TREYT KURAMLARI
(Ayırıcı özellikler ya da
kişilik çizgileri)
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
TREYT KURAMLARI
• Treyt
– Bireylerin farklılık gösterdiği kişilik boyutlarının
temelini oluşturan duygu, biliş ve davranış
eğilimleri
– Utangaç, açık, arkadaş canlısı v.b.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Kişilik treytlerinin sayısı ve türü
• Raymond B. Cattell, faktör analizi kullanarak
insan kişiliğini tanımlamak için 16 treytin gerekli
olduğunu bulmuştur.
• Hans Eysenck de faktör analizi ile üç treyt
boyutu öne sürmüştür.
• Ancak Cattell ve Eysenck treytlerin sayısı
açısından farklıdırlar.
• Eysenck’in kuramı Cattel’in kuramından daha
genel ve daha kapsayıcı soyutlama
düzeyindedir.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Eysenck’in (1958)
üç faktör kuramı
Dışadönüklükİçedönüklük
NevrotiklikDuygusal denge
Psikotizmdürtü kontrol
Eysenck bu treytlerin kalıtımla belirlendiğini ileri sürmüştür.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Eysenck’e göre kişiliğe başlıca iki boyutta bakılabilir:
İçedönüklük-dışadönüklük ve nevrotizm-durağanlık.
Diğer kişilik nitelikleri burada olduğu gibi dairesel olarak sıralanabilir.
Nevrotik
Ruh hali değişken
Kaygılı
Katı
Ağırbaşlı
Karamsar
Utangaç
Sosyal değil
Alıngan
Vesveseli
Saldırgan
Heyecanlı
Değişken
Atılgan
İyimser
Sessiz
İçedönük
Aktif
Dışadönük
Sosyal
Pasif
Sempatik
Dikkatli
Konuşkan
Düşünceli
Uysal
Hevesli
Kontrollü
Uyumlu
Güvenilir
Canlı
Ruh hali değişken olmayan
Kaygısız
Sakin
Lider
Durağan
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Beş Faktör Kişilik Modeli
(Costa ve McRae, 1992)
–
–
–
–
–
Açıklık,
Sorumluluk,
Dışadönüklük,
Uyumluluk (geçimlilik)
Duygusal denge
• Bu beş faktör evrensel
görülür ve 30 yaş ile ileri
yetişkinlik dönemi boyunca
tutarlılık gösterir.
• Bu faktörler NEO-kişilik envanteri
kullanılarak ölçülmektedir.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
TREYT KURAMLARI
Dışadönklükiçedönüklük
TİP
TREYT
ALIŞKANLIK
BELİRLİ
DAVRANIŞLAR
Dirençlilik
Katılık
Utangaçlık
H1
b1
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Sinirlilik
TREYT KURAMLARI
Katkıları
• (+) Treytler soru formlarıyla ölçülebilir.
• (+) Bazı insanlar için geçerli, bazıları için
geçersiz olan varsayımları yok.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
TREYT KURAMLARI
Sınırlılıkları
• (-) Özbildirim (Self-report) ölçüm
• (-) Kişilik kuramı mı, yoksa insanların günlük
yaşamdaki kişilik ifadeleri mi?
• (-) Davranışın nedeni yok.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
İNSANCIL
KİŞİLİK KURAMLARI
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
İNSANCIL
KİŞİLİK KURAMLARI
• 1950’ler ve 1960’lar
• Psikoanaliz ve davranışçılığa alternatif
• “Her bireyin içinde ifade edilmeyi, gelişmeyi ve
büyümeyi bekleyen aktif, yaratıcı bir güç ya da
benlik vardır.”  KİŞİLİK
• «Özgür irade»
• Benzersizlik (uniqueness)
– Kişisel gelişim
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
İNSANCIL
KİŞİLİK KURAMLARI
• Abraham Maslow insancıl hareketin babası sayılır.
– Kişilik kuramını geliştirmek için çok sağlıklı ve yaratıcı
yaşamları incelemiştir.
• Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi davranışımızı
güdüleyen doğuştan gelen ihtiyaçların
düzenlemesidir, en güçlü olan ihtiyaçlar piramidin
en alt basamağında, en zayıf olanlar piramidin
tepesinde yer alır.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi
Kendini gerçekleştirme
Benlik saygısı
Sosyal
Güvenlik
Fizyolojik
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Kendini gerçekleştirme
• Kendini gerçekleştirmiş insanların nitelikleri
–
–
–
–
Kendini, diğerlerini ve dünyanın doğasını olduğu gibi kabul etme
Mahremiyet ihtiyacı ve sadece birkaç yakın duygusal ilişkisi olma
Özerk, bağımsız , demokratik ve çok yaratıcı olma
Doruk deneyimler, yani yapmakta olduğunun mümkün olduğu
kadar tam olarak deneyimlediği derin sezgi deneyimler yaşama
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Eleştiri
• Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi, kendini
gerçekleştirmiş olan ve öznel olarak seçilmiş
az sayıda insan ile yapılmış emprik olmayan
muğlak çalışmalar olması bakımından
eleştirilmiştir.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
İNSANCIL KURAMLAR
• C.ROGERS (1902-1987)
– “DANIŞAN MERKEZLİ” YAKLAŞIMI
•
•
•
•
•
•
Fenomenal deneyim
Empati
Doğru benlik-yanlış benlik
Değer koşulları
İdeal benlik
Gerçekleştirme eğilimi
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Rogers’ın Benlik Kuramı
• Carl Rogers, uyum sorunu olan genç, parlak
üniversite öğrencileri ile çalışmış danışanmerkezli bir terapisttir.
– Kendini gerçekleştirmeyi vurgulamıştır.
– İnsanların olumlu bakış açısına –diğerlerince,
özellikle yaşamımızdaki önemli diğerlerince
kabul edilme ve yakınlığa sahip olmaya- güçlü bir
şekilde ihtiyaç duyduklarına inanmıştır.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
Rogers’ın benlik kuramı
– Ana-babalarımız değer koşullarını, yani bize olumlu kabul
gösterdikleri davranışlar ve tutumları oluştururlar.
• Değer koşullarını karşılama yaşamımız boyunca devam eder ve
kişi diğerlerinin onun ne olması gerektiğine göre bir benlik
kavramı geliştirir.
– Koşulsuz olumlu bakış koşulsuz kabul ve onay
• Eğer kendimizi gerçekleştireceksek, diğerlerinin gösterdiği
empatiye ve duygularında içten olan diğerlerine sahip olmak
gereklidir.
• Maslow’un da Rogers’ın da kuramları araştırma temelli
değildir.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
İNSANCIL KURAMLAR
• KİŞİLİĞE VAROLUŞÇU YAKLAŞIMLAR
–
–
–
–
Subjektif varlığa odaklanan modern bir felsefe
Yalnızlık
İnsan olmanın anlamı
Değerler
• SARTRE
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
İNSANCIL KURAMLAR
Katkıları ve Sınırlılıkları
• (+) İnsanın yaşamda anlam bulma yollarına
odaklanması
• (-) Kapsamlı bir kişilik kuramı önermiyor.
• (-) Testedilebilir hipotezler ve araştırmalar
geliştirememiş.
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
KİŞİLİK VE KÜLTÜR
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
KİŞİLİK VE KÜLTÜR
• Her kültürde kişilik kavramsallaştırması farklı.
• KİŞİLİK-KÜLTÜR BAĞLANTISI
– 20. yy başları
– Psikologlar ve antropologlar
– Marx, Freud,
– Kültür kalıbı,
– Etkileşimci yaklaşımlar
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
KİŞİLİK VE KÜLTÜR
• MARX
– “İnsanın ihtiyaçları, istekleri, inanç ve
değerleri yaşama ve çalışma koşullarının
ürünüdür”.
– Kişilik ve kültürü ekonomik faktörlerle
açıklar
• FREUD
– Kültürü kişiliğe indirgeme çabası
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
KİŞİLİK VE KÜLTÜR
• KÜLTÜR KALIBI YAKLAŞIMI
– Kültür: Bireyleri kalıplara uyacak şekilde biçimlendiren
ritüeller ve kuramların düzenli bir bütünü.
• RUTH BENEDICT
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
KİŞİLİK VE KÜLTÜR
• ETKİLEŞİMCİ YAKLAŞIMLAR
Kültürel inançlar,
değerler ve
pratikler
Ekonomik
güçler ve
pratikler
Kişilik ve
bireylerin
ihtiyaçları
Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
KİŞİLİK KURAMLARI
KURAM
KİŞİLİĞİN KÖKENİ
Psikodinamik
Bilinçaltı düşünceler, güdüler
ve çatışmalar, çocuklukta
bastırılmış olan sorunlar
Projektif testler, bireysel
görüşmeler
İnsancıl
Kişisel olgunlaşma ve daha
üst düzeylerde işlevsel olma
güdüsü
Objektif testler ve
bireysel görüşmeler
Treyt
kuramları
Kişide bulunan ve belli bir
şekilde davranış, düşünce ve
duyguya yolaçan oldukça
kalıcı özellik
Objektif testler
Sosyal
öğrenme
Geçmişteki ödül ve ceza ile
Görüşmeler, objektif
öğrenme; başkalarına ne
testler, gözlemler
olduğunuDoç.Dr.
gözlemleme
Hacer HARLAK - PSİ154 PSİ162
DEĞERLENDİRME
YÖNTEMLERİ
Download

Dosyayı İndirmek İçin Tıklayın