle
tarımsal faaliyetler kırsal kalkınmada hayati bir öneme sahip bulunmaktadır. Bu
nedenle, kırsal kalkınmayı tarımdan soyutlamak ve ayrı düşünmek mümkün
değildir. Tarımın yeniden yapılanması sürecinde ortaya çıkabilecek işsizlik,
yoksulluk ve göç eğilimlerinin güçleneceği ise dikkate alınmalıdır. Türkiye’nin
Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007-2013)’nda yer alan Ulusal Kırsal Kalkınma
Stratejisi şu dört ana hedefi benimsemiştir:
1. Yerel kaynaklara dayalı olarak kırsal ekonominin rekabet gücünün
yükseltilmesi,
2. İş ve gelir imkânlarının artırılması, insan kaynaklarının ve örgütlenme
düzeyinin geliştirilmesi,
333
3. Fizikî ve sosyal altyapı hizmetlerinin yaygınlaştırılması, etkinleştirilmesi
ve yaşam kalitesinin iyileştirilmesi,
4. Kırsal çevrenin, doğal ve kültürel varlıkların korunarak geliştirilmesi
suretiyle kırsal toplumun refahının artırılması (DTP, 2006).
Bu hedeflerin gerçekleştirilmesi, çok sektörlü bir kalkınma yaklaşımını ve
kırsal yörelerin farklılaşan ihtiyaç ve koşullarına duyarlılığı gerekli
kılmaktadır. Bu nedenle, kırsal kalkınmada pek çok kamu kurumunun yanında,
kamu dışı aktörlerin de etkin katılım, katkı ve iş birliği gerekmektedir.
Son yıllarda tüm çalışmaların odağına oturan AB’ye uyum süreci, kırsal
kalkınmada AB perspektifini de içeren bir politika ortaya konulmasını
gerektirmiştir. Bu doğrultuda, kırsal kalkınma kavramı da AB’de olduğu
şekliyle ele alınmak zorundadır. Kırsal alanların sadece tarımla ilgili ve tarımsal
nüfusu barındıran alanlar olmadığı; sosyal, ekonomik, kültürel ve doğal
kaynakları barındıran bir ekonomik bütün olduğu kabul edilmelidir. Türkiye’nin
2013 yılı Kırsal Kalkınma Vizyonu “Kırsal nüfusun yerinde istihdamını ve
insanca yaşama koşullarına erişimini sağlamak için; kendi gücüne dayandığı,
doğal ve kültürel varlıkları koruyarak yararlandığı etkin, yaygın ve
sürdürülebilir kalkınmanın bütünlük içeren, katılımcı bir yaklaşımla
gerçekleştirildiği bir Türkiye” olarak benimsenmiştir (DPT, 2006).
Kırsal Kalkınma Vizyonuna Ulaşmada Temel Amaç; kırsal kesimin
yaşadığı yerde istihdamının sağlanarak göçün azaltılması, kalkınma
düşüncesinin kırsaldaki bireylerin kendi düşüncesi olarak ortaya çıkmasının
desteklenmesi, kalkınmaya ilişkin kararlara yerel halkın katılımının artırılması,
modern fiziki altyapının geliştirilmesi, eğitim ve sağlık temel hizmetlere ulaşım
imkânlarının güçlendirilmesi, kırsal çevrenin korunması, doğal kaynakların
rasyonel kullanımı ve sürdürülebilir yönetiminin sağlanması, yoksullukla
mücadelenin artırılarak yoksul ailelerin ve dezavantajlı kesimlerin yaşam
koşullarının iyileştirilmesidir.
Bu amaca ulaşmadaki temel araçlar ise; kırsal kesimde gelir yaratan/gelir
artıran; beşerî ve doğal kaynakların geliştirilmesini esas alan; yerel örgütlü
davranışı ve katılımcılığı güçlendiren; kırsal kalkınmada ilgili merkezi ve yerel
yönetim kuruluşlarının iş birliği ve koordinasyonunu azami düzeyde sağlayan
ve sürekli kılan bütüncül program ve projelerin oluşturulması ve
desteklenmesidir. Bunlar, çoğunlukla kadın emeğine ve ücretsiz aile işçiliğine
dayanan tarım istihdamının çözülmesi sürecinde alternatif tarım iş kolları ile
tarım dışı istihdam imkânlarını güçlendiren, AB uyum sürecine de hizmet eden
entegre ve model kırsal kalkınma projeleri olmalıdır.
Dokuzuncu Plan’da, kırsal kalkınmanın temel amaç ve politikalarına
ulaşmada engel teşkil eden sorunların ortadan kaldırılması ya da
hafifletilmesine yönelik olarak öncelikler ve tedbirler geliştirilmiştir. Yedi
öncelik arasında yer alan Öncelik 4; “Tarım dışı istihdam olanakları ve gelir
334
kaynaklarının çeşitlendirilmesi, girişimciliğin desteklenmesi”, konumuzu
doğrudan ilgilendirmektedir. Çünkü aşağıda da görüldüğü gibi, geliştirilen
tedbirlerin hepsi doğrudan ya da dolaylı yoldan “kırsal turizm”le ilişkilidir:
¾ Kırsal turizme yönelik mesleki eğitim ve danışmanlık hizmetlerinin
başlatılması ve kırsal turizm ağının kurulması
¾ Uygun yörelerde kırsal turizm potansiyelinin belirlenmesi, kırsal turizmin
öncelikli olarak uygulanacağı pilot bölgelerin ve yerleşimlerin seçilmesi
¾ Kırsal turizm için yerel yönetimlerin önderliğinde eylem planı
hazırlanması ve STK’lerin bu alandaki faaliyetlerinin desteklenmesi
¾ Tarım dışı istihdam olanaklarının zayıf olduğu yörelerde geçimlik ve
yarı-geçimlik işletmelerin ekolojik tarım yönünde yapısal dönüşümünün ve
ekolojik ürünlerin işlenmesinin desteklenmesi
¾ Agro-turizm faaliyetlerinin desteklenmesi
¾ Genç nüfusa yönelik girişimcilik eğitimlerinin mesleki eğitim hizmetleri
ile bir arada başlatılması
¾ Yöresel el sanatları imalatının desteklenmesi
¾ Coğrafi işaretler kapsamındaki ürünlerin yörede daha geniş kesimlerce
üretiminin teşvik edilmesi ve pazarlama olanaklarının güçlendirilmesi
¾ Kırsal alanlardaki tarihî eserlerin tespiti, restorasyonu ve turizme
kazandırılmasının teşviki
Görüldüğü üzere kırsal turizm, günümüzde kırsal kalkınma temel amaçlarına
ait öncelikler listesinde yer alan “tarım dışı gelir kaynaklarının
çeşitlendirilmesi”nde başvurulacak en önemli araçtır. Ancak kırsal turizmin
kırsal kalkınmayla bütünleştirilerek uygulanması hiç de kolay değildir. Bunun
için, en başta Türkiye genelinde “kurumsal örgütlenme”ye ihtiyaç vardır ve
bunun da AB sürecinde uyum içinde yapılması zorunludur, zaten çalışmalar da
bu yöndedir. Sözgelimi, “Bölgesel Kalkınma Ajansları”nın kurulması bu
konuda atılan ilk adımlardan biri olmasına rağmen, şu anda yönetmeliğin iptali
gündemdedir. Diğer yapılması gerekenlerden biri de; kurumlar arası
koordinasyondur. Her kurumun (Bakanlıklar, KOSGEB, İŞKUR vd. ) görev ve
yetki alanlarının belirlenmesi son derece önemli, bir o kadar da güçtür. Bir
başka zorunluluk, kırsal turizmin, bölgesel veya yerel kalkınma projelerine
entegre edilmesidir. Kırsal turizm projelerinin, bölgesel kalkınma projelerinden
ayrı olarak yapılması düşünülemez.
Türkiye’de kırsal kalkınma projeleri uzun yıllardan beri var olmakla
birlikte, 1970’li yıllardan sonra dış kaynaklı “yerel kırsal kalkınma” projelerinin
uygulanmasıyla daha güncel olmuşlardır. Bu projeler; tarım ve hayvancılığın
geliştirilmesi, sulama, sulu alanın ıslahı, köy ve orman yolları yapımı, içme
suyu göletleri inşası, içme suyu temini, tarımsal ve hayvansal üretimin
335
artırılması, ağaçlandırma faaliyetleri vb. konulardadır. Türkiye’de iller
düzeyinde hükûmetler tarafından uygulanan dış kaynaklı kırsal kalkınma
projeleri iki kuruluş tarafından kredili olarak finanse edilmiştir. Bunlar; Dünya
Bankası ve Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu’dur. Ancak bu projelerde tam
başarıya ulaşılmasını engelleyen çok sayıda eksiklerin ve yanlışların var olduğu
bilinmektedir (Gülçubuk, 2000: 35). Sözgelimi kırsal kalkınma projeleri daha
çok kırsal altyapının güçlendirilmesi yolunda olmuş, kalkınmanın sosyal boyutu
gündeme gelmemiştir (DPT, 2000).
Türkiye’de bugün bölgesel düzeyde yürütülen çok önemli kalkınma projeleri
bulunmaktadır: Bunların başlıcaları, Güneydoğu Anadolu Projesi/GAP, Doğu
Anadolu Kalkınma Programı/DAKAP (Doğu Anadolu Katılımcı Kırsal
Kalkınma Projesi, Doğu Anadolu Girişimciliği Destekleme Projesi vd.) ve
Doğu Karadeniz Bölgesel Gelişme Planı/DOKAP’tır.
GAP, Dicle ve Fırat Nehirleri üzerinde yapımı öngörülen 22 baraj ve 19
hidroelektrik santrali ile sulama tesislerinin yanı sıra kentsel, kırsal ve tarımsal
altyapı ile sanayi, eğitim, ulaştırma, sağlık, konut, turizm ve diğer sektörleri
içine alan entegre bir projedir. Projenin, yöredeki ekonomik ve sosyal yaşamı
büyük ölçüde etkileyerek, tarım ve sanayi alanlarında geniş iş olanakları
sağlaması planlanmaktadır. GAP bağlı olarak yürütülen çok sayıdaki
projelerden büyük kısmı doğrudan kırsal kalkınmayı hedef almıştır, bu
hedeflerden bazıları şunlardır: Kırsal kalkınma, bölgesel kalkınmanın
güçlendirilmesi ve sosyo-ekonomik farklılıkların azaltılması, özel sektör ve
girişimciliği destekleme, merkez köy ve köye dönüş.
Bunların dışındaki “Kültür Varlıkları ve Turizm” adı altında planlanan
projelerden biri de “Halfeti Ekoturizm Projesi”dir. Projenin amacı; Şanlıurfa
iline bağlı Halfeti’de, ekoturizm altyapısının oluşturulmasını sağlayarak, kırsal
alanın ve orada yaşayanların özelliklerini ve kültür birikimlerini ön plana
çıkarmak, yerel halka gelir getirici iş imkânı yaratmak, sosyo-ekonomik
kalkınmayı
sağlamak
ve
bölge
turizminin
canlandırılması
ve
değerlendirilmesine katkı sağlamak, çevrenin korunmasına yardımcı olmaktır
(http://www.gap.gov.tr/).
DAKAP’ın temel yaklaşımı ise “sürdürülebilir yerel kalkınma modelleri”
geliştirmektir. Doğu Anadolu Kalkınma Programı altında hazırlanarak
uygulamaya konulan projelerin en temel özelliği, sürdürülebilir İnsanî kalkınma
ilkelerinin yaşama geçirilmesini sağlamaktır. Programın alt projelerinden biri
olan Doğu Anadolu Katılımcı Kırsal Kalkınma Projesi çerçevesinde;
hedeflerden biri olan “Tarımda ve yeni sektörlerde verimliliğin artırılması ve
istihdam ve yatırım yaratılması” kapsamında kırsal turizmi teşvik etmek ve
tanıtmak, pansiyonculuk eğitimi vermek, yöresel festivaller düzenlemek,
paydaşlara eğitim vermek yer almaktadır. Doğu Anadolu Turizmini Geliştirme
Projesi’nde temel hedef ise kırsal turizm boyutuyla bölgesel ekonomiye katkı
sağlamaktır. Uzun vadeli amaç, yerel ekonominin bir bölümünü kırsal turizme
336
dolayısıyla kırsal kalkınmaya yönlendirmektir. Kırsal turizm, yerel kaynakların
harekete geçirilmesine, yerel iş olanaklarının yaratılmasına ve kısmen bölgenin
sosyo-ekonomik gelişimini sağlamaya yardımcı olacağı için, ayrıcalıklı
“başlangıç noktası” oluşturmaktadır. İki temel turizm alanı önceden
belirlenmiştir: Bunlar, Erzurum-Palandöken Kayak Merkezi ve Çoruh
Vadisi’dir. Erzurum ve Artvin illerinde yaylalar yayla turizmine; su kaynakları
rafting ve kanoculuk etkinlikleriyle akarsu turizmine; tarihsel, dinsel ve kültürel
zenginlikler kültür turizmine; flora, fauna ve dağlar ekoturizm ve kamping
turizmine; termal sular, sağlık turizmine olanak sağlamasına rağmen, turistik
ürün çeşitliliğini yaratmak o kadar da kolay değildir. Sözgelimi, iklim, hizmette
yetersizlikler, halkın bilinçsizliği ve pazarlama sorunları başlıca engeller
arasındadır. (http://www.dakap.org.tr/surkal.htm).
DOKAP’ın amaçları ise bölgenin ekonomik yapısını güçlendirerek ortalama
gelir düzeyini yükseltmek ve bölge içi gelir dağılımını iyileştirmek; bölgenin
sosyal gelişmesini ve dayanışmayı sağlayarak bölge içi entegrasyonu sağlamak;
bölgenin doğal kaynaklarını ve çevre kapasitesini koruyarak uzun dönemli
sürdürülebilir kalkınmayı sağlamaktır. DOKAP’ın gelişme senaryoları arasında
nüfusla ilgili olarak nüfus kaybının durdurulacağı ve sınırlı da olsa geriye dönüş
sağlanacağı beklenmektedir. Turizm sektörünün geliştirilmesi için bölge turizm
kaynaklarının geliştirilmesi, tanıtılması, bir Doğu Karadeniz turizm imajı
yaratılması ve bunun çevre ülkelerin kaynakları da göz önünde tutularak
pazarlanması önerilmiştir. Kırsal çevrenin korunması için yayla turizminin
geliştirilmesinin şart olduğu bildirilmiştir. Yayla turizmi, köylü-orman
ilişkilerinin yeniden düzenlenmesi, orman üzerindeki olumsuz etkilerin
giderilmesi için mutlaka gereklidir. DOKAP Ana Planı, 2000 yılından itibaren
uygulamaya konulacak olan 10 program ve bu programların içindeki 52
projeden oluşmaktadır. Sözgelimi Kırsal Ekonominin Çeşitlendirilmesi ve
Yoğunlaştırılması Programı içerisinde “Kırsal Turizmin Geliştirilmesi” projesi
yer almaktadır.
Görüldüğü gibi Türkiye’nin planlı kalkınmasında çok önemli güce sahip üç
bölgesel proje/plan/program dâhilinde kırsal kalkınmaya ve ona bağlı projelere
büyük yer verilmiştir. Aynı zamanda kırsal turizm, ekoturizm ya da yayla
turizmi olarak ifade edilen ve birbirlerinden çok da farklı olmayan turizm
türlerinin, kırsal kalkınmaya destek ve araç olacak şekilde geliştirilmesi
öngörülmüştür. Dolayısıyla planlı, programlı ve projeli kırsal turizm
uygulamaları, daha önce sözü edildiği üzere, kırsal topluma değişik
kaynaklardan gelir ve yeni işler yaratma yoluyla dışarıya göçü yavaşlatması
işlevini yerine getirmiş olacaktır.
Günümüz itibarıyla Türkiye’de kırsal kalkınma-kırsal turizm ilişkisini
sergileyen kırsal yerleşmeler ne yazık ki çok azdır. Kırsal turizmde adını
duyurmuş köylerimizin hemen hepsi, doğal veya tarihi-kültürel özelliklerinden
dolayı turist çekmeye başlamış, ayrıca coğrafi konumları gereği yakın çevrede
ünlü bir tatil beldesi, bir ziyaret yeri ya da ulaşım çekiciliğinden
337
yararlanmışlardır. Bu durumda kırsal turizmin en büyük hedefi olan “kırsal
kalkınmaya destek vermek” arka planda kalmıştır. Öte yandan son yıllarda İç
Anadolu, Doğu Anadolu ve Karadeniz Bölgelerinde bu hedefi az-çok gözeten
örnekler karşımıza çıkmaya başlamıştır. Bunlardan örneğin Kastamonu’nun
Azdavay ilçesine bağlı Zümrüt Köyü, “Zümrüt Köyü Ekoturizm Projesi” adı
altında başlatılan çalışmalarla yerel kültürü ve ekonomisini kırsal turizmle
değerlendirme yoluna girmiştir. Proje, Birleşmiş Milletler (BM) Kalkınma
Programı’nın Küçük Destek Fonu’ndan alınan destek sayesinde yürütülmüştür.
Nüfusunun % 85 inin İstanbul’a göç ettiği köyde 2005 yılında kurulan dernek
(Zümrüt-Der), köyde turizmin gelişmesine çaba göstermektedir. Köydeki turizm
faaliyetlerinin bir yararı da Küre Dağları Millî Parkı ile yerel halkın ilişkilerinin
güçlendirilmesi ve bilinçlenme yoluyla korumacılığı sağlayacak olmasıdır.
SONUÇ
Türkiye’de bölgelerarası sosyo-ekonomik farklılıkların yoğun olması,
özellikle de doğudan batıya içgöçü beraberinde getirmiştir. 1950’lerden itibaren
ekonomik kalkınmaya ve yeni çekim odaklarının oluşmasına paralel olarak
içgöç hızlanarak devam etmiş, 1960’larla birlikte de dış göç hareketleri
gündeme gelmiştir. Böylece, kırsal yerleşmeler azalan nüfus miktarlarıyla
birlikte kimliklerinin de değiştiği bir sürecin içine girmişlerdir. Günümüzde,
yeni sanayi odakları kadar, turizm bakımından gelişmiş iller de iç göçler için
önemli çekim merkezleri hâline gelmeye başlamışlardır.
Göçü önlemenin ya da yavaşlatmanın en temel koşulu, göçün kaynağındaki
sorunları ortadan kaldırmaktır. Türkiye’de ağırlıklı olarak kırsal alanlardan
kentlere doğru bir göç akımı gerçekleştiğine göre “kırsal alanların
kalkındırılması” çok büyük öneme sahiptir. Kırsal kalkınma; modern fiziki
altyapının geliştirilmesi, eğitim ve sağlık gibi kamusal hizmetlere ulaşım
imkânlarının güçlendirilmesi, kırsal çevrenin ve doğal kaynakların doğru
kullanımı ve sürdürülebilir yönetiminin sağlanması şeklinde özetlenebilir. Bu
bir anlamda yerinde kalkınma demektir. Günümüzde kalkınma çabalarında en
son yaklaşım, “katılımcı yaklaşım” olup yerel halkın karar alma sürecine
doğrudan katılımı önem taşır.
Türkiye’nin 2013 yılı Kırsal Kalkınma Vizyonu’nda özetle, kırsal nüfusun
yerinde istihdamının ve insanca yaşama koşullarına erişiminin sağlanması
hedeflenirken, bu vizyona ulaşmada temel amacın başında kırsal kesimin
yaşadığı yerde istihdamının sağlanarak göçün azaltılması gelmektedir. Amaca
ulaşmayı sağlayacak temel araç ise, kırsal kesimde gelir yaratan ya da gelir
artıran, beşerî ve doğal kaynakların geliştirilmesini esas alan, bütüncül program
ve projelerden oluşan bir kırsal kalkınma modeli olacaktır.
Şüphesiz Türkiye’de kırsal kalkınma çabaları uzun yıllardan beri vardır ve
birtakım projeler uygulanmıştır. Bu projeler, dar kapsamlı, yerel ölçekte ve
büyük kısmıyla tarım ve hayvancılığı, altyapıyı iyileştirmek adına yapılmıştır. O
nedenle projelerin sosyal boyutu zayıf kalmış, bütüncül olamamışlardır.
338
Günümüzde Türkiye’de bölgesel düzeyde yürütülen büyük ölçekli kalkınma
planları ve programları (GAP, DAKAP, DOKAP gibi) içinde yerel ölçekli kırsal
kalkınma projeleri uygulanmaktadır. Bu projelerin hepsinin ortak hedefi,
tarımda verimliliğin artırılması, yeni sektörlerin geliştirilmesi, istihdam
yaratılması, girişimciliğin desteklenmesi, sosyo-ekonomik farklılıkların
azaltılması, doğal çevrenin sürdürülebilir kullanımı vb.nin sağlanmasıdır. Bütün
bunların gerçekleşmesi demek, göçün de önüne geçilmesi demektir. Zaten,
Türkiye Dokuzuncu Kalkınma Planında kırsal kalkınmadaki önceliklerden biri
olan “Tarım dışı istihdam olanakları ve gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesi,
girişimciliğin desteklenmesi” görüşü de yine yerel halkı yerinde tutmaya
yöneliktir.
Gerek bölgesel planlarda ve onların alt projelerinde, gerekse Dokuzuncu
Kalkınma Planı’ndaki Ulusal Strateji ve 2013 Vizyonu’nda işaret edildiği üzere,
kırsal kalkınmada en büyük rollerden birisi kırsal turizme verilmiştir. Çünkü
kırsal turizm, Avrupa’da yukarıda değindiğimiz amaçlara hizmet eden bir
turizm türü ve kalkınma aracı olarak yıllardan beri uygulanmaktadır ve özellikle
de 1990 sonrasında Avrupa Birliği’nin kırsal kalkınma programlarında odak
noktası olmuştur. Kırsal turizm; kırsal topluma değişik kaynaklardan gelir ve
yeni işler yaratması, dışarıya göçü yavaşlatması, kadının istihdamı, yerel halkta
kültürünü koruma ve sahiplenme bilinci uyandırması, kırsal toplumun
girişimcilik ruhunu geliştirmesi gibi olumlu etkilere sahiptir.
Türkiye’de kırsal turizm bugüne kadar kıyı turizminin yanında ona yardımcı
bir turizm türü olarak görülmüş, çok az yerde kendiliğinden gelişme yoluyla
varlık gösterebilmiştir (örneğin Şirince Köyü/İzmir). Turistik kıyı beldelerinin,
kültürel amaçlı ziyaret yerlerinin yakınlarındaki köyleri ziyaret, yemek ve
alışveriş en yaygın etkinliklerdir. Ancak ülkemizde kırsal turizm algılayışının
değişmesi, kırsal alanların kalkındırılmasında önemli bir araç olarak öneminin
anlaşılması ve planlı gelişme yoluyla da kırsal alanlarda turizmin
yerleştirilmesi gerekmektedir (örneğin Zümrüt Köyü/Kastamonu). Kırsal nüfusu
yerinde tutacak olan kırsal turizmin, uzun vadede kırdan kente göçü
yavaşlatacağı da kuşkusuzdur. Avrupa’da kırsal turizmin kırsal kalkınma ile
bütünleştirilmesi daha açık ifadeyle göçü yavaşlatmada ona görev verilmesi bu
konuda sayısız başarı örnekleri olan kı