KONDA
GEZİ RAPORU
Toplumun ‘Gezi Parkı Olayları’ algısı
Gezi Parkındakiler kimlerdi?
5 Haziran 2014
İÇİNDEKİLER
1.
SUNUŞ........................................................................................................................... 3
2.
GEZİ PARKINDAKİLER ................................................................................................... 4
2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
Araştırma Nasıl Yapıldı? ............................................................................................................................... 4
Gezi Parkındakilerin Profilleri ....................................................................................................................... 5
Örgütlülük .................................................................................................................................................... 14
Parka Gelme Nedenleri .............................................................................................................................. 17
3.
KONDA TEMMUZ’13 BAROMETRESİ .......................................................................... 20
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
3.6.
3.7.
3.8.
Haber Kaynağı ve Sosyal Medya Kullanımı ............................................................................................... 22
Olayların Seyrinin Değişmesi...................................................................................................................... 30
Gezi Parkı Olaylarına Dair Görüş ................................................................................................................ 35
Gezi Parkı Olaylarında Aktörlere Bakış ...................................................................................................... 37
Olaylarla İlgili İddialar ................................................................................................................................. 52
TV Kanalları ve Siyasi İddialara Bakış ....................................................................................................... 62
Eylemcileri tanımlama ................................................................................................................................ 68
‘Dış mihraklar’ nedir? ................................................................................................................................. 72
4.
DEĞERLENDİRMELER................................................................................................. 74
4.1. İletişim Teknolojileri Kullanımı üzerine… ................................................................................................... 74
4.2. Gezi Parkı’ndan Öğreneceklerimiz ............................................................................................................. 78
5.
KONDA Temmuz’13 Barometresi Araştırma Künyesi................................................. 84
5.1. Araştırmanın Genel Tanımı......................................................................................................................... 84
5.2. Örneklem ..................................................................................................................................................... 84
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 2 / 85
1. SUNUŞ
Bu rapor, Türkiye’de toplumsal hareketler bağlamında önemli bir yer teşkil eden Gezi
Olayları’nı hem Gezi Parkı’ndakilerin kimler olduğu üzerinden hem de Gezi
Olayları’nın Türkiye toplumu tarafından nasıl algılandığı bağlamında kapsamlı bir
analiz ve değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır.
Raporda kullanılan veriler 6-8 Haziran 2013 tarihlerinde Gezi Parkı’nda 4411 kişi ile
gerçekleştirilen Gezi Parkı araştırmamıza ve Temmuz ayı KONDA Barometresi 1 için 67 Temmuz 2013 tarihlerinde 2629 kişi ile 28 ilde Türkiye’nin 18 yaş üstü yetişkin
nüfusunu temsil edecek şekilde yapılan araştırmaya dayanmaktadır. Raporda
referans verilen diğer veriler de KONDA Barometresi için yapılan araştırmalardan
derlenmiştir.
Mevcut rapor temel olarak üç bölümden oluşmaktadır. İlk kısımda, geçtiğimiz yıl kamuoyuyla
paylaştığımız “Kimler, neden oradalar ve ne istiyorlar?” başlıklı Gezi Parkı araştırma
sunumunun2 raporudur ve Gezi Parkı eylemcilerinin profilini çıkartarak Türkiye profili
ile benzerliklerini ve farklılıklarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.
İkinci kısım, Temmuz 2013 tarihli KONDA Barometresi’nde yer alan “Gezi Parkı Olayları Algı
ve Değerlendirme’ tema raporudur. Bu tema, Gezi Parkı eylemlerinin Türkiye
örnekleminde nasıl görüldüğünü ve değerlendirildiğini farklı boyutlarıyla analiz
etmeye çalışmaktadır.
Üçüncü kısımda ise, Gezi Parkı değerlendirmesi ve Gezi Olayları tartışılırken sıkça
vurgulanan sosyal medya kullanımı ve “Y” kuşağı tartışmalarına dair analiz ve
yorumlar yer almaktadır. Başta bu yorumlar olmak üzere tüm raporun, toplumsal
tarihimizde önemli bir yer tutacağına inandığımız Gezi Olayları’nı doğru ve tarafsız
değerlendirmede faydalı olacağını ümit ediyoruz.
1
KONDA Araştırma ve Danışmanlık Şirketi 2010 yılından bu yana her ay düzenli olarak Türkiye genelini temsil
eden bir anket saha çalışması gerçekleştirmektedir. KONDA Barometresi isimli bu proje kapsamında toplumun
siyasal ve toplumsal konulardaki algı ve fikir değişimlerinin tespit edildiği araştırma raporu Barometre aboneleri ile
paylaşılmaktadır. Düzenli olarak sorulan soruların yanısıra her ay farklı bir konu kapsamlı olarak incelenmektedir.
Kamuoyuyla paylaşılan raporları www.konda.com.tr adresinden görebilir, yeni paylaşımları
https://twitter.com/kondaarastirma adresinden takip edebilirsiniz.
2
Sunumu http://www.youtube.com/watch?v=5zP6TnfALQU adresinden görebilirsiniz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 3 / 85
2. GEZİ PARKINDAKİLER
Gezi Parkı Olayları Mayıs 2013’ün son haftası başladı. En hareketli günler 30 ve 31
Mayıs günleriydi. Polisle çatışan ve farklı noktalardan Taksim’e ulaşmaya çalışan
gruplar 31 Mayıs 2014 günü öğleden sonra meydanda hakimiyet sağladılar. Sonraki
15 gün boyunca Gezi Parkı, güvenlik güçlerinden arınmış bir durumdaydı. Bu
dönemde park sivil insiyatifin ağırlıkta olduğu sıradışı bir odak noktası haline geldi. O
günden sonra ‘Gezi Parkındakiler’ kavramı hakkında farklı ifadeler kullanıldı.
Gezi Parkı Olayları’nın bu park ile sınırlı kalmamış olduğunu; sözünü ettiğimiz dönem
içinde sadece parkın değil, Taksim meydanı ve hatta İstiklal Caddesi’nin bile benzer
bir yapıya döndüğünü biliyoruz. Ve hatta, Gezi Parkı Olayları’nın en az İstanbul kadar
diğer şehirlerde de toplumsal ölçek kazandığının farkındayız. Ancak, parkın tüm bu
olaylar için hem başlangıç hem de merkez noktası olması, park içinde bulunanların
tüm kitleyi temsil edebileceği sonucunu doğurmaktadır.
KONDA olarak, ‘Gezi Parkındakiler’in kimler olduğunu ve ne istediklerini belirlemenin
en iyi yolunun sadece Gezi Parkı içinde bulunan insanlarla görüşmek olduğu
sonucuna vardık. Ayrıca “Gezi Parkı” üzerine ortaya atılan tartışmaların içini bilimsel
olarak dolduracak ve taraflı ifadeleri ortadan kaldıracak bir araştırmayı kamuoyuyla
paylaşmak istedik. Bu kapsamda gerçekleştirilen araştırmanın bulguları ve analizleri
aşağıda incelemenize sunulmuştur.
2.1. Araştırma Nasıl Yapıldı?
KONDA olarak o dönemde, Gezi Parkı tamamen sivil
kontrole geçtikten sadece 6 gün sonra Gezi
Parkı’nda bulunan insanların profilini ortaya
çıkarmak için hızlı bir araştırma organizasyonu
gerçekleştirdik.
6 Haziran Perşembe günü 16.00’da başlayıp 8 Haziran
Cumartesi günü saat 22.00’ye kadar hiç
durmaksızın toplam 4411 kişi ile görüşüldü.
Görüşmeler sadece Gezi Parkı sınırları içinde
gerçekleştirildi. Yanda görülen haritada yer aldığı
şekilde park sanal olarak 10 farklı bölgeye
bölündü. Her bölgede bir anketör 2 saatlik
periyotlar dahilinde en fazla 40 anket
gerçekleştirdi. Bu çalışma gece 03.00’e kadar
sürdü, sonra sabah 8.00’da tekrar başladı.
Araştırmada görüşülen veya anketi kendisi anketör
gözetiminde dolduran kişilerden herhangi bir
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 4 / 85
kimlik bilgisi istenmedi. Amaç, Gezi Parkı’nda o günlerde farklı sebeplerle bulunan
kitlenin yüksek çözünürlüklü bir fotoğrafını çekmekti.
Bu raporun aşağıda okuyacağınız bölümü Gezi Parkı’nda bulunan insanların farklı
boyutlardan demografik profilini ortaya koyduğu gibi Gezi olayları ile ilgili genel
yaklaşımlarını da analiz etmektedir.
2.2. Gezi Parkındakilerin Profilleri
İlk olarak Gezi Parkı’nda görüşmeye katılanların cinsiyet, yaş ve siyasi örgütlenme üzerinden
değerlendirelim ve Türkiye ortalaması ile karşılaştıralım.
2.2.1.
Cinsiyet Dağılımı
Görüşmeler neticesinde ortaya çıkan verilere göre Gezi Parkı’ndakilerin cinsiyet dağılımı
Türkiye’deki nüfusun cinsiyet dağılımdan çok farklı olmayarak yüzde 50,8 kadın ve
yüzde 49,2 erkek olmuş. (Burada hatırlatmak gerekiyor ki KONDA verilerine göre
cinsiyet dağılımı Türkiye genelinde yüzde 48,8 kadın ve yüzde 51,2 erkek; İstanbul
özelinde ise yüzde 51,5 kadın ve yüzde 48,5 erkek şeklindedir). Elimizde genel
Türkiye bağlamında toplumsal olaylara katılımda kadın ve erkek bireylerin genel
dağılım yüzdesine dair bir bilgi olmamakla birlikte Gezi Parkı eylemlerine katılanların
en azından Türkiye’deki – ve İstanbul’daki – genel cinsiyet dağılımını yansıttıkları
şüphe götürmez bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Yani, Gezi Parkı’na gelenler cinsiyet
dağılımı açısından Türkiye toplumunu temsil etmektedir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 5 / 85
Cinsiyet dağılımı
Gezi
Kadın 50,8
Erkek 49,2
51,5
Erkek 48,5
İstanbul
Türkiye
Kadın 48,8
Erkek 51,2
%0
% 50
% 100
Ancak, diğer toplumsal olaylarla karşılaştırıldığında Gezi Parkı eylemlerine kadınların daha
mı çok yoksa daha mı az katılımda bulundukları hakkında bir yorum yapmamız
maalesef mümkün değildir. Yine de eylemlere katılan kadınların ve erkeklerin
örgütlülük oranlarına baktığımız zaman bunun Türkiye ortalamasından farklı
olduğunu görüyoruz. Eylemlere katılan kadınların yüzde 20,2’si ve erkeklerin yüzde
22,1’i “bir siyasi partiye, oluşuma veya dernek, platform gibi sivil toplum kuruluşuna”
üye olduğunu belirtmiş. Bu da örgütlülük bakımından cinsiyetler arası dengeli bir
dağılım olduğunu bir kez daha göstermektedir.
2.2.2.
Yaş
Gezi Parkı araştırmamıza göre parktakilerin yaş ortalaması 28’dir. Yine Türkiye yaş
ortalaması ile karşılaştırırsak eylemlere katılanların Türkiye toplumunun genel olarak
temsil ettiğini görüyoruz. Burada hatırlatmak gerekiyor ki yaş ortalaması KONDA
verilerine göre Türkiye genelinde 30,3; İstanbul özelinde ise 30,1 şeklindedir. Yine bu
genel veriden yola çıkarsak Gezi Parkı eylemlerine katılanlar yaş dağılımı açısından
Türkiye toplumunu temsil etmektedir.
Yaş dağılımı
Gezi
5,5
16,5
21-25; 30,8
%0
26-30; 20,3
10,8
16,1
% 50
17 ve altı
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
18-20
21-25
% 100
26-30
31-35
36 ve üstü
Sayfa 6 / 85
Türkiye
28,6
35,3
İstanbul
18–28 27,9
29–43 37,9
%0
% 50
36,0
44 +; 34,2
% 100
Gezi parkının yaş ortalaması 28
Ancak yaş dilimlerini detaylı olarak karşılaştırdığımızda Türkiye genelinden sapmalar
gözlemliyoruz. Buna göre 20 yaş ve altı; ve 36 yaş ve üstü nüfus grupları Türkiye ve
İstanbul genel nüfusuna göre az temsil edilmiş. Yani, bu yaş gruplarının parktaki
toplam eylemci sayısına oranı, aynı yaş gruplarının genel Türkiye nüfusu içindeki
oranından daha düşük. Öte yandan 21-25 yaş; 26-30 yaş; ve 31-35 yaş grupları ise
Türkiye ve İstanbul genel nüfusuna göre daha çok temsil edilmiş. Yani, bu yaş
gruplarının Park’taki toplam eylemci sayısına oranı, aynı yaş gruplarının genel Türkiye
nüfusu içindeki dağılım yüzdesinden daha çok gerçekleşmiş.
20 yaş ve altı nüfus grubu Türkiye genelinde toplam nüfusun yüzde 33’ü olmasına karşın
araştırmaya göre eylemlere katılanların sadece yüzde 22’si bu yaş grubunu
oluşturmuş. Bundan hareketle Gezi Parkı eylemlerinin – belki de kamuoyundaki
genel inanışın aksine – ne şekillerde bir “gençlik hareketi” olduğunu sorgulayabiliriz.
Verilere detaylı baktığımız zaman, Park’taki eylemlere katılan 20 yaş altı grubunun
büyük çoğunluğunun 18-20 yaş arasındaki gençlerin oluşturduğunu görebiliriz. 17
yaş ve altı Gezi Parkı’na gelen toplam eylemci sayısının sadece yüzde 5,5’ini
oluşturmuş; 18-20 yaş grubu ise toplam eylemci sayısının yüzde 16,5’i olarak
gerçekleşmiş. Böylelikle Gezi Parkı’na gelen gençlerin çoğunluğunu liseliler ya da
üniversitenin ilk yıllarındaki gençler oluşturmuyor diyebiliriz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 7 / 85
%8
Parktakilerin yaş dağılımı
%7
%6
Gezi Parkı'ndakiler
%5
%4
%3
%2
%1
71 +
69
67
65
63
61
59
57
55
53
51
49
47
45
43
41
39
37
35
33
31
29
27
25
23
21
19
17 -
%0
Peki Gezi Parkı’na gençler gelmedi mi? 21-25 ve 26-30 yaş aralıklarına dikkatlice bakınca
Gezi Parkı’na katılanların esas çoğunluğunu bu iki yaş grubunun oluşturduğunu
görüyoruz. Parka gelen toplam eylemci sayısının yüzde 30,8’ini 21-25 yaş grubu,
yüzde 20,3’ünü ise 26-30 yaş grubu oluşturmuş. Kısacası parka gelen her iki kişiden
biri 21-30 yaş aralığındaymış. Bu iki yaş grubu sırasıyla Türkiye genel nüfusunun
yüzde 13’ünü (21-25 yaş) ve yüzde 9,1’ini (26-30 yaş) oluştursa da, parkta Türkiye
genel nüfus dağılımındaki paylarıyla ters orantılı olarak temsil edilmişler. Burada
dikkat etmemiz gereken noktaysa 26-30 yaş grubunun hâlihazırda Türkiye genel
nüfusunda 21-25 yaş grubuna göre daha küçük bir topluluk olduğudur.
Yaş gruplarına göre çalışma durumu (genel toplam içindeki
oranları)*
17 yaş ve altı
5
18-20 arası
3
13
21-25 arası
12
26-30 arası
16
17
31-35 arası
9
36-44 arası
4
2
1
7
45 ve üstü
2
1
4
0
20
Çalışıyor
Öğrenci
40
Çalışmıyor/ İşsiz
*Grafiği anlamak için örnek olarak parktakilerin yüzde 12’si hem 21-25 yaş arasında hem de herhangi bir işte
çalışmaktadır.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 8 / 85
Yukarıdaki grafikte de görülebildiği gibi, parkın yüzde 30’unu 21-30 yaş arasında olup
herhangi bir işte çalışan kişiler oluşturmaktadır.
Başka bir deyişle, her ne kadar 26-30 yaş grubu katılım yüzdesi olarak 21-25 yaş grubundan
az görünse de, bu grubun hâlihazırda Türkiye genel nüfusu içindeki ağırlığı zaten azdır
ve aslında iki grup da toplam eylemci nüfusu içinde “aynı derece/katsayıda” fazladan
temsil edilmişlerdir.
Buradan hareketle şu sonuca varabiliriz: Gezi Park’ına katılanların çoğunluğunu 30 yaş altı
grubun oluşturduğu doğrudur, ancak bu fazla detay barındırmayan bir genellemedir
ve parka gelen gençliğin niteliği hakkında bilgi içermemektedir. Parka gelen gençlerin
büyük çoğunluğunu lise öğrencileri ya da üniversitenin ilk yıllarındaki insanlar değil,
üniversitenin son yıllarında, mezun veya iş hayatına nispeten yeni atılmış insanlar
oluşturmuş olmalıdır (bu gruba elbette lise mezunu olup çalışanlar da dâhildir).
Son olarak, temsiliyet meselesinde en büyük kırılmayı 36 yaş ve üstü grupta görüyoruz. Her
ne kadar 36 yaş ve üzeri Türkiye genel nüfusunun yüzde 37’sini oluştursa da,
eylemlere katılanların sadece yüzde 16,1’i bu yaş diliminin içindeymiş.
2.2.3.
Eğitim ve İş Durumu
Parka gelenlerin genel Türkiye – ve hatta İstanbul – ortalamasından ayrıştığı en büyük
noktalar eğitim ve iş durumu ile ilintili. Türkiye genelinin yüzde 6’sı ve İstanbul’da
yaşayanların yüzde 4,7’si okuryazar değilken, parka gelenlerin sadece yüzde 0,3’ü
okuryazar olmadıklarını belirtmiş. Herhangi bir örgün eğitim kurumundan eğitim almış
olanlar arasından ilkokul mezunları gerek Türkiye genelinde gerekse İstanbul’da
toplam nüfusun ezici çoğunluğunu oluştururken (her beş kişiden ikisi), parktaki
eylemcilerin sadece yüzde 2,7’si ilkokul mezunu olduklarını belirtmiş.
Eğitim seviyesi (son bitirilen okul)
Gezi
2,7 5,7
OY değil
İstanbul
Türkiye
4,7
6,0 2,8
34,5
Diplomasız okur
39,5
37,9
%0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
42,8
İlkokul
Ortaokul
14,4
14,3
Lise
12,9
Üniversite
25,4
26,8
Yüksek lisans
12,5
1,4
11,1 0,9
% 50
% 100
Sayfa 9 / 85
Türkiye’nin onda biri, Gezi Parkı’ndakilerin ise yarısı üniversite mezunu
Yine, Türkiye genelinde ve İstanbul’da lise ve üstü seviyede eğitimlerine devam edenler,
sırasıyla nüfusun yüzde 12’si ve 13,9’uyken, parktaki yaklaşık her beş kişiden üçü
(yüzde 42,8 üniversite mezunu ve yüzde 12,9 yüksek lisans/doktora öğrencisi ya da
mezunu) lise sonrasında eğitimine devam etmiş.
İş durumuna bakarsak, öğrencilerin Türkiye geneline oranla çok daha fazla, emeklilerin ve
ev kadınlarının ise çok daha az temsil edildiğini görüyoruz. Türkiye genelinde
öğrenciler toplam nüfusun yüzde 7,4’üne tekabül ederken, Gezi Parkı eylemine
katılan her 3 kişiden biri (yüzde 36,6) öğrenci olmuş. Emekliler ise Türkiye genelinde
toplam nüfusun yüzde 13,8’ine denk gelirken, Gezi Parkı’na gelenlerin sadece yüzde
3,5’i emeklilerden oluşmuş. Yine benzer şekilde, ev kadınlarının Türkiye’nin toplam
nüfusu içinde oranı yüzde 32,2 iken, Gezi Parkı’na gelenlerin sadece yüzde 2’si ev
kadınlarından oluşmuş. Elbette ki sözkonusu iş durumu verilerinin eylemcilerin nüfus
dağılımı verileriyle paralel bir değerlendirmesini yaparsak, öğrencilerin Türkiye
ortalamasına göre daha çok, emeklilerinse daha az katılım göstermesi şaşırtıcı
olmayacaktır.
Çalışma durumu
Gezi
36,6
51,8
Çalışıyor
Öğrenci
Emekli
İstanbul
40,8
6,8
14,4
Türkiye
40,3
7,4
13,8
%0
% 50
3,5 2,0 6,2
Ev kadını
İşsiz
32,9
32,2
5,0
6,2
% 100
KONDA verilerine göre çalışanların sırasıyla Türkiye ve İstanbul nüfusları içindeki dağılımları
yüzde 40,8 ve yüzde 40,3 iken, parka gelenlerin yarısından biraz fazlası (yüzde 51,8)
çalıştığını belirtmiş. Bu veriye daha detaylı baktığımızda ise herhangi bir işe sahip
olanlar arasında yüzde 15,4’lük bir oranla özel sektörde çalışanların, yüzde 4,8
Türkiye ve yüzde 7,8 İstanbul ortalamalarından farklı olarak daha çok temsil edilmiş
olduğunu görüyoruz. Yine benzer şekilde serbest meslek sahipleri (bu gruba doktorlar
ve mimarlar da dâhil), Türkiye ortalamasına göre parkta fazla temsil bulmuş. Bu
meslek gruplarına dâhil olanlar Türkiye’de sadece yüzde 1,3 iken, parkta bu oran
yüzde 5,5 olmuş.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 10 / 85
Çalışma durumu
4
3
Devlet memuru
15
Özel sektör beyaz yakalı
8
Gezi
6
İşçi
İstanbul
15
2
Küçük esnaf
5
5
Serbest meslek
1
17
Çalışıyor, diğer
8
3
Emekli
14
2
Ev kadını
33
37
Öğrenci
7
5
İşsiz, iş arıyor
4
0
20
40
İşçiler ve çiftçiler sözkonusu olduğunda yine çarpıcı verilerle karşılaşıyoruz. İşçiler Türkiye
toplumunun yüzde 15’ini ve İstanbul’da yaşayanların yüzde 11’ini teşkil etseler de,
parktaki işçi kesimin oranı sadece yüzde 6 olmuş. Benzer şekilde çiftçiler yine Türkiye
ortalamasının (yüzde 5,4) çok altında temsil edilmişler, parka gelenlerin sadece
yüzde 0,2’si çiftçiymiş. Bu durumun elbette ki İstanbul ve civarındaki tarımsal
üretimin bitmiş olmasıyla alakası var, çünkü İstanbul’da çiftçilikle geçinenlerin
yüzdesi sadece yüzde 0,3. Bu yüzden çiftçiler parkta Türkiye ortalamasının altında bir
katılım göstermiş olsalar da, İstanbul ortalamasından pek de farklı katılım
göstermemişler.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 11 / 85
2.2.4.
Parka Nereden Gelmişler?
Parkta bulunan kişilerin İstanbul’un nerelerinden geldiğini tespit ettiğimizde üç ilçenin öne
çıktığını görüyoruz. Kadıköy, Beşiktaş ve Şişli ilçelerinden gelenler parkın üçte birini
oluşturuyor. 40’a yakın ilçenin bulunduğu İstanbul’da bu aslında yüksek bir oran
değil. Zira, parkta bulunanların yüzde 70’i İstanbul’un tamamına yayılmış bir dağılım
ortaya koyuyorlar.
İlçe
Yüzde
Kadıköy
13,4
Şişli
11,4
Beşiktaş
7,3
Üsküdar
5,8
Fatih
5,4
Beyoğlu
5,1
Sarıyer
4,6
Bakırköy
4,1
Bahçelievler
3,7
Ataşehir
3,5
Maltepe
3,4
Kağıthane
2,6
Küçükçekmece
2,3
Avcılar
Kartal
Eyüp
Beylikdüzü
Ümraniye
Başakşehir
Gaziosmanpaşa
Bağcılar
Güngören
Pendik
Beykoz
Çekmeköy
Sultangazi
Bayrampaşa
Büyükçekmece
Esenler
Esenyurt
Sancaktepe
Tuzla
2,2
2,2
2,0
1,9
1,6
1,6
1,5
1,3
1,3
1,3
1,1
1,1
1,0
,8
,8
,7
,6
,4
,3
Sultanbeyli
,3
Şile
,1
Adalar
,1
Silivri
,1
Arnavutköy
,0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 12 / 85
Aşağıdaki haritada da görülebileceği gibi Taksim’e uzaklaştıkça da açık renkli ilçeler –gelme
oranının düşük olduğu noktalar- çoğalmaktadır. Özetle, Gezi Parkı’nda 6-8 Haziran’da
bulunanlar İstanbul’un dört bir tarafından gelmişler diyebiliriz.
Parka İstanbul’un nerelerinden geldiler?
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 13 / 85
2.3. Örgütlülük
Gezi Parkı eylemlerine katılanların yüzde 21,1’i “bir siyasi partiye, oluşuma veya dernek,
platform gibi sivil toplum kuruluşuna” üye olduğunu belirtmiş. KONDA’nın 2008 Hayat
Tarzı araştırmasına göre ise Türkiye toplumunun yüzde 15’i siyasi parti üyeliği
olduğunu belirtmiş. Yine aynı tarihli araştırmaya göre görüşülen kişilerin yüzde 7,5’i
meslek örgütleri dışında herhangi bir derneğe üye olduğunu belirtmiş. Bu verileri yan
yana koyduğumuzda, Gezi Parkı eylemlerine katılanların örgütlülüğünün – ya da daha
doğrusu herhangi bir siyasi parti ya da dernek/oluşum üyeliğinin - Türkiye genelinden
pek de farklı olmadığını söyleyebiliriz.
Herhangi bir siyasi partiye, oluşuma veya dernek, vakıf,
platform gibi bir oluşuma üye misiniz?
Üyeyim 21,1
%0
Üye değilim 78,9
% 50
% 100
Ancak, bu veriler tek başına siyasi partilerin, çeşitli dernek ve oluşumların eylem sırasında
ne kadar temsil edildiklerini – ve eylemlere kurum olarak ne derecede katıldıklarını –
anlamak için yeterli değildir. Hatta başka bir deyişle, sözkonusu veriler Gezi
Parkı’ndaki eylemlere katılanların kişilerin parka herhangi bir partinin, derneğin ya da
oluşumun aktiviteleri çerçevesinde gelip gelmediklerini doğrudan açıklamamaktadır.
İşte bu yüzden araştırmaya katılan görüşmecilere “herhangi bir örgütü ya da kurumu
temsilen” parkta bulunup bulunmadıkları sorulmuş ve ezici bir çoğunluk (Parka
gelenlerin yüzde 93,6’sı) kendisini “sade vatandaş” olarak tanımlamış. İşte bu
yüzden her ne kadar Park’taki eylemlere katılan her beş kişiden bir tanesinin parti,
dernek ya da oluşum üyeliği bulunsa da, eylemcilerin parka kendi tasarrufları
neticesinde geldiklerini söyleyebiliriz.
Gezi Parkı’nda sade vatandaş olarak mı, yoksa herhangi bir
grubu, oluşumu vs. temsilen mi bulunuyorsunuz?
Sade vatandaş
93,6
% 50
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Bir grubu,
oluşumu temsilen
6,4
% 100
Sayfa 14 / 85
Yukarıda da belirtildiği gibi Park’a gelen her beş kişiden dördünün herhangi bir siyasi parti,
dernek ya da oluşum üyeliği yok; ancak herhangi üyeliği bulunmayanların yarısı (yani
parkın genelinin yüzde 40’ı) yine de daha önceden eylem tecrübesi olduğunu
belirtmiş.
Bu son bir haftadan önce herhangi bir protestoya, yürüyüşe,
oturma eylemine katılmış mıydınız?
Katıldım 55,6
%0
Katılmadım 44,4
% 50
% 100
Ayrıca; araştırmaya katılanlara daha önce herhangi bir protestoya, yürüyüşe, oturma
eylemine katılıp katılmadıkları sorulduğu zaman ise yüzde 44,4 evet ve yüzde 55,6
ise hayır cevabı vermiş. Yani neredeyse parktaki her iki kişiden birinin eylem deneyimi
var. Bunlardan hareketle, Gezi Park’ı eylemlerine katılan her beş kişiden ikisinin
örgütlü siyaset ya da sivil toplum hareketi dışında olsa bile toplumsal olaylara aktif bir
şekilde katılan bir kitle olabileceği olasılığı üzerinde durup düşünebiliriz.
Üyelik ve protestoya katılma
40
%0
39
16
% 50
5
% 100
Üyeliğim yok ve eyleme katıldım
Üyeliğim yok ve eyleme katılmadım
Üyeliğim var ve eyleme katıldım
Üyeliğim var ve eyleme katılmadım
Yani, hâlihazırda aktivizm tecrübesi olan – ve kendisini “sade vatandaş” olarak tanımlayan –
yüzde 40’lık bir eylemci topluluğu ve siyasi parti, dernek ya da oluşumu temsilen
eylemlere katılan yüzde 6,7’lik başka bir eylemci topluluğunu yan yana
koyduğumuzda, Park’a gelen neredeyse her iki kişiden birinin toplumsal olaylara
doğrudan bir ilgi gösterdiğini görüyoruz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 15 / 85
Gezi Park’ındaki her on kişiden dokuzu insan hakları ihlaliyle karşı karşıya olduğunu
düşünüyor
Belki de burada, daha önce eyleme hiç katılmamış insanların neden eyleme katıldıkları
üzerine kafa yorabiliriz. Öncelikle, Park’taki eylemlere katılan topluluğun yüzde 62’si
kendisini “insan hakları ihlaliyle karşı karşıya olan gruplardan birinin parçası” olarak
gördüğünü beyan etmiş. Yüzde 25’lik başka bir kesim ise “bazen” bu şekilde
hissettiğini belirtmiş. Kısacası Park’a gelenlerin yüzde 87’si kendisini doğrudan ya da
dolaylı olarak hakları çiğnenen ve adaletsizliğe uğramış bir grubun parçası olarak
tanımlamış. Belki de bundan dolayı, eylemlere katılanların büyük çoğunluğunun
parka bu algı üzerinden hareketle ve herhangi bir örgütü temsil etmek adına değil
kendi bireysel istekleri sonucu geldiklerini rahatlıkla söyleyebiliriz.
Kendinizi insan hakları ihlali ile karşı karşıya olan
gruplardan birinin bir parçası olarak görüyor musunuz?
Evet 61,9
%0
Bazen 24,6
% 50
Hayır; 13,5
% 100
Burada, her ne kadar park geneline göre küçük bir eylemci grubunu ilgilendirse de, önemli
olan bir başka veri de eylemcilerin eyleme katılım sıklığı ile örgütlülük ve parti, dernek
ve oluşumu üyeliği arasında doğru bir orantı olması.
Ne zamandan beridir parktasınız?
31,0
35,6
%0
20,3
% 50
13,0
% 100
Ağaçları sökmeye giriştiklerinden beri, sürekli olarak.
Her gün uğruyorum.
Bir iki defa uğramıştım.
İlk defa geldim.
Örneğin, Park’a bir iki defa uğradığını belirten yüzde 20,3’lük kitlenin yüzde 18’inin parti,
dernek ya da oluşum üyeliği bulunurken, ağaçlar söküldükten sonra parka düzenli
olarak geldiğini belirten yüzde 31’lük kitle için bu oran yüzde 26’ya çıkıyor. Son
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 16 / 85
olarak, araştırmanın yapıldığı kısıtlı zaman dilimi dâhilinde görüşmecilerin yüzde 13’ü
ilk defa Park’a geldiklerini belirtmiş. Park’a ilk defa geldiğini belirten bu grubun yüzde
87’sinin herhangi bir üyeliği yok.
Parka geliş sıklığına göre siyasi oluşum üyeliği
İlk defa geldim. Üyeyim 13
Bir iki defa
uğramıştım.
Üyeyim 18
Her gün uğruyorum.
21
En baştan beri beri,
sürekli olarak.
Üye değilim 87
Üye değilim 82
Üye değilim 79
Üyeyim 26
%0
Üye değilim 74
% 50
% 100
‘Örgütlüler’ hiçbir şartta parkın çoğunluğunu oluşturmuyor
Bunlardan hareketle, parti, dernek ve oluşum üyeliğiyle eylemlere katılma arasında
doğrudan bir ilişki olmasa da, parka gelme sıklığı ve geçmiş eylem tecrübesi
sözkonusu olduğunda “örgütlüler” adını verdiğimiz bu grubun genel park nüfusu
içindeki yüzdesi artıyor; ancak yine de çoğunluğu asla oluşturmuyorlar.
2.4. Parka Gelme Nedenleri
Eylül 2012 tarihli KONDA Barometresi’nin Türkiye genelinde yapılan güven araştırmasının
sonuçlarına baktığımız zaman görüşmecilerin yüzde 14,4’ü boykot, gösteri, imza
kampanyası ve yürüyüş benzeri toplumsal olaylara katıldığını; yüzde 28,4’ü gerekirse
katılacağını ve yüzde 57,2 asla katılmayacağını belirtmiş. Burada da siyasi parti,
dernek ve oluşum üyeliğiyle eylemlere katılma arasında doğrudan ilişki göremiyoruz.
Hatırlatmak gerekirse, Konda’nın 2008 tarihli Hayat Tarzı araştırmasına göre Türkiye
toplumunun yüzde 15,4 siyasi parti üyeliği olduğunu belirtmiştir. Yine aynı tarihli
araştırmaya göre Türkiye toplumun yüzde 7,5’i – meslek örgütleri dışında – herhangi
bir derneğe üye olduğunu belirtmiştir. Eğer kaba bir hesaplama yapmak gerekirse,
Eylül 2012 tarihli güven temalı araştırmasına göre de toplumsal olaylarda eyleme
katılmış ya da katılabilecek bireylerin toplam nüfus içindeki oranı yüzde 42,2
olmaktadır. Böylelikle şu sonuca varabiliriz: Türkiye toplumu genel anlamda
toplumsal olaylarda harekete geçmek konusunda neredeyse ikiye bölünmüştür; ve
harekete geçmek konusunda olumlu cevap verenlerin büyük çoğunluğunun bu
davranışlarını herhangi bir parti, dernek ya da oluşum üyeliği üzerinden
anlamlandırmak yetersiz olacaktır.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 17 / 85
Parktaki her iki kişiden birinin eylem tecribesi var
Yine hatırlatmak gerekiyor ki; Park eylemlerine katılanlara daha önce herhangi bir
protestoya, yürüyüşe, oturma eylemine katılıp katılmadıkları sorulduğu zaman yüzde
44,4 katıldığını ve yüzde 55,6 ise katılmadığını belirtmiş. Yani her ne kadar parktaki
eylemcilerin ezici çoğunluğu (yüzde 93,6) kendisini “sade vatandaş” olarak tanımlasa
da, neredeyse parktaki her iki kişiden birinin eylem deneyimi var. Ancak yine de
eylem deneyimi ile Park’taki eylemlere katılmak arasında doğrudan ve acele bir ilişki
kurmamak gerekiyor.
Ne noktada gelmeye karar verdiler?
10,2
19,0
%0
49,1
14,2
% 50
4,3 3,2
% 100
Taksim projesini duyduğumda
Ağaçları sökmeye giriştiklerinde
Polisin şiddetini görünce
Başbakan Tayyip Erdoğan’ın açıklamalarını duyunca
Taksim’deki ortamı görünce
Diğer
Polis şiddeti parktakilerin yarısı için dönüm noktası olmuş
Eylemcilerden yüzde 49,1’i (yani yine her iki kişi biriden biri) parka polis şiddetini görünce
gelmiş. Yine, kendisini sade vatandaş olarak tanımlayanların yüzde 73’ü polis
şiddetinden sonra gelmiş. Bu da demek oluyor ki, polis şiddeti pek çok eylemci için
önemli bir dönüm noktası olmuş.
Parka gelenlerin taleplerine baktığımızda, eyleme katılanların yüzde 58,1’i özgürlükler
kısıtlandığı için; yüzde 37,2’si AK Parti ve politikalarına karşı durmak amacıyla; ve
yüzde 30,3’ü Erdoğan’ın açıklamalarına ve tavrına tepki göstermek için eyleme
geldiğini belirtmiş. Buradaki yüzdelerden de anlaşılacağı gibi, bu cevaplar her bir
eylemcinin birden fazla gelme nedeni olduğuna işaret ediyor. Örneğin, parka
gelenlerin yüzde 20,5’i hem özgürlüklerin kısıtlanmasını protesto etmek için hem de
Erdoğan’ın açıklamalarına ve tavrına tepki göstermek amacıyla eyleme katıldığını
belirtmiş.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 18 / 85
Neden parktalar ve ne talep ediyorlar?
Özgürlükler için
34,1
Hak ihlallerin karşı, hak talebi için
18,4
Diktatörlüğe, baskıya karşı
9,7
Yönetim istifa
9,5
Demokrasi ve barış için
8,0
Polis şiddetine karşı
6,2
Destek vermek, dayanışma için
6,1
Ağaç kesilmesin, kışla yapılmasın diye
4,6
Devrim/sisteme karşı
3,2
Sesimizin duyulması için
2,5
0
25
50
10’da dokuzun meselesi devlet politikaları
Eylemcilerden ne talep ettiklerini tek bir cevap ile belirtmeleri istendiği vakit ise yüzde 34,1’i
özgürlükler için ve yüzde 18,4’ü hak ihlallerine karşı ve hak talebi amacıyla eylemlere
katıldığını belirtmiş. Öyle görünüyor ki “özgürlük” talebi parka gelen her üç kişiden biri
için en temel mesele olarak algılanmış.
Yine parka gelen neredeyse her beş kişiden biri için ise “hak talebi” en temel mesele olarak
algılanmış. Hatta parka ağaç kesilmesine ve kışla yapılmasına karşı durmak için
gelenlerle, destek vermek için gelenleri de bir kenara koyarsak, parka gelen
neredeyse her on kişiden dokuzu (özgürlükler, haklar, baskı, istifa, demokrasi ve polis
şiddeti anahtar sözcüklerinde yankılanan) doğrudan devlet politikaları ile alakalı bir
nedenden ötürü eylemlere katılmış.
Önceki paragraflarda da belirtildiği gibi, parka gelenlerin yüzde 87’sinin kendisini doğrudan
ya da dolaylı olarak hakları çiğnenen ve adaletsizliğe uğramış bir grubun parçası
olarak tanımladığını hatırlamakta fayda var. İşte bu noktada parka gelen her on
kişiden dokuzu kendi hak ve özgürlüklerini tehdit altında görürken, yine her on
kişiden dokuzunun doğrudan devlet – ve de hükümet – politikalarına dair bir talebi
olması arasındaki paralellik belki de bu araştırmanın en çarpıcı bulgusudur.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 19 / 85
3. KONDA TEMMUZ’13 BAROMETRESİ: ‘Gezi Parkı Olayları Algı
ve Değerlendirme’ Tema Raporu
KONDA Araştırma ve Danışmanlık Şirketi 2010 yılından bu yana her ay düzenli olarak
Türkiye genelini temsil eden bir anket saha çalışması gerçekleştirmektedir. KONDA
Barometresi isimli bu proje kapsamında toplumun siyasal ve toplumsal konulardaki
algı ve fikir değişimlerinin tespit edildiği araştırma raporu Barometre aboneleri ile
paylaşılmaktadır. Düzenli olarak sorulan soruların yanısıra her ay farklı bir konu
kapsamlı olarak incelenmektedir. Gezi Parkı olaylarını takip eden ilk Barometre
araştırması ise 6 ve 7 Temmuz 2013 tarihlerinde gerçekleştirildi. Bu çalışmada da
insanların bu toplumsal olayları nasıl gördükleri farklı boyutlarıyla tespit edilmeye
çalışıldı. Aşağıda okuyacağınız rapor ise bu araştırmanın bulgularını ve analizlerini
ortaya koymaktadır.
‘Gezi’ye bakışta zıt görüşler hâkim
Mayıs ayının sonunda İstanbul’daki Taksim Gezi Parkı’nda ağaçların sökülmesi ve buna
itiraz edenlere polisin biber gazı sıkması ile başlayan ve bir ay içinde diğer şehirlerde
eylemlerle devam eden olayların, ülkede yaş, eğitim, gelir, dindarlık gibi farkların
yarattığı hayat tarzları eksenine oturtulabildiğini ve neredeyse halkı ikiye böldüğünü
söylemek mümkün. Gezi olayları, bu farkları, bu zıt görüşleri oran olarak çok daha
arttırmış gözüküyor.
Ortak görüş: Olaylar polis şiddeti ile arttı
Halkın yüzde 54 ile ağırlıklı görüşü bu Gezi olaylarının Türkiye’ye karşı bir oyun olduğu ve
eylemcilerin provokasyona geldiği yönünde. Eylemcilerin demokratik bir şekilde hak
ve özgürlük talebinde bulunduğu yönündeki karşı görüşe ise her beş kişinin ikisi
sahip. Halk, en çok olayların polisin şiddet uyguladığı noktada büyüdüğü ve seyrinin
değiştiğini düşünüyor. Başbakanın açıklamalarının bu konuda etkili olduğunu
düşünenleri ekleyince, halkın yarısı olayları bu iki gelişmeye bağlıyor. Ancak Ak Partili,
daha dindar, dindar muhafazakâr ve daha eğitimsiz olan kümeler bu iki gelişmeyi
daha az vurgulama eğiliminde.
Ana kaynak televizyon, ama sosyal medya önemli
Olayların ilk olarak duyulduğu kaynak yüzde 70 ile esasen televizyon. Ancak olaylar sırasında
çok önemli rolü olan sosyal medya da, toplumun önemli bir kesimi için etkili olmuş:
Her beş kişinin biri ilk haberi sosyal medyadan almış ve her altı kişiden biri son bir ay
içinde olaylarla ilgili bir mesaj paylaşmış. İlk haberi kaynakları ve mesaj paylaşımı,
genelde fark yaratan yaş, eğitim, gelir, hayat tarzı, dindarlık gibi etkenlerin tümüne
göre çok çarpıcı farklar yaratıyor.
Alevilerin olaylarla ilgili oldukça hassas bir noktada olmaları en dikkat çekici bulgular
arasında. Eylemlere katılanları tanımlamada da fikir farklılıkları söz konusu. Eylemleri
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 20 / 85
destekleyen kesimler, eylemcileri “hak arayan insanlar”, “çevreciler” şeklinde, karşı
çıkanlar ise “dış mihrak güçleri”, “marjinal örgüt mensupları” gibi sıfatlarla
tanımlamaya daha meyilliler.
Eylemi destekleyenler eylemcilerden, eylem karşıtları polis ve Başbakan’dan yana
Gezi Parkı olaylarında başrol oynayan ve tarafları oluşturan 3 ana unsur olduğunu söylemek
mümkün. Bir tarafta eylemciler, diğer tarafta ise polisler ve Başbakan, olayların
seyrini belirleyen aktörler olmuşlardır. Eylemcilerle ilgili en çok eylemlerin bir noktada
bitirilmesi gereği ve eylemcilerin hatası olmadığı görüşleri belirtilmiş; polislerin
tutumu konusunda da aşırı şiddet kullandığı ve kendilerine verilen emirleri uyguladığı
görüşleri öne çıkmıştır. Toplumun dörtte biri Başbakan’ın hatası olmadığını söylerken,
beşte biri Başbakan’ı başından beri hatalı bulmuştur.
Genel olarak topluma baktığımızda, eylemi destekleyenlerin eylemcilerden yana, eylem
karşıtlarının da polis ve Başbakan’dan yana olduklarını görüyoruz. Ancak, bu duruma
rağmen, Başbakan’ın eylemcilere karşı sert tutum ve söylemleri, toplumda aynı
sertlikte karşılık bulmamıştır ve kendi seçmeninin dahi eylemcilere daha ılımlı
yaklaşmış olması önemli bir bulgu olarak öne çıkmaktadır.
Gezi ile ilgili iddialara herkes inanmıyor
Gezi Parkı olayları sonrasında gerek medya gerekse sosyal medya kanalıyla her iki cepheden
de iddialar ortaya atıldı. Araştırma kapsamında bu iddialara hem eylemciler hem de
iktidar taraftarı grupların ne derece inanmış olduklarını anlamaya çalıştık. Özet olarak
önümüze şu bulgular çıkıyor;
Kimse toplumun tamamını bir iddiaya inandıramıyor. Hatta hiçbir taraftar veya seçmen
kitlesi bile kendi liderinin veya yandaşının söylediklerine külliyen iman etmiyor.
Camide içki içilmesi en az ikna olunan, eylemlerde dış mihrakların parmağının olduğu ise en
çok inanılan iddialar olarak göze çarpıyor.
Üçte bir için ‘dış mihrak’ kavramı yok
Başbakanın sıkça söz ettiği “dış mihraklar” sözünün ne demek olduğunu halkın üçte biri
bilmiyor. Bir tanımlama yapanlar ise birbirinden o kadar farklı cevaplar verdiler ki,
net, hemfikir olunan bir “dış mihrak” tanımından bahsetmek mümkün değil.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 21 / 85
3.1. Haber Kaynağı ve Sosyal Medya Kullanımı
3.1.1.
İlk haberin alındığı kaynak
Görüşülen kişilerden Gezi olaylarıyla ilgili öğrenmeye çalıştığımız ilk konu, olaylarla ilgili ilk
haberi aldıkları kaynağın hangisi olduğu idi.
Son bir ayda gelişen olaylarla ilgili İLK haberi hangi kaynaktan
aldınız?
Arkadaş, tanıdık
Sosyal medya
İnternet haber siteleri
Televizyon
Haberim yok
Toplam
Yüzde
5,3
15,9
6,4
71,3
1,2
100,0
Toplumun tamamı Gezi Parkı olaylarından haberdar
Halkın yüzde 71 gibi önemli bir çoğunluğu ilk haberi televizyondan aldığını söylüyor. Ancak
Türkiye’de neredeyse her beş kişiden birinin, olaylarda önemli rol oynayan sosyal
medyadan veya internet haber sitelerinden ilk haberi almış olması da, nüfusun yüzde
5’inin (yani yaklaşık 2,5 milyon kişinin) haberi bir arkadaşından veya tanıdığından
aldığını söylemesi de oldukça çarpıcı. Görüşülen kişilerin sadece yüzde 1,2’sinin ise
bu soruya “haberim yok” demesi ise şu anlama geliyor: Toplumun tamamı İstanbul’da
Gezi Parkı’nda başlayan ve daha sonra hem İstanbul’a hem de diğer şehirlere yayılan
bu olaylardan haberdar.
Bu sorunun cevaplarını 6-7 Haziran tarihlerinde Gezi Parkı’nın içinde 4411 kişiyle görüşerek
yaptığımız (ve sonuçlarını Haziran’13 Barometresi raporunda abonelerimizle
paylaştığımız) anketin sonuçlarıyla karşılaştırdığımızda önemli farklar dikkat çekiyor.
Gezi Parkı’ndakilerin çoğunluğu olaylardan arkadaş veya sosyal medya aracılığıyla
haberdar olmuştu. Televizyondan duyan ise her 100 kişinin 7’siydi. Hâlbuki Türkiye
genelinde televizyondan duyma oranı on kat daha fazla. Bu durumda, haberi ilk
olarak bir arkadaşından veya tanıdığından alanların Türkiye genelinde Gezi
Parkı’ndakilere kıyasla üçte bir oranında düşmesi, çok daha fazla daralmaması
oldukça dikkat çeken bir bulgu.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 22 / 85
Gezi Parkı olaylarıyla ilgili ilk haberi nereden aldınız?
Gezi
parkındakiler
Türkiye
Sosyal medya 69
15,4
5,3
15,9
6,4
%0
Arkadaş, tanıdık
8,6
Televizyon 71,3
% 50
Sosyal medya
İnternet haber siteleri
7,0
1,2
% 100
Televizyon
Haberim yok
Eğitim seviyesi azaldıkça olayları TV’den öğrenme oranı artıyor
İnternet kullanımı ve sosyal medyaya üyelik, özellikle Mayıs’13 Barometresi’nde ayrıntılı
olarak anlatıldığı gibi, yaş, eğitim seviyesi, gelir ve genel olarak hayat tarzına göre çok
değişkenlik gösteriyor. Nitekim olaylarla ilgili ilk haberin hangi kaynaktan alındığı da,
bu tür özelliklere göre çarpıcı oranlarda farklılık içeriyor. Değişik demografik ve siyasi
parametrelere göre değişimi gösteren, bir sonraki sayfada yer alan grafiğe
baktığımızda dikkat çeken noktalar:

Gençlerin yüzde 34’ü ilk haberi sosyal medyadan ve yüzde 11’i internet sitelerinden,
buna karşılık 44 yaş üstü grubun sırasıyla yüzde 5 ve yüzde 2’si aynı kaynaklardan,
yüzde 88’i ise televizyondan almış.

Öğrencilerin yüzde 53’ü ve özel sektör çalışanların yüzde 35’i ilk haberi sosyal
medyadan almış. Öğrenciler arasında haberi televizyondan alanlar üçte birden biraz
daha az. Buna karşılık emeklilerin ve ev kadınlarının yüzde 85’ten fazlası için ilk
kaynak televizyon olmuş.

Üniversite mezunlarının yüzde 32’sine karşılık, lise altı eğitimi olanların yüzde 4’ü;
kendini modern olarak tanımlayanların yüzde 32’sine karşılık, dindar muhafazakâr
olarak tanımlayanların yüzde 6’sı ve inançlı olduğunu söyleyenlerin yüzde 28’ine
karşılık sofuların yüzde 7’si ilk haberi sosyal medyadan almış. Gelir seviyesinin de
benzer bir etkisi bulunuyor.

Kırsal kesimlerde yaşayanların çoğunluğu (yüzde 82,5) haberi televizyondan almış ve
sosyal medya ve internetin toplamı ancak yüzde 12 oranında.

Alevilerin dörtte biri ilk haberi sosyal medyadan almış.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 23 / 85
İlk haberi alma kaynakları
TÜRKİYE
16
6
5
71
Sosyal medya
18 - 28 Yaş
34
29 - 43 yaş
44+ yaş
İnternet haber siteleri
12
11
7
7
İlkokul mezunu
73
5 2 3
88
92
2 5
84
32 5
Ortaokul mezunu
89
9
5
6
Lise mezunu
80
29
Üniversite mezunu
9
6
31
56
16
Yüksek lisans
5
44
Modern
4
32
Gel. muhafazakar
Dindar muhafazakar
11
10
7
47
11
53
6
76
85
28
Dindar
41
5
6 2 5
İnançlı
11
10
5
6
56
5
78
Sofu
7
4
300 TL ve altı
7
1 4
85
3 3
85
301 - 700 TL
Televizyon
48
6
Okuryazar değil
Diplomasız okur
Arkadaş, tanıdık
6
701 - 1200 TL
6
10
1201 - 2000 TL
5
81
5
18
2001 - 3000 TL
78
6
6
26
3001 TL ve üstü
70
9
29
Ak Parti
8
12
MHP
9
22
9
15
11
Diğer
53
18
23
%0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
4
60
8
61
4
71
31
Oy kullanmaz
6
84
26
Kararsız
59
3 4
CHP
BDP
6
3 4
8
61
6
8
64
11
58
% 50
% 100
Sayfa 24 / 85
İlk haberi sosyal medyadan alanların profiline bakacak olursak:








Yüzde 63’ü 28 yaşının altında
Yüzde 30’u üniversite mezunu
Yüzde 34’ü öğrenci, yüzde 6’sı ev kadını
Yüzde 63’ü kendini modern olarak tanımlıyor
Yüzde 73’ü örtünmüyor
Yüzde 49’u kendini inançlı olarak tanımlıyor
Yüzde 36’sının aylık hane geliri 2000 TL üzeri
Yüzde 31’i CHP seçmeni.
Olayları ilk olarak televizyondan öğrenenlerin profili ise oldukça farklı:





Yüzde 20’si 28 yaşının altında, yüzde 45’i 44 yaş üstü
Yüzde 66’sının eğitimi lise seviyesinin altında
Yüzde 35’i ev kadını, yüzde 4’ü öğrenci
Yüzde 70’i örtünüyor
Yüzde 67’si kendini dindar olarak tanımlıyor.
Bunların dışında olayı bir arkadaşından veya tanıdığından duyanların yüzde 70’inin
metropollerde oturuyor olması, internet haber sitelerinden duyanların üçte ikisinin
erkek olması ve kadınların ilk kaynağının televizyon olma ihtimalinin biraz daha
yüksek olması kayda değer diğer bulgular arasında yer alıyor.
Gezi olaylarıyla ilgili ilk haberin hangi kaynaktan alındığı, hayat
tarzındaki farklarla ilgili bir duruma işaret eder gibi dursa da, daha
sonraki bölümlerde de görüleceği gibi haber kaynağına göre olaylara
bakış ciddi biçimde değişmesinden, tüm algıları şekillendirmede
oldukça etkili olduğu sonuc u çıkarılabiliyor.
3.1.2.
Sosyal medya kullanımı
Gezi Parkı olaylarının ilk ortaya çıkışını takip eden bir aydaki olaylarda sosyal medya
kullanımı en çok tartışılan konulardan biri oldu. Hem eylemcilerin Twitter, Facebook
gibi sosyal medya araçlarıyla iletişim kurmaları, hem televizyon, gazete gibi
geleneksel medya araçlarının olaylara yeterince yer vermediği tartışmaları, hem de
Başbakan Erdoğan’ın olaylarla ilgili bir değerlendirmesindeki “Twitter denilen bir bela
var” açıklaması, sosyal medyayı önemli hale getirdi.
İnternet kullanıcılarının yüzde 30’u Gezi Parkı olaylarıyla ilgili bilgi veya görüş paylaşmış
Bu olaylarla ilgili olarak sosyal medyada herhangi bir mesaj atıp atmadıklarını
sorduğumuzda, halkın yüzde 18’i böyle bir mesaj paylaştığını belirtti. Dolayısıyla,
Türkiye’de her beş yetişkinden birinin internette bu olaylarla ilgili bilgi veya görüş
paylaştığını söyleyebiliriz. Her 10 internet kullanıcısının 3’ü ve her 10 sosyal medya
kullanıcısının 4’ü bu olaylarla ilgili paylaşımda bulunmuş.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 25 / 85
Son bir ayda sosyal medyada bu olaylarla ilgili mesaj, fotoğraf, bilgi
vs. paylaştınız mı?
Evet, paylaştım
Hayır, üyeyim ama paylaşmadım
Hayır, hiçbirine üye değilim.
Toplam
Yüzde
18,3
27,0
54,7
100
Gezi Parkı’nda bulunanlarla 6 - 8 Haziran’da yaptığımız ankette görüştüğümüz kişilerinse
yüzde 85’i sosyal medyada mesaj paylaştığını söylemişti ve yüzde 8’i haricinde
çoğunluk sosyal medyada yer alıyordu.
Son bir ayda sosyal medyada olaylarla ilgili mesaj paylaştınız mı?
Evet, paylaştım
Türkiye
Hayır, üyeyim ama paylaşmadım
18,3
Gezi
27,0
Hayır, hiçbirine üye değilim.
54,7
84,6
%0
8,0
% 50
7,5
% 100
Sosyal medyadan daha yüksek oranda mesaj paylaşanlar, tahmin edilebileceği gibi, genç,
öğrenci, üniversite mezunu, özel sektör çalışanı, yüksek gelirliler gibi interneti daha
fazla kullandığını bildiğimiz kümeler. Ancak ayrıntılı analiz, demografik kümeler
arasında mesaj paylaşma oranlarındaki farkların çok büyük olduğunu gösteriyor.
Tüm gruplarda sosyal medya kullananların yüzde 40’ı görüş paylaşmış
Örnek vermek gerekirse, 28 yaşın altındakilerin yüzde 34’ü, 44 yaş üzerindekilerin yüzde
6’sı; üniversite mezunlarının yüzde 40’ı, lise altı eğitimi olanların yüzde 5’i;
öğrencilerin yüzde 53’ü, özel sektör çalışanlarının yüzde 36’sı, ev kadınlarının yüzde
5 ve emeklilerin yüzde 7’si sosyal medyada olaylarla ilgili mesaj paylaşmış. Ancak bu
oranlarda elbette her bir kümede sosyal medya üyeliği etki ediyor. Örneğin 28 yaşının
altındakiler yüksek oranda mesaj paylaşmışlar ama zaten dörtte üçünün üyeliği var.
Hâlbuki çok azı mesaj paylaşan 44 üstü yaş grubunun ancak yüzde 20’sinin sosyal
medya üyeliği var. Üye olanlar arasında mesaj atma oranıysa yaşa göre çok fazla fark
etmiyor. Benzer şekilde erkekler daha yüksek oranda mesaj paylaşmış gibi
görünseler de, sosyal medya üyeliği olan erkeklerin paylaşım oranıyla, üyeliği olan
kadınların paylaşım oranları aynı. Türbanlılar arasında da üyelik üçte bir oranında
olsa da, üye olanları arasında mesaj paylaşım oranı, örtünmeyenler arasında
paylaşım oranına nispeten yakın.
Ancak yukarıda tarif ettiğimiz bu durum eğitim için geçerli değil: eğitim arttıkça hem üyelik
oranları hem de üyeler arasında mesaj paylaşma oranları ciddi şekilde artıyor.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 26 / 85
Son bir ayda sosyal medyada olaylarla ilgili mesaj paylaştınız mı?
TÜRKİYE
18
27
Evet, paylaştım
Kadın
15
Erkek
55
Hayır, üyeyim ama paylaşmadım
22
62
21
31
18 - 28 Yaş
48
34
29 - 43 yaş
42
18
44+ yaş
6
Lise altı
5
24
30
52
12
82
16
Lise
78
30
Üniversite
41
29
41
Öğrenci
38
53
Özel sektör
Devlet memuru
İşçi
16
Emekli
7
Ev kadını
5
25
39
29
30
53
40
44
11
83
17
%0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
8
38
32
17
22
39
37
Esnaf
Hayır, hiçbirine üye değilim.
78
% 50
% 100
Sayfa 27 / 85
Son bir ayda sosyal medyada olaylarla ilgili mesaj paylaştınız mı?
TÜRKİYE
18
27
Evet, paylaştım
Ak Parti
8
24
23
BDP
58
29
31
21
Oy kullanmaz
53
36
Modern
36
57
76
29
6
31
9
74
23
68
19
28
12
Sünni Müslüman
53
24
17
Alevi Müslüman
41
20
Türk
33
30
19
Örtünmüyor
Kürt
39
31
13
5
40
26
25
Türban
38
28
Diğer
Kararsız
42
39
14
Gel. muhafazakar
Hayır, hiçbirine üye değilim.
67
34
MHP
Başörtüsü
Hayır, üyeyim ama paylaşmadım
24
CHP
Dindar muhafazakar
55
64
27
28
%0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
56
26
47
% 50
% 100
Sayfa 28 / 85
Öğrencilerin farkı
Öğrencilerin hem sosyal medyayla olan ilişkisi hem de olayların duyulmasındaki rolü net
olarak ortaya çıkıyor: Yüzde 92’si sosyal medyada var olan öğrencilerin yarısı olaylarla
ilgili mesaj paylaşmış. Alevilerin de yüzde 28’i sosyal medyada Gezi’yle ilgili mesaj
paylaşmış.
Farklı partilerin seçmenlerin olaylarla ilgili mesaj paylaşma oranları, temelde her bir seçmen
tabanının demografik profiline göre şekillense de, şu noktalar dikkat çekiyor:

Ak Partililer arasında mesaj paylaşanlar yüzde 8 ile oldukça düşük oranda.

CHP’liler yüzde 33 ile sosyal medyada en aktif olan seçmen grubu.

MHP’liler sosyal medya üyeliği en yüksek kesim olmasına rağmen mesaj paylaşma
oranları genel ortalama seviyesinde. Diğer küçük partilere oy verenler ve oy
kullanmayacağını söyleyenler arasında sosyal medyada Gezi olaylarıyla ilgili mesaj
paylaşmış olanlar, Türkiye ortalamasından biraz daha yüksek.
Son bir ayda sosyal medyada olaylarla ilgili mesaj paylaştınız mı?
/Olayları duyduğu kaynak
TÜRKİYE
18
27
Evet, paylaştım
Televizyon
8
55
Hayır, üyeyim ama paylaşmadım
24
İnternet haber siteleri
69
50
Sosyal medya
37
55
Arkadaş, tanıdık
17
Hayır, hiçbirine üye değilim.
13
38
32
%0
7
51
% 50
% 100
Sosyal medya haberi hem yayıyor hem yaydırıyor
Yukarıdaki grafik Gezi Parkı Olayları’nın öğrenildiği kaynağa göre sosyal medyada paylaşım
oranlarını gösteriyor.
Sosyal medyayı, geleneksel medyadan ayıran en temel özelliklerden biri tek yönlü olmaması
ve bilginin sadece alındığı değil, aynı zamanda yayılabildiği bir mecra olması. İlk
haberi halkın yüzde 16’sı sosyal medyadan alırken, yüzde 18’inin takip eden bir ay
içinde sosyal medyada olaylarla ilgili mesaj paylaşmış olması, bu bilgi paylaşımı
işlevini çok net olarak gösteriyor. İlk haberi sosyal medyadan almış olanların yüzde
54’ü aynı zamanda mesaj paylaşmış.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 29 / 85
Sosyal medyadan paylaşım yapanların yüzde 48’i için olayları ilk öğrendikleri mecra yine
sosyal medya olmuş. İnternet haber sitelerinden öğrenen yüzde 18’i de ekleyince,
sosyal medyayı bilgi yaymak için kullananların üçte ikisinin aynı zamanda ana haber
kaynağı olarak da kullandıkları anlaşılıyor. İlk haberi televizyondan öğrenenler
arasında sosyal medyadan mesaj paylaşanlar yüzde 8 oranında kalmış.
3.2. Olayların Seyrinin Değişmesi
Gezi Parkı içinde yaptığımız ankette, parktakilere olayların hangi noktasında parka
gelmeye karar verdiklerini sormuştuk. Temmuz’13 Barometresi’nde de benzer bir
şekilde, olayların hangi noktasında işin seyrinin değiştiğini, olayların büyüdüğünü bu
sefer tüm Türkiye’ye sorduk ve cevap şıklarına son bir ay içindeki bazı diğer olayları
da dâhil ettik.
Sizce olaylar hangi noktada büyüdü / seyri değişti?
Taksim projesi duyulduğunda
Ağaçları sökmeye giriştiklerinde
Polisin müdahale edip şiddet uygulaması
Başbakan’ın açıklamaları üzerine
Taksim’deki ortamı başkaları gördüğünde
Diğer şehirlerde eylemler başladığında
Dolmabahçe’deki camiye girdiklerinde
Ölümler olduğunda
Toplam
Yüzde
15,0
14,7
33,7
17,6
6,1
5,5
2,4
4,9
100,0
Halkın yüzde 15’i olayların ilk defa kışla inşaatı, yayalaştırma projesi, yolların yeraltına
alınması gibi adımları içeren Taksim projesi duyulduğunda, yani son bir ayın
olaylarından çok daha önce büyüdüğünü belirtiyor. Son bir aya dair ise, yine yüzde 15
ağaçların sökülmesinin etkili olduğunu söylüyor. Ancak olayların büyümesine yol
açtığı en fazla düşünülen olaylar, yüzde 34 ile polisin müdahale edip şiddet
uygulaması ve yüzde 18 ile Başbakan’ın açıklamaları. Dolayısıyla, bu ikisinden daha
sonra gerçekleşen, eylemcilerin Dolmabahçe’deki Bezmialem Valide Sultan Camii’ne
girmeleri, diğer şehirlerde Gezi Parkı’na destek amacıyla başlayan eylemler ve
olaylara bağlı ölümler olması gibi aşamaların, işin seyrinin değişmesindeki esas
olaylar olarak algılanmadığı tespit edilmektedir. Diğer bir deyişle, Türkiye’de her iki
kişiden biri, Gezi Parkı olaylarının büyümesinin nedenini ‘polisin müdahale ederek
şiddet uygulaması’na ve ‘Başbakan’ın açıklamaları’na bağlamaktadır.
Olayları tetikleyen unsular hakkında fikir birliği
Bu veriler, Gezi Parkı’nda bulunanlarla yapılan anketle karşılaştırılacak olursa, genel algının
temelde benzer olduğu görülüyor. Zira orada bulunanlar da en çok polis şiddetine ve
Başbakan’ın açıklamalarına tepki olarak geldiklerini belirtmişlerdi.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 30 / 85
Sizce olaylar hangi noktada büyüdü / seyri değişti?
(Gezi için: Ne noktada gelmeye karar verdiniz?)
Türkiye
15
Gezi Parkı
10
15
34
19
%0
18
49
6
14
5
2 5
4 3
% 50
Taksim projesi duyulduğunda
Polisin müdahale edip şiddet uygulaması
Taksim’deki ortamı başkaları gördüğünde
Dolmabahçedeki camiye girdiklerinde
Diğer
% 100
Ağaçları sökmeye giriştiklerinde
Başbakan’ın açıklamaları üzerine
Diğer şehirlerde eylemler başladığında
Ölümler olduğunda
Başbakanın açıklamaları ve polis şiddeti belirleyici cevaplar
Nitekim farklı demografik özelliklere sahip kesimlerin en fazla birbirinden ayrıldığı nokta,
polis şiddetinin ve Başbakan’ın açıklamalarının olayların seyrini değiştirmede ne
derece etkili olduğu konusu. Görüşlerin farklılaştığı diğer cevap ise “Taksim projesi
duyulduğunda” cevabı oldu.
Cevapları arasındaki farklar en fazla dikkat çeken gruplara daha yakından bakacak olursak:

Eğitim en fazla fark yaratan özelliklerden biri: eğitim seviyesinin artmasıyla birlikte şiddet
ve Başbakanın açıklamaları cevabı verenlerin oranı artıyor, olayların ağaçları sökmeye
giriştiklerinde ve kısmen de Taksim projesi duyulduğunda büyüdüğünü söyleyenler
azalıyor.

Hayat tarzlarına göre görüş farkı çok bariz: Modernlerin yüzde 70’i olayların büyümesini
polis şiddetine ve Başbakan’ın açıklamalarına bağlıyor. Hâlbuki bu oran geleneksel
muhafazakârlar arasında yüzde 49, dindar muhafazakârlar arasında ise yüzde 32.
Örtünmeye ve dindarlık seviyesine göre de benzer bir eğilim söz konusu.

Gençlerle yaşlılar arasında görüş ayrılığı diğer sorulardaki cevaplarına nispetle düşük,
gençlerin polis şiddetini yaklaşık 8 puan daha fazla söylemeleri dikkat çekiyor.

Alevilerle Sünniler arasında görüş farkı bulunuyor: Polis şiddetine ve Başbakan’ın
açıklamalarına Alevilerin dörtte üçü, Sünnilerin ise yarısı işaret ediyor.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 31 / 85

Polis şiddetine dikkat çekenlerin oranı gelir artışıyla birlikte artıyor ve ağaçların
sökülmesi ve Taksim projesi cevapları azalıyor ama olayların Başbakan’ın
açıklamalarından sonra büyüdüğü görüşü fark etmiyor.
Sizce olaylar hangi noktada büyüdü / seyri değişti?
TÜRKİYE
15
15
18 - 28 Yaş
15
14
29 - 43 yaş
14
44+ yaş
16
13
Üniversite
8
9
10
İşçi
Emekli
13
Ev kadını
17
18
Öğrenci
301 - 700 TL
701 - 1200 TL
17
1201 - 2000 TL
19
13
2001 - 3000 TL
9
17
Kent
17
Metropol
13
9
32
40
% 50
Taksim projesi duyulduğunda
Polisin müdahale edip şiddet uygulaması
Taksim’deki ortamı başkaları gördüğünde
Dolmabahçedeki camiye girdiklerinde
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
7
4
7
6
5 2 5
7
18
31 4
7
6 2 6
6
17
22
7
7
20
16
%0
2 5
17
40
19
5 3 3
6
4
6
6
6 2
18
52
12
6
17
36
7
Kır
7
16
28
14
15
3001 TL ve üstü
24
4
8
15
23
17
5 3 5
7
15
32
5 12
7
24
20
19
6
5
9
29
5 12
7
6
46
21
6 2 4
8
16
30
13
300 TL ve altı
6
3
5
17
25
17
12
5
18
14
14
6
7
18
29
3 4
5 3
20
33
16
5 1 5
7
6
47
16
14
16
19
20
Çiftçi
6
37
10
12
Esnaf
19
49
17
Özel sektör
6
36
5 2 5
6
18
28
13
10
Devlet memuru
30
17
6
16
34
18
Lise
18
38
15
16
Lise altı
34
7
5 2 3
6
4 32
7
5
4
18
5
5 3 4
18
6
5 1 6
% 100
Ağaçları sökmeye giriştiklerinde
Başbakan’ın açıklamaları üzerine
Diğer şehirlerde eylemler başladığında
Ölümler olduğunda
Sayfa 32 / 85
Sizce olaylar hangi noktada büyüdü / seyri değişti?
TÜRKİYE
15
Ak Parti
34
21
CHP
7
MHP
17
9
Modern
11
Gel. muhafazakar
Dindar muhafazakar
Başörtüsü
16
17
Türban
İnançlı
Dindar
Sünni Müslüman
11
15
10
7 2 4
6
15
6
22
4
7
17
46
6
4 313
7
7
7
7
22
19
32
7
11
15
8
3 4 3
8
11
30
%0
23 4
6
11
43
13
16
Alevi Müslüman
17
17
20
11
26
11
4 2 5
23
15
16
Sofu
21
18
12
5 414
18
44
26
1 4 1
23
31
11
10
26
46
21
2 4
17
44
17
12
11
39
10
6
5 1 6
25
15
15
Örtünmüyor
42
9
5
2 3
5
47
15
10
9
24
9
15
Oy kullanmaz
10
5 2 5
29
32
21
Kararsız
10
6
45
17
6
18
22
11
BDP
Diğer
15
6
3 5
7
4
9
7
6 3 5
28
2
% 50
% 100
Taksim projesi duyulduğunda
Ağaçları sökmeye giriştiklerinde
Polisin müdahale edip şiddet uygulaması
Başbakan’ın açıklamaları üzerine
Taksim’deki ortamı başkaları gördüğünde
Diğer şehirlerde eylemler başladığında
Dolmabahçedeki camiye girdiklerinde
Ölümler olduğunda
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 33 / 85

Olayların Dolmabahçe camiine girildikten sonra büyüdüğüne dair görüş genelde
oldukça düşük olsa da metropollerden kentlere ve ardından kırsala doğru bu
görüştekilerin düzenli bir biçimde artması dikkat çekiyor. Kırsaldakiler aynı zamanda
dönüm noktası olarak polis şiddetine daha az işaret ediyorlar.

Olaylarla ilgili ilk haberi sosyal medyadan almış olanlar ve sosyal medyada mesaj
paylaşmış olanlar, olayların polis şiddetiyle büyüdüğünü daha fazla söylüyor.
Gezi Parkı araştırmasında, bu sorudaki “Taksim projesi duyulduğunda” cevabıyla,
ülke gündemini etkileyen büyük olaylardan olmadan çok önce, Taksim meydanının
yayalaştırmasını ve kışla yapımını da içeren mimari projenin ilk defa kamuoyunca
duyulması kastedilmişti. O araştırmadaki bulgular bu cevabın aşağı yukarı bu şekilde
de anlaşıldığını gösteriyor. Ancak Türkiye genelinde yapılan Temmuz’13 Barometresi
araştırmasında bu cevabın farklı anlaşılmış olabileceğini görebiliyoruz. Diğer bir
ihtimal ise görüşülen kişilerin ağaç sökülmesi, polis şiddeti ve Başbakan’ın
değerlendirmeleri cevapları tercih etmedikçe bu cevaba yönelmiş olmaları olabilir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 34 / 85
3.3. Gezi Parkı Olaylarına Dair Görüş
Siyaset ve kamuoyunun görüşü açısından esas merak konusu olan, insanların
olaylardan haberdar olma şekillerinden ziyade olaylar hakkında ne düşündükleri.
Ayrıntılı değerlendirmelerden önce ilk olarak araştırmada görüşülen kişilere olaylar
hakkındaki görüşleri iki seçenekli bir soruyla soruldu. Aynı soru sonraki Barometre
araştırmalarında da belli aralıklarla görüşülen kişilere yönlendirildi.
Temmuz’da halkın yüzde 57’si bu olayların Türkiye’ye karşı bir oyun olduğunu, eylemcilerin
provokasyona geldiğini düşünürken, yüzde 43’ü de karşıt görüşle eylemcilerin
demokratik bir şekilde hak ve özgürlük talebinde bulunduklarını ifade ediyor.
Ergenekon davası, 4+4+4 eğitim sistemi, yargı-hükümet ilişkisi gibi kutuplaşmanın yoğun
olduğu ve deneklerin zıt iki seçenekten birine yönlendirdiğimiz bu tür sorularda
genelde görüldüğü şekilde, deneklerin yüzde 6’sı Temmuz’13 Barometresi’nde bu
soruya cevap vermedi.
Gezi Parkı olaylarıyla ilgili görüşünüzü en iyi hangisi
açıklıyor?
Temmuz'13
57
43
Eylül'13
62
38
Ocak'14
58
42
%0
% 50
% 100
Eylemciler demokratik bir şekilde hak ve özgürlük talebinde bulundular.
Bütün bu olaylar Türkiye’ye karşı bir oyundur, eylemciler provokasyona geldi.
Görüldüğü gibi Gezi Parkı Olayları’nın üstünden üç ay geçtiğinde toplumun algısı bir nebze de
olsa eylemcilerin aleyhine dönmüş olsa da, 17 Aralık operasyonu ve yolsuzluk
iddialarının gündemi kapladığı bir dönemden sonra gerçekleştirilen Ocak’14
Barometresi’nde Temmuz’daki oranları geri dönmüştür.
Aşağıda yer alan bulgulara ait veriler ise sadece Temmuz ayının araştırmasının verileridir.
Her ne kadar diğer birçok demografik unsur, bu görüşleri etkilese de, en çok merak edilen
konulardan biri, farklı partilerin seçmenlerinin konuya nasıl yaklaştıkları. Aşağıdaki
grafikte görüldüğü gibi, parti tercihinin olaylara dair görüşle ilişkisi çok net:
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 35 / 85

Ak Partili seçmenin yüzde 82’si olayları Türkiye’ye karşı bir oyun, CHP’lilerin yüzde
87’si ise demokratik hak ve özgürlük talebi olarak değerlendiriyor.

Yüzde 58’si ‘Türkiye’ye karşı bir oyun’ görüşünde olan MHP’liler konu ‘dış mihrak’
olunca Ak Partililere daha yakın duruyor.

Yüzde 63’ü ‘hak ve özgürlük talebi’ görüşünde olan BDP’liler ve yüzde 59’u aynı
görüşte olan diğer küçük partilerin seçmenleri de CHP’lilerle benzer görüşte.

Kararsızlar yüzde 47 ve oy kullanmayanlar yüzde 53 oranında ‘hak ve özgürlük talebi’
görüşünü savunmak suretiyle, Türkiye ortalamasına göre bu görüşün ağır bastığını
belirtiyor.
Parti tercihine göre Gezi Parkı Olaylarıyla ilgili görüş
Türkiye
40
54
Demokratik hak ve özgürlük talebi
Ak Parti
11
6
Türkiye’ye karşı bir oyun
82
CHP
7
87
MHP
10
39
2
58
BDP
3
63
Diğer
31
59
Kararsız
Cevap yok
39
47
Oy kullanmaz
44
53
%0
6
9
40
% 50
1
7
% 100
Parti tercihiyle görüşleri diğer yönden değerlendirmek de oldukça açıklayıcı. Aşağıdaki
grafikte de görüldüğü gibi, bu iki farklı görüşe sahip olanların hangi partilerin
seçmenlerinden oluştuğuna göre dağılım, “Türkiye’ye karşı bir oyun”
değerlendirmesini yapanların yüzde 63’ünün, yani üçte ikisinin Ak Parti seçmenleri
olduğunu gösteriyor. Bu görüştekiler arasındaki MHP’li oranı ise Türkiye
ortalamasından çok da farklı değil.
“Eylemciler demokratik bir şekilde hak ve özgürlük talebinde bulunuyor” görüşüne sahip
olanlar arasında ise CHP’lilerin, BDP’lilerin ve diğer partilerin seçmenlerinin
ortalamanın üstünde yer aldıkları görülüyor. Bununla birlikte CHP’lilerin bu görüşteki
her beş kişiden ikisini oluşturduğu, diğer üçünün farklı parti tercihleri olduğunun da
altını çizmek gerekiyor. Ayrıca MHP’lilerin oranının yine ortalamadan farklı olmaması
dikkat çekici.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 36 / 85
3.4. Gezi Parkı Olaylarında Aktörlere Bakış
Mayıs ayı sonunda başlayan Gezi Parkı olaylarında başrol oynayan ve tarafları
oluşturan 3 ana unsur olduğunu söylemek mümkün. Bir tarafta eylemciler, diğer
tarafta ise polisler ve Başbakan… Bu durumu göz önünde bulundurarak, Temmuz’13
Barometresi araştırmasında görüşülen kişilere her bir aktör hakkında ne
düşündüklerini, eğer hata yaptılarsa ne noktada yaptıklarını sorduk. Genel olarak
değerlendirdiğimizde, tahmin edileceği üzere, eylemi destekleyenler eylemcilerden
yana bir duruş sergilerken, eylem karşıtları da polis ve Başbakan’dan yana tavır
içerisindedirler.
3.4.1.
Eylemcilerin tutumu
Görüşülen kişilere “Sizce eylemciler bu bir aylık süreç boyunca hata yaptılar mı? Ne noktada
yaptılar?” sorusunu yönelttiğimizde, yüzde 20 ‘Eylemciler başından beri hatalıydılar’,
yüzde 10 ‘Devlete direnmeyeceklerdi’, yüzde 12 ‘Yetkililerle, Başbakan’la görüşmeler
başladığında eylemler bitmeliydi’, yüzde 3 ‘Dolmabahçe’de ve Ankara’da devlet
binalarına yürümemeliydiler’, yüzde 31 ‘Eylemler bir noktada bitmeli,
uzatılmamalıydı’ ve yüzde 24 de ‘Eylemcilerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum’
dediğini görüyoruz.
Sizce eylemciler bu bir aylık süreç boyunca hata yaptılar mı?
Ne noktada yaptılar?
20,2
9,8
12,0
%0
2,9
30,6
24,5
% 50
% 100
Eylemciler başından beri hatalıydılar.
Devlete direnmeyeceklerdi.
Yetkililerle, Başbakan’la görüşmeler başladığında eylemler bitmeliydi.
Dolmabahçe’de ve Ankara’da devlet binalarına yürümemeliydiler.
Eylemler bir noktada bitmeli, uzatılmamalıydı.
Eylemcilerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum.
Görüldüğü üzere ‘eylemlerin bir noktada bitirilmemesi ve uzatılması’, eylemcilerin, toplum
tarafından en çok dile getirilen hatası olarak öne çıkmıştır. Bu durumda, eylemlerin
başındaki barışçı halin sürdürülememesi ve olayların yurt çapında çatışmaya
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 37 / 85
dönüşmesinin etkisi olduğu yönünde tahmin yürütebiliriz. Başka bir deyişle, Türkiye
toplumu, olayların eylemciler ve devlet arasında devam eden bir çatışma ortamına
evrilmesinden rahatsızlığını bu şekilde dile getirmiş olduğunu söylemek de mümkün.
Toplumun dörtte biri, eylemcilerin hatasız olduğunu düşündüğünü, yani eylemcileri haklı
bulduklarını dile getirmiştir. Öte yandan, toplumda beşte birlik bir kesim de
eylemcilerin başından beri hatalı olduğunu, yani eylemlerinde haksız olduklarını ve
onları desteklemediğini söylemiştir. Hükümetin sıkça dile getirdiği, eylemcilerin devlet
binalarına yürümeleriyle ilgili argüman ise toplumda kayda değer bir karşılık
bulmamıştır.
3.4.1.1.
Demografik kümelere göre eylemcilerin tutumuna bakış
Araştırma bulgularını incelediğimizde, toplumun eylemcilerin tutumuna bakışını etkileyen en
önemli etkenlerin yaş, eğitim durumu, hayat tarzı, siyasi parti tercihleri ve haberleri
aldıkları kaynaklar olduğunu söyleyebiliriz.

Yaş arttıkça, eylemcileri hatalı bulanların ve devlete direnmeyeceklerdi diyenlerin
oranı artmaktadır. 18-28 yaş arası, eylemcileri en çok destekleyen, 29-43 yaş arası
ise eylemlerin bir noktada bitmesi gerektiğini en çok vurgulayan grup olmuştur.

Eğitim arttıkça eylemcilere destek artıyor, devlete direnmelerini doğru bulanlar
azalıyor.

Eylemcilere en çok desteğin öğrenci ve özel sektör çalışanlarından geldiğini; çiftçi,
emekli ve esnaf kesimlerinin ise eylemcilerin hatalı olduğunu en yüksek oranda
söylediklerini görüyoruz.

Gelir arttıkça ve kırdan metropole gittikçe eylemcilerin hatasız olduğunu düşünenler
çoğalmaktadır.

Aleviler, Sünnilere göre eylemcileri daha fazla oranda haklı bulmaktadırlar.

Hayat tarzı, modernden muhafazakâra geçtikçe, dindarlık ve örtünme arttıkça,
eylemcilerin hatalı olduklarını düşünenlerin oranı artmaktadır. İnançlıların yüzde
69’unun ve dindarların yarısının eylemcilerden yana duruş sergilemeleri de dikkat
çekici bir bulgudur.

Kürtlerin tepkileri hemen hemen Türklerle aynıdır, ancak Kürtlerin yüzde 35’i
eylemler bir noktada bitmeliydi demiştir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 38 / 85
Demogafik kümelere göre eylemcilerin tutumuna bakış
20
Yaş
Türkiye
16
18 - 28 Yaş
Eğitim durumu
24
Lise altı
25
16
Lise
11
Üniversite
Çalışma durumu
4
17
13
Esnaf
24
11
11
6
11
Öğrenci
301 - 700 TL
25
7
16
3001 TL ve üstü
20
Metropol
18
23
34
18
29
30
2
33
19
30
12
36
5
26
11
16
13
17
28
5
26
2
15
28
2
18
30
21
11
10
3
32
27
6
12
3
30
28
30
30
5
Kent
29
25
5
14
26
Kır
3
12
10
20
2001 - 3000 TL
27
33
10 3
11
17
1201 - 2000 TL
38
10 2
17
23
701 - 1200 TL
18
30
11 2
14
26
31
33
11
11
23
32
3
13
300 TL ve altı
2
7
14
15
İşsiz
28
31
13
8
22
30
10
21
Ev kadını
29
3
12
14
26
Emekli
25
34
3
29
Çiftçi, ziraatçı, hayvancı
3
11
9
16
23
30
30
12
12
4
İşçi
3
4
11
3
11
Özel sektör
12
10
44+ yaş
Devlet memuru
Aylık gelir
9
20
29 - 43 yaş
Yerleşim Kodu
10
5
14
12
7
%0
11
13
12
3
4
3
32
13
30
31
23
30
% 50
% 100
Eylemciler başından beri hatalıydılar
Devlete direnmeyeceklerdi
Görüşmeler başladığında eylemler bitmeliydi
Devlet binalarına yürümemeliydiler.
Eylemler bir noktada bitmeliydi
Eylemcilerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 39 / 85
Demografik kümelere göre eylemcilerin tutumuna bakış
20
Etnik
köken
Örtünme
durumu
Dindarlık
Din/Mezh
ep
Hayat tarzı
Türkiye
İnançsız
İnançlı
Dindar
Sofu
12
8 3 8 4
21
12
33
Modern
Geleneksel muhafazakar
Dindar muhafazakar
Sünni Müslüman
Alevi Müslüman
10
22
4 1 10
5 5 3 10
11
6 10 4
23
11
30
8
Örtünmüyor
Başörtüsü
Türban
Bekar erkek
10 3
27
39
18
7
12
11
6
%0
Eylemciler başından beri hatalıydılar
Görüşmeler başladığında eylemler bitmeliydi
Eylemler bir noktada bitmeliydi
48
34
2
15
3
17
26
32
8
21
78
29
13
15
40
2
13
33
3
30
15
13
11
12
24
61
4
21
19
Türk
Kürt
31
29
12 3
15
11
20
4
3
5
3
11 1
31
12 3
13 3
30
35
% 50
17
14
24
45
31
32
11
6
28
24
24
% 100
Devlete direnmeyeceklerdi
Devlet binalarına yürümemeliydiler.
Eylemcilerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum
Gezi Parkı olayları boyunca medyanın tutumu, olayları yansıtma biçimi eylemciler
tarafından sıkça eleştirildi. ‘Karşıt ve yandaş medya’ ifadeleri daha da yaygınlaştı.
Haber kaynakları gelişen olaylar konusunda toplumda algı yaratılmasında birincil
etken. Bu yüzden görüşülen kişilerin haber aldıkları kaynaklarla eylemcilerin
tutumlarına bakışları arasındaki ilişkiyi inceledik.
Haberleri en çok iktidar taraftarı olduğunu düşünebileceğimiz Samanyolu, TRT ve Kanal
7’den izleyenlerin, daha yüksek oranlarda ‘eylemciler başından beri hatalıydı’ ve
‘devlete karşı direnmeyeceklerdi’ dediklerini görüyoruz. NTV ve ATV izleyenler ise en
yüksek oranda ‘eylemler bir noktada bitmeliydi’ diyenler olmuşlardır. Gezi Parkı
olaylarıyla öne çıkan ve Barometre verilerinde bu nedenle yer verdiğimiz Halk TV ve
Ulusal Kanal’ın izleyicileri Gezi Parkı eylemcilerine en fazla destek veren kesim
olmuştur.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 40 / 85
Haber izlediği TV kanalına göre eylemcilerin tutumuna bakış
20
Türkiye
15
CNNTürk
3
02
11
18
10
Halk TV
32 3 3
23
17
3
16
5
11
13
17
9
Star
3 3
13
23
16
1
28
6
32
23
44
20
18
20
11
15
8
24
28
4
3
2
36
TRT
30
2
40
Show TV
10
41
17
10
Samanyolu
40
67
12
11
NTV
3
14
36
Kanal D
24
31
6
Habertürk
Kanal 7
31
14
24
Fox TV
Ulusal
12
25
ATV
Haber seyrettiği TV kanalı
10
13
3
14
32
2
32
5
63
29
Eylemciler başından beri hatalıydılar
Görüşmeler başladığında eylemler bitmeliydi
Eylemler bir noktada bitmeliydi
17
40
33
11
%0
2
% 50
% 100
Devlete direnmeyeceklerdi
Devlet binalarına yürümemeliydiler.
Eylemcilerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum
Gezi Parkı olaylarıyla ilgili bütün kesimlerin birincil haber kaynağı “televizyon” olsa da olaylar
sırasında haberleri televizyondan takip edenler eylemcilerin hatalı olduğunu
düşünenler arasında fazlayken, eylemcilerin hatasız olduğunu düşünen kesime doğru
gittikçe azalmaktadır. Olayları sosyal medyadan duyanlar en çok eylemcileri devlet
binalarına yürümekle eleştirenlerin arasında mevcuttur.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 41 / 85
Eylemcilerin tutumuna göre/ İlk haberi aldığı kaynak
Televizyon 57
Eylemcilerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum
73
Eylemler bir noktada bitmeliydi
%0
İnternet haber siteleri
6
30
3
13
5
5 9 3
84
Eylemciler başından beri hatalıydılar
16
7
82
Devlete direnmeyeceklerdi
3.4.1.2.
8
74
Görüşmeler başladığında eylemler bitmeliydi
Sosyal medya
6
27
5
58
Devlet binalarına yürümemeliydiler.
Televizyon
9
4 7 3
% 50
Sosyal medya
% 100
Arkadaş, tanıdık
Gezi Parkı olaylarına bakışa göre eylemcilerin tutumu
Gezi Parkı olaylarını, eylemcilerin demokratik bir şekilde hak ve özgürlük talebinde
bulunmaları olarak değerlendirenler, beklendiği üzere eylemcileri destekleyen bir
tavır almış, yarısı eylemcilerin hiçbir hatası olmadığını belirtmiş, yüzde 32’siyse
eylemlerin bir noktada bitirilmesi gerektiğini söylemiştir.
Olayları Türkiye’ye karşı bir oyun olarak değerlendirenlerin üçte birlik kesimi eylemcilerin
başından beri hatalı olduğunu, yüzde 30’u ise eylemlerin bir noktada bitmesi
gerektiğini belirtmiştir. Buna göre, olayların Türkiye’ye karşı bir komplo olduğu
görüşünde olanlar içerisinde bile, eylemcilerin başından beri haksız olduğu düşüncesi
öne çıkmamıştır.
Olayların başka şehirlere taşması işi büyüttü diyenler eylemlerin uzamasından şikâyetçi
Eylemcileri başından beri hatalı bulanların yarısından fazlası olayların, Başbakan’ın
mitinglerinde sıkça vurguladığı, “Dolmabahçe Camii’ne girilmesi” olayından sonra,
eylemcileri hatasız bulanların da olayları daha çok Başbakan’ın açıklamaları ve polis
şiddeti üzerine değiştiğini söylemeleri dikkat çekicidir.
Önemli bir başka bulgu da, olayların seyrini eylemlerin başka şehirlere sıçramasının
değiştirdiğini söyleyenlerin yarısı, eylemlerin bir noktada bitmesi gerektiğini, yani
çatışma ortamının toplumun geneline yayılmasından duydukları rahatsızlıklarını dile
getirmiş olmasıdır.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 42 / 85
3.4.2.
Polislerin tutumu
Gezi Parkı olaylarında eylemcilerin tutumu hakkındaki sorudan sonra, görüşülen
kişilerden olayların bir diğer önemli aktörü olan polislerin tutumunu
değerlendirmelerini istedik.
“Sizce polisler bu bir aylık süreçte hata yaptılar mı? Ne noktada yaptılar?” sorusuna,
toplumdan en çok, yüzde 32 oranında, “Aşırı şiddet uyguladılar” cevabı gelmiştir.
Ardından, toplumun yüzde 29’u “Polisler kendilerine verilen emri uyguladılar” derken,
yüzde 15’i “Polislerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum”, yüzde 13 “Yorgunluk ve
stres neticesinde bazı memurlar yanlış yapmış olabilir”, yüzde 11 ise “Polisler
başından beri hatalıydılar” demiştir.
Sizce polisler bu bir aylık süreç boyunca hata yaptılar mı?
Ne noktada yaptılar?
Aşırı şiddet
uyguladılar;
31,6
11,1
%0
Polisler
kendilerine
verilen emri
uyguladılar 29,4
13,2
14,7
% 50
% 100
Polisler başından beri hatalıydılar.
Aşırı şiddet uyguladılar
Polisler kendilerine verilen emri uyguladılar
Yorgunluk ve stres neticesinde bazı memurlar yanlış yapmış olabilir
Polislerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum
Bu sonuçları Haziran’13 Barometresi’nde sorduğumuz ve aşağıda grafiği yer alan, 2013’teki
1 Mayıs eylemlerindeki polis müdahalesiyle ilgili değerlendirmeyle karşılaştırabiliriz. 1
Mayıs’ta, polisin olaylarda göstericilere müdahalesini doğru bulan yüzde 28 iken, Gezi
Parkı olaylarında “polislerin hatası olmadı” diyenlerin oranının yüzde 15 olduğunu
görüyoruz. Polisin tutumu ile ilgili ortada yorum yapanların oranının arttığını da
söylemek mümkün.
Polislerin 1 Mayıs olaylarında öğrencilere ve toplananlara
müdahalesi yerinde ve doğruydu (Haziran'13).
Kesinlikle yanlış;
20,4
Ne doğru ne
yanlış; 18,3
Yanlış; 33,7
%0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
% 50
Doğru; 24,0
Kes.
doğru;
3,6
% 100
Sayfa 43 / 85
3.4.2.1.
Demografik kümelere göre polislerin tutumuna bakış
Toplumun polislerin tutumuna bakışını etkileyen en önemli etkenlerin yaş, eğitim
durumu, hayat tarzı, siyasi parti tercihleri ve haber kaynakları olduğunu söyleyebiliriz.
Ancak karşımıza çıkan her bir parametrede Ak Parti taraftarlığının veya karşıtlığının
ne derece etken olduğunu hesaba katmamız gerekmektedir.

18-28 yaş arası grup polisleri en çok hatalı bulan ve aşırı şiddet kullanıldığını en
yüksek oranda söyleyen yaş grubu olmuştur.

Eğitim arttıkça polislerin hatalı olduklarını ve aşırı şiddet kullandığını düşünenlerin
oranı artıyor.

Polislerle ilgili en fazla negatif değerlendirmede bulunanlar öğrenciler, özel sektör
çalışanları ve devlet memurları; çiftçi, işçi ve esnafların ise daha çok polisi destekler
bir noktadalar. Ayrıca, emekliler, esnaf ve ev kadınları, polislerin kendilerine verilen
emri uyguladıklarını en yüksek oranda söyleyenler, yani polisin tutumunu daha ılımlı
olarak değerlendirenler olmuşlardır.

Gelir, yerleşim yeri, dindarlık, örtünme ve hayat tarzı hep beklenen yönde görüş
farklılıklarına yol açmaktadır. Gelir düştükçe, kırsal kesime doğru gidildikçe, dindarlık
arttıkça, hayat tarzından modernden dindar muhafazakârlığa doğru geçildikçe
polislerin kendilerine verilen emirleri uyguladıkları, bazılarının yorgunluk ve stres
sebebiyle hata yapmış olabileceklerini ve hatasız olduklarını düşünenlerin oranı
artmakta, polislerin hatalı olduğunu ve aşırı şiddet uyguladığını düşünenler
azalmaktadır.

Kürtler ve Türklerin görüşleri arasında en büyük fark aşırı şiddet konusunda olmuş;
Kürtlerin yüzde 42’si ‘polisin aşırı şiddet uyguladığını söylemiştir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 44 / 85
Eğitim
durumu
Yaş
Demografik kümelere göre polislerin tutumuna bakış
Türkiye
11
18 - 28 Yaş
12
29 - 43 yaş
12
44+ yaş
10
Lise altı
8
Çalışma durumu
7
6
301 - 700 TL
6
1201 - 2000 TL
11
2001 - 3000 TL
13
28
%0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
13
9
8
11
6
25
8
24
31
32
13
30
35
17
14
27
37
Başından beri hatalıydılar
Kendilerine verilen emri uyguladılar
Hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum
16
28
29
13
Metropol
19
37
26
14
15
42
11
Kent
13
32
17
6
25
36
44
10
18
16
33
33
35
10
13
20
14
28
% 50
13
15
29
12
15
20
31
8
19
12
30
26
3001 TL ve üstü
12
34
30
701 - 1200 TL
11
15
29
25
8
18
24
29
12
14
21
37
9
300 TL ve altı
14
22
35
17
İşsiz
18
27
20
8
Ev kadını
17
12
39
13
Emekli
Öğrenci
Aylık hane geliri
33
29
9
Çiftçi, ziraatçı, hayvancı
14
12
33
10
İşçi
12
14
34
17
15
14
30
27
15
Özel sektör
Yerleşim
Kodu
31
17
Devlet memuru
13
24
29
Üniversite
Kır
29
38
13
Lise
Esnaf
32
15
12
12
Aşırı şiddet uyguladılar
Bazı memurlar yanlış yapmış olabilir
% 100
Sayfa 45 / 85
Haber kaynağının insanların algısını belirlemede ne kadar önemli olduğu, polisin Gezi Parkı
olaylarındaki tutumunu değerlendirilirken bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Haberleri
hükümete yakın olduğunu söyleyebileceğimiz kanallardan izleyenler polislere daha
yakın bir duruş sergilerken, eylemcilere yakın duran ve olaylara sıkça yer veren
kanallardan izleyenler ise polislere karşıt görüşe sahip olmaktadırlar. Üstelik görüşler
zıt denebilecek kadar birbirinden farklıdır.

Halk TV ve Ulusal Kanal izleyicileri, tahmin edileceği üzere, belirgin bir oranda
polislerin başından beri hatalı olduğunu ve aşırı şiddet kullandığını söyleyen kesim
olmuştur.

Öte yandan, Kanal 7, TRT ve Samanyolu izleyicileri ise polisin hatasız olduğunu en
fazla söyleyen kesim olmuştur, ancak oranları hiçbirinde yüzde 30’u geçmemiştir.

Ayrıca, TRT, ATV ve Samanyolu izleyicileri arasında, “yorgunluk ve stres neticesine
bazı polisler hata yapmış olabilirler” diyerek biraz daha yumuşak tavır sergileyenler
de bulunmaktadır.

Kanal 7, Samanyolu ve Show TV izleyicileri, polisler kendilerine verilen emri
uyguladıkları görüşüne de en fazla katılanlar olmuş ve en yüksek oranlar bu görüşte
göze çarpmaktadır.
Gezi Parkı olayları sırasında gelişmeleri televizyondan takip edenlerin daha çok polisten
yana görüş belirttikleri görüyoruz. Olayları “sosyal medya” ve “internet siteleri”
üzerinden takip edenlerin ise daha çok polisin tutumunu eleştiren bir tavır içinde
olduğunu, yüzde 44’ü polis aşırı şiddet uyguladı derken, yüzde 18’i polislerin
başından beri hatalı olduğunu söylediğini görüyoruz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 46 / 85
Haber kaynağına göre polislerin tutumuna bakış
11
Türkiye
32
33
Ulusal
Haber seyrettiği TV kanalı
20
TRT
Haber kaynağı
Fox TV
38
19
Sosyal medya
18
İnternet haber siteleri
9
Televizyon
12
31
44
28
%0
% 50
18
11
14
19
33
11
11
18
44
13
10
38
35
11
16
30
27
13
Arkadaş, tanıdık
18
39
11
5
26
26
28
Kanal D
23
20
34
4
27
18
33
12
Star
Show TV
32
4
23
17
22
7
18
44
5
10
22
41
11
Kanal 7
7
16
43
17
42
14
32
24
Samanyolu
7 3
11
32
33
CNNTürk
19
33
8
Habertürk
15
56
14
NTV
13
39
27
Halk TV
ATV
29
11
14
5
8
17
% 100
Başından beri hatalıydılar
Aşırı şiddet uyguladılar
Kendilerine verilen emri uyguladılar
Bazı memurlar yanlış yapmış olabilir
Hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum
Kararsızların ibresi yine eylemciler tarafını gösteriyor
Siyasi tercihe göre bu soruya verilen yanıtlara baktığımızda en dikkat çekici bulgu bir parti
tercih edenlerde değil etmeyenlerde göze çarpıyor. Kararsızlar ve oy kullanmam
diyenler polisin aşırı şiddet kullandığı ve kendilerine verilen emri uyguladıkları
görüşlerini Türkiye geneline oranla daha fazla dile getirmişlerdir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 47 / 85
3.4.2.2.
Gezi Parkı olaylarına göre polislerin tutumuna bakış

Gezi Parkı olaylarını Türkiye’ye karşı bir oyun olarak değerlendirenlerin yüzde 37’si
polislerin verilen emirleri uyguladığını söyleyerek, ortada görüş belirtmiş, yüzde 24’ü
olaylar süresince polislerin hiçbir hatası olmadığını belirtmiştir.

Eylemcileri,
“vatan
hainleri”
olarak
değerlendirenler,
polislerin
hata
yapmadığını,“haklarını arayan insanlar” olarak tanımlayanlar polisin aşırı şiddet
kullandığını, “dış mihrak güçler” ve “muhalefet partileri” polisler kendilerine verilen
emri uyguladıklarını, “marjinal örgüt mensupları” ve “Ak Parti karşıtları” olarak
nitelendirenler ise bazı memurların yanlış yapmış olabileceğini daha fazla
vurgulamışlardır.

Gezi Parkı olaylarının seyrini Başbakan’ın açıklamalarının ve polisin müdahalesinin
değiştirdiğini söyleyenler, polisleri hatalı bulan ve aşırı şiddet kullandıklarını daha
fazla oranda söylemiş; Dolmabahçe Camii’ne girilmesini ve Taksim’deki ortamı
başkalarının görmesiyle olayların büyüdüğünü düşünenler ise polislerin hatası
olmadığını daha fazla oranda söyleyenler olmuşlardır.
Genel olarak baktığımızda, farklı soru gruplarında eylemcileri
destekleyenler veya desteklediğini dolaylı olarak anlayabildiğimiz
gruplar daha yüksek oranda polislerin aşırı şiddet kullandığını ve
polislerin baştan beri hatalı old uğunu belirtmektedir.
Polislerin hata yapmadığını düşünenler en yüksek oranda düşmanca
ifadelerle tanımlanan, ‘eylemcilere vatan hainleri diyenler’ veya
‘olayları tetikleyenin camiye girmek olduğunu belirten’ gruplar içinde
yer almaktadır. İlk tanımda, ü lkeye karşı bir düşman teşkil edilmekte,
ikincisinde ise ‘din düşmanlığı’ tanımı yapılmaktadır.
3.4.3.
Başbakan’ın tutumu
Gezi Parkı olayları süresince, Başbakan’ın eylemlere ve eylemcilere yönelik tutum ve
söylemlerinin sert olduğu ve bu sertliğin de olaylara karşı verilen tepkilerin
şekillenmesinde önemli rol oynadığı iddia edildi. Toplumda hali hazırda mevcut olan
kutuplaşma halinin de, Gezi Parkı olaylarına verilen tepkilere ve bireylerin olayları ve
aktörleri tanımlama biçimlerine de yansımasına sebep oldu. Ancak, kutuplaşma
halinin devam ettiğini söylemekle birlikte, atlanmaması gereken önemli bir bulgu da
Başbakan’ın olaylarla ilgili yaklaşımının kendi seçmen kitlesinde dahi tam anlamıyla
karşılık bulmamış olması. Genel olarak bakıldığında iktidar partisi seçmeni dahi
polisin ve Başbakan’ın tutumlarının daha ılımlı olmasını talep etmektedir.
Diğer aktörlerde olduğu gibi görüşülen kişilere öncelikle “Sizce Başbakan bu bir aylık süreç
boyunca hata yaptı mı? Ne noktada yaptı?” sorusunu yönelterek genel bir
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 48 / 85
değerlendirme yapmalarını istedik. Toplumun dörtte biri “Başbakan’ın hiçbir hata
yaptığını düşünmüyorum”, beşte biri “Başbakan başından beri hatalıydı”, beşte biri
“Göstericileri çapulcu, terörist veya dinsiz diye suçlayıp, toplumu kamplara ayıran
sözler söylememeliydi”, beşte biri “Olaylar büyümeden yumuşak bir tavırla
halledebilirdi”, yüzde 11’i ise “Eylemcileri dinleyip anlamayı tercih edebilirdi” demiştir.
Genel olarak değerlendirdiğimizde, Başbakan’ın hata yapmadığını söyleyenler az bir farkla
daha fazla olmuştur, ancak hiçbir seçenek toplumun çoğunluğunun görüşünü yansıtır
nitelikte olmamıştır.
Sizce Başbakan bu bir aylık süreç boyunca hata yaptı mı?
Ne noktada yaptı?
20,7
2,2
20,1
%0
20,3
11,2
% 50
25,5
% 100
Başbakan başından beri hatalıydı.
Baştan birkaç yüz kişiye iyi bir ders verseydi bir daha toplanamazlardı.
Göstericileri çapulcu, terörist veya dinsiz diye suçlayıp, toplumu kamplara ayıran sözler söylememeliydi.
Olaylar büyümeden yumuşak bir tavırla halledebilirdi.
Eylemcileri dinleyip anlamayı tercih edebilirdi.
Başbakan’ın hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum.
Toplumun Başbakan’ın tutumuna bakışını etkileyen en önemli etkenlerin diğer aktörlere
benzer şekilde, eğitim durumu, çalışma durumu hayat tarzı, siyasi parti tercihleri ve
haber kaynakları olduğunu söyleyebiliriz.

Hayat tarzı yine kutuplaşmanın en belirgin olduğu küme olmuş, modernden
muhafazakâra gidildikçe Başbakan’a destek belirgin bir biçimde artmıştır. Ancak,
dindar muhafazakârların çoğunluğunun değil de yüzde 45’inin Başbakan’ın başından
beri haklı olduğunu söylemesi dikkat çekicidir.

Eğitim arttıkça Başbakan’a destek olanların ve eylemcileri anlamaya çalışabilirdi
diyenlerin oranı azalıyor, toplumu kamplara ayıracak sözler söylememeliydi ve
Başbakan başından beri hatalıydı diyenlerin oranı artıyor.

Gelir arttıkça ve kırsaldan metropole gittikçe Başbakan’a destek azalmaktadır.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 49 / 85
Dindarlık
Din / mezhep
Demografik kümelere göre Başbakan'ın tutumu
21
Türkiye
17
Sünni Müslüman
Örtünme
durumu
21
11
25
12
29
28
7
55
İnançsız
33
İnançlı
15
12
Dindar
19
14
11
Başörtüsü
4
Kürt
30
17
25
23
9
11
24
24
20
%0
Başından beri hatalıydı.
Toplumu kamplara ayıran sözler söylememeliydi.
Eylemcileri anlamayı tercih edebilirdi.
3
12
31
13
10
11
9
15
12
37
44
11
20
6 2
45
27
16
21
16
Türk
18
36
14
Örtünmüyor
Türban
20
20
55
Alevi Müslüman
Sofu
Etnik
köken
20
21
19
% 50
11
15
25
28
% 100
Baştan birkaç yüz kişiye iyi bir ders vermeliydi
Yumuşak bir tavırla halledebilirdi.
Hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum.

Dindarlık ve örtünme arttıkça Başbakan’a destek de artmaktadır, ancak dindar ve
sofu kesimlerin yarıya yakınının Başbakan’ı eleştirdiklerinin, yüzde 100 haklı
bulmadıklarının altını çizmek gerekir.

Olaylarla ilgili haberleri sosyal medya ve internet sitelerinden alanların Başbakan’ın
hatalı olduğunu düşünmeye daha çok eğilimi olduğunu, haberleri televizyondan
alanların ise, Başbakan’ın hatası olmadığına ve olayları büyümeden yumuşak bir
şekilde çözebileceğine olan inançlarının daha fazla olduğunu görüyoruz.

Eylemciler ve polislerin tutumuna bakışa paralel şekilde, haberleri Samanyolu, Kanal
7, ATV ve TRT’den izleyenlerin daha fazla oranda Başbakan’ı haklı, Halk TV ve Ulusal
TV izleyicileri ise daha fazla oranda haksız görmüşlerdir. En fazla oranda toplumu
kamplara ayıran sözler söylememeliydi diyenler NTV ve CNN Türk izleyicileri olurken,
Show TV izleyicileri de en fazla oranda olaylar yumuşak bir tavırla çözülebilirdi
diyenler olmuşlardır.

Ak Parti seçmeninin yüzde 50’si Başbakan’ı tamamen haklı bulmaktadır. Dörtte biri
ise ‘yumuşak bir tavırla olayları çözebilirdi’ diyerek daha ılımlı bir tavır içerisine
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 50 / 85
girmişlerdir. Ak Parti seçmeninin yarısının, Başbakan’ın tamamen haklı olduğunu
düşünmediğini belirtmesi çarpıcı bir bulgu olmuştur.

CHP seçmeni, her zaman olduğu gibi Başbakan Erdoğan’a karşı görüş belirtmiş,
yüzde 52’si Başbakan başından beri hatalı, yüzde 28’i ‘toplumu kamplara ayıran
sözler söylememesi gerekirdi’ demiştir.

Ak Parti ve CHP seçmenlerine baktığımızda, Başbakan’ın tutumu konusunda birbirine
tamamen karşıt görüşte olan yüzde 50’lik kesimler olması, kutuplaşmayı göstermesi
açısından dikkat çekicidir.

MHP seçmeninin yüzde 30’u Başbakan hatalıydı derken, yüzde 27’si yumuşak tavırla
olaylar çözülebilirdi diyerek kendilerini ortada konumlandırmışlardır.
3.4.3.1.
Gezi Parkı olaylarına bakışa göre Başbakan’ın tutumunu değerlendirme
Gezi Parkı olaylarını, eylemcilerin demokratik bir şekilde hak ve özgürlük talebinde
bulunmaları olarak değerlendirenlerin yüzde 40’ı Başbakan’ın başından beri hatalı
olduğunu söylerken, olayları Türkiye’ye karşı bir oyun olarak değerlendirenlerin de
yüzde 40’ı Başbakan’ın hiçbir hatası olmadığını söylemiştir. Bu zıt değerlendirmeler,
toplumda Gezi Parkı olayları ile ilgili oluşan kutuplaşmanın bir yansıması
niteliğindedir.

Eylemcileri “vatan hainleri” olarak değerlendirenlerin yarısı Başbakan’ın tutumunu
haklı bulurken, eylemcileri “haklarını arayan insanlar” olarak tanımlayanların da
neredeyse yarısı Başbakan’ın haksız olduğunu söylemiştir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 51 / 85
3.5. Olaylarla İlgili İddialar
Gezi Parkı olayları ortaya çıktığı ilk günlerden ve hatta anlardan itibaren sosyal
medyadan, televizyon kuruluşlarına kadar tüm iletişim kanallarının büyük bir kısmı iki
cepheye ayrıldı; eylemcilere sempatiyle bakan ve gösterilere tamamıyla taraf olan bir
cephe ve eylemlerin tamamen karşısında olan diğer cephe. Bu iki taraf kimi zaman
kendisi bir takım iddialar üretti, kimi zaman da siyasi aktörlerin iddialarına yer verdi.
Biz de, KONDA olarak bu araştırma kapsamında bu iddialardan belirleyici olanlarını
seçip görüştüğümüz kişilere ne derece inanıp inanmadıklarını sorduk. İki cepheden
ortaya atılan ve bizim seçtiğimiz iddialar ise aşağıdakilerdi.
Eylemciler, göstericiler ve taraftarları tarafından ortaya atılmış iddialar
Bazı Ak Parti yandaşları ellerinde sopa, bıçak ve satırlarla sokağa çıkıp göstericilere
saldırdı.*
Eylemcilerin üzerine sıkılan su kimyasaldı ve yakıcı etkileri vardı.
Polisler kişisel davranıp aşırı şiddet kullandı.
Başbakan ve Ak Parti taraftarları tarafından ortaya atılmış iddialar
Eylemciler camide alkollü içki içti.
Eylemciler bayrak yaktı.
Eylemler Türkiye’nin kalkınmasını çekemeyen dış güçlerin tezgâhı, oyunu.
*Bu araştırma gerçekleştirildiği tarihte, ‘Taksim/ Talimhane’de göstericilere pala ile saldıran esnaf’ haberleri tüm
medya organlarına yansımamıştı. Dolayısıyla, denekler sorulara cevap verdiği sırada bu iddialar henüz sosyal
medyada bir kaç bulanık görüntü ile paylaşılan söylentiden ibaretti.
Yukarıdaki iddialar ayrı ayrı görüşülen kişilere söylenip bu ifadenin ne derece doğru
olup olmadığını beşli ölçekte belirtmeleri istenmiştir.
Hiçbir iddiaya toplumun tamamı inanmış değil
Cevaplar üzerinde farklı analizler yapacağız; ancak, en başta belirtmeliyiz ki, kimse toplumun
tamamını bir iddiaya inandıramıyor. Hatta hiç bir taraftar kitlesi bile kendi liderinin
söylediklerine külliyen iman etmiyor. Bunu da, toplum yapısı açısından önemli ve son
derece pozitif bir unsur olarak yorumluyoruz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 52 / 85
3.5.1.
İddialara ne derece inanıldı?
Aşağıdaki grafik, görüşülen kişilerin hangi ifadeye genel olarak ne derece katılıp
katılmadığını göstermektedir. Ancak, başta da belirttiğimiz gibi bu iddiaların genel
olarak toplumu ne kadar ikna edip etmediğinden ziyade farklı cepheler içinde ne
derece kabul gördüğü daha çok önemlidir.
Olaylar ile ilgili iddialar
Bazı Ak Parti yandaşları ellerinde sopa, bıçak ve satırlarla
sokağa çıkıp göstericilere saldırdı.
8,3
Eylemcilerin üzerine sıkılan su kimyasaldı ve yakıcı
6,8
etkileri vardı.
Polisler kişisel davranıp aşırı şiddet kullandı. 5,9
Eylemciler camide alkollü içki içti.
34,9
24,0
12,5
Eylemler Türkiye’nin kalkınmasını çekemeyen dış
güçlerin tezgahı, oyunu.
10,4
28,4
16,3
Yanlış
Ne doğru ne yanlış
28,4
16,1
11,0
38,6
25,9
32,8
11,2
19,4
4,5
23,4
2,8
38,9
18,5
% 50
Doğru
8,5
34,6
15,8
34,6
%0
Kesinlikle yanlış
26,6
23,6
15,5
Eylemciler bayrak yaktı.
21,6
% 100
Kesinlikle doğru
‘Camide içki içildi’ en az, ‘olaylar dış güçlerin tezgâhı’ en çok inanılan iddia
Eylemciler tarafından ortaya atılan iddialardan en çok kişiyi ikna etmiş olan ‘polislerin aşırı
şiddet kullandığı’ olarak gözüküyor. Bu iddiaya itiraz edenlerin oranı yüzde 35’in
altındadır. Diğer yandan, Başbakan ve Ak Parti cephesinden gelen ve en az destek
gören iddia ise ‘eylemcilerin camide alkollü içki içmesi.’ Başbakan Erdoğan’ın Gezi
Parkı olaylarını takip eden günlerde birçok konuşmasında dile getirdiği bu iddiaya
inandığını belirtenlerin oranı dörtte birin altındadır. Görüşülen kişilerin yarıdan fazlası
bu iddiayı doğru bulmadığını belirtmiş, dörtte bir ise çekimser olduğunu söylemiştir.
Bu oranlara bir de ortalama olarak bakalım. ‘Kesinlikle yanlış’ın 1, ‘kesinlikle doğru’nun ise
5 değeri ile ifade edildiği aşağıdaki grafikte, araştırmaya katılanların bu önermelere
ortalamada hangi cevabı verdikleri yer almaktadır.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 53 / 85
Olaylar ile ilgili iddialar
Bazı Ak Parti yandaşları ellerinde sopa, bıçak ve satırlarla
sokağa çıkıp göstericilere saldırdı.
2,9
Eylemcilerin üzerine sıkılan su kimyasaldı ve yakıcı etkileri
vardı.
3,2
Polisler kişisel davranıp aşırı şiddet kullandı.
3,2
2,6
Eylemciler camide alkollü içki içti.
2,7
Eylemciler bayrak yaktı.
Eylemler Türkiye’nin kalkınmasını çekemeyen dış güçlerin
tezgahı, oyunu.
1
Kes. Yanlış
3,4
2
Yanlış
3
4
Doğru
5
Kes. Doğru
Bu grafik genel olarak bakıldığında toplumun, Ak Parti kanadından gelen iddialara
göstericiler kanadından gelenlere göre daha az inandığını göstermektedir.
Toplumda komplo teorilerine sempati var
‘Eylemlerin dış güçlerin tezgâhı olduğu’ fikri ortalamada en yüksek oranda destek alan iddia
olarak göze çarpmaktadır. Başbakan ve Ak Parti kanadından birçok fırsatta belirtilmiş
olan bu ifadeye ortalamada bu denli yüksek gelmesi diğer iki Ak Parti iddiasına inanç
daha düşükken, dikkat çekici bir durum olarak karşımıza çıkıyor. Bu durumu,
Ocak’13 Barometresi kapsamında incelediğimiz ‘Bilime inanç ve komplo teorileri’
raporundaki bir bulgu ile açıklayabiliriz; Türkiye toplumu, kendi hayatı çerçevesinde
rasyonel bir bakış açısı çizerken, ülke hayatı konusunda daha ‘her söylenene inanır’
bir tavır sergilemektedir.
Bu bulgu, iktidar partisinin ‘olayların dış güçlerin tezgâhı’ iddiasının tamamen irrasyonel
olduğunu düşündüğümüz anlamına gelmemelidir. Sadece, toplumun ülke hayatı ile
ilgili olarak ortaya atılan ve özellikle ülkeyi mağdur gösteren iddialara inanma eğilimi
bulunmaktadır.
Önemli olan iddiaların toplumun hangi kümelerinde ne derece kabul gördüğü
Bu bölümün en başında da söylediğimiz gibi, Gezi Parkı olayları boyunca ortaya atılan bu
iddiaların toplumun tamamı tarafından değil, hangi kesimlerinde ne derece kabul
gördüğü önemli. İlk olarak yukarıdaki oranları parti seçmenlerine göre ayrıştırıp
bakmak önemli bulgular ortaya koyacaktır.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 54 / 85
İlk olarak eylemciler kanadından gelen üç iddiaya parti seçmenlerinin ne derece inanıp
inanmadığını incelediğimiz zaman Ak Parti seçmeni içinde bile oranı yüzde 10 ile 20
arasında değişen bir grubun bu iddiaları doğru bulduğunu gözlemliyoruz. Diğer
yandan, CHP seçmeni içinde eylemcilerin desteklediği iddiaları yanlış bulma oranı
genelde yüzde 10’un altında kalıyor. MHP seçmeni CHP seçmeni kadar olmasa da bu
ifadeleri ortalamada doğru buluyor.
BDP seçmeni polis şiddeti ve polisin sıktığı gazın yakıcı etkisi olduğu iddialarına diğer tüm
iddialardan daha fazla inanmaktadır. Devlet ve polis ile anlaşmazlığı diğer seçmen
gruplarına göre çok daha fazla olduğunu düşünebileceğimiz BDP seçmenin polise bu
tip bir tepkisi olması beklenir bir durum olarak karşılanabilir.
‘Kararsız’ genele değil eylemciye yakın
En dikkat çekici grup –rapor içinde değişik bölümlerde belirttiğimiz gibi- kararsız seçmen
olarak göze çarpıyor. Hangi partiye oy vereceksiniz sorusuna ‘kararsız’ olduğunu
belirterek cevap veren denekler bu iddialara Türkiye ortalamasına değil de, eylemci
lehine cevap verenlerin ortalamasına yakın bir tavır sergilemektedir. Genel Barometre
analizlerine göre kararsız seçmenin Türkiye geneline yakın bir profil sergilediği
düşünülürse bu farklılık önem arz etmektedir. Örneğin; Türkiye genelinin yüzde 43’ü
‘Ak Parti yandaşlarının göstericilere saldırdığına’ inanmazken, bu oran kararsız
seçmenler arasında yüzde 33’e düşmektedir.
İktidar ve Başbakan tarafından ortaya atılan iddialara yaklaşımı parti seçmenlerine göre
incelediğimizde de benzer bulgularla karşılaşıyoruz.
Camide içki içilmesi ve bayrak yakma konularında Ak Parti içinde yüzde 30 mertebesinde bir
grup, kendi liderlerinin ifade ettiği bu iddialara inanmadıklarını belirtmektedir. İktidar
partisine oy vereceğini belirten seçmenin sadece yüzde 40’ı camide alkol
tüketildiğine inanmaktadır. Genellikle profili Türkiye geneline daha yakın olduğunu
bildiğimiz kararsız seçmenin bile ancak yüzde 17’si bu iddiayı doğru bulmaktadır.
BDP seçmeni ise, dikkat çekici oranda Başbakan’ın birçok kez meydanlarda tekrarladığı bu
iddiaya Türkiye genelinden daha fazla oranda inanmaktadır. Bu durumu, dindarlık
seviyesi diğer seçmenlere göre daha yüksek olan BDP seçmeninin dini hassasiyetleri
ile açıklamak mümkün olabilir.
Camide içki içilme iddiasına ortalama olarak baktığımızda da BDP’nin Ak Parti dışındaki tüm
gruplara göre daha fazla inandığını gözlemleyebiliyoruz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 55 / 85
Eylemciler camide içki içti
Türkiye
2,6
Ak Parti
3,1
CHP
1,9
MHP
2,5
BDP
2,7
Kararsız
2,5
Oy kullanmaz
2,4
1
Kesinlikle Yanlış
2
3
4
Yanlış
Ne Doğru Ne Yanlış
Doğru
5
Kesinlikle Doğru
‘Camide içki içildiğine’ inanmak sadece Ak Partili olmak ile ilgili
Yukarıdaki grafikte de görüldüğü gibi Ak Parti seçmenleri, ‘camide içki içildi’ iddiasına
ortalamada ‘ne doğru ne yanlış’ mertebesinde cevap vermektedirler. Grafiğe genel bir
resim olarak bakarsak, iktidar partisi dışındaki tüm grupların eksenin ‘inanmama’
kısmında olduğunu gözlemliyoruz.
Eylemcilerin bayrak yaktığına inananların oranı ülke genelinde yüzde 27 mertebesindeyken,
Ak Parti seçmeni içinde yüzde 37’ye yükselmektedir. Ancak, Ak Parti seçmeninin
yüzde 31’i bu iddiaya doğru bulmuyor, üçte biri ise şüpheyle bakıyor.
‘Gezi parkı olaylarının dış mihrakların kışkırtmasıyla olduğu’ iddiasının toplum genelinde Ak
Parti tarafından ortaya atılmış iddialar arasında en fazla kabul gören olduğunu
söyleyebiliriz. CHP seçmenlerinin bile yüzde 20’si bu iddianın gerçek olduğunu
düşünürken, yüzde 18’i ise ne doğru ne yanlış demektedir. Diğer yandan, bu soruyla
ilgili kararsız seçmenin tavrı Ak Parti’den ziyade gene CHP’ye daha yakındır.
MHP seçmeni ‘dış mihrak’ iddiasını destekliyor
İktidar partisinin bu iddiasıyla ilgili MHP’nin tavrı dikkat çekici. Diğer ifadelerle ilgili yaklaşımı
daha çok iktidar karşıtlığı olarak görebileceğimiz MHP seçmeni Ak Parti’nin bu
iddiasına daha çok inanmış gözükmektedir. Milliyetçi Hareket Parti’sine oy vereceğini
söyleyenlerin yüzde 59’u bu iddiayı doğru bulmaktadır. Bu oran kararsız seçmen
arasında bile yüzde 47 mertebesindedir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 56 / 85
Gösteriler dış mihrakların işi
Türkiye
3,4
Ak Parti
4,1
CHP
2,3
MHP
3,4
BDP
3,0
Kararsız
3,2
Oy kullanmaz
3,1
1
Kesinlikle Yanlış
2
Yanlış
3
4
Ne Doğru Ne Yanlış
Doğru
5
Kesinlikle Doğru
Kararsız seçmen
Okuduğunuz bu raporun farklı aşamalarında ortaya koyduğumuz önemli bir bulgu
burada da dikkatimizi çekiyor. Genel olarak Konda Barometre raporlarında kararsız
seçmenin, Türkiye geneline paralel bir profil davranış biçimi ortaya koyduğunu
belirtmiştik. Ancak, Gezi Parkı olaylarına bakış sorularında kararsız seçmen Türkiye
geneli ortalamasından ziyade eylemcilere destek veren kümenin lehine bir yaklaşım
sergilemektedir. Kararsız seçmenler iktidar partisinin iddialarına Türkiye
ortalamasına göre daha az inanmakta, eylemciler tarafından ortaya atılmış iddialara
ise daha fazla ikna olmuş bir tablo çizmektedirler.
Diğer bir bakış açısıyla bu veriyi iki farklı şekilde değerlendirebiliriz; kararsız seçmen
içindeki Ak Parti’ye oy verme potansiyeli olanlar oran olarak azalmış olabilir.
Potansiyel Ak Parti seçmeni olup da, siyasi tercih sorusuna ‘kararsızım’ şeklinde yanıt
verenlerin güncel siyasete yaklaşımı iktidar partisinin söyleminden uzaklaşmış
olabilir.
İddialara inancı tetikleyen farklı sebepler var
Korelasyon analizlerine baktığımızda siyasi tercihin bu iddialara inanışı belirleyen tek
parametre olmadığını görüyoruz.
Siyasi tercihi sabit görüp, diğer bir deyişle herkesin siyasi tercihinin aynı olduğu gibi bir
varsayım yapsak bile, eğitim seviyesi ve dindarlık seviyesi bu iddialara inanışta
belirleyici bir unsur oluyor. Ancak, aşağıdaki grafiklerde de görülebileceği gibi bu
farklar dikkat çekici bir değişimi tetiklemiyor. Özellikle, parti seçmenleri içindeki
değişik demografik gruplara göre ortalamalara baktığımızda önemli ipuçlarıyla
karşılaşıyoruz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 57 / 85
Camide içki içilmesi ile ilgili iddiaya bakış diğer konulara göre eğitime ve dindarlığa göre çok
daha fazla değişkenlik gösteriyor.
Eylemciler camide içki içti
Polisler aşırı şiddet kullandı
2,63
Türkiye
3,21
2,94
Okuryazar değil
2,7
3,03
2,78
3,1
İlkokul mezunu
Ortaokul mezunu
2,98
2,58
Lise mezunu
3,31
2,32
Üniversite mezunu
3,56
2,12
Yüksek lisans
1
3,78
2
3
4
Kes. yanlış
5
1
Kes. doğru
Eylemciler camide içki içti
2
3
4
Kes. doğru
Polisler aşırı şiddet kullandı
2,64
Türkiye
5
Kes. yanlış
3,2
1,65
İnançsız
4,05
2,33
İnançlı
3,59
2,74
Dindar
3,05
3,1
Sofu
1
2
3
Kes. yanlış
2,86
4
5
Kes. doğru
1
Kes. yanlış
2
3
4
5
Kes. doğru
Yukarıdaki iki grafikteki durumu eğitim seviyesi daha düşük, dindarlığıysa daha yüksek olan
Ak Parti seçmenlerine bağlayabiliriz. Zira daha derin çapraz analizler yapınca bunun
doğruluk payı olduğunu tespit edebiliyoruz.
Diğer bir deyişle, eğitim seviyesi yükseldikçe Ak Parti iddialarına inanma oranı artıyor, ancak
bunun sebebi aslında eğitim seviyesi yükseldikçe deneklerin Ak Partili olma
ihtimallerinin düşüyor olması.
Eylemcilerin camide içki içtiği iddiası bu altı söylemin en dikkat çekici ve şaşırtıcı bulgularını
ortaya koyuyor.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 58 / 85
Yukarıda bu söyleme inanıyor olmanın eğitime göre değiştiğini belirttik. Ancak, bu söylemin
esas destekçisi Ak Parti seçmenleri içinde, eğitim seviyesi gruplarına göre bu ifadeye
ne derece inanıldığına bakarsak aşağıda grafikte yer alan dikkat çekici sonuçla karşı
karşıya kalıyoruz.
Aşağıdaki grafikleri, örnek kullanarak anlatmak gerekirse; Ak Parti seçmenleri içinde
son bitirdiği okul ‘ortaokul’ olanların ‘camide içki içildi’ iddiasına verdikleri ortalama
cevap ‘3,3’ (ne doğru ne yanlıştan biraz doğruya doğru) iken, üniversite mezunu Ak
Partililerin ortalama cevabı neredeyse aynı değer olan 3,2 mertebesindedir.
Eylemciler camide alkollü içki içti
Kararsız seçmenler
Ak Parti seçmenleri
2,5
3,1
Grup geneli
2,8
2,6
2,5
2,5
2,4
2,2
3,0
Okur yazar değil
3,0
3,3
3,2
3,2
3,4
İlkokul mezunu
Ortaokul mezunu
Lise mezunu
Üniversite mezunu
Yüksek lisans
1
2
3
4
5
1
2
2,8
2,0
2,0
2,1
1,9
1,7
1,7
İlkokul mezunu
Ortaokul mezunu
Lise mezunu
Üniversite mezunu
Yüksek lisans
1
5
2,5
1,9
Okuryazar değil
4
MHP seçmenleri
CHP seçmenleri
Grup geneli
3
2,2
2,6
2,8
2,2
1,7
2
3
4
5
1
2
3
4
5
Neticede, rakamlardaki çok ufak farklara bakmazsak, iktidar partisi seçmeni içinde camide
içki içildiği iddiasına inanma konusunda eğitimli ve eğitimsiz arasında büyük bir fark
gözükmemektedir.
Kararsız seçmenlerin eğitim seviyesine göre camide içki içilmesine yaklaşımı genel
araştırma geneli ile paralel bir tablo sergiliyor. Aynı Türkiye geneli grafiğinde de
görüldüğü gibi kararsız seçmenin eğitim seviyesi yükseldikçe ‘camide alkollü içki
içildiğine’ inancı azalmaktadır.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 59 / 85
CHP seçmenlerinin camide içki içildiğine dair inançları eğitim seviyeleri arttıkça çok az
oranda düşmektedir. Diğer yandan MHP seçmenleri içinde bu tip bir etkilenme
olduğunu söylemek hayli güç.
Eylemlerin dış mihrakların kışkırtmasıyla gerçekleşmiş olduğu iddiasının toplum genelinde
en yüksek oranda kabul gören söylem olduğunu belirtmiştik. Parti seçmen grupları
içinde bu ifadeye inanma halinin eğitim seviyelerine göre nasıl değiştiğine
baktığımızda Ak Parti seçmeni ‘camide içki’ konusunda olduğu gibi monoblok bir
davranış ortaya koyuyor. Ancak, CHP seçmeni içinde ise eğitim seviyesi düştükçe bu
iddiaya itiraz da azalıyor.
Eylemler Türkiye'nin kalkınmasını çekemeyen dış güçlerin tezgâhı, oyunu
Ak Parti seçmenleri
CHP seçmenleri
4,1
Grup geneli
2,3
3,7
Okur yazar değil
2,5
4,1
İlkokul mezunu
Ortaokul mezunu
4,1
Lise mezunu
4,2
Üniversite mezunu
4,1
2,6
2,5
2,3
2,0
3,8
Yüksek lisans
1
2
3
4
1,6
5
1
2
3
4
5
Verilere baktığımızda bu iddiaları ciddiye almak veya almamak başka birçok parametreye
göre değişiyor gibi gözüküyor. Ancak, temel olarak değişkenliğin ana ekseni başta
siyasi tercih ve onun da altında eğitim seviyesi olarak beliriyor. Dindarlık, gelir
seviyesi, hayat tarzı gibi parametrelerin temeli gene bu değişkenlere dayanıyor. Tabii
ki, birkaç nüans önemli bulgu olarak karşımıza çıkabiliyor. Örneğin, Kürtler ve Türkler
arasında da bu iddialara bakış açısından önemli sayılabilecek farklar bulunuyor.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 60 / 85
Etnik kimliğe göre iddialara bakış
3,42
Eylemler dış mihrakların işi
3,33
2,61
Eylemciler camiide içki içti
2,82
2,69
Eylemciler bayrak yaktı
2,86
Türkler
Kürtler
3,14
Eylemcilere sıkılan su deriyi yakıyordu
3,46
2,9
Bazı Ak Parti yandaşları göstericilere saldırdı
2,96
3,17
Polisler aşırı şiddet kullandı
3,4
1
2
Kes. Yanlış
Yanlış
3
4
5
Doğru
Kes. Doğru
Kürtler ve Türkler arasında, bu 6 iddiaya bakış açısında en önemli fark ‘emniyet güçleri’ ile
ilgili olan konular olarak göze çarpıyor. Yukarıda BDP seçmeni içinde benzer bulgulara
yer vermiştik. Kürtler, polis şiddeti konusunda ortaya atılan iddialara ortalamaya göre
çok fazla inanıyor. Bunun sebebini, Kürt siyasetinin ve onun sokaklardaki
yansımasının kolluk kuvvetleriyle olan temasının çok daha uzun süredir var olmasına
bağlayabiliriz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 61 / 85
3.6. TV Kanalları ve Siyasi İddialara Bakış
Farklı parametrelere göre analizlerini yaptığımız bu iddialar, Gezi Parkı olaylarıın bir ay
boyunca çoğunluk itibariyle toplumun kulağına TV haberleriyle geldi. Dolayısıyla haber
seyretmek için tercih edilen TV kanalına göre bu iddialara bakış son derece önemli
sonuçlar ortaya koyacaktır.
Ancak, bu aya ilişkin bu tip bir analiz yapmadan önce son 5 ay boyunca TV kanallarını bu
anlamda tercih etme oranları neye göre değiştiğine bakmak gerekiyor. Zira Gezi Parkı
olayları, Ulusal Kanal ve Halk TV gibi muhalif yayın yapan televizyon kanallarını
Barometre rakamlarında görünür hale getirecek kadar bu konudaki dengeleri etkiledi.
Bu bölümü incelerken kanalları dört farklı gruba ayırdık: söylemlerinde ve haber içeriklerinde
iktidar desteği olan kanallar; iktidara muhalif yayın yapan kanallar; genel izleyici
kanalları ve haber kanalları. Bu bakış açısına karşın, ATV’nin ve TRT’nin genel izleyici
kanalı olduğu iddia edilebilir veya Ulusal Kanal’ın bir haber kanalı olduğu
düşünülebilir. Ancak, haber içerikleri itibariyla bu kategorizasyonun daha doğru
analizler yapmamızı sağlayacağını tahmin ediyoruz. Ayrıca, iki grafik sonra yer alan
‘kanal tercihlerine göre siyasi tercih’ grafiği de bu konuda açıklayıcı olabilir.
Karşıt TV kanallarının haber için tercih edilme oranlarında
değişim
Mart
TRT
Nisan
Mayıs
ATV
Haziran
Kanal 7
Temmuz
Samanyolu
Halk TV
Ulusal
0% 0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
% 55
%10
10
% 15
15
20
% 20
Sayfa 62 / 85
Muhalif kanalları tercih etme oranında büyük artış var
Yukarıdaki grafikte de görüldüğü gibi Halk TV önceki aylarda yüzde 2’nin altında kalarak hep
diğer kanallar kategorisinde değerlendiriliyordu. Ancak Temmuz ayında
görüştüğümüz kişilerin yüzde 8’i haberleri Halk TV’den seyrettiğini söyledi.
Diğer yandan Ulusal Kanal’ı tercih ettiğini söyleyenlerin oranının 5 ay boyunca görülür
biçimde artıyor olması da dikkat çekici. Bu durumu, aşağıdaki grafikte de görülen,
diğer tüm haber kanallarının oranlarının artmasına da bağlayabiliriz elbet. Ancak
gene de, Ulusal TV’nin artış grafiği son iki ayda Gezi Parkı olaylarından önce de kayda
değer.
Bu rakamları ‘rating’ kavramı ile bağdaştırmamakta fayda var. Neticede, anket sırasında bu
soruya verilen yanıt sadece fiili bir tercihi değil, bir görüşü de yansıtmaktadır.
Haber kanalları ve Genel İzleyici kanalları
Mart
CNN Türk
Nisan
Haber Türk
Mayıs
Haziran
NTV
Temmuz
Fox TV
Star
Show TV
Kanal D
00
%
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
%55
10
% 10
%15
15
% 20
20
Sayfa 63 / 85
Yukarıda da belirttiğimiz gibi, Gezi Parkı olaylarından bağımsız olarak, son beş aylık süreçte
haber kanalları daha fazla, genel izleyici kanalları ise daha az tercih edilmeye
başlanmış.
NTV ve Habertürk Gezi Parkı olayları sonucunda Barometre verilerine göre takipçilerinin
yüzde 20’sini kaybetmiş gözükmektedir. CNNTürk’ü tercih edenlerdeki farksa
araştırma hata payı dâhilinde kaldığından yorum yapmak yanlış olabilir.
Hangi TV kanalının haber izlemek için tercih ediliyor olduğu Gezi Parkı olaylarındaki bir ay
boyunca ortaya atılan iddiaları algılama açısından birinci dereceden parametre olarak
gözüküyor.
İlk olarak kutuplaşmanın iki tarafında duran kanalları bir arada incelediğimizde son derece
beklenir bir sonuç ortaya çıkmaktadır.
Birbirine karşıt kanallar/ Eylemci iddiaları
3,2
Türkiye
2,9
3,2
Eylemcilere sıkılan su
deriyi yakıyordu
2,7
TRT
2,4
2,8
Bazı Ak Parti yandaşları
göstericilere saldırdı
2,9
ATV
2,5
2,9
Polisler aşırı şiddet
kullandı
2,5
Kanal 7
2,2
2,6
2,5
Samanyolu
2,2
2,6
4,1
4,1
4,2
Halk TV
4,1
3,8
4,0
Ulusal
1
Kesinlikle Yanlış
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
2
Yanlış
3
4
5
Ne Doğru Ne Yanlış
Doğru
Kesinlikle Doğru
Sayfa 64 / 85
Muhalif kanalları izleyenler biraz daha sabit fikirli
Bu iki farklı kanal grubu arasında önemli bir davranış biçimi farkı göze çarpmaktadır. Halk TV
ve Ulusal TV ortaya atılan iddia hangi taraftan olursa olsun sabit bir davranış biçimi
sergilemektedir. Örneğin; aşağıdaki grafikte, ‘eylemler dış mihrakların işi iddiası’ diğer
iddialara göre daha fazla oranda kabul görmüş olarak göze çarpmaktadır. Ancak, bu
iki muhalif kanalı tercih eden denekler diğer iddialar kadar bu iddiaya da karşı
durmaktadır. Aynı durum, yukarıdaki grafikte yer alan eylemci iddialarında da göz
çarpmaktadır. İktidara destek verdiğini söyleyebileceğimiz TV kanallarının seyircileri
için ise bu denli tek taraflı düşünüyor iddiasında bulunamayız.
Birbirine karşıt kanallar/ İktidar iddiaları
3,4
Türkiye
2,7
2,7
Eylemler dış
mihrakların işi
Eylemciler camiide
içki içti
4,0
TRT
3,1
3,2
Eylemciler bayrak
yaktı
3,9
ATV
2,9
2,9
4,0
Kanal 7
3,3
3,1
4,2
Samanyolu
3,3
3,3
2,0
Halk TV
1,7
1,8
2,3
Ulusal
1,9
2,2
1
Kesinlikle Yanlış
2
Yanlış
3
4
Ne Doğru Ne Yanlış
Doğru
5
Kesinlikle Doğru
Bu kutuplaşmanın dışında tutulabileceğini düşündüğümüz diğer kanallara baktığımızda
genel izleyici kanallarını haber izlemek için tercih edenlerin daha merkeze yakın
fikirleri olduğunu gözlemliyoruz.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 65 / 85
Gezi Parkı olaylarının başlangıcında eylemciler tarafından olayları yansıtmayıp ‘penguen
belgeseli’ yayınlamakla suçlanan CNNTürk izleyenlerin yüksek oranda eylemcilerin
iddialarını doğru buluyor olmaları şaşırtıcı bir durum.
Diğer kanallar/ Eylemci iddiaları
Türkiye
3,2
2,9
3,2
3,7
3,6
3,7
CNNTürk
Habertürk
2,7
NTV
2,9
3,0
3,4
2,9
Fox TV
3,1
3,3
3,1
3,0
Kanal D
3,0
Kesinlikle Yanlış
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Yanlış
3,5
3,0
2,7
2
Polisler aşırı şiddet
kullandı
3,1
Star
1
Bazı Ak Parti yandaşları
göstericilere saldırdı
3,3
2,9
Show TV
Eylemcilere sıkılan su
deriyi yakıyordu
3,3
3,3
3
Ne Doğru Ne Yanlış
4
Doğru
5
Kesinlikle Doğru
Sayfa 66 / 85
Diğer kanallar/ İktidarın iddiaları
Türkiye
3,4
2,7
2,7
CNNTürk
Eylemler dış mihrakların
işi
Eylemciler camiide içki
içti
2,9
2,1
2,2
Habertürk
3,5
2,8
2,9
NTV
3,3
2,6
2,6
Fox TV
2,5
Star
3,6
2,8
3,3
2,7
2,7
Show TV
3,5
2,7
2,8
Kanal D
3,4
2,5
2,6
1
Kesinlikle Yanlış
2
Yanlış
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Eylemciler bayrak yaktı
3
4
Ne Doğru Ne Yanlış
Doğru
5
Kesinlikle Doğru
Sayfa 67 / 85
3.7. Eylemcileri tanımlama
Olaylarla ilgili görüşlerin yanısıra, eylemcilerle ilgili görüşleri de sorduk ve görüştüğümüz
kişilere okunan bazı sıfatlar arasından, eylemlere katılanların en önemli unsurunu
seçmelerini istedik.
Türkiye genelinde eylemlere katılanların genel rengini sizce hangi
tanım tarif etmektedir? Hangisi eylemlerin en önemli unsurudur?
Marjinal örgüt mensupları
Ak Parti karşıtları
Azınlıklar
Vatan hainleri
Dış mihrak güçleri
Çevreciler
Muhalefet partileri
Haklarını arayan insanlar
20li yaşlarda gençler
Toplam
Yüzde
11,6
22,4
0,4
4,2
14,7
5,4
3,6
30,6
7,1
100
Cevaplar arasında en çok “haklarını arayan insanlar” (yüzde 30,6), “Ak Parti karşıtları”
(yüzde 22,4), “dış mihrak güçleri” (yüzde 14,7) ve “marjinal örgüt mensupları” (yüzde
11,6) ön plana çıkıyor. Türkiye’de her on kişiden üçünün eylemcileri “hak arayan
insanlar” olarak tanımladığını ve bu tanımın üzerinden en çok fikir birliği olan tanım
olduğunu vurgulamakta fayda var.
Bu tanımların bazıları eylemlere katılanları olumlu, bazıları olumsuz, bazıları ise nötr bir
şekilde tarif ediyor. Ancak hangilerinin olumlu hangilerinin olumsuz olduğuyla ilgili
kendi sübjektif değerlendirmemiz yerine, kişilerin Gezi olaylarıyla ilgili genel
değerlendirmelerini kullandık. Çünkü bu yöntem hangi tanımın olumlu, hangisinin
olumsuz olduğunu ortaya koymakla kalmıyor, hangi tanımları kimlerin tercih ettiğiyle
ilgili oldukça açıklayıcı bulgular ortaya çıkarıyor.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 68 / 85
Eylemci tarifine göre Gezi olaylarına bakış*
Türkiye
40
54
Haklarını arayan insanlar
6
87
Çevreciler
10
74
20li yaşlarda gençler
20
50
Ak Parti karşıtları
44
22
Muhalefet partileri
6
7
73
13
Vatan hainleri
3
5
86
1
10
86
Marjinal örgüt mensupları
7
92
1
Dış mihrak güçleri
5
93
1
%0
5
% 50
% 100
Eylemciler demokratik bir şekilde hak ve özgürlük talebinde bulunuyor.
Bütün bu olaylar Türkiye’ye karşı bir oyundur, eylemciler provokasyona geldi.
Cevap yok
* Azınlık cevabı verenlere deneklerin azlığından dolayı grafikte yer verilmemiştir.
Yukarıdaki grafikte de görülebileceği gibi eylemcileri “haklarını arayan insanlar” ve
“çevreciler” olarak tanımlayanlar, eylemleri genel olarak desteklerken, “20’li yaşlarda
gençler” olarak tanımlayanlar iki görüş arasında kararsız görünüyor ancak eyleme
destek görüşü biraz daha ağır basıyor. Bu üç tanımı “olumlu” olarak nitelendirmek
mümkün.
Diğer tüm tanımları tercih edenler arasında ise, eyleme karşı olan ve provokasyon olarak
görenler, yüzde 73 ila 93 arasında değişen oranlarla, çoğunluğu oluşturuyor ve
dolayısıyla bunları “olumsuz” tanımlar olarak nitelendirmek mümkün görünüyor.
Ancak analiz sonucu, Ak Parti karşıtlığı tanımının diğerlerinden biraz farklı
görüldüğüne işaret ediyor.
Tanımları yukarıdaki grafikteki gibi sıralayarak, demografik kümelerle ve Gezi olaylarına dair
diğer sorularla beraber baktığımızda görüyoruz ki, tanım tercihleri Gezi olaylarına dair
diğer sorularda olduğu gibi çok net kutuplaşma halinde:

Eğitim seviyesi tanım tercihlerinde önemli fark yaratıyor. Örneğin en eğitimliler
arasında eylemciler için “haklarını arayan insanlar” tanımını kullananlar, en
eğitimsizdekilerin iki katı.

Alevilerin yüzde 74’ünün eylemciler için “haklarını arayan insanlar” demiş olmaları,
çok net bir pozisyonları olduğunu gösteriyor.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 69 / 85

Öğrencilerin ve özel sektör çalışanlarının olumlu tanımları daha fazla tercih etmiş
olmaları şaşırtıcı değil. Ancak ev kadınların Ak Parti karşıtlığına en çok vurguyu yapan
(yüzde 26) demografik kümesi olması şu açıdan dikkat çekici: ev kadınlarının yüzde
53’ü Ak Partili ve bu oranla partiye desteği en yüksek olan demografik küme. Ev
kadınlarının eylemleri “üstlerine alındıkları” yorumu çok yanlış olmayabilir.

Modernlerin yüzde 54'ü eylemlere katılanlar için “hak arıyorlar” diyor ve yüzde 70'i
olumlu görüyor. Dindar muhafazakârların ise yüzde 75’i olumsuz tanımlardan yana
ancak bunun yüzde 26’sı, yani üçte biri Ak Parti karşıtları şeklinde biraz daha nötr bir
tanımı tercih ediyor. Örtünme ve dindarlık da benzer yönde fark yaratıyor.

Türklerle Kürtler arasındaki tanımlama farkı, diğer kutuplaşmış farklılaşmalara pek
benzemiyor: Kürtler “marjinal örgüt mensupları” tanımını çok daha az, “çevreciler”
tanımını daha sık söylemiş. Onun dışında da diğerlerinde görülen “hak arayan” / “dış
mihrak güçleri” ikiliği görülmüyor. Hatta Ak Parti karşıtlığı dâhil aradaki tüm diğer
tanımların oranları da aynı.

Erkekler olumsuz tanımları kullanmaya biraz daha meyilli.

Orta yaştakiler olumsuz tanımlar, gençler ise olumlu tanımlar tercih etmeye daha
müsait ancak farklar çok büyük değil. Aslında sosyal medya kullanımında yaş grupları
arasında o kadar fark varken, tanımlarda olmaması çarpıcı bir bulgu olarak
değerlendirilebilir.

Kırsalda yaşayanlardaki esas fark, “Ak Parti karşıtları” tanımını daha yüksek oranda
söylemiş olmaları.
Her açıdan oldukça kutuplaşmış olan Gezi olaylarında, parti seçmenlerinin eylemciler için
tercih ettikleri tanımların da zıt denebilecek farklar göstermesi elbette beklenebilir.
Nitekim CHP’lilerin yüzde 72 oranında “hak arayan insanlar” tanımı kullanması ve
yüzde 80 oranında olumlu bakması ve buna karşılık Ak Partililerin yüzde 81’inin
olumsuz ifadeler kullanması ve Ak Parti karşıtlığı ifadesinin yüzde 34 oranında
söylenmiş olması, bu seçmenlerin pozisyonunu aydınlatmaktan ziyade, Gezi olayları
konusundaki kutuplaşmanın ne denli keskin olduğunu vurguluyor.
Eylemlere katılanların nasıl tanımladığıyla Gezi olaylarına dair sorulan tüm diğer sorulara
verilen cevapların yakından ilişkili olması, tanımların, kullanılan sıfatların kamuoyu
nezdinde ne derece önemli olduğunu gösteriyor.
Eylemcileri ‘çevreci’ olarak görenler gösterilerin uzamasından rahatsız olmuş
Başbakan’ın Gezi Parkı eylemcilerinin kimler olduğu konusundaki iddia ve söylemleri,
toplumu, olayları değerlendirme konusunda kutuplara ittiğini düşünebiliriz.
Kutuplaşma durumunu, bireylerin Gezi Parkı eylemcilerini tanımlama biçimiyle,
onların eylemlerini değerlendirme biçimleri arasındaki doğrudan ilişki açıkça
göstermektedir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 70 / 85



Eylemcileri, “vatan hainleri”, “marjinal grup mensupları” ve “dış mihrak güçleri”
olarak değerlendirenler, eylemcileri yüksek oranda hatalı bulanlar ve devlete karşı
direnmemeleri gerektiğini savunanlar olmuştur.
Eylemcileri “haklarını arayan insanlar” olarak tanımlayanların yüzde 58’i eylemcilerin
haklı olduklarını dile getirmişlerdir.
Eylemcileri “çevreciler” olarak nitelendirenlerin yüzde 57’sinin eylemlerin bir noktada
bitmesi gerektiğini söylemiştir. Bu durum, eylemlerin çevreyi koruma amaçlı
başladığına
inananların,
eylemlerin
uzamasından,
barışçı
ortamdan
uzaklaşılmasından ve devam eden bir çatışma ortamına girilmesinden rahatsız
olduklarını göstermesi açısından önemlidir.
Eylemciler için yapılan tanımlara göre eylemcilerin tutumuna
bakış
40
Marjinal örgüt mensupları
Ak Parti karşıtları
28
Azınlıklar
27
15
14
14
Çevreciler 1 5
13
Haklarını arayan insanlar 3 2 6 3
10
20li yaşlarda gençler
6
16
2
15
27
10 3
15
1
16
Eylemciler başından beri hatalıydılar
Görüşmeler başladığında eylemler bitmeliydi
Eylemler bir noktada bitmeliydi
9
32
4
23
17
7
28
14
4
10
57
%0
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
23
31
19
26
Muhalefet partileri
2
36
32
Dış mihrak güçleri
3
9
44
Vatan hainleri
17
26
9
58
7
36
% 50
26
% 100
Devlete direnmeyeceklerdi
Devlet binalarına yürümemeliydiler.
Eylemcilerin hiçbir hata yaptığını düşünmüyorum
Sayfa 71 / 85
3.8. ‘Dış mihraklar’ nedir?
Gezi olaylarına dair tartışmalarda sıkça dış mihraklardan bahsedildi. Başbakan Erdoğan bu
olayların dış mihrakların oyunu olduğunu belirtti. Halkın yarıdan fazlasının “Türkiye’ye
karşı oyun” görüşünü benimsemesi ve eylemlere katılanların rengini tarif eden, en
önemli unsur olarak “dış mihrak güçleri” tanımını halkın yüzde 15’inin tercih etmesi
de, bu tanımın kamuoyu nezdinde bir karşılığı olduğuna işaret ediyor. Bu tanımdan
halkın tam olarak ne anladığını, bunun ne ifade ettiğini anlayabilmek için, görüşülen
kişilere herhangi bir yönlendirme yapmadan, öneride bulunmadan dış mihrakların ne
olduğu, kimleri kapsadığı soruldu.
Verilen cevaplar oldukça çeşitli olduğundan, çok sayıda kategori oluşturuldu. Örneğin
“Avrupa ülkeleri”, “AB” veya bir veya birkaç Avrupa ülkesinin ismini sayanlar “Avrupa
ülkeleri” kategorisinde birleştirildi. Benzer şekilde genel bir ifadeyle “yabancı
devletler”, “dış ülkeler” diyenlerle, “AB, ABD, İsrail, İran”, “İran, Irak, İsrail”, “Rusya ve
Çin”, “Amerika, Almanya, İtalya” gibi farklı ülkelerin kombinasyonlarını sayanların
cevapları “yabancı devletler” kategorisinde birleştirildi. Ayrıca “CHP”, “Başbakanın
kendisi”, “Bölücüler”, “Ak Parti karşıtları”, “eylemciler”, “muhalefet partileri” gibi
cevaplar için “iç mihraklar” kategorisi oluşturuldu.
Gezi Parkı olayları başladığından beri Hükümet ve Başbakan “dış
mihraklar” ifadesini kullanıyor. Sizce “dış mihraklar” nedir? Kimleri
kapsamaktadır? Kısaca söyleyebilir misiniz?
ABD
ABD, İsrail
İsrail
Avrupa ülkeleri
Yabancı devletler
Dış güçler
İç mihraklar
Türkiye karşıtları/düşmanları
Diğer
Dış mihrak yok
Bilmiyor
Cevap yok
Toplam
Yüzde
7,8
3,5
3,7
3,8
14,1
6,6
11,6
1,9
5,2
6,6
8,6
26,6
100
Üçte bir için ‘dış mihrak’ kavramı yok
İlk olarak soruya cevap vermeyen yüzde 26,6’lık ve dış mihrakların ne olduğunu bilmediğini
söyleyen yüzde 8,6’lık kesim dikkat çekiyor. Dolayısıyla halkın üçte birinin dış
mihrakların ne olduğu konusunda fikri olmadığı söylenebilir. Ayrıca dış mihrak
bulunmadığını söyleyen, uydurma olduğunu veya inanmadığını belirten de yüzde
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 72 / 85
6,6’lık bir kesim mevcut. Dış mihrak için tanım yapmış olanlar arasında ise “yabancı
devletler” ve “dış güçler” şeklindeki daha genel tanım yapan yüzde 20,7’lik ve iç
mihraklar tanımı yapan yüzde 11,6’lık kesim ön planda. Dış mihrak olarak belli ülke
tanımı olarak ancak ABD ve İsrail, dikkate değer oranla zikredilmiş denebilir.
Cevapların çeşitliliğinden dolayı, demografik kümelere veya Gezi’ye dair görüşlere göre
analiz yapmak çok sağlıklı olmasa da, genel bir fikir vermesi açısından, aşağıdaki
grafikte, dış mihrak tanımlayanlar, “yoktur” diyenler ve cevap vermeyenlerin Gezi
olaylarına bakışları karşılaştırılmıştır.
Dış mihrak tanımına göre Gezi olaylarına bakış
Türkiye
40
Dış mihrak tanımlayanlar
54
30
6
66
Dış mihrak yok diyenler
87
Bilmeyenler
11
38
Cevap vermeyenler
55
42
%0
2
7
45
13
% 50
% 100
Eylemciler demokratik bir şekilde hak ve özgürlük talebinde bulunuyor.
Bütün bu olaylar Türkiye’ye karşı bir oyundur, eylemciler provokasyona geldi.
Cevap yok
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 73 / 85
4. DEĞERLENDİRMELER
4.1. İletişim Teknolojileri Kullanımı üzerine…
Bu bölümde Gezi Parkı’ndaki araştırma ve Temmuz 2013 Barometresi verileri
ışığında net bir sonuca ulaşmaktan ziyade çeşitli varsayımlar üretmeye çalışacağız.
Bu varsayımlar gelecekteki araştırmalar ve çalışmalar için fikir verebilir, belki Gezi ve
diğer toplumsal olayları değerlendirirken yeni sorular sormamıza yardımcı olabilir.
Öyle görünüyor ki sosyal medya kullanımı, “yakınlık kurma” ve “biz” tahayyülleri
arasında bir etkileşim var. Aşağıdaki yorum bu konuda düşünmeye başlamak için
doğru bir nokta olarak görülüyor.
Parktaki eylemlere katılanların yüzde 69’luk ezici çoğunluğu gelişmeleri ilk olarak sosyal
medyadan aldığını belirtmiş. Eylemciler arasından ilk haberi televizyondan alanların
oranı ise yüzde 7’de kalmış. Hâlbuki Türkiye geneline baktığımız zaman toplumun
yüzde 71 gibi önemli bir kısmı ilk haberi televizyondan aldığını belirtmiş. Buradaki
sözkonusu farklılığı analiz etmek pek çok açıdan gerek eylemcilerin gerekse
toplumunun genelinin Türkiye’nin toplumsal dokusu üzerine algılarını anlamakta bize
yardımcı olacaktır.
Gezi Parkı ile ilgili olayları nereden takip ettiniz?
Gezi
parkındakiler
Türkiye
Sosyal medya 69
15,4
5,3
15,9
6,4
%0
Arkadaş, tanıdık
8,6
Televizyon 71,3
% 50
Sosyal medya
İnternet haber siteleri
7,0
1,2
% 100
Televizyon
Haberim yok
“Güvensizlik” duygusunun cinsiyet, yaş ve etnik, kültürel ve sınıfsal köken farklıkları
gözetmeden Türkiye’de toplumun geneline hâkim olduğu varsayımından hareketle
toplumsal farklılıkların güvensizlik duygusunun ifade edilme şekillerine etkisi üzerine
kafa yoralım. Acaba toplumun farklı katmanları tarafından hissedilen “birbirine ve
başkasına güvenmeme duygusu” genel bir duruma işaret ederken, aynı anda bu
toplumsal farklılıklar bu güvensizlik duygularının ifade edilişini nasıl
şekillendirmektedir? Burada, hem Gezi Parkı’ndaki eylemcilerin hem de Türkiye
genelinde toplumun sosyal medya ve geleneksel medya kullanımına dair veriler
zihnimizi açabilir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 74 / 85
Kişiselleşmiş ağların önemi
İşte bu yüzden burada hemen internet kaynakları-televizyon karşılaştırmasına gitmek yerine
alternatif bir karşılaştırma üzerine kafa yormamız gerekiyor. Burada sosyal medyanın
genel anlamda – en azından başlangıçta – bireylerin arkadaş/tanıdık ağları
üzerinden şekillendiğini hatırlamakta fayda var. Başka bir deyişle haber iletişimi
öncelikle bu – kişisel değil ama - “kişiselleşmiş” ağlar (yani arkadaş ve tanıdıkların
ağları) üzerinden genişlemektedir. Bu yüzden de, belki de sosyal medya kullanımını,
haberleri ailesinden ve arkadaşlarından “doğrudan” alanlarla yanyana düşünmekte
ve değerlendirmekte fayda bulunmaktadır.
Bundan hareketle de kişisel arkadaş/tanıdık ağları (kısacası sosyal medya) - geleneksel
medya (televizyon kanalları, gazeteler ve internet siteleri) karşılaştırmasına göz
atmakta fayda var. Park eylemleri sırasında pek çok eylemcinin en genel tanımıyla
gazetecilere ve geleneksel medyadan edindikleri haberlere kuşkuyla yaklaştığını
varsayabiliriz. İşte bu yüzden eylemcilerin kendi “kişiselleşmiş” haber ağları
üzerinden iletişime geçmeleri açıklanabilir hale gelmektedir. Hatta yüzde 69’luk
sosyal medya üzerinden haberleşme oranını, haberi ilk arkadaş ve ailelerinden
alanların oluşturduğu yüzde 15 ile birlikte düşünürsek, esasında eylemcilerin yüzde
84’ünün kanıksadığımız medya kanalları dışında iletişim ağlarına – kendi
kişiselleşmiş iletişim ağlarına – sahip olduklarını göreceğiz.
Haberleri internet haber sitelerinden ve televizyondan alan eylemcilerin sayısı da bu olasılığı
güçlendirmektedir. Haberleri, parktaki eylemcilerin sadece yüzde 8,6’sı internet
haber sitelerinden ve yüzde 7’si televizyondan almış. Hâlbuki yukarıda da belirtildiği
gibi, Türkiye genelinde halkın yüzde 71 gibi önemli bir çoğunluğu ilk haberi
televizyondan aldığını söylüyor.
Bu sayı neredeyse parktaki eylemci oranının tam tersi bir sayıya işaret ediyor. Buradaki fark
– ya da ayrım da diyebiliriz – bireylerin birinci şahıslar (ya da birinci şahısların birinci
şahısları ve onların birinci şahısları ve böylece uzayıp giden bir insan silsilesi; örneğin
arkadaşların arkadaşları ve birbiriyle esasında tanışmayan arkadaşların
arkadaşlarının arkadaşları) üzerinden mi yoksa üçüncü şahıslar üzerinden mi haber
edindiklerine işaret ediyor olabilir.
Bu nedenle de Türkiye genelinde medya kullanımında ortaya çıkan “birincil” fark kendisini
modern ve muhafazakâr olarak nitelendirenlerin sosyal medya kullanıp
kullanmaması değil; çünkü daha temelde bir farklılık bireylerin Gezi Parkı eylemlerini
–ve bundan yola çıkarak başka pek çok toplumsal olayı – birinci şahısların kişisel
ağları üzerinden öğrenip öğrenmemesi üzerinden büyük kentsel merkezler ve kırsal
kesim arasında ortaya çıkıyor. Örneğin, eylemleri bir arkadaşından veya tanıdığından
duyanların yüzde 70’inin zaten metropollerde yaşadığını hatırlatmakta fayda var.
Bunu da eylemlerin Türkiye’nin genelindeki belli başlı kentsel bölgelere yayılmasıyla
açıklayabiliriz. Büyük kentlerde yaşayan pek çok kişi eylemler “uzakta” bir yerlerde
olmaktan ziyade, hemen yanıbaşlarında ve kendi gündelik hayatlarını etkileyen bir hal
almış olmasıyla açıklanabilir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 75 / 85
Sokaklardaki eylemler ve polis şiddeti Türkiye’nin pek çok kentsel bölgesinde yaşayan pek
çok kişinin eve, işe ya da okula gidiş gelişlerini etkilemiştir. Bu yüzden birinci ağızdan
bilginin önemi burada ortaya çıkmaktadır. Buradaki başka bir çarpıcı bulgu ise bu
hipotezi destekler niteliktedir; kırsal kesimlerde yaşayanların çoğunluğu (yüzde 82,5)
haberi televizyondan almıştır, sosyal medya ve arkadaşlar üzerinden haberleşmek
kentsel merkezlere göre oldukça sınırlı olarak gerçekleşmiştir.
İşte bu yüzden burada hem fiziki anlamda, hem de ideolojik olarak uzaklık-yakınlık
meselelerine değinmek istiyoruz. Bu durumu belki de Ocak 2013 Barometresi
kapsamında incelenen ‘Bilime inanç ve komplo teorileri’ raporundaki bir bulguyla
açıklamakta fayda var. Bu rapora göre “Türkiye toplumu, kendi hayatı çerçevesinde
rasyonel bir bakış açısı çizerken, ülke hayatı konusunda daha ‘her söylenene inanır’
bir tavır sergilemektedir”. Demek ki Türkiye toplumu kendisinin doğrudan
gözlemleyebildiği olaylarda kuşkucu ve eleştirel bir tavır geliştirmektedir. Ancak
doğrudan gözlemlemediği olaylarda eleştirel bir yaklaşım sergilememektedir.
İşte bu noktada iletişim ve haberleşme kanallarındaki ayrışmanın Türkiye’nin yeni toplumsal
dinamiklerini anlamada önemli göstergeler olması olasılığı üzerinde durmakta fayda
vardır. Türkiye’de “biz ve onlar”, “iç ve dış” ve “yakın (intimate) ve uzak (distant)” hiç
durmaksızın yeni şekiller almakta ve bu kategoriler arasındaki sınırlar gün be gün
yeniden tesis edilmektedir. Hatırlatmak gerekirse bu türden gündelik
kavramsallaştırmalar aynı anda farklı seviyedeki toplumsal ilişkilere etki
edebilmektedir: bir taraftan bireylerin kendi yakın ve uzaklarına, yani tanıdıkları ve
tanımadıkları arasındaki ayrımlara ve başka bir taraftan bireylerin kimi kendi hayat
tarzına tehdit olarak görüp görmediğine işaret etmektedir.
Burada sosyal medya kullanımının hangi şekillerde yeni toplumsal ilişkiler ürettiğine dair
herhangi bir nihai sonuca varmak – en azından şu an için – imkânsız görünüyor.
Ancak yine de Türkiye’deki sosyal medya kullanımdaki artış ve özellikle Gezi Parkı
eylemleri sırasında eylemcilerin ezici çoğunluğunun bu kanalla iletişime geçmesi
akıllara yeni haberleşme kanallarının yukarıda sözü edilen “biz ve onlar” “iç ve dış” ve
“yakın ve uzak” kavramsallaştırmalarına etkisini araştırmayı önemli bir soru olarak
karşımıza çıkarıyor: sosyal medya kullanımı en geniş anlamıyla “biz”i ne şekillerde
yeniden tesis ediyor? Fakat buradaki karşıtlık yukarıda da değinmeye çalıştığımız gibi
hayat tarzları farklı olan – bu tarzları farklı algılayan – bireyler arasında değildir,
çünkü her iki kategori de kendi içerisinde homojen değildir, farklı bileşenler
barındırmaktadırlar. İşte bu yüzden Türkiye genelinde neredeyse her beş kişiden
birinin, olaylarda önemli rol oynayan sosyal medyadan veya internet haber
sitelerinden ilk haberi almış olması önemli bir bulgu olarak ortaya çıkıyor.
Buradaki karşıtlık, sosyal medya üzerinden kurulan yakınlıkla televizyon üzerinden kurulan
“biz” arasında ortaya çıkıyor olabilir. Yine burada tekrar etmek gerekiyor ki bu
karşıtlık hayat tarzını modern olarak tanımlayanlar ve muhafazakâr olarak
tanımlayanlar arasındaki ayrışmayla örtüşmüyor. Buradaki temel fark öyle görünüyor
ki kişiselleşmiş –birinci kişiler üzerinden - bilgiye ihtiyaç duyanlar ve duymayanlar
arasındadır; ve bu fark Türkiye’deki 30 yaş altı nüfus-30 yaş üstü nüfus (yani illa ki
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 76 / 85
üniversite düzeyi eğitim değil), metropollerde yaşayanlar ve yaşamayanlar ve
güvensizlik duygusu eşliğinde pekişen kendini mağdur/tehdit altında görenler ve
görmeyenler arasındaki farklılıklarla paralellik göstermektedir.
Temmuz 2013 Barometresi’nde de dile getirildiği gibi Gezi eylemleriyle ilgili ilk haberin hangi
kaynaktan alındığı ilk bakışta hayat tarzındaki farklılıklara işaret eder gibi dursa da,
haber kaynağının sağladığı içeriğe göre olaylara bakış ciddi biçimde değişmesi de
yine bu varsayımı destekler görünmektedir.
İşte bu nedenle komplo teorileri aracılığıyla dışa vurulan Türkiye’deki genel güvensizlik
ortamı iletişimin kişiselleşmesine yol açmış olabilir. Gezi eylemi süresince ortaya
çıkan medyaya genel güvensizlik de bu yönelimi perçinlemiş olabilir. İşte bu yüzden
Gezi Parkı eylemleri sırasında gözlemlediğimiz bu olgular aslında Türkiye’de
hâlihazırda ivme kazanmış eğilimleri sadece gün yüzüne çıkarmış olabilir. Ancak
kişiselleşmiş iletişim ağlarının yukarıda sözü edilen yakınlık-uzaklık kurgusunu bir
taraftan yeni şekillerde üretirken, bir taraftan da alt üst etmesi kuvvetle muhtemeldir.
Bu yüzden bilgi kişiselleşirken, bir taraftan yeni ağlar ve yeni “bizler” ve yeni
“yakınlar” kurgulanıyor, ancak bir taraftan da doğrudan gözlem imkânsızlığı/bilginin
teyidinin imkânsızlığı komplo teorilerini capcanlı tutuyor olabilir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 77 / 85
4.2. Gezi Parkı’ndan Öğreneceklerimiz
Gezi Parkı etrafında gelişen olaylara siyasi kutuplaşmanın dışından, soğukkanlıca analiz
etmeye çalışınca göreceğiz ki hem siyaset zemini için gündelik ve toplumsal hayatı
anlamak için Gezi’den çıkarılacak çok ders mevcuttur.
Analize Gezi’nin ne zaman ve hangi toplumsal psikolojik zeminde ortaya çıktığını hatırlatarak
başlayalım. Gezi, ülke siyasi tarihinin en kritik kırılmalarının gelişmekte olduğu bir
zaman aralığında ortaya çıktı. Yeni anayasa tartışmalarının ikircikli umutlarla da olsa
gündemde olduğu, Kürt meselesinin ve çözüm sürecinin umitvar bir noktada olduğu
bir zamandı bu. Bu iki süreç, başarıyla sonuçlanmaları durumunda, eski devlet
zihniyetinin artık bir daha geri dönülemez biçimde değişmesine sebep olacak
potansiyeli sahipler.
Öte yandan toplum Ak Parti yandaşlığı ve karşıtlığı ekseninde siyasi kutuplaşma, Türk-Kürt
ve Sünni-Alevi ekseninde kültürel kutuplaşma ve endişeli modernler-siyasallaşmış
dindarlar arasında hayat tarzı kutuplaşmalarını aynı anda yaşıyor. Bu elbette
kutuplaşmış grupların bütünüyle içinde bulundukları kutba göre hareket ettiği
anlamına gelmemelidir. Kutuplaşmalar her bir kutup içindeki bireyde de farklı
oranlarda yaşanmaktadır.
Böylesi bir ortamda Gezi olayları da bu gerilim, kutuplaşma ve psikolojiler üzerinden
anlamlandırıldı. Sorun şu ki, Gezi’nin başlangıç kıvılcımı bu gerilim ve psikolojilerden
çıkmadı. Herşey gündelik hayatın yeni ritminden ve yeni insanının duyarlılıklarından
başladı. Fakat hemen bir hafta sonrasında da olay bildiğimiz kutuplaşmaların ve
gerilimlerin içine çekildi.
Sonucun böyle olması Gezi’nin başlangıç kıvılcımını çakan yeni hayatın ritminin, yeni insanın
ve yeni siyasetin anlaşılamamasına, gözlerden kaçmasına yol açmamalıdır.
4.2.1.
Dinamik meseleler
Olayların başlangıç noktasından itibaren bugün konuştuğumuz noktaya gelişine kadar farklı
dinamikler rol oynadı. Olayı ilk gün başlatan başlangıç noktası Gezi Parkı’ndaki
söküm oldu. İkinci gün sivil kıyafetli ama kamu görevlileri olduğu anlaşılan kişilerce
çadırların yakılması kıvılcımı biraz daha kuvvetlendirdi. Üçüncü günden itibaren tepki,
orantısız polis şiddetine karşı tepkiye dönüştü. Nitekim Gezi araştırmamıza göre
parka gelenlerin yüzde 49’u polis şiddetinden sonra buraya gelmişti. Sonra 5. gün
yetkililerin ve hükümetin açıklamalarından sonra mesele bildik siyasi gerilimlerin
zeminine çekilmiş oldu.
Başbakan Erdoğan’ın eylemcilere ve olaya karşı kullandığı dil, giderek olayın şeklini
değiştirdi. Altıncı gün mesele bir yandan insanların kendi hayat tarzlarını ve özgürlük
alanlarını koruma mücadelesine dönüştü. Öte yandan da Başbakan’ın üslubu tüm
muhalifleri de hareketlendirdi. Artık problem ilk günle aynı şey değildi.
Gezi’den çıkaracağımız bir ders günümüzün hızlı, karmaşık, çok boyutlu ve çok aktörlü
gündelik hayatında hiçbir meselenin başlangıç noktasındaki karakterini aynen
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 78 / 85
koruyarak sürmediği olmalıdır. İster ülkeye, ister işyerinize dair olsun, kendi
dinamikleriyle, sizin yaptıklarınız ve yapmadıklarınızla meseleler hızla değişiyor.
Bazen ilk günün çözümü gibi görünen şeyler, ikinci gün gelinen noktada yeni bir sorun
haline dönüşebiliyor.
Planlar, bütçeler değil, senaryolar
Gezi gibi bir olayın gelişeceğini ne siyasi aktörlerden ne yönetici kadrolardan hiç kimse
tahmin edemezdi. Özellikle de Kürt meselesinde Ocak 2013’ten beri sürmekte olan
açılım vesilesiyle toplumsal moral ve beklentiler oldukça olumluyken.
Günümüzün hızlı, çok boyutlu ve çok aktörlü gündelik hayatının en önemli
karakteristiklerinden birisi belirsizlik. O nedenle hangi zeminde yönetici ya da
girişimci olursanız olun, hayatı ve işleri o eski bildik usullerle yapılmış planlarla ve
bütçelerle yönetebilmek artık olanaklı değil. Yapılabilecek olan şey, her zaman farklı
varsayımlar altında dikkatle çalışılmış farklı senaryoları hazır bulundurmaktır. Elbette
örgütünüzün, kadrolarınızın da farklı senaryolara hızla geçebilme becerisi ve hüneri
de yüksek olmak zorundadır. Yoksa değişmez sanılan bazı şeyler değişmeye
başladığında siz meseleyi değil, mesele sizi yönetmeye başlıyor.
Aktöre göre değil, meselelere göre siyaset
Başlangıçta altını çizdiğimiz bugünün siyasi gerilimleri, kutuplaşmaları ve gelinen tarihi
kırılma noktasında gözden kaçırılan bir nokta vardır. Eski ile yeni arasındaki son
virajda gerek siyasi, gerek bürokratik, gerekse de özel ve sivil kurumları ve aktörleri
bir alışkanlık biçiminde “yeniden yana olanlar” veya “karşı olanlar” olarak kategorize
ediyoruz. Örneğin bürokratik bir kurumu kesinlikle her türlü çözüme açık veya bir
siyasi partiyi bütünüyle yeniye karşı şeklinde etiketliyoruz.
Gerçekteyse, her kurumun içinde farklı oranlarda da olsa “yeniden yana” veya “karşı” olan
aktörler bulunuyor. O nedenle aktörleri, kurumları ve meseleleri kategorik olarak
etiketlemek ve hizalamak bu kritik süreçte doğru değildir. Bu yanlış hizalanmanın
ürettiği suni gerilimler de ülkenin yeni anayasaya ulaşmasında ya da Kürt
meselesinin çözümünde daha hızlı sonuca ulaşmamızın önündeki psikolojik
eşiklerden birisidir. Halbuki çevre, kadın, yeni anayasa, Kürt meselesi gibi bazı
meselelerimiz var ki aktörlere göre değil, zihniyetlere göre yeni hizalanmalar daha
hızlı ve başarılı yol almamızı sağlayacaktır.
Gezi Parkı Olayları farklı kimliklere sahip, farklı siyasi görüş ve geleneklerde olanların bir
mesele etrafında bir araya gelmelerinin bu denli etkili ve görünür olduğu ilk örnektir.
Bu nedenle de Gezi’nin asıl etkisi her bir siyasi, devlet veya sivil kurumdaki “yeniden
yana” olanlara enerji sağlamasında görülecektir.
4.2.2.
Y kuşağı tanımlaması ne denli geçerli?
Son yıllarda kurumlar, üniversiteler ve medya gençlik araştırmalarına ve çalışmalarına yoğun
ilgi gösteriyorlar. Özellikle Gezi olayları ve arkasından gelen tartışmalar da yine
gençlik odaklı yürüyor. Elbette bu çalışmalar bazı kavramsal modellemeler de
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 79 / 85
üretiyor. Yaygın olarak kullanılan kavramlardan birisi “Y kuşağı” kavramıdır. Ama tam
bu noktada bazı sorunlar ortaya çıkıyor çünkü yeni hayatın en önemli
karakteristiklerinden olan “yerellik” ve “kültürel olanın öne çıkması” gibi özellikler,
yine önceki döneme ait bir yaklaşımla, “küresel” ve “demografik” kodlamalarla ve
açıklamalarla anlaşılmaya çalışılıyor.
1981-2000 yılları arası doğanlar için kullanılan Y kuşağı kavramı, iş hayatından tüketime bir
dizi davranış kodu da ima etmektedir. Kavramın tanımına göre, Y kuşağının en önemli
değerleri, sosyal sorumluluk, özgüven, hedef odaklılık ve farklılıklara saygıdır. Çalışma
hayatında teknolojik olarak en okuryazar grup olan Y’ler, fark yaratmaktan, fark
edilmekten hoşlanıyorlar ve değişime açıklar. Y kuşağı bir önceki kuşak kadar işkolik
olmayan ve özel yaşantısına da özen göstererek dengeli bir yaşam kurmaya çaba sarf
eden, hırslı ve motive edilmeyi seven ancak anlamlı bir yaşam dengesi kurmaya
çalışan insanlardan oluşuyor.
Bu teorilerin ve yaklaşımların elbette bir ölçüde açıklayıcılıkları vardır ama Türkiye gibi nüfus
büyüklüğü 75 milyon olan bir ülkede 29 yaşının altında 37 milyon insan ya da 18-28
yaş aralığında 17 milyon genç olduğunu hatırlayarak bu denli büyük bir kitleyi Batı’da
geliştirilmiş tek bir kavramla açıklamanın tuzaklarını da gözden ırak tutmamak
gerekir. Bu nedenle Gezi’yi ya da Y kuşağını anlayabilmek için ülke gençliğinin
bütününü ve o bütün içinde “Y kuşağını” analiz etmek daha doğru olacaktır.
“KONDA Veri Ambarındaki”3 bulgulara göre 2013 yılsonu itibariyle, 18-28 yaş arasındaki
gençlerin yüzde 37’si lise altı eğitimli, yüzde 46’sı lise eğitimli ve yalnızca yüzde 17’si
yüksekokul, üniversite ve üstü eğitimlidir.
Gençler arasında üniversite eğitimi olan yüzde 17 oranındaki gencin yarıdan biraz fazlası
(yüzde 56) çalışıyor. 18-28 yaş arasındaki gençlerin yalnızca yüzde 9’u üniversite ve
üstü eğitimli olup da çalışıyor. Dolayısıyla Y kuşağı olarak kodlanan, üniversite eğitimli
ve çalışan gençlerin ülke gençlerinin çok küçük bir kümesini temsil ettikleri
unutulmamalıdır.
Gençlerde eğitim ve istihdam
Lisealtı
Lise
Üniversite
Toplam
Çalışıyor
14
15
9
38
Çalışmıyor
25
30
7
62
18-28 Yaş nüfus toplam
38
46
16
100
Genç kadınların yüzde 14’ü üniversite ve üstü, yüzde 40’ı lise mezunu eğitimli. Genç
erkeklerdeyse bu oranlar sırasıyla yüzde 18 ve yüzde 51. Cinsiyetleri, eğitimleri ve
çalışma durumları bir arada dikkate alındığında ülke gençlerinin çok temel bazı sorun
alanları da kendiliğinden ortaya çıkıyor. Genç kadınların yarıya yakını (yüzde 48) ev
3
Bu metinde her ay yapılmakta olan KONDA Barometresi araştırmaları ile 2011 ve 2013 yıllarında gerçekleştirilen
“Türkiye Gençliği Araştırmaları” bulgularından seçmeler ve genel izlenimler kullanılmış ve yorumlanmıştır.
Kamuya açık olan araştırmalar www.konda.com.tr adresinden indirilebilir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 80 / 85
kadını olduğunu söylüyor. Üniversite mezunu olan genç kadınların arasında bile ev
kadını olanlar yüzde 13. Onda birine yakını ise çalışmadığını veya çalışamaz halde
olduğunu söylüyor. Genç kadınların istihdama katılabilmesinin doğrudan eğitim
seviyelerine bağlı olduğu anlaşılıyor. Genç erkeklerinse eğitimsiz olanları çoğunlukla
işçi, çiftçi ve küçük esnaf olarak istihdam ediliyor.
Bu noktada başa dönersek gençliğin bütününü Y kuşağı olarak tanımlamak oldukça eksik ve
hatalı sonuçlar üretecektir. Yalnızca eğitime ve çalışma durumuna kilitlemeden
bakmaya çalışıp davranış kodları bakımından ayrıştırıldığında KONDA bulgularına
göre Y kuşağı olarak kümelenebilecek gençler, toplam genç nüfus içinde yüzde 10
mertebesindedir.
Değerleri büyükleriyle aynı
Gençlerin hayat pratikleri üzerinden bakıldığında yepyeni bir hayatın kodları görünürken,
değerlerine bakıldığında son derece gelenekselci bir gençlik görünüyor. Her beş
gencin dördü “gelenekler korunmalı” diye düşünüyor ve “gündelik hayatta toplumun
kurallarına uymaktan yana” görünüyor. “Geçmişten gelen geleneklerimiz değişmeden
korunmalıdır” fikrini gençlerin yüzde 80’i doğru, yalnızca yüzde 9’u yanlış
bulmaktadır. “Gündelik hayatımda toplumun tüm kurallarına harfiyen uyarım”
cümlesine ise gençlerin yüzde 54’ü katılıyor, yüzde 20’si katılmıyor, gri alanda
kalanları ise yüzde 26.
Ailesine bağlı ve ailenin hayallerinin taşıyıcısı gençlik
Toplumun bireysel hayatına dair en büyük korkusu kendisinin veya oğlunun / kızının istediği
eğitim alamamasıdır (ülke ortalamasında yüzde 81, 18-28 yaş grubu gençlerde yüzde
84). Özgürlüğünün kısıtlanmasından korkanlar toplumda yüzde 72, gençlerde yüzde
73’tür. Toplumun ülke hayatına dair en büyük korkusu ise (ülke ortalaması yüzde 81,
18-28 yaş grubu gençlerde yüzde 84) geleneklerinden kopmaktır.
Ailelerin daha iyi bir hayat ve gelecek için en büyük mücadele ve kararlılık gösterdikleri
alanlar göç etmek ve çocuklarına eğitim sağlamaktır. Ülkedeki ortalama eğitim süresi
7,8 yılken, 18-28 arası gençlerin babalarında bu süre 4 yıldır. Eğitim alan çocuklar da
geleneklerine bağlı, ataya saygılı çocuklar olmalıdır ki ailesini de daha iyi bir hayata
ve geleceğe çeksin. Ailelerin bu beklentisi çocuklara da bir hayat amacı olarak
öğretilmekte, her ailede yeniden üretilerek çoğaltılmaktadır.
Karamsar ve kaygılı gençlik
Gençlerin kendi hayatlarına dair beklentilerinin, ülkeye dair olanlardan daha iyimser olduğu
gözleniyor. “Benim hayat şartlarım 5 yıl sonra daha iyi olacak” cümlesine cevaben
gençlerin yüzde 58’i, “Türkiye’de hayat şartları 5 yıl sonra daha iyi olacak” cümlesine
cevaben yüzde 44’ü iyimser beklenti içindedir. Yaş arttıkça iyimserlik giderek azalıyor,
karamsarlık ağır basmaya başlıyor, yani hayata dahil oldukça törpülenme başlıyor.
Fakat bu karamsarlık kaderciliği beslemese de, hayata dair algıları olumsuza
çeviriyor.
Gençlerin çok da kaderci bir tutum içinde olmadıkları, buna karışılık örneğin evlilikte
tarafların denk olması gibi özel bir konuda kaderci yaklaşımlarının kısmen yüksek
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 81 / 85
olduğu gözleniyor. “Hayatımın gidişatını değiştirmek için yapabileceğim pek bir şey
yok” cümlesine gençlerin yüzde 69’u katılmıyor.
Toplumda statü kazanmak, güç elde etmek, iş hayatında başarı, hayallerini gerçekleştirmek
ve çok bilgili olabilmek gibi amaçlara ulaşmak için ne yapmak gerektiği, hangisinin en
gerekli olduğu sorulduğunda, torpilli olmak, şans, aile imkânı, eğitim ve çok çalışmak
arasından gençler genellikle çok çalışmayı ve eğitimi gerekli görüyorlar. Ama şu bulgu
da ilginçtir: Gençlerin yüzde 35’i hayallerini gerçekleştirebilmek için, yüzde 33’ü güç
elde etmek için, yüzde 27’si iş hayatında başarılı olabilmek için, yüzde 26’sı
toplumda statü kazanmak için şans, torpil ve ailenin imkanları gibi kendi emeği
dışında bir unsuru gerekli görüyor.
4.2.3.
Kuşak mı değişti, gündelik hayatın ritmi ve paradigması mı?
Yeniçağ, yeni hayat, post-modern hayat veya bilgi toplumu, adını nasıl koyarsak koyalım,
bugünün hayatında dünden temelden farklı olan şeyler var.
Son otuz yıla baktığımızda, çağ değişikliğinin tam ortasında olduğumuzu görürüz. Çağ
değişikliği, yaşamın her alanında olanca süratiyle devam ediyor. Yaşam bir sıçrama
içinde. Bildiğimiz hemen hiçbir şey eskisi gibi akmıyor, çalışmıyor. Yaşamın ritmi
değişirken, niteliği de değişiyor. Değişikliğin boyutlarını anlamak için üç temel alana
bakmak yeterli:
1) Ekonomik altyapıda ve teknolojide değişimler: Bunların tetiklediği, üretimin ve
ekonominin yönetilmesi anlayışındaki değişimler de önemlidir.
2) Altyapıdaki değişim: Düşünce biçimimizde, zihin haritamızda ve bilimde tetiklediği
değişimler.
3) Siyasette, hukukta, toplumsal yaşamda tüm bunlardan üremiş olan değişimler.
Tüm değerlerimiz, bilgilerimiz, davranış biçimlerimiz, düşünme biçimimiz kısaca her şey
değişmeye başladı. Hayat, iş, üretim, ilişki, siyaset “zaman ve mekandan bağımsız”
hale geldi. Sanayi toplumuna göre tanımlanmış olan ve hiyerarşik yapılar yerine,
hiçbir kalıba ve modele girmeyen, kendi kendini organize eden ağ sistemleri ve
örgütlenme modeli giderek yaşamın diğer alanlarında da egemen olmaya başlıyor.
Paradokslar, ikilemler, çelişkiler bugünü tanımlamıyor, bizleri çok boyutlu
problemlerle ve açmazlarla karşı karşıya bırakıyor.
Günlük yaşamı belirleyen milyarlarca tekil kararın inanılmaz bir hızla muazzam bir etki
yoğunluğuna ulaştığını görüyoruz. Dolayısıyla yaşamın her bir anında her bir aktörün,
kurumun, ülkenin ya da sistemin sürekli mükemmeliyetçi olması gerekiyor.
İşletmelerden yeni bir “toplam kalite” kavramı artık günlük yaşamın ayrılmaz bir
parçası olurken, ülke hayatında bunun karşılığı “tam demokrasi” talebi oluyor.
Şeffaflık, denetlenebilirlik, sürdürülebilirlik, toplam kalite gibi kavramlar tüm bu
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 82 / 85
karmaşıklığın içinde süreçlerin doğru tanımlanmasına yönelik hamleler ve
gereksinmeler haline geliyor.
Anlamaya çalıştığımız hayat yepyeni bir hayattır. Son otuz yılda doğanlar doğrudan bu hayata
doğdular. Onlar için hayat, “yeni” diye tanımlanamayacak olan, “var olan” hayattır. Bu
yeni hayatı genellikle yeni kuşaklar üzerinden açıklamak daha kolayımıza geliyor.
Ama aslında yalnızca yeni kuşaklarla tanımlanamayacak kadar farklı bir hayattan
bahsediyoruz.
Bir yandan da son otuz yılda ülke ve toplum kendi iç dinamikleriyle değişti. Bu değişimin
dünyadan farklı olan veya benzerliklerine karşın özgün olan noktaları bulunuyor:
1) Tüm bu otuz yıllık süreç 1983’ten 2002’ye ortalama ömrü 10,5 aylık olan
hükümetlerce yönetildi ya da yönetilemedi.
2) Elektrik altyapısından sanayileşmeye, otomobil sayısından ihracat büyüklüğüne,
ulaşımdan iletişime ülkenin ekonomik altyapısı ve büyüklüğü sorunlarına karşın
gelişti.
3) Ülke içinde yetişkin nüfusun yarısı son otuz yılda göç etti. Otuz yıl önce nüfusun yüzde
60’ı kırsal kesimlerde yaşarken, bugün yüzde 50’si 11 metropolde, yüzde 30’u da
kentlerde yaşıyor.
4) Göç yalnızca kentleri, gelenekleri, alışkanlıkları bozmakla kalmadı aynı zamanda yeni
değerler, yeni hayat tarzları, yeni aidiyetler, öte yandan kültürel kimlikler, yeni
dayanışma ilişkileri üretti.
Siyasi bir vizyon olmadan ve hukuksal altyapı üretilemeden yaşanan bu değişim bir yandan
kaotik denilebilecek bir hayat ve kentler üretti; öte yandan da siyasete, hukuka,
devlete güvensizliği. Ayrıca otuz yıl boyunca da Kürt meselesi gibi çatışmaya
dönüşmüş bir başka kültürel ve siyasal problem yaşandı. Bu toplumun daha iyi bir
hayat arayışıyla yaşadığı kendiliğinden değişim, insanların kendi hayatlar için umutlu
ve arzulu, ülke hayatı içinse endişeli ve ötekileştirici bir toplum üretti. Sonuçta
toplumsal mutabakata dayalı bir ülke vizyonu da olmadığı için doğal veya siyasi her
farklılık gerilim ve kutuplaşma üretiyor.
Dolayısıyla aslında Gezi Parkı’ndan öğrendiklerimizle yapabileceğimiz şey, bir yandan bizzat
öznesi olduğumuz, öte yandan doğrudan hedefi olarak bizleri değişime zorlayan
bugünkü ülke koşulları ve toplumsal psikolojisi içinde yeni hayatın ve yeni insanın
davranış kodlarını anlamak ve çözmektir.
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 83 / 85
5. KONDA Temmuz’13 Barometresi Araştırma Künyesi
5.1. Araştırmanın Genel Tanımı
Bu raporun dayanağı olan araştırma, KONDA Barometresi aboneleri için, KONDA Araştırma
ve Danışmanlık Ltd. Şti. tarafından gerçekleştirilmiştir.
Araştırmanın saha çalışması 6-7 Temmuz 2013 tarihlerinde gerçekleştirilmiştir. Bu rapor,
Türkiye’deki 18 yaş üstü yetişkin nüfusun, saha çalışmasının yapıldığı günlerdeki
siyasal eğilimlerini, tercihleri ve profillerini yansıtmaktadır.
Araştırma, Türkiye’nin 18 yaş üstü yetişkin nüfusunu temsil edecek deneklerin
tercihlerindeki eğilim ve değişimleri belirlemek ve izlemek için tasarlanmış ve
uygulanmıştır.
Araştırmanın bulgularının hata payı, yüzde 95 güven aralığında +/- 2, yüzde 99 güven
aralığında yüzde +/- 2,6’dır.
5.2. Örneklem
Örneklem, ADNKS (Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi) verilerine dayalı mahalle ve köylerin
nüfus büyüklükleri ve eğitim seviyeleri verileri ile 12 Haziran 2011 genel seçimlerinin
mahalle ve köy sonuçları katmanlandırılarak hazırlanmıştır.
Yerleşim yerleri önce kır/kent/metropol olarak ayrıştırılmış ve 12 bölge esas alınarak
örneklem tespit edilmiştir.
Araştırma kapsamında 28 ilin merkez dâhil 98 ilçesine bağlı 150 mahalle ve köyünde 2629
kişiyle yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiştir.
Gidilen il
28
Gidilen ilçe
98
Gidilen mahalle/köy
150
Görüşülen denek
2629 kişi
Her bir mahallede gerçekleştirilen 18 anket için yaş ve cinsiyet kotası uygulanmıştır.
Yaş grubu
Kadın
Erkek
18-28 yaş
3 denek
3 denek
29-44 yaş
3 denek
3 denek
44 yaş ve üstü
3 denek
3 denek
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
Sayfa 84 / 85
Aşağıdaki tabloda bölgelere göre anket yapılan iller sıralanmakta, bir sonraki tablo ise
araştırmada görüşülen deneklerin bölgelere ve yerleşim yerleri türüne göre dağılımı
gösterilmektedir.
Düzey 1 (12 bölge)
Gidilen iller
1 İstanbul
İstanbul
2 Batı Marmara
Balıkesir, Tekirdağ
3 Ege
İzmir, Denizli, Kütahya, Uşak
4 Doğu Marmara
Bursa, Eskişehir, Kocaeli
5 Batı Anadolu
Ankara, Konya
6 Akdeniz
Antalya, Adana, Hatay, Mersin
7 Orta Anadolu
Kayseri, Sivas
8 Batı Karadeniz
Samsun, Bartın
9 Doğu Karadeniz
Trabzon
10 Kuzeydoğu Anadolu
Kars
11 Ortadoğu Anadolu
Malatya, Van
12 Güneydoğu Anadolu
Diyarbakır, Gaziantep, Mardin, Şanlıurfa
Anketin yapıldığı bölge
Kır
Kent
Metropol
Toplam
19,4
19,4
1
İstanbul
2
Batı Marmara
1,9
3,4
3
Ege
3,9
6,0
5,2
15,1
4
Doğu Marmara
1,4
2,7
4,8
8,9
5
Batı Anadolu
0,7
9,6
10,3
6
Akdeniz
3,4
2,7
6,2
12,3
7
Orta Anadolu
1,4
2,1
1,4
4,8
8
Batı Karadeniz
2,6
3,4
6,0
9
Doğu Karadeniz
1,4
2,1
3,4
10
Kuzeydoğu Anadolu
1,4
11
Ortadoğu Anadolu
1,4
2,1
12
Güneydoğu Anadolu
2,1
3,4
4,1
9,6
21,5
27,9
50,6
100,0
Türkiye
KONDA Gezi Raporu / 5 Haziran 2014
5,3
1,4
3,5
Sayfa 85 / 85
Download

GEZİ RAPORU