Ünite
4
Kimya Her Yerde
Su ve Hayat
Hazır Gıdalar ve Temizlik Malzemeleri
Polimerler, Kozmetikler,
İlaçlar, Kırtasiye Malzemeleri
Sanayide Kimya
Çevre Kimyası
208
224
242
260
276
SU VE HAYAT
ÜNİTE - 4
Su, canlı hayatının temel ihtiyaçlarındandır. Bütün canlıların yaşaması ve gelişmesi için
suya ihtiyacı vardır. Çünkü su, canlı organizmaların büyük bir kısmını oluşturur. Örneğin
insan vücudunun kütlece %70’ini, ağaçların kütlece %60’ını su oluşturur. Canlı hücrelerde
meydana gelen biyolojik tepkimeler sulu çözeltilerde gerçekleşir.
KİMYA HER YERDE
Doğadaki canlılardan özellikle insanlar, dünya yüzeyine düzensiz bir şekilde dağılmış
su kaynaklarını hızla kirleterek kullanılabilirlik olasılığını azaltmaktadır. Kullanılabilir suyun
doğada bulunuşu zamana ve mekâna göre büyük değişiklikler gösterir. Bu nedenle yeryüzündeki sular deniz suyu ve tatlı su olmak üzere ikiye ayrılır.
Dünyadaki su kaynaklarının çok büyük bir kısmı okyanus ve denizlerde yer alır. Dünyadaki tatlı su kaynakları değerlendirildiğinde, yeraltı sularının tatlı su kaynaklarının %75’ini
oluşturduğu söylenebilir. Yeraltı suları, kullanılabilir su kaynaklarının tamamını oluşturur:
İnsanlar su olmazsa hayatlarını devam
ettiremez.
Gübrelenmiş toprakta yetişmiş bitkiler
� Yeraltı suları %95
� Göller ve nehirler %3,5
� Toprağın nemi %1,5
� Su kaynakları genel anlamda dört farklı gurupta sınıflandırılabilir.
� Yüzey suları: Göl, nehir, çay, deniz ve okyanuslar
� Atmosferik sular: Kar, dolu ve yağmur
� Yeraltı suları
� Kozmik sular: Uzaydan meteoritlerle gelen sular
Palme Yayıncılık
Suyun atmosfer, karalar ve okyanuslar arasındaki döngüsüne su döngüsü denir. Su
döngüsü güneş enerjisiyle desteklenen açık bir sistemdir. Yeryüzündeki suyun büyük bir
kısmını buzullar, okyanuslar, denizler, göller ve nehirler oluşturur.
Gübrelenmiş
toprakta
yetişmiş
İnsan
vücudunun
büyük
bir bitkiler
çoğunluğu
sudur.
Su döngüsü sırasında aşağıda belirtilen olaylar meydana gelir;
� Su, güneş ışınlarının etkisi ile denizler, göller ve nehirlerden buharlaşarak atmosfere
geçer.
� Havadaki su buharı yoğunlaşıp soğuyarak bulutları meydana getirir.
� Bulutlar belli bir soğuma oranına ulaştığında
yağmur, kar ve dolu şeklinde yeryüzüne yağış
olarak düşer.
� Yeryüzüne düşen suyun bir kısmı deniz, göl
ve akarsulara karışırken bir kısmı da topraktan
süzülerek yeraltı sularına karışır.
Su döngüsü
� Bitkilerde fotosentez ve terleme etkinliğiyle su
döngüsünün meydana gelmesine katkıda bulunmaktadır.
� Su döngüsü, suyun devamlı olarak yeryüzü ve atmosfer arasında sıvı halden gaz hale
ve gazdan sıvı hale dönüşmesi olayıdır.
Günümüzde suyun tasarruflu kullanılması büyük önem taşımaktadır. Suyu doğru kullanarak binlerce ton su tasarrufu sağlanabileceği bir gerçektir.
Evlerde musluğu açık bırakmamak, bulaşıkları elde değil makinelerde yıkamak, diş fırçalarken ya da el yıkarken musluğu kapamak, bozuk muslukları tamir etmek/ettirmek su
tasarrufu konusunda farkındalık oluşturmamız gereken alışkanlıklardır.
Bulutlar, yağmur ve kar yağışına neden
olan su kaynaklarıdır.
Gübrelenmiş toprakta yetişmiş bitkiler
208
Dünya nüfusunun hızla çoğalması, buna karşılık su kaynaklarının sabit kalması nedeniyle
dünya nüfusunun %20’si yeterli içme suyundan mahrumdur. 2050 yılında dünya nüfusunun
%40’ının su kıtlığı çekeceği tahminler arasındadır.
Doğanın yeniden su üretemeyeceği, geri dönüşen suyun milyonlarca yıl önceki suyun
aynısı olduğu unutulmamalıdır.
Soru
ÜNİTE - 4
Dişleri fırçalarken suyu akar durumda bırakmamak
-
Bozuk muslukları tamir ettirmek
-
Çamaşır makinesini tamamen dolduğunda çalıştırmak
-
Daha kısa sürede duş yapmak
-
Yağmur suyu birikimi yapmak
Verilenlerin tamamı suyun tasarruflu kullanımını sağlayan tedbirlerdendir.
Yukarıdakilerden kaç tanesi su tasarrufu sağlayan olaylardır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Yanıt E
Suyun canlılar için önemi ile ilgili aşağıdaki yargılardan
hangisi yanlıştır?
A)
İnsan organizmasının önemli bir kısmı sudan meydana gelir.
B)
Hayatın devamlılığı için en önemli besin kaynağımızdır.
C)
Aşırı terleme ve ishal durumlarında su ihtiyacı azalır.
D)
Kan dolaşımının sürekliliğinde etkendir.
E)
Vücuttaki zararlı maddeler su ile atılır.
Aşırı terleme ve ishal halleri dışında sağlıklı bir insanın günlük
su ihtiyacı en az 1,5 litredir. Bu tür rahatsızlıklarda su ihtiyacı
daha da artmaktadır.
Yanıt C
Su döngüsü ile ilgili;
I.
Suyun atmosfer, karalar ve okyanuslar arasındaki döngüsüdür.
II.
Güneş enerjisi ile desteklenir.
III.
Her döngü bitiminde toplam su kütlesi artar.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt B
209
KİMYA HER YERDE
-
SULARDA SERTLİK
ÜNİTE - 4
Sert sular elbiselerin renginin solmasına
ve yıpranmasına neden olur.
İçerisinde kalsiyum (Ca2+), magnezyum (Mg2+)gibi iyonlar bulunduran sular sert su olarak tanımlanır. Sert su, kireçli su olarak da bilinir. Suyun içerdiği çözünmüş kalsiyum ve
magnezyum tuzları, suların sertliğini belirler.
İki tür sert su vardır; geçici sert su ve kalıcı sert su. Geçici sert su bikarbonat iyonu
(HCO3-) içerir. Suların sertliği Ca(HCO3)2 ve Mg(HCO3)2 tuzlarından kaynaklı ise su ısıtılarak
yani kaynatma ile bu tuzlar karbonatları şeklinde çöktürülür. Kalıcı sert su ise CaSO 4 ve
MgSO4 tuzları kaynaklıdır. Kalıcı sertlik, suyun kaynatılması ile giderilemez. Na2CO3 veya
Na3PO4 eklenir ve ortamdaki Ca2+ ve Mg2+ iyonları karbonatları ya da fosfatları şeklinde
çöktürülür.
Sert sular çamaşır makinesinin ısıtıcısını
kireçlendirir.
Palme Yayıncılık
KİMYA HER YERDE
Sular yerkabuğunda denizlere ve göllere doğru
akarken farklı toprak türleri olan bölgelerden geçer. Bu
bölgelerdeki bazı tuzlar örneğin, Mg2+ ile Ca2+ tuzları
ve özellikle CaCO3 ve CaSO4 tuzları bu sularda çözünür. Böylece yeraltı sularında kalsiyum (Ca2+) ve karbonat (CO32-) iyonları oluşur. Daha sonra bu sular, gerekli
işlemlerden geçtikten sonra, borularla içme suyu olarak evlerimize kadar taşınır. İçme sularını ısıtıcıyla ısıttığımızda su buharlaşır; kalsiyum karbonat iyonları ise
Kireçli topraktan geçen yağmur suları
tekrar birleşerek ısıtıcı üzerinde kalsiyum karbonat tuzu
içinde Ca2+ iyonları oluşur. Böylece sert
su meydana gelir.
olarak çöker ve tortu oluşturur. Evlerde su kaynatmakta
kullanılan kaplarda birikmiş tortular ise kaba sirke koyup kaynatmakla giderilebilir.
İçerisinde Ca2+ ve Mg2+ gibi iyonları az sayıda bulunduran sular ise yumuşak su olarak
adlandırılır. Suların sert ve yumuşak olması suyun içimi sırasında ağızda farklı bir tat bırakır.
Yumuşak sular, sert sulara göre daha tatlı ve içimi güzel olan sulardır. Doğrudan şişelenebilir kaynak sularının sertlik derecesi oldukça küçüktür. Yani yumuşak sulardır. Ancak doğal
kaynakların bir çoğu sert sudur. Örneğin Pamukkale travertenleri, o bölgede bulunan kaynak
sularındaki Ca2+ ve CO32– iyonlarının çok fazla olmasından ve bu iyonların CaCO3 tuzu şeklinde çökmesinden dolayı oluşmuşlardır.
Sert ve Yumuşak Suların Kullanımı Arasındaki Farklar
� Sert sular sabunda bulunan maddelerle birleşerek çökelti
oluşturur. Bu durum sabunun köpürmesini engeller. Sabun
temizleme işlevini yerine getiremez ve sert sular fazla sabun
kullanılmasına neden olur. Temizlik için kullanılan suyun yumuşak olması temizlik maddelerinde tasarruf sağlar.
� Sert sular, temizlikte kullanıldığında cam ve porselen eşyalarımızda çizilmelere ve matlaşmalara neden olurlar.
Sert suyla yıkanan bulaşıklar
ve bardaklarda kireç lekeleri
� Sert sularla yıkanan giysiler üzerinde oluşan tortular, zamanla
oluşur.
grileşmeye ve renklerinin solmasına neden olur. Bu durum
giyim eşyalarının daha çabuk eskimesinin en önemli nedenlerinden birisidir. Bu yüzden
bulaşık makinelerinde ve çamaşır makinelerinde kullanılan suyun yumuşak olması gerekir.
� Sert sular, yıkanan maddelere zarar verdiği gibi makinenin
kendisine de zarar verir. Isıtıcının etrafında ya da su borularının içinde biriken tortu ısının iletilmemesine, borulardaki suyun
akışının yavaşlamasına neden olur. Bu durum aletlerin çabuk
arızalanmasına ve elektrik tüketiminin artmasına neden olur.
Sert su borularda tıkanma yapar.
210
� Sert suların her zaman kalp ve damar sağlığını koruyucu,
kemik erimesini önleyici, kemik yapısını güçlendirici ve zeka
gelişimini hızlandırıcı gibi özellikleri tıbbi uzmanlar tarafından
da kabul görmüştür.
Soru
Sert sular ütülerde kireçlenme yaparak zamanla
elektrik tüketimini artırır.
ÜNİTE - 4
Boruların aşınması
İçiminde tadının acı olması
III.
Sabunu köpürtmemesi
Yukarıdakilerden hangileri sert suyun olumsuz özelliklerindendir?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Sudaki sertlik ile ilgili;
I. Geçici sertlik kaynatma ile giderilebilir.
II. Kalıcı sertlik dinlendirme yolu ile giderilebilir.
III. Sert su, kaynatılıp buharlaştırıldığı kapta kireçlenmeye sebep olur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
2+
2+
Sıcak olarak ısıtma sisteminde dolaşan sert sudaki kalsiyum
(Ca2+) iyonları borularda tortu oluşmasına neden olur. Sert
suyun içiminde tadı acımsıdır. Sert sular, sabunda bulunan
maddelerle birleşerek çökelti oluşturduğundan sabunun köpürmesi engellenir.
Yanıt E
Yanıt D
2+
30 mg Ca
iyonu
200 mL su
40 mg Ca
iyonu
200 mL su
15 mg Ca
iyonu
300 mL su
I
II
III
Yukarıdaki verilen su örneklerinin en sertten en yumuşağa
doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak
verilmiştir?
A) I > II > III
B) III > II > I
D) III > I > II
C) II > I > III
Yanıt C
E) II > III > I
Su sertliği ile ilgili,
I. Su, çökelti verebilecek miktarda iyonlar içeriyorsa suyun
sert olduğundan bahsedilir.
II. Sert sular, temizlikte kullanıldığında cam ve porselen eşyalarımızda çizilmelere ve matlaşmalara neden olur.
III. Evlerde su kaynatılan kaplarda oluşan tortular sirke ile giderilebilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
Yanıt E
E) I, II ve III
211
KİMYA HER YERDE
I.
II.
Sert Suların Yumuşatılması
ÜNİTE - 4
� Şehir şebekelerine verilen sular arıtım aşamasında belirli ölçülere kadar yumuşatılmaktadır. Ancak bir çok yerde bu yumuşatma yeterli olmaz. Bu nedenle evlerde ya da iş
yerlerinde kullanılan suyun yumuşatılması ihtiyacı olabilir.
KİMYA HER YERDE
� Suyun kaynatılması sertliğin giderilmesi için kullanılan en basit yöntemdir. Kaynatılan
sudaki sertlik veren iyonlardan olan Ca2+ iyonu
Isı
CaCO3 (k)
Ca2+ + CO32– ¡
şeklinde çöker. Böylece su bir miktar yumuşamış olur.
� Ayrıca suya sertlik veren Mg2+ ve Ca2+ iyonları ile suya sertlik vermeyen Na+ iyonlarının
Kaynatılan sert sudaki kireç çöker.
Sonuçta su yumuşar.
yer değiştirilmesi temeline dayanan bir yumuşatma yöntemi de vardır. Bunun için sert
su iyon değiştirici reçine yastıklarından geçirilir. Bu sistemde, sert su reçine içinden süzülerek geçirilir. Süzülme sırasında reçinede bulunan Na+ iyonları ile suda bulunan Ca2+
ve Mg2+ iyonları yer değiştirir ve sert su yumuşatılmış olur. Na+ iyonları tükendiğinde
reçine yastık artık sert suyu yumuşatamaz. Reçine yastığı tekrar kullanılabilir yapmak
için derişik NaCI çözeltisinden geçirilir.
İyon değiştirici maddeler; zeolit ya da yapay (suni) reçine olabilir. Zeolit, doğal gözenekli
sodyum-potasyum alüminyum hidroksilikat polimeridir. Doğal ve sentetik (permutit) türleri
vardır.
Palme Yayıncılık
Kullanma Sularının Arıtımı
Bir tesisin suyunun yumuşatılması
işleminde kullanılan yumuşatma
sistemi
İçme ve kullanma sularının taşıması gereken bazı özellikler vardır. Bu özellikler;
� Su, kokusuz, renksiz, berrak ve içimi serinletici olmalı
� Su hastalık yapan mikroorganizma içermemeli
� Suda sağlığa zararlı kimyasal maddeler bulunmamalı
� Su, kullanıma uygun sertlik derecesine sahip olmalı
şeklinde özetlenebilir.
Normal sertlikte su
Fenoller ve yağlar suya kötü koku ve tat veren maddelerdir. Bu nedenle sular bu maddeleri içermemelidir. Sular renksiz, berrak ve içilebilir sıcaklıkta (8-12°C) olmalıdır. Suyun ideal
oksijen konsantrasyonu ise 5 mg/L sınırına sahiptir.
Suda bulunabilen bazı mikroorganizmalar tifo, kolera ve sarılık gibi hastalıklara neden
olur. Sudaki zararlı mikroorganizmaları yok etmek için en etkili yol dezenfeksiyondur.
Arsenik, kadmiyum, krom, kurşun, cıva ve selenyum gibi zehirli maddeler suda kimyasal
kirliliğe neden olur.
Musluk
Reçineye
bağlanmış
Ca2+ ve Mg2+
Ca2+
Sert su
Kopmuş
Na+
Mg2+
İyon değiştirici
reçine yastık
Yumuşak
su çıkışı
İyon değiştirici reçinenin çalışması
212
Arsenik zehirlenmelerinde felç, sinir sistemi bozuklukları;
cıvanın vücutta birikmesi ile baş ağrısı, yorgunluk, ruhi bozukluklar gibi sorunlar görülebilir. Kadmiyum bileşikleri baş
ağrısı, susuzluk hissi, sinirlilik ve öksürük gibi rahatsızlıklara
neden olur.
Şehir sularındaki bulanıklık estetik açıdan önemli olduğu
gibi suyun tadını da etkiler. Suda bulunan asılı katı maddeler ve çözünmüş organik maddeler bulanıklığa neden olur.
Bu nedenle bulanıklık suda istenmeyen maddelerin varlığına
işaret eder.
Çeşme suyu
Dezenfektasyon amaçlı yapılan klorlama işlemi bulanık sularda daha zararlı maddelerin
ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle klorlama işleminin yapılabilmesi için sudaki
bulanıklık değerinin belirli bir seviyede olması gerekir. Öte yandan bulanıklığın kaynağı evsel
kirlenme, doğal bozunma ve endüstriyel kirlenme de olabilir.
Soru
ÜNİTE - 4
I.
Suya sertlik veren Mg2+ ve Ca2+ iyonları ile suya sertlik
vermeyen Na+ iyonlarının yer değiştirilmesi temeline dayanan bir yumuşatma yöntemidir.
II.
İyon değiştirme maddesi sonsuz ömürlüdür.
III. Uygulanan işlem sonrası su dezenfekte edilmeden içilebilir.
I.
İyon değiştirme yöntemi olarak kullanılan iyon değiştirici
reçinelerde suya sertlik veren Mg2+ ve Ca2+ iyonları ile
Na+ iyonları yer değiştirerek su yumuşatılır.
II.
İyon değiştirici reçineler derişik NaCI çözeltisinden geçirildiğinde tekrar kullanılabilir.
III.
Su dezenfekte edilerek kullanılır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt A
Aşağıdakilerden hangisi içme ve kullanma sularının taşıması gereken özelliklerden değildir?
A) Kokusuz, renksiz olmalı
B) Hastalık yapan mikroorganizmaları içermemeli
C) Saf olmalı, iyonlardan arındırılmış olmalı
D) Sağlığa zararlı kimyasal maddeler içermemeli
E) Sertlik derecesi uygun olmalı
Yanıt C
Sudaki sertliğin giderilmesi, iyon değiştirici reçineler ile yapılır.
Yukarıdaki şekilde iyon değiştirici reçinelerin nasıl görev yaptığı gösterilmiştir.
Buna göre,
I. Yumuşak su Na+ iyonlarınca zengindir.
II. Sertlik veren maddeler reçinedeki sodyum iyonu ile yer
değiştirir.
III. Sodyumun sertlik oranı kalsiyumdan çoktur.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) I ve III
C) I ve II
E) I, II ve III
Yanıt B
213
KİMYA HER YERDE
İyon değiştirme yöntemi ile ilgili,
Su Arıtım Süreçleri
ÜNİTE - 4
Suyun arıtılması yalnızca suların sertliğinin giderilmesi ile sağlanmaz. Ayrıca içtiğimiz
suların hastalık yapıcı mikroorganizmalar ve çeşitli kirleticilerden de arındırılması gerekir.
Çünkü doğada bulunan mevcut su kaynakları (göl, akarsu, baraj, kuyu vb.) bazı istisnalar
dışında içme, kullanma ve sanayinin ihtiyaçları için doğrudan kullanılmaya uygun değildir.
KİMYA HER YERDE
Su arıtımındaki aşamalar dinlendirme, kireç giderme, koagülasyon, havalandırma, klorlama ve koku giderim evreleridir.
Bir tesisin suyunu arıtma işleminde
kullanılan arıtma sistemi
Suyun Dinlendirilmesi: Barajlar ve büyük dinlendirme havuzlarında gerçekleştirilen işlem, bulanık suyun dinlendirilmesi sırasında
birçok yabancı maddenin dibe çökmesi esasına dayanır. Çöken
maddeler, bulanıklığa neden olan katı ve suda çözünmeyen maddelerdir.
Suyun dinlendirilmesi
Kokulu, yoğun ve yeşilimsi bir gaz olan
klor, son derece aktif ve tehlikelidir.
Klor, suda üreyebilen mikropları
öldürdüğü için içme sularını ve yüzme
havuzlarını arındırmakta kullanılır. Bu
nedenle suların sık sık klorlandırılması
gerekir.
Palme Yayıncılık
Kireç Giderme: Sert suda bulunan Mg(HCO3)2 ve Ca(HCO3)2
bileşikleri, sert sudan, sönmüş kireç (Ca(OH)2) ilavesiyle çöktürülür
ve uzaklaştırılır. OH– iyonu, bikarbonat iyonu ile tepkimeye girerek su ve karbonat iyonu oluşturur. Karbonat iyonu, Ca2+ ve Mg2+
iyonları ile tepkimeye girerek metal karbonatları halinde çöker.
Koagülasyon: Atık su arıtımında, koloidal maddelerle askı halindeki çok küçük taneciklerin çökelmesini kolaylaştırmak için suya
ilave edilen maddelere koagülant denir. Koagülasyon aşaması,
koagülantların suya ilave edilişiyle hızla karıştırılması ile koloidal
ve askıdaki katı maddelerle birleşip kolayca çökebilmesi esasına
dayanır.
Havalandırma: Çöktürme havuzlarından geçen atık sular, çelik
borular ile havalandırma havuzlarına gönderilir. Bu havuzlarda,
suya kirlilik veren maddelerin mikroorganizmaları okside ederek
uzaklaştırması için hava oksijeni verilir. Hava filtresi boyutu 0,3
mikrona kadar olan partiküllerin yaklaşık %95’ini giderebilmektedir.
İçme ve kullanma suyunun klorlanması
1932 yılında İstanbul’da 1936 yılında
Ankara’da başlamış, 1940’tan sonra
ülke çapında yaygınlaştırılmıştır.
214
Klorlama ve Koku Giderilmesi: Suların hastalık yapıcı mikroorganizmalardan temizlenmesine dezenfeksiyon denir. En çok
kullanılan dezenfeksiyon yöntemi klorlamadır. Klor suya karıştırıldığında sudaki bakteri ve mikroplarla tepkimeye girerek bunları parçalar. Dolayısıyla etkilerini yok eder. Klor, çok eski zamanlardan
beri kullanılan iyi bir mikrop öldürücüdür.
Soru
Kireç giderme
Koagülasyon
Havalandırma
Klorlama
ÜNİTE - 4
Özellik
I.
Kireç giderme
Geçici su sertliğini giderme
II.
Koagülasyon
Koloidal maddelerin çökelmesini sağlama
III.
Havalandırma
Dipte biriken çamurun gideril-
I.
Kireç giderme, geçici su sertliğini giderme işlemidir.
II.
Koagülasyon, koloidal maddelerin çökelmesini sağlama
işlemidir.
III.
Havalandırma, suya kirlilik veren maddeleri, mikroorganizmaları okside ederek uzaklaştırma işlemidir.
mesi
Su arıtımında kullanılan işlemlerden hangilerinin özelliği
yanlış verilmiştir?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt B
Aşağıdakilerden hangisi su arıtımındaki aşamalardan biri
değildir?
A)
Kireç giderme
B)
Havalandırma
C)
Klorlama
D)
Flotasyon
E)
Koku giderme
Yanıt D
Sudaki bulanıklık ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi
yanlıştır?
A)
Suda bulunan asılı katı maddeler ve çözünmüş organik
maddeler kaynaklıdır.
B)
Dezenfektasyon bulanıklığı giderir.
C)
Evsel kirlenme kaynaklı olabilir.
D)
Bulanıklığın giderilmesi su arıtım basamaklarından birisidir.
E)
Koagülasyon ile giderilir.
Yanıt B
215
KİMYA HER YERDE
İşlemler
Evlerde Su Arıtımı
ÜNİTE - 4
Evlerde su arıtımı amacıyla kullanılan araçlarda sisteme giren
şebeke suyu arıtılmış şekilde içme suyuna dönüşür. Bu cihazlarda
5 farklı filtre kullanılır. Suyla temasa geçen ilk filtre 5 mikron boyuta
sahiptir. Çamur, pas ve asbest gibi tortuları tutarak suyun bula-
KİMYA HER YERDE
nıklığını giderir. Karbon filtre, başta klor olmak üzere kötü koku
ve tat veren kimyasal maddeleri tutar. 1 mikron boyutlu filtre suyu
son kez süzer. Sonraki aşamada ters ozmos prensibi ile çalışacak
Karbon filtre
membran filtre kullanılır.
Evlerde kullanılabilen su arıtma cihazı
Filtreye gelen basınçlı su, gözenekleri milimetrenin milyonda birinden çok daha küçük olan membrandan geçerek en düşük mole-
Palme Yayıncılık
Doğal kaynak suyu
Derişik
çözelti
Derişik
çözelti
Seyreltik
çözelti
Seyreltik
çözelti
Ozmos
Ozmos
(a)
(a)
Ozmos
(a)
Basınç
Basınç
Gaz
Seyreltik
çözelti
Seyreltik
çözelti
Gaz
Derişik
çözelti
Derişik
çözelti
Ters ozmos
(b)
Tersozmos
ozmos
Ters
(b)
(b)
216
kül düzeyinde filtre edilir. Bu işlem sırasında suda bulunması olası
zararlı karışımların ve mikropların tamamı dışarı atılır.
Sudaki çözünmüş madde miktarı ortalama %90 düşürülerek
suyun özü elde edilir. Bilinen en küçük boyutlu virüs membran göMembran filtre
zeneğinden 20 kat büyüktür. Bu nedenle virüsler membrandan geçemez. Son aşamada membran filtreden elde edilen su tatlandırılır ve güvenli içme suyuna
dönüştürülür. Sistemdeki filtrelerin kullanımlarının süreli olmasından dolayı zaman zaman
değiştirilmeleri gerekir.
Musluklara takılarak kullanılan filtreler, kullanım ilkelerine uygun kullanıldığı takdirde
suyun sertliğini giderme konusunda işlev görebilir. Ev tipi filtreler genellikle kimyasal arıtma
yapar, mikrobiyolojik arıtma sağlayamazlar. Ancak UV lamba veya gümüş filtre gibi özel
birimler kullanılırsa su mikroplardan arındırılabilir.
İşlenmiş içme suyu, yeraltı havzalarından elde edilen, ters ozmos ile saflaştırılıp ozonlanan ve damak lezzetine uygun olması için mineral ilave edilen sudur.
Doğal kaynak suyu ya da işlenmiş içme sularının tercih edilmesi kişiye bağlıdır. İşlenmiş
içme suyunun doğal kaynak suyundan farkı içme suyuna minerallerin ilave edilmesidir. Bu
nedenle mineral düzeyi her zaman aynı düzeyde tutulabilir. Ancak doğal kaynak suyunda
mineral yapısı mevsimsel olarak değişim gösterir.
İşlenmiş içme suyu kaynağına bağlı olarak gazlı veya gazsız olabilir. Tercihe göre kaynağından çıkarıldıktan sonra da karbondioksit ile zenginleştirilerek gazlı hale getirilebilir.
Doğal kaynak suları işleme tabi tutulmazken işlenmiş içme suları, dezenfeksiyon, filtrasyon,
çöktürme, saflaştırma gibi işlemlere tabi tutulduğundan doğal su olarak değerlendirilemez.
Deniz Suyundan İçme Suyu Eldesi
Deniz suyundan içme suyu elde etmenin dayandığı prensip ‘ters ozmos’ dur. Ters ozmos
da aynen ozmos olayındaki gibi farklı derişimlere sahip iki çözelti yarı geçirgen zarla (membran) ayrılmıştır. Derişik çözelti tarafına ozmotik basınçtan daha yüksek bir basınç uygulandığında olay tersine döner (Yanda b şekli). Bu durumda derişik çözeltinin sıvı kısmı (çözücüsü)
seyreltik çözeltiye doğru hareket eder. Böylece seyreltik çözelti daha seyreltik hale gelir.
Derişik çözelti olarak deniz suyu (tuzlu su) kullanıldığında üzerine uygulanan 30-80 bar
civarındaki basınç ile tuz ve diğer iyonlarından ayrıştırılarak içme suyunun değerlerine getirilebilir.
Damıtma, deniz suyundan içme suyu elde etme yöntemlerinin bir diğeridir. Deniz suyu
atmosfer basıncından düşük basınçlarda dolayısıyla 100°C’nin altında kaynamaya bırakılarak damıtılır.
Deniz suyunu tuzundan arındırma yöntemlerinden bir diğeri de deniz suyu basınçlanarak
içinden metan gazı geçirmektir. Bu işlemde su yüzeyinde kısa sürede metan ve su moleküllerinden oluşan kristaller oluşur, geride ise tuz kalmış olur. Isıtılan kristallerden metan gazının
buharlaşmasıyla su eldesi sağlanır.
Soru
ÜNİTE - 4
İşlenmiş suların doğal kaynak suyundan farkı içme suyuna minerallerin ilave edilmesidir.
A) Minerallerin ilave edilmesi
B) Sertliğinin fazla olması
C) Zararlı mikroorganizmaları içermesi
D) Dezenfeksiyon edilmemiş olması
E) Filtrasyon edilmemiş olması
Yanıt A
Aşağıdakilerden hangisi kaynak suları için doğru, işlenmiş
sular için yanlıştır?
A)
B)
C)
D)
E)
Mineral düzeyi her zaman aynı düzeyde tutulabilir.
Mineral yapısı mevsimsel olarak değişim gösterir.
Gazlı ya da gazsız olabilir.
İşleme tabi tutulur.
İçme suyu olarak daima kullanım üstünlüğü vardır.
Yanıt B
Evlerde kullanılan su arıtımı cihazları ile ilgili,
I. Şebeke suyunu arıtmak amaçlı kullanılır.
II. Filtreleme yöntemine dayanır.
III. Uzun süreli kullanımları sakıncalıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
I.
Ters ozmos
II.
Damıtma
III.
Dekantasyon
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Yukarıdakilerden hangileri deniz suyundan içme suyu eldesinde kullanılır?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt B
217
KİMYA HER YERDE
İşlenmiş suların doğal kaynak suyundan en önemli farkı
aşağıdakilerden hangisidir?
1.
Suyun dezenfeksiyonu işlemi ile ilgili,
4.
KİMYA HER YERDE
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
Yukarıdaki cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar veren bir öğrenci kaç numaralı bilginin yanlış
olduğunu söyleyebilir?
B) 2
C) Yalnız III
E) II ve III
E) I, II ve III
I. Suyun kaliteli ve içilebilir nitelikte olması için yararlı iyonlardan uygun miktarda içermelidir.
II. Sert sular bazı temizlik maddelerinin kir çıkarma etkisini
azaltır.
III. Suda H+ ve OH– iyonlarının artması suyun sertliğini azaltır.
IV. Havalandırma, su arıtımında kullanılan yöntemlerden biridir.
V. Su arıtımında aşamalardan biri olan havalandırma işleminde suya kirlilik veren maddeler, mikroorganizmalar
okside edilerek uzaklaştırılır.
A) 1
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve III
5.
2.
İyon değiştirici reçinelerde;
I. Na+ iyonu sudaki Mg2+ iyonu ile yer değiştirir.
II. Kimyasal olay meydana gelir.
III. Ca2+ iyonu sudaki Mg2+ iyonu ile yer değiştirir.
I. Kullanılan işlem ters ozmos prensibine dayanır.
II. Sulardaki hastalık yapıcı mikroorganizmaların yok edilmesi veya etkisiz hale getirilmesi amacıyla uygulanır.
III. Klor ve hidrojen peroksit işlemde yaygın kullanılan maddelerdir.
C) 3
D) 4
İçme suyunun arıtılmasında uygulanan koagülasyon sürecinde;
I. Suda koloidal çözünmüş maddelerin çöktürülmesi
sağlanır.
II. Su zararlı mikroorganizmalardan ayıklanır.
III. Su kaynatılır.
yukarıdakilerden hangileri yapılır?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 4
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
6.
E) I, II ve III
Aşağıda suların kaynatılması sonucunda meydana gelen bir
kimyasal denklem verilmiştir.
E) 5
suda
u
Ca2+ + CO23 + ısı ¡ CaCO3 + Yumuşatılmış su
3.
Doğal kaynak suyu ve işlenmiş içme suyu ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır?
A) İşlenmiş içme suyu minerallerin eklenmesi ile oluşur.
B) Doğal kaynak suyunda mineral yapısı mevsimsel olarak
değişim gösterir.
C) İşlenmiş içme suyu, kaynağına bağlı olarak gazlı veya
gazsız olabilir.
D) İşlenmiş içme suyu saf su olarak nitelendirilir.
E) İşlenmiş içme suyunda mineral düzeyi her zaman aynı
düzeyde tutulabilir.
218
dibe
çöker
Tepkime ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?
A) Suların kaynatılması, suyun sertliğinin giderilmesinde
kullanılan yöntemlerden biridir.
B) Yumuşak sular kemik gelişimi için faydalıdır.
C) Su kaynatıldığında, suya sertlik veren iyonlar kalsiyum
karbonat şeklinde dibe çöker.
D) Su, ilk duruma göre yumuşamış olur.
E) İçindeki iyon sayısı azaldığından içme suyu olarak kullanılabilir.
Soru
1.
4.
Yanıt C
Suda H+ ve OH- iyonlarının artması değil de Ca2+ ve Mg2+
iyonlarının artması suyun sertliğini artırır.
Yanıt C
3.
İşlenmiş içme suyu saf su değildir. İçerisine minerallerin
eklenmesiyle oluşur.
Yanıt D
Palme Yayıncılık
Yanıt D
2.
İyon değiştirici reçinelerde sert suyun yumuşatılması
sağlanır. Kimyasal olaydır. Na+ iyonu, sudaki Mg2+ ve Ca2+
iyonları ile yer değiştirir.
5.
Koagülasyon işlemi sudaki koloidal ve askıdaki katı maddelerin kolayca çöktürülmesidir.
Yanıt A
6.
Tepkime suların kaynatılması sonucunda meydana gelen
tepkimedir. Yumuşak sular kemik gelişimi için faydalıdır
cümlesi verilen tepkime ile ilgili değildir.
Yanıt B
219
KİMYA HER YERDE
Ters ozmos, bir dezenfeksiyon işlemi değildir. Dezenfeksiyon, klor ve hidrojen peroksit gibi maddelerin kullanıldığı
sulardaki zararlı mikroorganizmaların yok edilmesi amacıyla
uygulanan işlemdir.
ÜNİTE - 4
ÇÖZÜMLER
ÜNİTE - 4
KİMYA HER YERDE
1.
Doğadaki kaynak sularına saf suda denir.
1.
Suda kaynatılarak giderilemeyen sertliğe ...........................
..... sertlik denir.
2.
Kokusuz, renksiz, berrak ve içimi serinletici olması
içme suyunun özelliklerindendir.
2.
Sudaki mikroorganizmaları öldüren kimyasallara ..............
.................... denir.
3.
Kaynatma yöntemi ile suyun kalıcı sertliği giderilebilir.
3.
Sürekli .................................. suyun kullanıldığı bir ısıtıcı
zamanla kireçlenir.
4.
Kimyasal işlemler ile mineral oranları istenilen düzeylere ayarlanan suya işlenmiş su denir.
4.
Sert su ile yıkanan bulaşık ve lavabolarda beyaz................
................... oluşur.
5.
En çok kullanılan dezenfektan malzemesi klor gazıdır.
5.
Isıtıcılar etrafında bir tabaka oluşturan kireç .......................
............ sağlar ve ısının iletilmesini engeller.
6.
Kaynak sularında çözünmüş iyon derişimi arttıkça
sertlik derecesi artar.
6.
İyon değiştirici reçinelerde sudaki Ca2+ ve Mg2+ iyonları
reçinedeki ................................... iyonu ile değiştirilir.
7.
Deniz suyundan ozmos yöntemi ile içme suyu elde
edilebilir.
7.
Kalıcı sertliği gidermek için Na2SO4 kullanıldığında uygulanan yönteme ...................................denir.
8.
Sert sularla temizlik yapılmasının hiçbir zararlı sonucu
yoktur.
8.
İçilebilir su bekletildiğinde dibinde ...................................
oluşturmamalıdır.
9.
Kullanılabilir su, saf su olarak nitelendirilir.
9.
................................... suyun devamlı olarak yeryüzü ve atmosfer arasında sıvı halden gaz hale ve gazdan sıvı hale
dönüşmesi olayıdır.
10. Klorlama yöntemi ile sulardaki sertlik giderilebilir.
10. Evlerde ................................... amacıyla kullanılan
araçlarda sisteme giren şebeke suyu arıtılmış şekilde içme
suyuna dönüşür.
220
1. Y
2. D 3. Y
4. D 5. D 6. D 7. Y 8. Y 9. Y 10. Y
Soru
1. kalıcı 2. dezenfektan 3. sert 4. lekeler 5. yalıtım
6. Na+ 7. çöktürme 8. tortu 9. Su döngüsü 10. su arıtımı
1.
4.
Sülfürik asit
Yemek tuzu
Klor
Sirke
Amonyak
Şehir şebeke suyu ile ilgili;
I. Doğrudan kullanılan kaynak suyudur.
II. İşlenmiş sudur.
III. Dezenfekte edilmiş sudur.
KİMYA HER YERDE
I.
II.
III.
IV.
V.
ÜNİTE - 4
AÇIK UÇLU SORULAR
yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur?
Suları mikroplardan arındırarak içilebilir hale getirmek için
yukarıdaki maddelerden kaç tanesi kullanılabilir?
2
1
2.
I. NO-3
II. Mg2+
5.
III. CIIV. SO 24
V. NH+4
Sert su
Palme Yayıncılık
Yukarıdakilerden hangisi suya sertlik veren iyonlardandır?
İyon değiştirici
reçine yastığı
1. kap
Yumuşak su
III
2. kap
3.
I. Bir bölgedeki toprakta CaCO3 tuzu oranı fazla ise o bölgedeki yeraltı suları sert olur.
II. Suların sert ya da yumuşak olması suyun içimi sırasında
ağızda farklı bir tat bırakır.
III. Sudaki karbondioksit ve oksijen suya sertlik verir.
IV. Suyun sertlik miktarını değiştirmek suyu rahatlıkla tüketebilmemiz için yeterli değildir.
V. Sağlığımız açısından, suyun daha nitelikli olması için çeşitli işlemlerle suyun arıtılması gerekir.
Yukarıdaki cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna
karar veren bir öğrenci kaç numaralı bilginin yanlış olduğunu
söyleyebilir?
Yukarıdaki düzenekte birinci kapta bulunan sert su iyon değiştirici reçineden geçirilerek yumuşak su haline getiriliyor.
Bu olayla ilgili;
I. Birinci kaptaki Ca2+ iyonları sayısı ikinci kaptakinden
fazladır.
II. Reçine yastığında Ca2+ ve Mg2+ iyonları tutulur.
III. İkinci kaptaki Mg2+ iyonları sayısı birinci kaptakinden
fazladır.
IV. Bir iyon değiştirici reçine yastığı ile belirli bir miktardaki
su yumuşatılabilir.
V. İkinci kaptaki su, Na+ iyonlarınca zengindir.
yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur?
III
4
221
1.
Dünyadaki su kaynakları ile ilgili;
4.
KİMYA HER YERDE
I. Dağılımları homojenlik gösterir.
II. Su kaynaklarının büyük bir çoğunluğu tatlı su kaynaklarıdır.
III. Ülkeler için stratejik bir öneme sahiptir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
Yağız; öğretmenin sorduğu sert suların genel özellikleri ile
ilgili;
I.
II.
III.
IV.
V.
Sabun ile etkileştiğinde köpük oluşturmaz.
Kaynatılıp buharlaştırıldıkları kaplarda artık bırakmazlar.
Tadı hoş olmayan sulardır.
Yiyeceklerin pişmesini olumsuz etkilerler.
İçlerinde ağırlıklı olarak Mg2+ ve Ca2+ iyonları bulundururlar.
C) Yalnız III
D) I ve III
cümlelerini sıralıyor.
E) II ve III
Buna göre, Yağız’ın yazdığı hangi cümle yanlıştır?
I
2.
A) I
Kokusuz, renksiz, berrak
olmalı
III
5.
Sağlığa zararlı
kimyasal maddeler
içermemeli
B) II
C) III
D) IV
E) V
II
İçme suyu
I. Kireçli su çamaşırların daha iyi temizlenmesini sağlar.
II. Sert suların içilmesi kemik gelişimine faydalıdır.
Saf olmalı
III. Sulara tat veren içindeki iyon ve minerallerdir.
IV. İçme sularında değişik iyonlar bulunur.
Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda içme
suyu ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir.
Buna göre bu bilgilerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
3.
E) I ve III
A) Y, D, D, Y
B) D, Y, D, Y
D) D, D, Y, Y
C) Y, D, D, D
E) Y, Y, D, D
Sertlik iyonlarının yüzdesi
Ca2+
50
2+
Mg
40
30
20
2+
Mg
Ca
2+
X
Ca
2+
6.
Mg2+
Y
Z
İller
1. Klorlama
2. Reçine
3. Kalsiyum
4. Sodyum
5. Magnezyum
6. Yumuşak su
Şekildeki grafikte X, Y ve Z illerinde kullanılan içme sularındaki kalsiyum ve magnezyum iyonlarının oranları verilmiştir.
Yukarıda verilen tablodan yararlanarak aşağıdaki sorulardan hangisini yanıtlayamayız?
Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Kireçli suyun diğer adı nedir?
A) Su sertliği en fazla olan il Y’dir.
B) İçimi en yumuşak olan su X ilindeki sudur.
C) Z ilinde kullanılan içme suyuna sertlik veren iyonların
toplamı %70’tir.
D) İçme suyundaki kalsiyum miktarı en fazla olan il Z’dir.
E) Z ilindeki içme suyu, diğer illerdekine göre orta sertliktedir.
222
Yukarıdaki ifadeler doğru (D) ve yanlış (Y) olarak I, II, III
ve IV yolunu izleyerek değerlendirildiğinde sıralama aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiş olur?
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 4
TEST – 1
B) Suyun sertliğinin giderilmesinde kullanılan iyon hangisidir?
C) Suya sertlik veren iyonlar hangileridir?
D) Suyun sertliğinin giderilmesinde hangi madde kullanılır?
E) Su arıtımında kullanılan madde hangisidir?
1. C 1. C 2. E 2. E 3. C 3. D 4. C 4. B 5. B 5. C 6. B 6. A 7. E
Soru
10.
İçme suyunun arıtılması süresince
İşlem
I. Havalandırma
II. Klorlama
III. Dinlendirme
Amaç
a. Dezenfektan
b. Okside etme
c. Çöktürme
III
A)
a
b
c
B)
b
a
c
C)
c
b
a
D)
b
c
a
E)
a
c
b
I
II
Isıtıcı
Banu kaptaki suyun bir kısmını başka bir kaba aktarır ve suyu
kaynatır. Kaynatma işleminden sonra kaptaki suyu dinlendirir.
Banu, birinci ve ikinci kaptan birer bardak su alır ve içer.
Buna göre, yapılan deneyin sonucu,
I. İkinci kaptaki suyun sertliği artmıştır.
II. İkinci kaptaki suda Mg2+ miktarı artmıştır.
III. Kaynatma işlemi suyun sertliğini azaltır.
yukarıda verilenlerden hangileri olabilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
8.
C) Yalnız III
E) II ve III
Ters ozmos yöntemi ile su arıtılmasında;
Palme Yayıncılık
I. Deniz suyu kullanılır.
II. Yalnızca tuz ayrıştırılır.
III. Suyun buharlaştırılması esasına dayanır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
11. Dezenfeksiyon işleminde sular;
I. Oksijen gazı
II. Hastalık yapan mikroorganizmalar
III. Klor gazı
maddelerinden hangilerinden ayrıştırılır?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
9.
I. (
II. (
III. (
IV. (
V. (
) Kaynak sularının içerdikleri mineral oranları mevsimsel değişiklik gösterir.
) Kaynak suyu işlenerek mineral dağılımı değiştirilebilir.
) Zeolit yöntemi sert suların yumuşatılmasında kullanılır.
) İşlenmiş su içilebilir.
) Yeraltı sularının tamamı sert sudur.
C) I ve III
E) I, II ve III
12. Doğanın yeniden su üretemeyeceği, geri dönüşen suyun
milyonlarca önceki suyun aynısı olduğu düşünülerek
su tasarrufu için yapılması gerekenler aşağıdakilerden
hangisi olamaz?
A) Evlerde musluğu açık bırakmamak
B) Bulaşıkları bulaşık makinesinde değil elde yıkamak
Yukarıdaki cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar veren bir öğrenci kaç numaralı bilginin yanlış
olduğunu söyleyebilir?
C) Yıkanırken küvet yerine duşu tercih etmek
A) I
E) Tıraş olurken gereksiz durumlarda musluğu kapatmak
B) II
C) III
1. C 7. B
D) IV
2. E 8. D 3. C9. E
E) V
4. C10. C
D) Sebze ve meyve yıkadıktan sonra arta kalan suyla çiçekleri sulamak
5. B 11. A 6. B 12. B 7. E
223
KİMYA HER YERDE
II
Dinlendirilir.
Çeşme suyu
işlemleri ile belirtilen amaçların doğru eşleştirilmiş hali
aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
I
Su kaynatılır.
ÜNİTE - 4
7.
HAZIR GIDALAR VE TEMİZLİK MALZEMELERİ
HAZIR GIDALAR
ÜNİTE - 4
KİMYA HER YERDE
Günümüzde dünya nüfusunun artış hızına karşılık
kaynakların sınırlı oluşu, insanın zamanı oldukça tasarruflu ve verimli kullanması gerekmektedir. Teknolojinin gelişmesi, kent nüfusunun artması, kadının iş
hayatına yoğun bir şekilde katılması, yoğun iş temposu, çocukların okulda daha uzun süre kalması, daha
çok seyahat etme veya yalnız yaşama tercihleri vb.
gibi etkenler, insanları hazır ve hızlı yemeklere yöneltmeye başlamıştır.
Hamburger yiyen çocuk
Hazır gıda; insanlar ve hayvanların artan ihtiyaçlarına karşılık olarak ortaya çıkan talebe
karşı oluşmuş, üretilmesi ve tüketilmesi kolay, raf ömrü uzun olan çeşitli kimyasallar, koruyucu
maddeler içeren besin maddelerine denir. Hazır gıdaları aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz;
Gübrelenmiş toprakta
yetişmiş bitkiler
Hazır gıda
� Toz ürünler; Hazır çorbalar, meyve içecekleri, tatlılar…
� Unlu mamüller; Hazır ekmek, kek, gofret, kraker…
� Fermantasyon ürünler; Ekmek, peynir, yoğurt, tereyağı, turşu, alkollü içecekler…
� Dondurulmuş ürünler; Ayıklanmış sebzeler, patates kızartması, balık, dondurulmuş meyveler…
� Konserveler; Hazır salçalar, marmelatlar, sebzeler, ton balıkları…
Palme Yayıncılık
Hazır Gıdaların Hazırlanma Süreçleri
Gübrelenmiş toprakta
yetişmiş bitkiler
Hazır gıda
Hepimiz mutlaka bir manavda, bakkalda ya da
pazarda sebze, meyve veya kuru gıda maddeleri almışızdır. Bunları alırken mutlaka en iyisini, en tazesini
almaya çalışmışızdır. Ancak tonlarla hazır gıda üretimi yapan fabrikalarda durum hiçte böyle değildir.
Buralarda toplu mal alımı olmakta, iyi, ezik, çürük,
taze ya da bayat bir çok hammaddenin hepsi birlikte alınırken, aynı zamanda içlerine çeşitli kimyasallar
katılmaktadır.
Konserve
Hazır gıdaların üretimi aşamasında koruyucular,
boyalar, emülsiyonlaştırıcılar, tatlandırıcılar kullanılmaktadır. Ayrıca pastörizasyon, UHT sütün işlenmesi gibi uygulamalar gerçekleştirilmektedir.
Alura REDAC, amarant, azorubin ve eritrosin gibi renklendiriciler hazır gıdaların üretiminde kullanılan kimyasal katkı maddeleridir. Yine gıdalarda kullanılan E621 (Monosodyum
glumat) gibi lezzet arttırıcı tatlandırıcılar insan sağlığı için olumsuz etkilere sahiptir. Düşük
kalorili karışımlar ve alkolsüz içeceklerde de alternatif tatlandırıcı olarak sakkarin ve aspartam gibi maddeler kullanılmaktadır.
Meyvelerin çürümesine neden olan kimyasal reaksiyonların önlenmesi ve bakterilerin
çoğalmamasının sağlanması için koruyucu olarak sitrik asit, sodyum benzoat vb. maddeler
patates cipsi, meyve suyu, işlenmiş et gibi gıdaların üretimine dahil olur.
İnce parçacıkların diğer madde içinde kolaylıkla dağılabilmesi için lesitin, polisorbat 60
gibi emülsiyonlaştırıcılar, margarin, çikolata gıdalarında yaygın kullanım alanı bulur.
Gübrelenmiş toprakta
yetişmiş bitkiler
Hazır gıda
224
Pastörizasyon işlemi gıda sanayinde besin maddelerini hastalık yapıcı mikroorganizmalardan arındırmak amacıyla uygulanan ısıtma yöntemidir. Pastörizasyonda sütün 70-75°C
ısıda 15 saniye ya da 90°C ısıda 1 saniye bekletilmesi söz konusudur. Kutu sütlerinde ise
UHT (Ultra-Hight Temperature) yöntemi kullanılır. Süt 135-150°C sıcaklıkta 2-4 saniye ısıtılır.
UHT’li süt 4 ay, pastörize süt ise 3 gün dayanır. Pastörizasyon ve UHT teknolojisinde kullanılan ısıl işlemler sütteki faydalı bakterileri ve onların ürettiği enzim ve vitaminleri tahrip eder.
Soru
ÜNİTE - 4
Hazır gıdaların pratik ve çekici gelmesi
II. Hazır gıdaların gelişen teknoloji ile doğal gıdalardan daha sağlıklı olması
Hazır gıdalar pratik ve çeşitli olmasından dolayı yaygın olarak
kullanılmaktadır. Doğal gıdalardan daha sağlıklı değildir.
III. Hazır gıdaların çeşitliliği
Günümüzde hazır gıdaların kullanımının yaygınlaşması yukarıdakilerden hangileri ile ilgilidir?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt C
Aşağıdakilerden hangisi yapay bir gıda sayılmaz?
A) Çikolata
B) Meyve suyu
C) Margarin
D) Fındık
E) Patates cipsi
Yanıt D
Aşağıdakilerden hangisi hazır gıdaların üretimi sırasında
kullanılan temel maddelerden değildir?
A) Koruyucular
B) Tatlandırıcılar
C) Katalizör
D) Boyalar
E) Emülsiyonlaştırıcılar
Yanıt C
I.
Dayanma süresini artırma
II.
Isıl işlem kullanma
III.
Sütteki faydalı bakterileri ve bakterilerin ürettiği enzim ve
vitaminleri tahrip etme
Yukarıdakilerden hangileri süte uygulanan UHT işleminin
özelliklerindendir?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) I ve III
C) II ve III
Yanıt E
E) I, II ve III
225
KİMYA HER YERDE
I.
GIDA KATKI MADDELERİ
ÜNİTE - 4
Normal koşullarda tek başına tüketilmeyen veya gıda hammaddesi olarak kullanılmayan, tek başına besleyici değeri olan/olmayan, gıdanın tat, koku, görünüş, yapı ve diğer
niteliklerini korumak, düzeltmek amacıyla kullanılmasına izin verilen maddelere gıda katkı
maddesi denir.
KİMYA HER YERDE
Gıda katkı maddelerindeki kullanım amaçlarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz;
� Gıdaların görünüşünü, lezzetini, yapısını iyileştirmek
� Biyolojik ve besleyici değerini korumak veya düzenlemek
� Gıdalardaki istenilmeyen değişiklikleri engellemek
� Gıdaların kalitesini, dayanıklılığını ve raf ömrünü uzatmak
Gıda katkı maddesi
Gübrelenmiş toprakta yetişmiş bitkiler
� Gıdalardaki bozulma ve mikrobiyal gelişmeleri önlemek
� Gıdaların zehirleyici ve hastalık yapıcı etkilerini ortadan kaldırmak
� Gıda çeşitliliği sağlamak
Hazır gıdalar, paketleri üzerinde, kullanım amaçlarına göre özel adlar "E" numaraları ile
belirtilir. "E" numara sistemi ile gıda katkı maddelerinin temel işlevlerine göre sınıflandırılması:
Palme Yayıncılık
Katkı maddesi
Gıda katkı maddesi
Katkı maddesi kodu
1. Renklendiriciler
E 100-180
2. Koruyucular
E 200-297
3. Antioksidanlar ve asit düzenleyiciler
E 300-321
4. Emülgatörler ve stabilizatörler
E 322-500
5. Asit-baz sağlayıcılar
E 500-578
6. Tatlandırıcılar ve koku verenler
E 620-637
7. Geniş amaçlı gıda katkı maddeleri
E 900-927
Besinleri bakteri, küf vb. bozulmalarından korumak ve raf ömrünü uzatmak
için kullanılan katkı maddesinin kodu
aşağıdakilerden hangisidir?
A) E 100–180
C) E 300–321
B) E 200–297
D) E 500 578
E) E 620–637
E sistemine göre temel gıda
katkı maddesi
Besinleri bakteri, küf, maya bozulmalarından korumak ve raf ömrünü uzatmak
için kullanılan katkı maddesi koruyuculardır. Katkı maddesi kodu ise E 200297'dir.
Yanıt B
Gıdaların etiketlerindeki "Üretim tarihi" ürünün
üretildiği tarihtir. Ürünün kalitesinin en iyi olduğu tarihi gösterir. "Son kullanma tarihi" ise ürünün imalatçısı
tarafından belirlenen, ürün kalitesini korurken kullanılması gerekli son tarihi ifade eder.
Gıda alırken ambalajın üzerindeki son kullanma
tarihi mutlaka kontrol edilmelidir. Bu tarihler belirlenirken gıdanın 2- 4°C sıcaklıklarında saklanacağı
dikkate alınır. Bu nedenle gıda bu sıcaklık koşullarında tutulmamışsa son kullanma tarihinin de bir önemi
kalmayabilir. Gıdaların son kullanma tarihinden sonra
tüketilmesi gıda zehirlenmelerine yol açabilir. Tavsiye
edilen tüketim tarihi bulunan gıdalara süt ürünleri, piGıda katkı maddesi
226
Bulgurun üretim tarihi ve son
kullanma tarihi
şirilmiş etler örnek verilebilir.
Soru
ÜNİTE - 4
KİMYA HER YERDE
Aşağıdakilerden hangisi gıda katkı maddelerinin zararlarından değildir?
A) Üretilmeleri sırasında içlerine katılan gıda boyaları ve kimyasalların kanserojen olması
B) Obeziteye neden olma
C) Raf ömürlerinin uzun olması
D) Çocuklarda gelişim sürecini yavaşlatma
E) Yetişkinlerde şeker, kalp ve damar hastalıklarına neden
olma
Gıda katkı maddeleri gıdaların raf ömrünü uzatır.
Yanıt C
I.
II.
Normal koşullarda tek başına tüketilmez.
Gıdanın tat, koku ve görünüşünü düzeltmek veya korumak
amacıyla kullanılır.
III. ‘E’ numara sistemi ile sınıflandırılır.
Hazır gıdalarda kullanılan katkı maddeleri ile ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
I.
Renklendiriciler
II.
Tatlandırıcılar
III.
Emülgatörler
IV.
Koruyucular
V.
Asit düzenleyiciler
C) I ve III
Yanıt E
E) I, II ve III
Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesi gıda katkı maddelerindendir?
A) 5
B) 4
C) 3
D) 2
Yanıt A
E) 1
Marketten alınan bir yoğurt kabının üzerinde ÜRT:20.06.14
SKT: 11.07.14 yazmaktadır.
Buna göre,
I. Ürün 20 Haziran 2014 tarihinde üretilmiştir.
II. Ürün kalitesini korurken kullanılması gerekli son tarih 11
Temmuz 2014’tür.
III. Yoğurdun 11 Temmuz 2014 tarihinden sonra tüketimi gıda
zehirlenmesine yol açabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
C) I ve II
Yanıt E
E) I, II ve III
227
TEMİZLİK MALZEMELERİ
ÜNİTE - 4
İnsanlar eski çağlardan bu yana çok çeşitli temizlik malzemeleri kullanmışlardır. Temizlenmek için süt, kül, kil ve bitki özlerini kullanan insanların, sabunu kullanmaya başlaması M.S.200’lere dayanır. Yediğimiz yemeğin artıklarının temizlenmesinden ev temizliğine,
vücudumuzun temizliğine, giydiğimiz çamaşırların temizliğine kadar birçok alanda temizlik
maddeleri kullanılmaktadır.
KİMYA HER YERDE
Günümüzde yaygın olarak kullanılan temizlik malzemelerine örnek olarak, sabun, deterjan, çamaşır sodası, çamaşır suyu, kir ve yağ çözücüler verilebilir.
SABUN
Sabun, günlük hayatta en çok kullanılan
temizlik maddelerinin başında
Gübrelenmişgelmektedir.
toprakta yetişmiş bitkiler
Yağların bazik ortamda hidrolizlenmesi sonucu oluşan uzun
zincirli (C12-C18) karboksilli asitlerin sodyum (Na) veya potasyum
(K) tuzlarına sabun, bu olaya ise sabunlaşma adı verilir. Sabunlaşma olayının tepkimesi aşağıdaki gibidir.
Sabun
CH2 – COO –C17H35
CH2 – OH
|
|
CH – COO –C17H35 + 3NaOH ¡ 3C17H35 – COONa + CH – OH
|
|
Sodyum stearat
CH2 – OH
CH2 – COO – C17H35
Gliseril stearat
(sabun)
Gliserin
(Yağ)
Sabun üretiminde baz olarak KOH
kullanılırsa yumuşak sabunlar elde edilir.
Palme Yayıncılık
Genel olarak, yumuşak ve sert olmak üzere iki çeşit sabun vardır. Sodyum tuzu olanlar
sert sabun (beyaz sabun), potasyum tuzu olanlar yumuşak sabun (arap sabunu) olarak
adlandırılır. Aşağıda sert sabunun ve yumuşak sabunun açık formülleri gösterilmiştir.
CH3
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
COO–Na+
Sodyum stearat (Beyaz sabun) (C17H35COONa)
CH3
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
Hidrofob (apolar kısım)
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
COO–K+
Hidrofil
(polar kısım)
Potasyum stearat (Arap sabunu) (C17H35COOK)
N ot
Sabunlar suyu seven (hidrofil) yapıdaki baş kısım ile suyu sevmeyen (hidrofob) kuyruk kısmından oluşurlar. Kirlerin temizlenmesi sırasında apolar yapıdaki hidrofob (suyu sevmeyen) kısım
kire tutunurken, polar yapıdaki hidrofil (suyu seven) kısım ise suya tutunarak, kiri yerinden
koparır.
� Yumuşak sabunlar, suda sert sabunlara göre daha kolay çözündükleri için sıvı sabun ve
traş köpüğü yapımında kullanılırlar. Sabunlar suda hidroliz olurlar ve ortamı bazik yaparlar.
� Sabun yapımında kullanılan yağlar bitkisel ya da hayvansal kaynaklı olabilir. Bitkisel yağlar (mısır yağı, hindistan cevizi yağı, pamuk yağı, zeytinyağı vb.) ile yapılan sabunlar suda
kolaylıkla çözünür ve bol köpük yaparlar. Hayvansal yağlar ile yapılan sabunlar ise sert
ve suya dayanıklıdırlar. Yavaş çözünürler.
Sabunun hafif ve güzel kokusu temizliği
ve saflığı hatırlatır, dolayısıyla sabun
temizliğin sembolüdür.
228
� Suyun sertliği sabun yapımında oldukça önemlidir. Sert sular ile yapılan sabundan tam
verim alınamaz.
� Sabun üretiminde kullanılan bazı tuz çözeltileri yardımıyla sabunun ortamdaki diğer maddelerden temizlenmesi sağlanır. Kullanılacak tuz yüksek kalitede olmalıdır.
Soru
ÜNİTE - 4
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
Sabunlar kuvvetli baz ile zayıf asitlerden oluştuğundan bazik
özellik gösterir. Yağ asitlerinin Na+ veya K+ iyonları ile yaptıkları tuzlara sabun denir. Polar ve apolar kısımlar içerir.
C) I ve II
E) I, II ve III
Yanıt E
Sabun molekülü ile ilgili;
I.
II.
Üretimlerinde bitkisel ya da hayvansal yağlar kullanılır.
Yağ asitlerinin KOH ile tepkimesinden sert sabunlar elde
edilir.
III. Yumuşak sabunların yapısında sodyum (Na+) iyonu vardır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
I.
II.
III.
IV.
C) I ve II
Yanıt A
E) II ve III
Sabun molekülünün polar kısmı yağlı kir ile etkileşir.
Sabun moleküllerindeki hidrokarbon zinciri su ile etkileşen
kısımdır.
Yağ asitlerinin KOH ile tepkimesinden elde edilen sabunun
yaygın adı arap sabunudur.
Sabun molekülünün baş kısmı apolar kısımdır.
Yukarıdaki ifadeler doğru (D) ve yanlış (Y) olarak I, II, III ve
IV yolunu izleyerek sıralandığında aşağıdakilerden hangisi
doğru olur?
A) Y, D, D, D
B) Y, Y, D, Y
D) D, Y, D, Y
C) D, D, Y, Y
E) Y, D, Y, D
I.
Sabunun bileşiminde yağ asitleri bulunur. (D) (Y)
II.
Sabun molekülünde baş ve kuyruk kısımları vardır. (D) (Y)
III.
Sabunlar sert sularda çok etkilidir. (D) (Y)
IV.
Sert sabunlar yapılarında Na elementi içerir. (D) (Y)
Yanıt B
V.
Yumuşak sabunların sudaki çözeltisi turnusol kağıdını kırmızıya çevirir. (D) (Y)
Yukarıda her cümlenin sonunda doğru (D) ve yanlış (Y) sembolleri bulunmaktadır.
Buna göre, bu cümleleri okuyan bir öğrenci kaç tanesini
yanlış (Y) olarak işaretler?
A) 5
B) 4
C) 3
D) 2
E) 1
Yanıt D
229
KİMYA HER YERDE
Sabun molekülleri ile ilgili;
I. Sulu çözeltileri bazik özellik gösterir.
II. Yapılarında Na+ veya K+ iyonu bulunur.
III. Polar ve apolar kısımlar içerir.
yargılarından hangileri doğrudur?
DETERJANLAR
ÜNİTE - 4
Kir sökücü anlamına gelen deterjan petrol türevlerinden
elde edilir.
KİMYA HER YERDE
Toz, krem ya da sıvı olanları vardır. Deterjanın en önemli özelliği sert sularda bile köpürebilmesidir. Yaygın olarak
kullanılan deterjan lauril alkolden elde edilen sodyum lauril
sülfat’tır. Deterjan sabunun yaptığı her işi yapmasına rağmen
sabun, kullanım alanında deterjanın yerini alamamaktadır.
Çamaşırlardaki kirleri çözmek için
makinelerde deterjan kullanılmaktadır.
Deterjan
CH3 – (CH2)10 –CH2 – O – SO3– Na+
Sodyum lauril sülfat
CH3 – (CH2)11
O
Apolar uç
(Hidrofob uç)
(kuyruk)
SO3Na (Dodesil benzen sülfonat)
Polar uç
(Hidrofil uç)
(baş)
Moleküldeki uzun hidrokarbon zinciri kuyruk kısmı, tuz yapısındaki baz uç ise baş kısmıdır. Kuyruk kısmı apolar (hidrofob) baş kısmı ise polardır (hidrofil).
Su molekülü
Sabun
molekülü
Palme Yayıncılık
Deterjanların Temel Bileşenleri
1) Yüzey aktif maddeler: Yüzey aktif maddeler deterjanların temel bileşenidir. Yüzey aktif
maddeler suyu seven (polar uç) ve suyu sevmeyen (apolar uç) kısımlardan oluşurlar.
Yüzey aktif maddeler suyun yüzey gerilimini düşürerek, yıkama işleminin temizleme ve
köpük oluşturma görevini yerine getirirler.
2) Köpük düzenleyiciler: Deterjanların içeriklerinde yüzey aktif maddelerin yanında bir köpük düzenleyici ve bir dayanıklaştırıcı (stabilizatör) kullanılması gerekir. Bu maddelerin
fonksiyonu kiri temizlemek değil, köpüğün oluşumu ve kalıcılığı ile ilgilidir.
Kirin yapıştığı
yüzey
Kir
3) Sertlik gidericiler: Sert sulardaki Ca2+ ve Mg2+ iyonlarını tutmak için kompleks fosfatlar kullanılır. Sertlik giderici maddeler sayesinde deterjanlar, sert sularda daha etkin bir
temizlik sağlayabilir.
4) Katkı maddeleri: Ağartıcılar (beyazlatıcılar), pas önleyiciler, optik beyazlatıcılar, koloidal
taşıyıcılar, dolgu maddeleri (nem çekiciler ve topaklanmayı önleyiciler), dezenfektanlar,
ovucular, enzimler, parfümler deterjan katkı maddeleridir.
Sabun ve Deterjanların Temizleme Özelliği
Kirden
temizlenmiş
yüzey
Sabun moleküllerinin kiri yapıştığı
yüzeyden koparıp su ortamına taşıması
230
Kirler genellikle yağ ve benzeri apolar organik maddeleri içerirler. Su ise polar bir moleküldür. Bir maddenin diğeri içinde çözünebilmesi için molekül yapılarının benzerlik göstermesi gerekir. Kir ve su molekülleri yapı olarak birbirine benzemediklerinden dolayı birbirleri
ile karışmazlar. Bu nedenle kiri temizlemek sadece su kullanarak mümkün olmaz. Sabun
ve deterjan gibi yapısında hem polar hem de apolar kısım bulunduran maddeler kullanmak
gerekir.
Kir apolar olduğundan, kirli maddenin bulunduğu suya sabun ya da deterjan eklendiğinde molekülün apolar (hidrofob) ucu kiri sarar. Polar (hidrofil) uç ise su ile güçlü bağlar
oluşturur. Böylece kir bulunduğu ortamdan suya geçer ve kirli yüzey temizlenmiş olur.
Soru
ÜNİTE - 4
2
bileşiği ile ilgili;
Sabun, karboksilli asitin Na veya K tuzudur. Bileşik karboksil grubu içermediğinden deterjandır.
I.
Sabun molekülüdür.
II.
Birinci kısım su, ikinci kısım kir ile etkileşir.
III.
Kuyruk kısmı apolar, baş kısmı polardır.
Birinci kısım yani apolar kısım kir ile etkileşirken, ikinci kısım yani polar kısım su ile etkileşir.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) Yalnız III
E) II ve III
Yanıt D
Deterjan ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A)
Yüzey aktif maddedir.
B)
Doğal yağlardan elde edilir.
C)
Bazik karakterlidir.
D)
Kir çözücü anlamına gelmektedir.
E)
Yağları ve kirleri çözerek suya aktarır.
Yanıt B
Deterjanlar ile ilgili;
I.
Petrol türevlerinden elde edilirler.
II.
Sabuna göre doğayı daha az kirletirler.
III. Sabunların yaptığı her işi yaparlar.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt C
>
Deterjanlar ile ilgili;
I.
Sert sularda kullanılamazlar.
II.
Ca2+ ve Mg2+ iyonları ile suda çözünmeyen tuzlar oluştururlar.
III. Karboksilli asitlerin tuzlarıdır.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
C) I ve II
E) I, II ve III
Yanıt E
231
KİMYA HER YERDE
1
SABUN VE DETERJAN ARASINDAKİ BENZERLİKLER
ÜNİTE - 4
KİMYA HER YERDE
�
�
�
�
�
�
�
Suda çözünürler.
Temizleyici ve dezenfekte edicidirler.
Moleküllerinde polar ve apolar kısımlar vardır.
Sulu çözeltileri baziktir.
Organik maddelerdir.
Yüzey aktif madde içerirler.
Molekülde uzun bir hidrokarbon zinciri ve tuz yapısında bir baz kısmı vardır. Hidrokarbon kısmına kuyruk, baz kısmına baş denir.
Sabunla kirden arınma
Sabun ve Deterjan Arasındaki Farklılıklar
� Sabun sert sularda deterjan kadar iyi temizlemez.
Sert sularda bulunan Ca2+ ve Mg2+ iyonları sabundaki Na+ ve K+ iyonlarıyla yer değiştirerek çökelek
oluşturur. Böylelikle sabun molekülü aktivitesini yitirir.
Oysa deterjanlar sert sulardaki iyonlarla çökelek oluşturmaz. Bu nedenle sert sularda da temizleme işlevini
sürdürürler.
� Yapısında benzen halkası taşıyan deterjanlar (alkil
Sabun köpüğü
Deterjanlar bulaşık temizliği, kıyafetlerin
temizliği gibi birçok temizlik işinde kullanılabilir.
Halıların temizliğinde çeşitli temizlik maddeleri kullanılmaktadır.
232
Palme Yayıncılık
benzen sülfonat deterjanları) benzen halkası oldukça
kararlı olduğundan doğada mikroorganizmalar tarafından parçalanamazlar ve çevre kirliliği yaratırlar.
Oysa uzun hidrokarbon zincirine sahip olan sabunlar
kolaylıkla parçalanırlar. Bu nedenle sabunların çevreyi
kirletici etkisi deterjanlara göre daha azdır.
� Sabun bitkisel veya hayvansal yağlardan elde edilirken, deterjanlar petrol türevlerinden elde edilirler.
Deterjan köpüğü
I. Deterjanlar sulara sertlik veren Ca2+ ve
Mg2+ iyonları ile çökelek oluştururlar.
II. Sabunlar yüzey aktif madde içermezler.
III. Deterjanlar, sert sularda sabunlardan
daha çok köpük oluştururlar.
IV. Deterjanların sert sularda temizleme
özelliği sabunlardan fazladır.
Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D)
yanlış olanı (Y) ile değerlendirildiğinde
aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde
edilir?
A) Y, D, Y, Y
B) Y, Y, D, D
C) D, D, Y, Y
D) Y, D, Y, D
E) D, Y, D, Y
Deterjanlar sert sulardaki iyonlarla çökelek oluşturmaz. Bu yüzden sabunlara
göre sert sularda temizleme özelliği fazladır. Ayrıca daha çok köpük oluşturur.
Sabunlar yüzey aktif madde içerirler.
I. Sert ve yumuşak sularda köpürürler.
II. Bitkisel ya da hayvansal yağ içerirler.
III. Polar ve apolar uçlar içerirler.
Yukarıdakilerden hangileri sabun ve deterjanlar için ortak özellik değildir?
A) Yalnız II
B) I ve III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Sabunlar sert suda çökelek oluştururlar.
Deterjanlar, bitkisel ve hayvansal yağlardan oluşmaz. İkisi de polar ve apolar uç
içerir.
Yanıt B
Yanıt C
Soru
ÜNİTE - 4
I.
İkisinde de hidrofil ve hidrofob uçlar vardır.
II.
Sabunlar sert sularda çok köpürür.
III.
Sabunlar sert sulardaki Ca2+ ve Mg2+ iyonları ile çökelek
oluştururlar.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
C) I ve II
E) I, II ve III
Yanıt D
C17H35COONa
X
Y
bileşiği ile ilgili olarak;
I. Beyaz sabundur.
II. X ile gösterilen kısım kire tutunur.
III. Temizlik malzemesidir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Kirin su içinde sabun molekülleri tarafından sarılması şematik
olarak gösterilmiştir.
Buna göre,
I. Kir apolar, su polar olduğundan sabundaki iki uçta temizleme işlemine katılır.
II. Sabunun apolar kısmı suya bağlanır.
III. Sabunun hidrofil kısmı kire bağlanır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt A
233
KİMYA HER YERDE
Sabun ve deterjanın ikisinde de polar ve apolar yani suyu seven (hidrofil) ve suyu sevmeyen (hidrofob) uçlar vardır. Sabunlar sert sularda köpürmez, çökelek oluşturur.
Sabun ve deterjan ile ilgili;
ÇAMAŞIR SODASI
ÜNİTE - 4
Formülü Na2CO3 olan çamaşır sodasının kimyasal adı
sodyum karbonattır. Suda çözündüğünde oluşan Na+
iyonları sertliğe neden olan Ca2+ ve Mg2+ iyonları ile
yer değiştirerek çökelek oluşumunu sağlar. Böylece
çamaşır sodası sert suyu yumuşatmış olur. Yani suyun
sertliği giderilmiş olur.
�
Çamaşır sodasının temizleme özelliği de vardır. Suda
çözündüğünde su ile hidroliz olan çamaşır sodası, sodyum hidroksit ile sodyum bikarbonat oluşturur.
Çamaşır sodası yağlı bulaşıklar için iyi bir
temizleyicidir.
Na2CO3
+
(Çamaşır sodası)
�
H2O
Hidroliz
¡
NaOH
(Sodyum hidroksit)
Çamaşır sodası
+
NaHCO3
(Sodyum bikarbonat)
Tepkime sonucu oluşan NaOH çözeltisinde yağların hidrolizi gerçekleşir ve sodyum
tuzu (sabun) oluşur. Bu şekilde çamaşır sodası ile yağlı yüzeyler temizlenmiş olur.
ÇAMAŞIR SUYU
�
Çamaşır suyu yükseltgenme yoluyla maddeleri beyazlatma veya ağartma etkileri olan
kimyasal adı sodyum hipoklorit (NaCIO) olan temizlik
ve hijyende kullanılan maddedir.
�
Günlük hayatımızda en çok kullandığımız çamaşır suyu
aşağıdaki tepkimeye göre elde edilir;
2NaOH + Cl2 ¡ NaClO + NaCl + H2O
Çamaşır suları özellikle mikrop öldürücü
olarak kullanılmaktadır.
Palme Yayıncılık
KİMYA HER YERDE
�
�
Mandıralarda, su sağlayan ünitelerde, ev işlerinde mikrop öldürücü olarak kullanılır. Ayrıca birinci dünya savaşında yaraların tedavisinde de kullanılmıştır.
Çamaşır suyu
�
�
Çamaşır suları, klorlu çamaşır suyu ve oksijenli çamaşır suyu olmak üzere iki çeşittir.
�
Genel olarak çamaşır suları kolay bozunurlar. Sıcaklık, metal iyonları, çözeltinin pH
değeri, ışık gibi etkenler çamaşır suyunun bozulmasına neden olur.
Klorlu çamaşır suyu NaClO'nun % 5'lik sulu çözeltisidir. Ağartıcı etkisi vardır. Oksijenli
çamaşır sularında ise sodyum perborat monohidrat (NaBO3 . H2O) bulunur. Oksijenli
çamaşır sularının ağartma özelliği yoktur. Bu nedenle renkli çamaşırlarda da kullanılır.
UYARI
Çamaşır suyu asla amonyak içeren temizleyicilerle ya da tuz ruhu gibi asidik temizleyicilerle birlikte kullanılmamalı, çıplak elle temastan kaçınılmalı, buharı uzun süre solunmamalıdır.
Hijyen Amacıyla Kullanılan Temizlik Maddeleri
Bulunduğumuz ortamların ya da yediğimiz gıdaların fazla miktarda zararlı mikroorganizma içermesi durumunda gıda zehirlenmeleri ve çeşitli enfeksiyonlar oluşabilmektedir.
Bu nedenle yaşadığımız ve çalıştığımız ortamların, gıdalarımızın ve üretildikleri ortamların
hastalık yapıcı mikroorganizmalardan arındırılması gerekir.
Temizlik malzemeleri kuvvetli baz ya da asit özellik taşır. Kireç çözücüler HCI, tuvalet
temizleyiciler HCI, H2SO4, yağ çözücüler NaOH, lavabo açıcılar ise NaOH ve KOH içerir.
Çamaşır suyu kirlenen beyaz çamaşırları
beyazlatır.
234
UV ışınları dezenfeksiyon ve steril amacı ile kullanılabilir. Dezenfeksiyon zararlı mikroorganizmaların inaktif edilmesi, sterilizasyon ise mikroorganizmalardan arındırma işlemidir.
UV ışınları genellikle ortam havası ve yüzeylerin dezenfeksiyonunda, suyun ve cerrahi aletlerin sterilizasyonunda kullanılır. İnsan üzerinde olumsuz etkiye sahip olması ise başlıca
dezavantajdır.
Soru
ÜNİTE - 4
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
Çamaşır sodasının formülü Na2CO3'tür.
Na2CO3 + H2O S NaOH + NaHCO3
tepkimesine göre baziktir. Suda çözündüğünde Ca2+ ve Mg2+
iyonlarını MgCO3 ve CaCO3 halinde çöktürerek sertliği giderir.
C) I ve III
Yanıt D
E) I, II ve III
Çamaşır suyu ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi
yanlıştır?
A)
Kimyasal adı sodyum hipoklorittir.
B)
Sulu çözeltisi sıcaklıktan ve ışıktan etkilenmez.
C)
Ağartıcı (renk giderici) etkisi vardır.
D)
Oksitleyici bir maddedir.
E)
Dezenfektan etkisi vardır.
Yanıt B
I.
Çamaşır sodası temizlik malzemesi olarak kullanılır.
II.
Çamaşır suyu asitler ile birlikte kullanılmamalıdır.
III. Çamaşır suyu ev işlerinde mikrop öldürücü olarak kullanılır.
IV.
Bir çamaşırın renginin solması fiziksel bir olaydır.
Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y) ile
değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde
edilir?
A) Y, D, D, Y
B) D, Y, D, Y
D) Y, Y, D, D
I.
Ortam havasının dezenfeksiyonu
II.
Suyun sterilizasyonu
III.
Ev temizliği
C) D, D, D, Y
E) D, D, Y, Y
Yanıt C
Yukarıdakilerden hangileri UV ile sterilizasyonun kullanım
alanlarındandır?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt B
235
KİMYA HER YERDE
Çamaşır sodası ile ilgili;
I. Kimyasal formülü NaOCI’dir.
II. Sulu çözeltisi baziktir.
III. Suda çözündüğünde suyun sertliği azalır.
yargılarından hangileri doğrudur?
ÜNİTE - 4
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
1.
4.
Aşağıdakilerden hangisi pastörizasyon ve UHT yöntemi
arasındaki farklardandır?
Deterjanların temel bileşenleri ile ilgili;
KİMYA HER YERDE
I. Yüzey aktif maddeler yapısal bileşenlerdir.
II. Köpük düzenleyiciler temizlik işi ile ilgilidirler.
III. Ağartıcılar katkı maddelerindendir.
A) Uygulama sıcaklığı ve dayanma süresi
B) Isıl işlem kullanma
yargılarından hangileri doğrudur?
C) Faydalı bakterilere, enzim ve vitaminlere zarar verme
A) Yalnız I
D) Süte uygulanabilme
5.
Ya€
asitlerinin sodyum
tuzlar› beyaz sabun,
potasyum tuzlar› ise
arap sabunudur.
Sabunlar do€al
yollardan elde
edilirken, deterjanlar
sentetiktir.
Yukarıda verilen maddelerden hangilerinin temizleme
özelliği vardır?
B) I ve II
E) I, II ve III
Aşağıda bazı öğrencilerin sabun ve deterjan ile ilgili aralarında geçen konuşmalar verilmiştir.
I. Sabun
II. Çamaşır Sodası
III. Deterjan
A) Yalnız II
C) II ve III
D) I ve III
E) Gıda sanayinde kullanım sıklığı
2.
B) I ve II
C) I ve III
Tuncay
E) I, II ve III
Seda
Palme Yayıncılık
D) II ve III
Sabun ve deterjan
ya€› temizleme
özelli€i gösterir.
3.
NaOCl sulu çözeltisi
çamaşır suyudur.
Nil
Buna göre, hangi öğrencilerin söyledikleri doğrudur?
1
Çamaşır suyu,
çamaşırları
ağatma işlevinde
kullanılır.
Temizlik
malzemeleri
5
4
2
Yağ asitlerinin
NaOH veya KOH
çözeltilerine
sabun denir.
Sabunların suda
çözünmeyen
kısmına köpük
düzenleyiciler
denir.
D) Seda ve Nil
C) 3
D) 4
X: CH3 – (CH2)12 – C6H5 – SO2ONa
Y: CH3 – (CH2)12 – COONa
Yukarıdaki X ve Y maddeleri ile ilgili;
Buna göre, bu kutucuklarda yazılan bilgilerden hangisi
yanlıştır?
236
C) Tuncay ve Seda
E) Tuncay, Seda ve Nil
6.
Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda temizlik malzemeleri ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir.
B) 2
B) Yalnız Nil
3
Beyaz sabun, yağ
asitlerinin NaOH
ile tepkimesinden
oluşur.
A) 1
A) Yalnız Tuncay
E) 5
I. X, deterjandır.
II. Y, sabundur.
III. X ve Y tuzdur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) II ve III
C) I ve II
E) I, II ve III
Soru
4.
Yüzey aktif maddeler deterjanların yapısal bileşenlerindendir. Köpük düzenleyiciler temizleme işi ile ilgili olmayıp, köpük oluşumu ve kalıcılığı ile ilgilidir. Ağartıcılar yapısal maddelere katkı sağlarlar.
Yanıt D
2.
Sabun, çamaşır sodası ve deterjan maddeleri temizleme
özelliğine sahiptir.
Yanıt E
5.
I. Sabunlar bitkisel ve hayvansal kaynaklı olduğundan
doğal yollardan elde edilir. Deterjanlar ise petrol türevlerinden elde edilir. Sentetiktir.
II. Yağ asitlerinin Na tuzları beyaz sabun, K tuzları ise arap
sabunudur.
III. Sabun ve deterjanın ikisi de yağı temizleme özelliği gösterir.
Yanıt E
3.
Sabunların suda çözünmeyen kısmı apolar (hidrofob) uçtur.
Köpük düzenleyici değildir.
Yanıt C
Palme Yayıncılık
UHT yönteminde uygulama sıcaklığı ve sütün dayanma süresi daha fazladır.
Yanıt A
6.
X: CH3 – (CH2)12
OSO2- Na+
Y: CH3 – (CH2)12 – COONa
X benzen halkası içerdiğinden deterjandır. Y ise sabundur.
Sabun ve deterjanlar birer tuzdur.
Yanıt E
237
KİMYA HER YERDE
1.
ÜNİTE - 4
ÇÖZÜMLER
ÜNİTE - 4
KİMYA HER YERDE
1.
Hazır gıdanın raf ömrü uzadıkça kalitesi artar.
1.
Hazırlanması ve tüketilmesi kolay olan, katkı maddesi
içeren besinlere .................................. denir.
2.
Pastörize süt ile UHT süt aynı maddelerdir.
2.
Gıdaların mikroorganizmalar tarafından bozulmasını önlemek ve ömürlerini uzatmak için kullanılan katkı
maddeleri .................................. lar olarak sınıflandırılır.
3.
Hazır gıdalara şeker tadı vermek amacıyla aspartam
3.
.................................. yöntemi uzun ömürlü sütleri
elde etmek için kullanılan bir yöntemdir.
4.
Katkı maddesinin kimyasal adı yerine kullanılan tanıcı
işaret .................................. harfi ile belirlenir.
5.
C17H35COOK bileşiğinin yaygın adı .............................
..... dur.
6.
Sabunlar .................................. ve yumuşak sabunlar
olarak sınıflandırılırlar.
7.
Oda gibi ortamların ışınlar ile sterilizasyonunda ...........
....................... ışınlar kullanılmalıdır.
8.
Yağ asidinin sodyum tuzunun genel adı ......................
............ sabundur.
9.
Yağların bazik ortamda hidrolizlenmesi sonucu oluşan
karboksilli asidin sodyum ya da potasyum tuzlarına ...
............................... denir.
10.
Çamaşır suyu, deterjan ve sabundan ..........................
........ tanesi ağartıcı olarak kullanılır.
kullanılır.
4.
Bir gıdanın içindeki mikrobiyal maddelerin artması gıdanın değerini artırır.
5.
Hayvansal ya da bitkisel kaynaklı yağlar, sabun ve deterjanların ana bileşenlerindendir.
6.
Çamaşır sodası suya sertlik veren iyonları çöktürerek
suyun sertliğini azaltır.
7.
Sabun ve deterjanlar yüzey aktif maddelerdir.
8.
Sabunun sulu çözeltisi asit özelliği gösterir.
9.
Yüzey aktif maddeler suda ve yağda çözünürler.
10. Sabun molekülü hidrofil ve hidrofob uç içerir.
238
1. Y
2. Y 3. D
4. Y 5. Y 6. D 7. D 8. Y 9. D 10. D
Soru
1. hazır gıda 2. koruyucu 3. UHT 4. E 5. arap sabunu
6. sert 7. UV
8. sert 9. sabun 10. bir
1.
Katkı Maddesi Türü
I. Koruyucular
III. Boyalar
CH3
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
COO– Na+
Yukarıda verilen bileşik ile ilgili aşağıdaki soruları yanıtlayınız.
a) Apolar grup (hidrofob) hangisidir?
b) Polar uç (hidrofil) hangisidir?
c) Hangi molekülün yapısını gösterir?
Hazır gıdalarda kullanılan katkı maddelerinden kaç tanesinin
işlevi yanlış verilmiştir?
d) Kuyruk kısmı hangisidir?
e) Baş kısmı hangisidir?
1
I. Yağ asitlerinin sodyum tuzlarına ...................................
sabun denir.
II. Sabun ve deterjan moleküllerinin suda çözünmeyen hidrokarbon kısmına ....................denir.
III. Sabun ve deterjan moleküllerinin tuz yapısında bulunan
baz kısmına ....................denir.
IV. Petrol türevlerinden elde edilen, temizleme özelliği
olan toz, sıvı ve krem durumundaki kimyasal maddeler....................................... ‘dır.
V. Yağların bazik ortamda hidrolizlenmesi sonucu oluşan
uzun zincirli karboksilli asitlerin sodyum ve potasyum
tuzlarına ....................denir.
a. X, b. Y, c. Sabun, d. X, e. Y
Palme Yayıncılık
2.
5.
CH2
CH2
Yukarıda verilen cümlelerde boş bırakılan yerlere gelmesi
gereken kelimeler nelerdir?
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
Kireç çözücüler
Yağ çözücüler
Lavabo açıcılar
Tuvalet temizleyiciler
Çamaşır suyu
Bulaşık deterjanı
6
CH2
3C17H35
OH
COONa + CH
C17H35
OH
CH2
OH
Bu olayın adı nedir?
Sabunlaşma
6.
Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesi evlerimizde hijyen
amacıyla kullandığımız temizlik malzemeleri içerisinde yer alır?
COO
C17H35
C17H35 + 3 NaOH
Yukarıda yağların bazik ortamda hidrolize uğrayıp uzun zincirli (C12 - C18) karboksilli asitlerin sodyum (Na) veya potasyum (K) tuzlarına dönüşmesi olayı verilmiştir.
I. beyaz, II. kuyruk (apolar uç),
III. baş (polar uç), IV. deterjan, V. sabun
3.
COO
COO
CH
I.
II.
III.
IV.
V.
Klorlu ve oksijenli olmak üzere iki türü vardır.
NaOH ile CI2'nin tepkime ürünüdür.
NaCIO3 formülü ile sembolize edilir.
Apolar ucu ile kirleri temizler.
Yağ sökücü etkisi yoktur.
Yukarıdakilerden kaç tanesi çamaşır suyu için yanlıştır?
2
239
KİMYA HER YERDE
II. Emülsiyonlaştırıcılar
4.
İşlevi
Bakterilerin çoğalmasının önlenmesi
İnce parçacıkların
diğer madde içerisinde dağılmasını
sağlama
Meyvelerin çürümesine neden olan
kimyasal reaksiyonların önlenmesi
ÜNİTE - 4
AÇIK UÇLU SORULAR
1.
4.
Hazır gıdalarda kullanılan katkı maddeleri ile ilgili;
Potasyum bromat ekmek yapımında ve unlu mamüllerde
hacmi artırmak ve ekmeğin rengini beyazlatmak amacıyla
kullanılan bir katkı maddesidir.
KİMYA HER YERDE
I. Tek başına gıda değillerdir.
II. Sadece üretim aşamasında kullanılırlar.
III. Gıdanın kimyasal yapısını değiştirmezler.
Buna göre, günlük hayatın vazgeçilmezi olan ekmeği
alırken aşağıdakilerden hangisine dikkat edilmelidir?
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) Yalnız III
A) Ekmeği bayatlamadan tüketmek
E) II ve III
B) Ekmeği yemeklerle birlikte tüketmek
C) Beyaz ekmekten uzak durmak
D) Ekmek poşetinin üzerinde "Katkı maddesi içermez" uyarısını görmeden ekmeği satın almamak
E) Ekmek tüketmeyi terk etmek
2.
Tuğba; öğretmenin sorduğu hazır gıdalar ile ilgili;
I. Pastörizasyon yönteminde sütün içindeki tüm mikroorganizmalar ölür.
II. UHT sütün raf ömrü, pastörize sütten daha uzundur.
III. Pastörize sütün besin değeri UHT süte oranla daha yüksektir.
IV. Hazır gıdalar, doğal gıdalardır.
V. Kent nüfusunun artması hazır gıdalara olan gereksinimi
artırmıştır.
cümlelerini sıralıyor.
Buna göre, Tuğba’nın yazdığı cümlelerden kaç tanesi
doğrudur?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
5.
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 4
TEST – 1
I. Gıdaların görünüşünü iyileştirmek
II. Gıdanın lezzet yapısını iyileştirmek
III. Üründe mikrobiyal gelişmeleri artırmak
Yukarıdakilerden hangileri gıda katkı maddelerinin kullanım amaçlarındandır?
A) Yalnız III
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
E) 5
6.
I
Hamburger
3.
B) D, D, Y, Y
D) Y, Y, D, D
240
Buna göre, bu örneklerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız III
B) I ve II
D) II ve III
E) D, Y, Y, D
2. C
3. B
Meyveli yoğurt
Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda hazır
gıdalar ile ilgili bazı örnekler verilmiştir.
C) Y, D, Y, Y
1. A
Hazır
gıdalar
Kraker
Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y)
ile değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde edilir?
A) Y, D, Y, D
II
III
I. Hazır gıdalarda kullanılan katkı maddeleri gıdanın besin
değerini korumak amacı ile kullanılır.
II. Hazır gıdalarda kullanılan katkı maddeleri kimyasal maddelerdir.
III. Hazır gıdalar koruyucu madde içermezler.
IV. Hazır gıdalar ile yapılan beslenme sağlıklıdır.
4. D
5. B
6. E
C) I ve III
E) I, II ve III
Soru
CH3
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
CH2
10.
O – SO3Na
Çamafl›r suyu, kapal›
yerlerde uzun süre
solunmamal›d›r.
CH2
1. kısım
2. kısım
D
Deterjanlar,
sert sularda
Mg+2 iyonlar›n›
çöktürür.
A) Yüzey aktif maddedir.
B) Birinci kısım apolar uçtur.
D
C) İkinci kısım suda çözünür.
D) Kir ile ikinci kısım etkileşir.
D
1
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve III
D) II ve III
C) I ve II
D
Çamafl›r suyu,
renk giderici
(a€art›c›) olarak
kullan›l›r.
Y
D
2
3
Deterjan ile
Deterjanlar›n
sabunlar›n
molekül yap›lar› kiri temizlemesi
fizikseldir.
birbirine benzer.
Y
D
4
Y
Y
5
D
6
7
Y
8
Yukarıda birbiri ile bağlantılı cümlelerin doğru (D) ya da
yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili yönde ilerlendiğinde hangi çıkış noktasından çıkılır?
Palme Yayıncılık
I. Sulu çözeltileri elde kayganlık hissi uyandırırlar.
II. Yağda ve suda çözünen uçları vardır.
III. Sert sularda iyi çözünürler.
Çamafl›r suyu ev ve
iflyerlerinde mikrop öldürücü
olarak kullan›l›r.
Y
Çamafl›r
suyunun
tamam›
oksitleyicidir.
E) İkinci kısım baş, birinci kısım kuyruktur.
Yağ asitlerinin NaOH ile tepkimesinden elde edilen tuzlar ile ilgili;
Y
A) 2
11.
E) I, II ve III
B) 3
C) 5
D) 7
E) 8
I. C17H35COONa
II. C17H35COOK
III. C12H23
SO3Na
Yukarıdaki bileşiklerden hangilerinin temizleme gücü
suların yumuşak ya da sert olma özelliğine bağlı değildir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
9.
I.
II.
III.
IV.
V.
Sabunlar her suda çözünemez. (D) (Y)
Sabunlar sert sularda çökelek oluşturur. (D) (Y)
Sabunun kimyasal yapısı çamaşır suyuna benzer. (D) (Y)
Sabun molekülünün kuyruk kısmı apolardır. (D) (Y)
Deterjanlar yağ lekelerini sökemez. (D) (Y)
A) Beyaz sabun
B) Çamaşır sodası
Buna göre, bu cümleleri okuyan bir öğrenci kaç tanesini
yanlış (Y) olarak işaretler?
D) Gliserin
B) 2
C) 3
D) 4
7. D
8. C
C) Deterjan
E) Arap sabunu
E) 5
9. B
10. B
E) II ve III
12. Aşağıdakilerden hangisi temizlik malzemesi olarak kullanılmaz?
Yukarıda her cümlenin sonunda doğru (D) ve yanlış (Y) sembolleri bulunmaktadır.
A) 1
C) Yalnız III
11. C
12. D
241
KİMYA HER YERDE
Yukarıda formülü verilen temizlik malzemesi ile ilgili
aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
8.
ÜNİTE - 4
7.
POLİMERLER, KOZMETİKLER, İLAÇLAR, KIRTASİYE MALZEMELERİ
POLİMERLER
ÜNİTE - 4
Çok sayıda küçük moleküllerin uzun bir zincir şeklinde birleşmesiyle büyük moleküller
oluşturması olayına polimerleşme, oluşan büyük moleküllere de polimer, bu tepkimeye de
polimerleşme tepkimesi denir.
Polimer molekülü içerisinde tekrarlanan küçük ve basit kimyasal birime mer (tekrarlanan
birim) polimeri elde etmek için başlangıçta kullanılan küçük moleküle monomer denir. Monomer moleküllerde karbon atomları arasında ikili (=) ya da üçlü (K) bağlar bulunmaktadır.
Çok sayıda monomerin birleşmesi sonucunda oluşan büyük yapılara polimer, monomerin
polimere dönüşmesi olayına da polimerleşme denir.
Y
Y
X=X
Y
+
Y
Y
X=X
Y
Y
Y
Y
Y
Y
Y
Y
+ ...... ¡ –X – X – X – X –
¡ —X – X —
Y
Y
Y
Y
Y
Y
Y n
Polimerleşme olayının çizgi-maket modeli
nM ¡ –[ M –] n
Monomer M'dir. Mer ise –[ M –] 'dir.
�
�
�
�
Monomer + monomer= dimer
Monomer + monomer + monomer = trimer
Monomer + monomer + monomer + monomer= tetramer
n[monomer]= polimer (n > 1000)
En az, bin monomerin birbirine bağlanmasıyla oluşan maddeler polimer olarak adlandırılır. Polimerler doğal ve yapay olabilirler. Doğal polimerlere, karbonhidratlar, ipek, enzimler;
yapay (sentetik) polimerlere, naylon, kauçuk, teflon, PVC, polietilen örnek olarak verilebilir.
Bazı Polimer Çeşitleri
Polietilen filminin üretimi
Monomer
Palme Yayıncılık
KİMYA HER YERDE
Araba lastikleri polimer maddelerden üretilmektedir.
H
Polimeri
H
C=C
H
H
Etilen
H
H
C=C
H
Cl
Vinil klorür
(kloretilen, kloreten)
F
F
C=C
F
Tetrafloretilen
(Tetrafloreten)
H
H
C=C
O
H
Stiren
(Fenileten)
nn
HH
CC
HH
—C – C —
n
H H
Polietilen
H
H
—C – C—
n
H
Cl
Polivinil klorür (PVC)
(Polikloretilen)
F
F
F F n
Politetrafloretilen
(Politetrafloreten)
(TEFLON)
H
H
—C – C —
n
H O
CN
CN
Günlük hayatımızda elektrik kablolarının yalıtımında, kapı, pencere yapımında, çatı ve yer kaplamasında ve atık su borularının
yapımında kullanılır.
Yapışmaz tava ve tencere yapımında, otomobil ve uçak sanayinde kullanılır.
Çatı kaplamacılığında, çiçek saksılarının yapımında, ambalaj sanayinde kullanılır.
Polistiren (PS)
HH HH
CC CC
CC
Kullanım alanı
Kolay
şekillendirilebildiğinden
günlük hayatta ambalaj malzemesi, poşet ve torba yapımında
telefon kablolarının yapımında
kullanılır. Ayrıca plastik olduğu
için elektriği iletmez.
H
—C – C —
F
HH
H
HH CN
CN nn
Günlük hayatta halı dokumacılığında ve örgülü giyim eşyalarının
yapımında kullanılan ve yaygın
adı orlon olan maddedir.
Poşetler polietilenlere örnektir.
Akrilonitril
Akrilonitril
242
Poliakrilonitril
Poliakrilonitril
(PAN)(PAN)
(ORLON)
(Orlon)
Soru
ÜNİTE - 4
Polimerleşme olayı ile ilgili;
I.
Polimeri oluşturan başlangıç maddesine monomer denir.
Polimeri oluşturan başlangıç maddesine monomer denir.
II.
Polimer içinde tekrarlanan en küçük birime mer denir.
II.
Polimer içinde tekrarlanan birime mer denir.
III.
III.
Polimer, monomerinin kimyasal özelliklerini gösterir.
Monomerler kimyasal değişimle polimere dönüştüğünden kimyasal özellikleri farklıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) Yalnız III
E) I, II ve III
Yanıt D
Propilenin polimerleşme tepkimesi,
H
n
H
C = C
H
şeklindedir.
H
H
—C—C —
CH3
H
CH3 n
Buna göre,
I.
CH2 = CH – CH3 bileşiği monomerdir.
II.
Monomer bir alkendir.
III.
Monomerin bir tane molekülünde altı tane bağ vardır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Yanıt B
Aşağıdakilerden hangisi plastik boru, pencere ve kapı yapımında kullanılan PVC’nin yapısını göstermektedir?
A)
H
H
—C—C—
H
H
H
B)
H
F
F
F
—C—C—
H
n
n
H
n
H
E)
—C—C—
F
H
H
C)
—C—C—
n
D)
Cl
— C = C—
Cl
F
Yanıt B
n
243
KİMYA HER YERDE
I.
ÜNİTE - 4
Doğal ve Yapay Kauçuk: İzopren molekülünün polimerleşmesi ile oluşur. Doğal kauçuk
fazla esnek olmayan, sıcakta yapışkan, soğukta ise kırılgan yapıya sahiptir. Bu nedenle
kullanım alanı sınırlıdır.
H
CH3
n CH2 = C – C = C
KİMYA HER YERDE
H
H
H
H
H
H
n
Poliizopren
H
H
n C = C –C = C
H
H
H
1,3–bütadien
H
H H
Na –
¡ C–C=C–C —
H
H
H
n
BuNa kauçuğu
Sentetik kauçuk, petrolden elde edilen bütadienin polimerleştirilmesinden elde edilir.
Sentetik kauçuk otomobil lastikleri, su ve yağ hortumları, ses yalıtımları, balonlar, araç tamponları, ameliyat ve temizlik eldivenlerinde kullanılır.
� Polietilen teraftalat (PET) meşrubat, yiyecek ve içecek kapları, sentetik fiber gibi kullanım alanlarına sahiptir.
Palme Yayıncılık
Teflon tavaların yapımında tetrafloretilen
maddesi kullanılmaktadır.
H
H
¡ – C–C=C–C —
İzopren
Yapay kauçuk ayakkabı tabanlarında
kullanılmaktadır.
CH3
�
Kevlar, zırh, sağlam halat yapımı ve yanmayan koruyucu giysi yapımında kullanılmaktadır.
�
Akrilik elyaflar giyim, ev tekstili ürünlerinde, araba tavanı, branda yapımında, inşaatlarda dolgu maddesi olarak kullanılır.
Aşağıdaki polimerlerden hangisinin kullanım alanı yanlış verilmiştir?
Polimer
Kullanım alanı
A) PE
Mutfakta pişirme kabı
B) PS
Çatı kaplamacılığı
C) Kevlar
Sağlam halat yapımı
D) PVC
Pencere çerçeveleri
E) PET
İçecek kapları
PE: Polietilen olup pişirme kabı olarak
kullanılmaz.
Polistiren (PS) bileşiği ile ilgili;
I. Doğal polimerdir.
II. Çatı kaplamacılığında ve çiçek saksılarının yapımında kullanılır.
III. Monomeri stirendir.
yargılarından hangileri yanlıştır?
Polistiren, stirenin polimerleşmesi ile
oluşan yapay polimerdir. Polistiren, çatı
kaplamacılığında ve çiçek saksılarının
yapımında kullanılır.
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve III
Yanıt A
C) I ve II
Yanıt A
E) II ve III
Günlük hayatta ambalaj malzemesi, poşet
ve torba yapımında, telefon kablolarının
yapımında kullanılan bir polimerdir. Monomerinin adı da etilen olan bu polimer
Polietilen, kolay şekillendirilebildiğinden
günlük hayatta ambalaj malzemesi, poşet ve torba yapımında, telefon kablolarının yapımında kullanılır.
aşağıdakilerden hangisidir?
Giysilerin yapımında kullanılan orlon,
akrilonitrilin polimerleşmesi ile elde edilmektedir.
244
A) PVC
B) Polietilen
C) Polistiren
D) Politetrafloreten
Yanıt B
E) Polikloretilen
Soru
ÜNİTE - 4
Yapışmaztava,saklamakabıvepencereyapımı,çatıkaplamavb.polimerlerinkullanımalanlarındandır.
II. Saklamakabıyapımı
III. Kapı,pencereyapımı
IV. Çimentoyapımı
V. Çatıkaplama
Yukarıda verilenlerden kaç tanesi polimer kullanım alanlarındandır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Yanıt D
CH2 = CH2 molekülü ile ilgili;
I. Monomerolarakkullanılır.
II. Mer’i
H
H
—C—C—
H
H
şeklindedir.
III. Polimerleşincepolietilenoluşur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A)YalnızII
B)IveII
D)IIveIII H
H
Yanıt E
E)I,IIveIII
H
n C = C
H
C)IveIII
H
—C—C—
H
Cl
Cl
n
Polivinil klorür
Vinil klorür
tepkimesi ile ilgili;
I. Monomerikilibağiçerir.
II. Oluşanürün,reaktifegöredahasertvedayanıklıdır.
III. Ürünfarklıtürmonomerlerintekrarındanoluşmuştur.
yargılarından hangileri yanlıştır?
A)YalnızI
D)IveIII
B)YalnızII C)YalnızIII
Yanıt C
E)IIveIII
245
KİMYA HER YERDE
I. Yapışmaztavayapımı
Polimerlerin Geri Dönüşümlerinin Önemi
ÜNİTE - 4
Kullanım dışı kalan polimerlerin tekrar kullanıma kazandırılması günümüzde büyük bir
öneme sahiptir. Doğal kaynakların hızla yok olması, doğanın kirlenmesi ve yaşam üzerindeki
olumsuz etkilerin belirginleşmesi sonucunda çevre ile ilgili kaygılar artmıştır. Polimerlerin
geri dönüşümlerinin başlıca avantajları,
� Dönüşümleri bazen yüzyıllar alan polimerlerin çevreyi kirletmelerinin önlenmesi
� Çoğu petrol türevi olan polimerleri sıfırdan üretmek yerine dönüşümleri ile enerji tasarrufunun sağlanması
� Hammadde ihtiyacının azalması
� Nüfus artışı ile tüketim arasındaki dengeyi korumak
olarak sıralanabilir.
Çevre faktörü dikkate alınmadan gerçekleştirilen endüstriyel gelişmeler, özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde büyük olumsuzlukların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Polimer üretiminin yüksek rakamlara ulaşması ile polimer atık problemine, çöp merkezlerine uygun depolama, geri kazanım ve yakma gibi yöntemlerle çözüm aranmaktadır.
Polimerler inşaattan elektrik/elektronik sektörüne, mobilya ve otomobilden tarım sektörüne
kadar çok geniş bir kullanım alanına sahiptir. Bu nedenle özellikle katı polimer atıklar için
işlenme yöntemleri geliştirilmektedir. Kontrollü şekilde yakma, toprağa gömme ya da geri
dönüşüm bu yöntemlerdendir. Polimerlerin geri dönüşüm süreçlerinde oldukça önemli olan
geri dönüşüm sembolleri kullanılır:
KİMYA HER YERDE
Dağcılık araçları polimerlerden yapılır.
Polimerin
Uluslar
arası kodu
1
Polimerin
adı
Polimerin
özelliği
Kullanım
alanları
Polietilen tereftalat
Saydam ve tok.
Elyaf olarak da
kullanılabilir.
Yüksek yoğunluklu
polietilen
Beyaz/siyah
renkli, en sık
kullanılan plastik
Plastikleştirici
içermeyen
polivinilklorür
(UPVC)
Plastikleştirici
içeren
polivinilklorür
(PPVC)
Alçak yoğunluklu
polietilen (AYPE)
Sert, saydam
olabilir.
Gazlı içecekler ve maden
suyu şişeleri, uyku
tulumları ve yastıklar için
dolgu
Alışveriş ve derin
dondurucu poşetleri,
süt, şampuan ve temizlik
şişeleri
Su, zeytinyağı, meyve
suyu şişeleri, boru ve
boru parçaları
Yumuşak,
esnek, plastik
Polipropilen (PP)
Sert ve esnek
Polistiren (PS)
Kırılgan, saydam
ve camsı
Köpük polistiren
(EPS)
Köpürtülebilen,
hafif, esnek, ısı
yalıtan
Diğer
Akrilikler ve naylonlar dahil diğer plastikleri kapsar.
PETE
Palme Yayıncılık
2
HDPE
3
PVC
Polistiren ısı yalıtımında kullanılır.
4
Esnek, elastik,
saydam
LDPE
5
PP
6
PS
7
Sulama hortumu,
ayakkabı ve ayakkabı
tabanı, kan ve serum
torbaları
Çeşitli şişe ve kapların
kapakları, alışveriş
torbaları, sanayi torbaları,
film ve örtüler
Dondurma kapları,
ambalaj kutuları, örgülü
sebze-meyve torbaları
Yoğurt kapları, plastik
kaplar, saydam/saydam
olmayan bardak
Sıcak içecek kapları,
paketleme malzemesi,
oyuncak malzeme
Geri kazanılan
polimerin kullanım
alanları
Deterjan şişeleri,
saydam filmler, halı
elyafı
Deterjan şişeleri, taşıma
kasaları, mobil çöp
bidonları
Deterjan şişesi, yer
karosu, boru ve boru
parçaları
Endüstriyel yer
kaplamaları
Çöp torbaları, inşaat
örtüleri, fidan ve fidanlık
kap ve torbaları
Çöp ve kompost
bidonları, kara yolları
işaret araç ve gereçleri
Elbise askı ve kancaları,
ofis araç ve gereçleri,
CD kutuları
OTHER
PET ve diğer plastiklerden değişik kaplar
yapılır.
246
Polimerlerin geri dönüşümlerine ait işlem basamakları;
� Polimer atıkların toplanması
� Preslenip yoğunlaştırılması
� Sınıflandırılarak işlenmeleri
şeklindedir.
Uygun yöntemlerle toplanan polimerlerin sınıflandırılmasının amacı polimeri mümkün
olduğunca saf olarak elde etmektir. Sınıflandırma işleminin elle yapılması, ekonomik olmaması, toplama işlemini yapanların zararlı kimyasallarla etkileşmesi, birbirine çok benzeyen
malzemelerin (PET ve PVC gibi) birbirine karıştırılması gibi olumsuzluklara sahiptir.
Soru
ÜNİTE - 4
Geri dönüşüm sembolü
1
1
PETE
şeklinde olan polimer ile ilgili;
I. Polietilen tereftalat olarak adlandırılır.
II. Gazlı içeceklerin şişelerinde kullanılır.
III. Geri dönüşümü gerçekleşmez.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
şeklinde olan polimer, polietilen tereftalattır. Kısa adı PETE’dir.
Gazlı içeceklerin şişelerinin imalatında kullanılır.
Yanıt B
I
III
Atık polimerlerin geriye
dönüşümü olabilir.
Isıya dayanıklı
malzemelerdir.
Polimerler
II
Doğada kirliliğe
sebep olurlar.
Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda polimerler
ile ilgili bilgiler verilmiştir.
Buna göre, bu kutucuklarda yazılan bilgilerden hangileri
doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
Yanıt C
Aşağıdakilerden hangisi polimerlerin geri dönüşümlerinin
avantajlarından değildir?
A) Çevre kirliliğinin azaltılması
B) Hammadde ihtiyacının azalması
C) Enerji tasarrufu sağlaması
D) Geri dönüşüm ile üretilen tüm ürünlerin sağlıklı olması
E) Nüfus artışı ile tüketim arasında dengeyi korumak
Yanıt D
247
KİMYA HER YERDE
Uluslararası sembolü,
Kozmetik Malzemeler
ÜNİTE - 4
Kozmetik genel manada vücudun temizlenmesi, görünümün güzelleştirilmesi, çekiciliğin artırılması amacıyla kullanılan
ürün ve maddelerdir.
KİMYA HER YERDE
Sabunlar, pudralar, şampuanlar, makyaj malzemeleri, parfüm ve deodorantlar sıkça kullanılan kozmetiklerdir. Saça renk
vermek için kullanılan boyalar ve şekillendirmede kullanılan jöleler de yaygın kozmetiklerdendir.
Parfüm
Saç boyası
Kozmetik ürünlerden saç spreyleri, parfümler ve pudralar
solunum yoluyla, rujlar ve sprey tarzında kullanılan bazı parfümler yutularak, göz çevresi kremleri, saç boyaları ve kremlerde deriden vücuda girer. Alerjilere neden olan maddelerin
önemli bir kısmını da kozmetikler oluşturur. Alerji, tahriş veya
temas yoluyla meydana gelen cilt hastalıkları kozmetikler arasında parfümler, saç boyaları, saç jöleleri, güneş kremleri kaynaklı olabilmektedir. Kozmetik uzmanları kan ve lenf sistemlerinde, bağışıklık sistemi kanseri ve lösemi gibi türlerde artış
Ruj
tespit etmişlerdir. Özellikle saç boyalarının bu konuda ağırlıklı
bir yeri vardır. Ayrıca saç jölesinin uzun süre saçta bırakılması saç derisinde ağrı oluşması
ve ciltte alerji gibi etkiler yapar.
Saç jölesi
Palme Yayıncılık
Kozmetik Malzemelerin Başlıca Bileşenleri ile İşlevleri
Kozmetik malzemelerin başlıca bileşenleri boyalar, nemlendiriciler, parfüm bileşenleri,
çözücüler, anti-mikrobiyal maddelerdir.
Boyalar: Organik, anorganik ve sentetik türleri vardır. Alüminyum oksit, baryum sülfat,
karmen, antikinon, ksanten, klorofil bakır kompleksi vb.
Nemlendiriciler: Havadaki nemi tutarak derinin nemini korumak için kullanılırlar. Aynı
zamanda deriden su kaybı hızını da kontrol ederler. Kalsiyum klorür, gliserol, sorbitol, propilen glikol, heksilen vb.
Parfüm Bileşenleri: Güzel, hoş bir koku elde etmek için bir çok maddenin karıştırılmasıyla hazırlanan maddelerdir. Genellikle alkol esaslı koku bileşenleri kullanılır.
Çözücüler: Organik, anorganik ve sentetik türleri vardır. Alkol, aseton, lesitin vb.
Anti-mikrobiyal Maddeler: Kozmetik ürünlerde mikroorganizmaların üremesini engelleyen maddelerdir. Alkoller (Lauril alkol, stearil alkol gibi), bitki yağları (hindistan cevizi yağı,
zeytinyağı gibi), yağ asitleri (palmitik asit, laurik asit gibi) vb.
Aşağıda verilen maddelerden hangisi
uçucu kozmetik ürünlerden değildir?
A) Parfüm
Kozmetik bir malzeme olan rujun yağ
oranı yüksek olduğundan deride kalıcıdır
ve sürülerek kullanılır.
B) Saç spreyi
C) Ruj
D) Traş losyonu
E) Deodorant
Yanıt C
Nemlendirici krem
248
Soru
ÜNİTE - 4
A)
Doğal ya da yapay olabilirler.
B)
Aşırı kullanımları sağlık problemi oluşturur.
C)
Yalnız güzel görünmek için kullanılırlar.
D)
Hayvansal ya da bitkisel kaynaklı olabilirler.
E)
Parfüm ya da losyon şeklinde olabilirler.
Kozmetik ürünler güzel görünmenin yanında dış etkenlerden
korunmak, kötü kokuları gidermek gibi birçok amaçla kullanılırlar.
Yanıt C
I.
Deri yapısına uygun seçimler yapmak
II.
İçeriğindeki kimyasalları araştırmak
III.
Güneş ışığı ile etkileştirmemek
Yukarıdakilerden hangilerinin uygulanması kozmetiklerin
sakıncalarını azaltıcı yönde etki yapabilir?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Kozmetik bileşen
Özelliği
I.
Nemlendiriciler
Derinin nemini korur
II.
Antimikrobiyal maddeler
Mikroorganizmaların
üremesini engeller
III.
Parfümler
Hoş koku veren
maddeler
Yukarıdaki kozmetik bileşenlerinden hangilerinin karşısında verilen özelliği doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
249
KİMYA HER YERDE
Kozmetik ürünler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
İLAÇLAR
ÜNİTE - 4
KİMYA HER YERDE
Göz damlası
İğne insanlarda damar içerisine uygulanan
ilaç formudur.
250
Palme Yayıncılık
Tablet ilaç
İlaç, canlı üzerinde meydana getirdiği etki ile bir hastalığın
iyileştirilmesini veya semptomlarının (bulgularının) azaltılması
amacıyla tedavisini veya bu hastalıktan korunmayı mümkün
kılan, canlılara hap, şurup, iğne, merhem vb. farklı formlarda
verilen kimyasal maddelerdir. Bir başka deyişle ilaçlar vücut
işlevlerini (reaksiyonlarını) koruyan, geliştiren, düzenleyen
veya değiştiren kimyasal maddelerdir.
Tablet, toz halindeki ilaçların çeşitli bağlayıcı maddeler ile
karıştırılarak özel makinelerde sıkıştırılmasıyla elde edilirler.
Mide, bağırsak kanalında su alıp şişer ve dağılırlar.
İlaç
Draje, tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaştırmak
amacıyla, üzerleri koruyucu şeker tabakasıyla kaplanarak
elde edilir.
Şurup, yüksek miktarda şeker içeren sıvı ilaç şeklidir.
Fazla şekerli olduklarından içerlerinde bakteri ve mantarlar
üreyemez.
Damla, ufak hacimde verilen ve damla saymak suretiyle
kullanılan solüsyondur. Ağızdan kullanılabildiği gibi göz, kulak, burun gibi organlarda da kullanılabilir.
Şurup
Merhemler, vücuda dışarıdan uygulanan tereyağ kıvamında vazelin, lanolin vb. katkı maddeleriyle hazırlanan yarı
katı ilaçlardır.
En hızlı ve etkili ilaç veriliş yolu damar yoludur. İğne gibi damar içerisine verilen ilaçlar
doğrudan kan akımına katılarak en kısa zamanda hedefteki organa ulaşır. Emilim sırasında
görülen ilaç kaybı bu yöntemde söz konusu değildir. Enjeksiyonluk çözeltiler steril olmalı,
vücut sıvılarının pH değerine (7,4) eşit veya ona yakın pH değerinde olmalı, vücut sıvıları ile
izoozmotik veya onlara yakın ozmolite de olmalıdır.
Dolgu maddeleri, tableti belli bir ağırlığa getirmek için kullanılır. Dolgu maddesi olarak en
çok nişasta ve sakkaroz kullanılır. Tabletlerin yaklaşık 2/3’ü dolgu maddeleridir.
I. İlaçlar sadece tedavi amaçlı kullanılır.
II. Bir ilaç formu olan draje, tadı acı olan
tabletlerin alınmasını kolaylaştırmak
amacıyla elde edilir.
III. Bir ilaç farklı insanlarda aynı etkiyi
yapmaz.
IV. İlaç alındığında vücuttaki tüm biyolojik sistemleri etkilemektedir.
Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D)
yanlış olanı (Y) ile değerlendirildiğinde
aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde
edilir?
A) Y, D, Y, D
B) D, Y, D, Y
C) Y, Y, D, D
D) Y, D, Y, Y
E) D, D, Y, Y
.............. canlı üzerinde meydana getirdiği
etki ile bir hastalığın iyileştirilmesini veya
bulguların azaltılması amacıyla tedavisini
mümkün kılan ve farklı formlarda verilen
kimyasal maddedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere
yazılması gereken kelime aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) İlaç
B) Losyon
C) Kolonya
D) Sabun
E) Yara bandı
I.
İlaçlar tedavi ve destek amaçlı kullanılır.
II.
Draje, tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaştırır.
III.
Bir ilaç insanlarda benzer etkiyi gösterir.
IV.
İlaç, duyarlı ve seçicidir.
Yanıt D
Canlı üzerinde meydana getirdiği etki ile
hastalığın iyileştirilmesini veya bulguların
azaltılmasını sağlayan kimyasal madde
ilaçtır.
Yanıt A
Soru
ÜNİTE - 4
I.
Vücut fonksiyonlarını değiştirme gibi etkileri vardır.
I.
Vücut fonksiyonlarını değiştirme etkileri vardır.
II.
Bitkisel, hayvansal ya da sentetik kaynaklı olabilirler.
II.
Bitkisel kaynaklı olabilirler.
III.
İlaçlar tedavi amaçlı kullanılırlar.
III.
Tedavi amaçlı kullanılırlar.
KİMYA HER YERDE
İlaçlar ile ilgili;
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
Aşağıdakilerden hangisi bir ilaç formu değildir?
A) Şurup
B) Tablet
D) Merhem
C) Stend
Yanıt C
E) Damla
Tablet şeklindeki ilaç formları ile ilgili;
I.
Toz halinde bulunurlar.
II.
Dolgu maddeleri ile belirli bir ağırlık kazandırılır.
III.
Kesik, silindir ya da yuvarlak şekillerde bulunur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
D) I ve II
C) II ve III
Yanıt C
E) I, II ve III
İlacın enjeksiyon formu ile ilgili;
I.
En hızlı ve etkili ilaç veriliş yoludur.
II.
Enjeksiyonluk ilaçların steril olması şarttır.
III.
Enjekte edilen ilacın pH değeri ve ozmotik basıncı vücuda
uygun olmalıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
E) I, II ve III
Yanıt E
251
OKULDA KİMYA
ÜNİTE - 4
Günümüz dünyasında bir insan ömrünün yaklaşık yirmi yılı
okulda geçmektedir. Bu nedenle insanın yediği, içtiği, giydiği maddelerin sağlık açısından ne kadar önemi varsa eğitimi
süresince kullandığı malzemelerinde sağlık açısından o kadar
önemi vardır.
KİMYA HER YERDE
Kullanılan malzemelerin hangi maddelerden yapıldığı, içinde bulunan katkı maddelerinin sınırı ne kadar zorladığı, bu
maddelerin öğrenci sağlığı üzerinde ne gibi etkilerinin olduğu
Silgi
iyice araştırılmalıdır. Kırtasiye malzemelerinden kalem, silgi,
su matarası, beslenme çantası, yine ayakkabılar, okul giysileri
yanında sınıf içinde kullanılan tebeşir, beyaz tahta kalemleri gibi bir çok malzemenin hangi
kimyasallardan yapıldığı iyi bilinmeli ve satın alırken bunlara dikkat edilmelidir.
Kalem
Kalitesiz kırtasiye malzemeleri, ucuz ve kalitesiz boyalar, oyun hamurları ve silgiler bilinçsiz olarak tüketilebilmektedir. Gıdaların konulduğu plastik çantalar, suluklar da risk taşımaktadır.
Bu ürünlerde yer alan boya ve uçucu kimyasal maddeler, fıtalatlar, azor, kanserojen,
alerjen boya maddeleri, ağır metaller ve formaldehit pek çok
sağlık sorununa neden olabilir. Azo boyar maddeleri kolayca
çözündüğü için terlemiş bir elle tutulduğunda bile vücuda difüzlenebilir. Kokulu kırtasiye ürünleri bağımlılığa neden olabilir,
söz konusu maddelerin kanserojen etkileri olduğu bilinmektedir.
Yapıştırıcı
Palme Yayıncılık
Yine kırtasiye ürünlerinden olan tebeşirin alerji ve astımı tetikleyebileceği unutulmamalıdır. Alternatif ispirtolu kalemlerde toksit
içermesi ve bu toksitlerin yazım esnasında havaya karışması sebebiyle zehirlenmeye kadar pek çok sorunu beraberinde getirir.
Yapıştırıcı olarak kullanılan malzemelerin tiner bazlı olması bağımlılık yapması açısından oldukça sakınca taşımaktadır.
Plastik çanta
Kağıt sektörü, kağıdın kullanımı ve yapısı itibari ile hemen hemen tüm sektörlerle ilişki
içindedir. Kağıtta kalite yani kağıdın gücü ve dayanıklılığı, kağıt yapımındaki işlem ve kullanılan kimyasal maddelere bağlıdır. Ucuz kağıt üretme yöntemleriyle
elde edilen kağıtlar dayanıksız ve asitlidir. Bu tür kağıtlar zamanla
sararır, kırılganlaşarak dağılır. Kağıdın asitli ortamda üretilmesi
kağıdın eskimesinde en temel nedendir.
Kağıt üretimi için gerekli hammaddeler odun, yıllık bitkiler
(kendir, kenevir, bambu vb.) ve kimyasallardır. Ayrıca selüloz ve
lignin kağıt için gerekli maddelerdir.
Selüloz odun fiber(lif) hücrelerinin duvarını oluştururken lignin
ise fiberleri ve hücreleri bir arada tutar.
Tebeşir
Kağıt hamurunun üretiminde ilk süreç mekanik süreçtir. Fabrikada yumuşak ağaçların kabukları soyulur. Suyun içerisinde hamurlaştırılmış bitki lifleri haline
getirilir.
Hamura, kalitesine uygun olan beyazlaştırıcı malzemeler veya renklendirme için çeşitli
kimyasallar karıştırılır.
Hamurun sudan arındırılması ise presleme ve kurutma aşamasında gerçekleşir. Silindirde
sıkıştırılan hamur düzleşir. Kurutma işleminde pürüzlerin giderilmesi işlemlerinin ardından kağıt istenilen boyutta kesilir.
Kağıdın bozunmasında etken olan asit, hava kirliliği, ağartma maddeleri ve mürekkeplerden kaynaklı oluşabilir.
Kağıt
252
Baskı mürekkebi ya da matbaa mürekkebi, kitap, gazeteler, dergiler, paralar, afiş ve broşürlerin hazırlanmasında kullanılır. Tüm mürekkepler gibi baskı mürekkebi de genel olarak
dört bileşenden oluşur: Renklendiriciler, katkı maddeleri, bağlayıcılar ve taşıyıcı maddeler.
Endüstrinin her alanında olduğu gibi matbaacılıkta da petrol ürünlü solventler kullanılmaktadır. Bu solventler çoğunlukla baskıda kullanılan baskı kalıplarının işlenmesinde ve yine aynı
kalıpların baskı sonrasında mükekkep artıklarının temizlenmesinde kullanılır. Bu durum sağlığı
olumsuz etkiler.
Soru
ÜNİTE - 4
Boyasız ya da olabildiğince az boyalı kırtasiye malzemelerini tercih etmek
II.
Ağır metal veya kurşun vb. maddeler içermediğine ilişkin
not aramak
III.
Kokulu kırtasiye malzemelerini tercih etmek
Kokulu kırtasiye malzemeleri bir çok organik kimyasallar bulundurduğundan sağlığa zararlıdır.
Kırtasiye malzemelerini alırken yukarıdakilerden hangilerine dikkat edilmelidir?
A) Yalnız I
B) I ve II
D) II ve III
C) I ve III
Yanıt B
E) I, II ve III
I. Ağır metaller
II. Su
III. Fıtalat
IV. Azo içeren boyar madde
V. Etil alkol
Yukarıdakilerden kaç tanesi kırtasiye malzemelerinde kullanılan zararlı maddelerdendir?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Yanıt C
Matbaa mürekkeplerinin zararlı kimyasal etkisinin nedeni
olan madde aşağıdakilerden hangisidir?
A)
Formaldehit
B) Metil alkol
C)
Solvent çözücüler
D) Dietil eter
Yanıt C
E) Ağır su
I.
Mekanik süreç
II.
Presleme ve kurutma
III.
Kimyasalların karıştırılması
Kağıt üretiminde uygulanan işlemlerin uygulama sıralaması
aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) I, II, III
B) I, III, II
D) II, III, I
C) II, I, III
E) III, I, II
Yanıt B
253
KİMYA HER YERDE
I.
ÜNİTE - 4
ÇÖZÜMLÜ SORULAR
H
C
Monomeri
C
olan polimer ile ilgili;
H
H
İlaçlar alınabilme kolaylığına göre çeşitli şekillerde
hazırlanabilirler.
X: Tozhalindekiilaçlarınbağlayıcımaddelerlesıkıştırılmış
hali
Y: Vücudadışarıdanuygulanantereyağkıvamındavazelin,
lanolinvb.katkımaddeleriylehazırlanmışhali
Z: Yüksekmiktardaşekeriçerensıvıilaçhali
I. Monomeriikilibağiçerir.
Buna göre, yukarıdaki şekilde tanımlanmış ilaç formları
aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
H
II.
C
C
H
H
şeklindegösterilir.
X
n
III. Küçükbirimlerinbirbirineeklenmesiyleoluşmuştur.
yargılarından hangileri doğrudur?
A)YalnızI B)IveII
D)IIveIII Polimer
2.
E)I,IIveIII
PP
n
II. —CH2 – CH—
PS
n
Yukarıdaki polimerlerden hangilerinin kısa adları doğru
verilmiştir?
A)YalnızII Z
A) Draje
Tablet
Şurup
B) Tablet
Merhem
Şurup
C) Tablet
Merhem
Draje
D) Damla
İğne
Merhem
E) Merhem
Şurup
Tablet
5.
I.
II.
III.
IV.
V.
Eskikağıtlar
Kozmetikler
Matbaamürekkebi
Porselen
Boyalar
Yukarıdakilerden kaç tanesinin sağlığa zararlı maddeler
içerebileceği söylenebilir?
A)1
6.
Mer’i
B)2
C)3
B)IveII
H
E)5
D)IIveIII H
—C—C—
C)IveIII
H
D)4
PTFE
III. –[ CF2 — CF2 –]n
Y
Kısa adı
I. —CH2 – CH—
CH3
C)IveIII
Palme Yayıncılık
KİMYA HER YERDE
1.
4.
H
E)I,IIveIII
şekildeki gibi olan polimer ile ilgili;
3.
Aşağıdaki kırtasiye malzemelerinden hangilerinin alımı
sırasında içerdiği maddelere dikkat etmek gerekli değildir?
A)Pastelboya
B)Suluk
C)Ahşapcetvel
D)Silgi
E)Keçelikalem
254
I. KısaadıPE’dir.
II. Geridönüşümlogosu
7
şeklindedir.
III. Monomerindehidrojenatomusayısı,karbonatomusayısınınikikatıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A)YalnızII B)IveII
D)IIveIII Soru
C)IveIII
E)I,IIveIII
1.
C
H
X: Toz halindeki ilaçların bağlayıcı maddelerle sıkıştırılmış
hali tablettir.
Y: Vücuda dışarıdan uygulanan tereyağ kıvamında vazelin, lanolin vb. katkı maddeleriyle hazırlanmış ilaç formu
merhemdir.
Z: Yüksek miktarda şeker içeren sıvı ilaç formu şuruptur.
Yanıt B
C
H
Monomer
C
C
H
H
5.
Porselen seramiğin en üstün türü olup kilin hammadde olarak kullanıldığı bir üründür. Günlük hayatımızda sıkça kullanım alanı bulur ancak insan sağlığına olumsuz etkisi olduğu
söylenemez.
Yanıt D
n
Polimer
2.
I. Verilen polimerin adı polipropilendir ve kısa adı PP’dir.
II. Verilen polimerin adı polistirendir ve kısa adı PS’dir.
III. Verilen polimerin adı politetrafloretendir ve kısa adı
PTFE’dir.
Yanıt E
Palme Yayıncılık
Polimer kendisine göre çok küçük olan monomerden oluşmuştur. Monomer ikili bağ içerir.
Yanıt E
6.
H
H
—C—C—
H
H
maddesinin monomeri
H
H
C = C
H
3.
Kırtasiye malzemelerinden pastel boya, suluk, silgi, keçeli
kalem vb. ürünlerde yer alan boya ve kimyasal maddeler
pek çok sağlık sorununa neden olabilir. Ancak ahşap cetvel
bunları içermez.
Yanıt C
H
H
, polimeri
H
—C—C—
H
H
n
şeklindedir. Polimerin adı polietilen olup kısa adı PE’dir.
Monomerinin kapalı formülü C2H4 olduğundan monomerinde hidrojen atomu sayısı karbon atomu sayısının iki katıdır.
Verilen geri dönüşüm logosu ise akrilikleri ve diğer plastikleri
kapsar.
Yanıt C
255
KİMYA HER YERDE
n
4.
H
H
ÜNİTE - 4
ÇÖZÜMLER
ÜNİTE - 4
KİMYA HER YERDE
1.
İki monomerin birbirine bağlanması sonucu .......................
............ oluşur.
2.
n(CF2 = CF2) ¡ (—CF2 — CF2 —)n tepkimesi ...............
.................... tepkimesidir.
3.
PTFE kısa adı ile bilinen polimerin yaygın adı .....................
..............‘dur.
Polimerler sadece alkenlerden oluşurlar.
4.
CH2 = CHCI monomeri polimerleşme tepkimesi verdiğinde
kısa adı ................................................. olan ürün oluşur.
5.
Teflon polimerinin monomeri tetrafloretendir.
5.
Polimer içinde tekrarlanan en küçük birime ........................
........... denir.
6.
Etkin bir koruma kozmetik ürününün güvenilirliğini ve
kalıcılığını artırır.
6.
..................................., ciltte su tutucu veya su kaybı hızını
kontrol ederler.
7.
Kozmetik ürünler cildin ancak belli bölgelerine uygulanabilir.
7.
Sürüldüğü yüzeylerde mikroorganizma faaliyetlerini engelleyen koruyucu maddelere ................................... maddeler
denir.
8.
İğne insanlarda damar içerisine, uygulanan ilaç formudur.
8.
Tabletlerin şeker, çikolata gibi maddelerle kaplanmış haline
................................... denir.
9.
Sıvı haldeki bazı ilaç formları kulak, göz, burun gibi organlara ................................... lar halinde uygulanır.
1.
Polimerleşme tepkimelerinde tekrar edilen en küçük
moleküle monomer denir.
2.
Polimerleşme tepkimesi, parçalanarak monomer oluşturma tepkimesidir.
3.
Polimerler monomerlerinin tüm özelliklerini taşırlar.
4.
9.
Kağıdın yapısında yalnızca selüloz bulunur.
10. Atık polimerlerin geri kazanımı ile hammadde ihtiyacı
azalır.
256
1. Y
2. Y 3. Y
4. Y 5. D 6. D 7. Y 8. D 9. Y 10. D
10. Kalem kutusu, silgi, yapıştırıcı gibi maddeler okul ...............
.................... malzemelerindendir.
1. dimer
6. Nemlendiriciler
Soru
2. polimerleşme 3. teflon 4. PVC 5. mer
7. anti-mikrobiyal 8. draje 9. damla 10. kırtasiye
1.
4.
Cildi besler.
Cildi nemlendirir.
Cildin ancak belli bölgelerine uygulanabilir.
Vücudun temizlenmesinde kullanılabilir.
Bitkisel, hayvansal ya da kimyasal olabilir.
Nemlendiricilerin antioksidan özelliği vardır.
Yukarıda verilen ifadelerden kaç tanesi kozmetik malzemeler için yanlıştır?
2
Yukarıdaki bileşiklerden kaç tanesi bir polimerin monomeri
olabilir?
5.
4
2.
n
F
C
C
F
F
Tetrafloretilen
F
C
C
F F n
Teflon (Politetrafloretilen)
Yukarıda tetrafloretilen bileşiğinin polimerleşme tepkimesi
verilmiştir.
Buna göre;
I. Monomerin adı nedir?
II. Polimerin yaygın adı nedir?
III. İkili bağ içerenin adı nedir?
IV. Monomerin kapalı formülü nedir?
V. Teflon nerelerde kullanılır?
I. Tetrafloretilen, II. Teflon, III. Tetrafloretilen,
IV. C2F4 , V. Tencere ve tava yapımında
3.
I.
II.
III.
IV.
CH2 = CH2
CH3 – CH = CH2
CF2 = CF2
CH2 = CH
İğne
Merhem
Damla
Hap
Şurup
Yukarıdaki ilaç formlarından kaç tanesi bütün vücuda etkilidir?
Palme Yayıncılık
F
F
I.
II.
III.
IV.
V.
3
6.
I. Polimer atıklar ürün tanıtım kodlarına göre geri dönüşüm
kutularında toplanmalıdır.
II. PS kısa adı ile bilinen polimerin monomeri etilendir.
III. PVC kısa adlı polimerin geri dönüşüm logosu
1
şeklindedir.
IV. Atık polimerin geri kazanımında enerji elde etme dikkate
alınır.
Yukarıda verilen monomerlerin polimerleşmesi ile oluşan
polimerlerin kısa adları nedir?
II. PE, II. PP, III. PTFE, IV. PS
Yukarıdaki ifadeler doğru (D) ve yanlış (Y) olarak I, II, III ve IV
yolunu izleyerek sıralandığında değerlendirme nasıl olur?
D, Y, Y, D
257
KİMYA HER YERDE
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
ÜNİTE - 4
AÇIK UÇLU SORULAR
1.
4.
Polivinil klorür, teflon, orlon gibi maddelerin genel adı
aşağıdakilerden hangisidir?
KİMYA HER YERDE
n
H
CH2 = CH
A) Polimer
B) Dimer
H
—C—C—
Cl
H
Cl
n
tepkimesine göre,
C) Monomer
D) Trimer
E) Tetramer
I.
II.
III.
IV.
Monomer CH2=CHCI’dir.
Mer –[ CH2–CHCl]–'dir.
Polimer –[ CH2 – CHCl –] ndir.
ÜrününkısaadıPE’dir.
yargılarından hangileri doğrudur?
2.
F
F
n (X) S — C — C —
F
F
F
F n
n (X) S — C — Teflon
C—
F
F
Teflon
F
A)IveIV
D)II,IIIveIV
B)IIveIII 5.
n
F
I. Xilegösterilenbileşiğinaçıkformülü
F
C=C
F
F
F
F
F
şeklindedir.
II. X’inbirtanemolekülünde4tanefloratomuvardır.
III. Oluşan ürün, aynı tür monomerlerin tekrarından oluşmuştur.
Geridönüşümleri
yoktur.
A)YalnızI B)YalnızII D)IIveIII
Polimerler
II
Doğalyada
yapayolabilirler.
Yukarıdaki kavram haritasında bulunan kutucuklarda polimerlerileilgilibilgilerverilmiştir.
yargılarından hangileri doğrudur?
E)I,IIveIII
Mer'lerbirbirinekovalent
bağlarlabağlanır.
III
C=C
C)I,IIIveIV
I
Yukarıdaki tepkime ile ilgili;
Palme Yayıncılık
ÜNİTE - 4
TEST – 1
Buna göre, bu kutucuklarda yazılan bilgilerden hangileri
doğrudur?
C)IveII
E)I,IIveIII
A)YalnızI B)YalnızII 6.
Vücuda uygulanan kozmetik ürünlerin görevlerine ilişkin;
D)IveII C)YalnızIII
E)IIveIII
H
3.
n [CH2= CH] S — C — C —
H
H
n
Yukarıda verilen tepkime ile ilgili;
I. Polimerleşmetepkimesidir.
II. Kimyasalbirtepkimedir.
III. Monomerinbirtanemolekülünde2taneCatomuvardır.
yukarıdakilerden hangileri sayılabilir?
yargılarından hangileri yanlıştır?
A)YalnızI 258
B)YalnızII D)IveIII
I. Besleyicilik
II. Kokugidermek
III. Ödemoluşumunuengellemek
C)YalnızIII
E)IIveIII
1. A
2. E
3. C
A)YalnızI 4. E
B)IveII
D)IIveIII
5. D
6. B
E)I,IIveIII
Soru
C)IveIII
İlaçlar ile ilgili;
10.
I. Ağızyoluylaalınabilenlerivardır.
II. Damlalarhalindekulak,burunvegözdekullanılabilirler.
III. Tamamındatatönemlibirfaktördür.
Polimerinadı
Sembolü
I. Alçakyoğunluklupolietilen
ÜNİTE - 4
7.
4
LDPE
yargılarından hangileri doğrudur?
A)YalnızI 8.
B)IveII
D)IIveIII
C)IveIII
II. Polipropilen
6
PS
III. Polietilentereftalat
1
PETE
E)I,IIveIII
Yukarıdaki polimerlerden hangilerinin geri dönüşüm
sembolleri yanlış verilmiştir?
İlaçlarfarklıformlardaüretilenkimyasalmaddelerdir.
Buna göre, aşağıdaki ilaç formlarından hangisi hakkında
verilen bilgi yanlıştır?
A) Draje
adıacıolantabletlerinalınT
masınıkolaylaştırma
B) Tablet ozhalindekiilaçlarınsıkışT
tırılmışşekli
C) Şurup
üşükmiktarlardaşeker
D
içerme
D) İğne Hızlıveetkiliilaçverilişformu
E) Merhem
ücudadışarıdanuyguV
lanma H
9.
H
D)IveIII
H
H
H
n
Yukarıdaki cümlelerden doğru olanı (D) yanlış olanı (Y)
ile değerlendirildiğinde aşağıdaki sıralamalardan hangisi elde edilir?
A)D,D,Y,Y
n
CH2 = CH
CN
5
şeklindedir.
II. Monomerbiralkindir.
III. OluşanpolimerPVC’dir.
yargılarından hangileri yanlıştır?
C)D,Y,D,Y
E)Y,Y,D,D
—CH2 – CH—
CN
n
Poliakrilonitril
ORLON
Yukarıdaki tepkime ile ilgili;
A)YalnızI B)Y,D,Y,D
D)D,Y,D,D
Akrilonitril
E)IIveIII
11. I. Monomermaddealkanolamaz.
II. Monomerlerpolimerlerdenoluşur.
III. Polimerleşme tepkimelerinde monomerlerin kimyasal
özelliklerideğişir.
IV. Polimermaddelerinenyaygınkullanılanadıplastiktir.
12.
I. Oluşanürününgeridönüşümlogosu
C)IveII
H
tepkimesi ile ilgili olarak;
B)YalnızII —C—C—
C=C
n
H
H
A)YalnızI Özellik
Palme Yayıncılık
Form
B)YalnızIII
D)IIveIII I. Orlonbirpolimerleşmeürünüdür.
II. Polimer,günlükhayattahalıdokumacılığındaveörgülü
giyimeşyalarınınyapımındakullanılır.
III. Monomerbirhidrokarbondur.
yargılarından hangileri yanlıştır?
C)IveIII
E)I,IIveIII
A)YalnızI 7. B
8. C
9. E
10. B
11. D
B)YalnızIII
D)IIveIII 12. B
C)IveIII
E)I,IIveIII
259
KİMYA HER YERDE
Download

Ünite 4: Kimya Her Yerde