SECOND INTERNATIONAL CONGRESS ON ENERGY
SECURITY IN SOUTHEAST EUROPE
Türkiye’den Geçen Uluslararası Ham Petrol ve
Doğal Gaz Enerji Koridorlarının Sosyoekonomik
Risklerinin Analizi
(Analysis of The Socio-economic Risks for The
International Crude Oil and Natural Gas Corridors
Passing Through Turkey)
Yrd. Doç. Dr. Barış KULEYİN
İZMİR – 2014
1/29
SUNUM PLANI:
1. GİRİŞ – Tanımlar
2. YÖNTEM ve WEB-TOOL
2.1. Ülkelerin Sosyoekonomik Risk Endeksinin Belirlenmesi
2.2. Enerji Koridorlarının Sosyoekonomik Risklerinin
Hesaplanması
3. VERİ ANALİZİ
3.1. Türkiye’nin Enerji Koridorlarının Sosyoekonomik Risk
Endeksi
3.2. Türkiye’nin Ham Petrol Enerji Koridorlarının Risk
Seviyeleri
3.3. Transit Ham Petrol Enerji Koridorlarının Risk Seviyeleri
3.4. Türkiye’nin Doğal Gaz Enerji Koridorlarının Risk
Seviyeleri
3.5. Transit Doğal Gaz Enerji Koridorunun Risk Seviyesi
2/29
4. TARTIŞMA ve SONUÇLAR
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
1. GİRİŞ
Enerji koridorlarının sosyoekonomik
risklerinin analizi;
1. Enerji risklerinin sosyoekonomik
faktörlerinin bölümlendirilmesi,
2.Değişkenlerin detaylandırılması,
3.Faktör analizi,
4.Ülkelerin risk indekslerinin belirlenmesi,
5.Koridorların risk indekslerinin belirlenmesi
olmak üzere 5 aşamada gerçekleştirilmektedir
(Şekil 1).
3/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
Şekil 1: Enerji Koridorlarının Sosyoekonomik
Risklerinin Analizinin Aşamaları
4/29
Kaynak: Doukas vd., 2010, s.215.
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
“Ekonomik değişkenler”; ihracatçı ülkelerdeki iç
enerji talebi, ithalatçı ülkelerdeki iç enerji talebi, enerji
faktörlü gelir gibi alt bileşenlerden oluşmaktadır.
“Enerji değişkenleri” ise; üretici ülkelerdeki enerji
rezervleri, müşteri ülkelerdeki acil rezervler, enerji
hassasiyeti ve bağımlılığı gibi konularını
kapsamaktadır. Buna bağlı olarak, “politik
değişkenler” de; AB ile ilişkiler, ülke riski, OPEC
üyelik değişkeni ve bunun gibi etkileri referans
almaktadır. Son olarak, “sosyal değişkenler” ise;
medya içeriğinin ekonomik etkileri, insan hakları ve
insani gelişim endeksi gibi bileşenlerden oluşmaktadır
(Doukas ve diğerleri, 2010: 215; Lavagno, 2011: 12;
Doukas ve diğerleri, 2011: 64; EC, 2007: 26-28).
5/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
 Birinci ve ikinci aşamada detaylandırılan başlangıç
değişkenleri seçildikten sonra, analizin üçüncü
aşaması olarak “faktör analizi” uygulanmaktadır.
 Analizin dördüncü aşamasında, her bir faktör için
(ekonomik, enerji, politik ve sosyal) tekrarlanan
faktör analizleri 0-100 puan (0=daha düşük riskli,
100=daha yüksek riskli) arasında birer puan
kazanmaktadır. (Doukas ve diğerleri, 2010: 216).
 Analizin beşinci ve son aşaması ise, arz ülkesinden
ithalatçı ülkeye düğüm noktaları da dâhil olmak
üzere tüm transit geçişleri içeren her bir koridor
için birleştirilmiş sosyoekonomik risklerin hesabı
ile ilgilenmektedir (Doukas ve diğerleri, 2011: 64).
6/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
2. YÖNTEM ve WEB-TOOL
 Enerji koridorlarının sosyoekonomik risklerinin
analizi için geliştirilen web-tabanı; modül 1 (158
ülke için ilgili risk tayinlerinin hesaplanması ve
sunumu) ve modül 2 (ortak enerji koridorları için
ilgili risk tayinlerinin hesaplanması ve sunumu)
olmak üzere iki bölümde hesaplama yapmaktadır
(Doukas ve diğerleri, 2010: 217).
 REACCESS: Risk of Energy Availability: Common
Corridors for Europe Supply Security
 Modüllere ve sisteme “http://reaccess.epu.ntua.gr/”
sitesi aracığıyla kullanıcı adı ve kullanıcı şifresiyle
giriş yapılmaktadır (Lavagno, 2010: 4).
7/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
2.1. Ülkelerin Sosyoekonomik Risk Endeksinin
Belirlenmesi:
 REACCESS projesinin web sitesinden ulaşılan
yazılım sayesinde 158 ülke tarafından sağlanan ve
her ülkenin enerji güvenlik değerlendirmesini
betimleyen sosyal, ekonomik ve politik risk
tahminleri ve kaydedilen verileri görülebilmektedir
(Doukas ve diğerleri, 2010: 217: UNED, 2011: 1920).
 REACCESS web sitesine kullanıcı adı ve şifresiyle
giriş yaptıktan sonra, Araçlar > REACCESS
Ekonomik ve Sosyo-Politik Risk Endeksi sekmesini
izleyerek ülkelere göre enerji güvenlik riskiyle ilgili
erişim sağlanabilmektedir (Lavagno, 2010: 4).
8/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
2.2. Enerji Koridorlarının Sosyoekonomik Risklerinin
Hesaplanması:
 REACCESS web sitesinin 2. modülü,
tanımlanan enerji koridorları için ilgili
risklerin hesaplamasına destek olmakta ve
yöntem bölümünde anlatıldığı üzere dört
farklı birleştirme seçeneğinin grafiksel
sunumunu yapmaktadır (Lavagno, 2009:
23).
 Şekil 2’de modül 2’nin belirli bir koridor için
verdiği çıktılar gösterilmektedir.
9/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
Şekil 2: Örnek Bir Enerji Koridoru İçin Risk
Değerlendirmesi Çıktıları
10/29
Kaynak: Doukas vd., 2010, s.219.
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
Tanımlanan koridorlar için A, B, C ve D seçenekleri
olmak üzere dört farklı şekilde risk puanı
hesaplanmaktadır. Söz konusu seçeneklerin hesaplama
yöntemi aşağıdaki gibidir (REACCESS, 2012):
11/29
1. A seçeneği: koridorun riskini ilgili ülkelerden ve
düğüm noktalarından en yüksek risklisine
eşitlemektedir.
2. B seçeneği: koridorun riskini ilgili ülkelerin ve
düğüm noktalarının risklerinin ortalamasını olarak
değerlendirmektedir.
3. C seçeneği: koridorun riski A seçeneği ve B
seçeneğinin ortalaması olarak hesaplanmaktadır.
4. D seçeneği: koridorun riski ilgili ülkelerin ve
düğüm noktalarının risklerinin toplamı olarak
hesaplanmaktadır.
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
3. VERİ ANALİZİ
12/29
REACCESS web sitesine kullanıcı adı ve
şifresiyle giriş yaptıktan sonra, Araçlar >
REACCESS Enerji Koridorları İçin
Sosyoekonomik Risk Değerlendirmesi
(Tools > REACCESS Socioeconomic Risk
Assessment for Energy Corridors)
sekmesini izleyerek tanımlanan enerji
koridorlarının sosyoekonomik riskleriyle
ilgili erişim sağlanabilmektedir (Lavagno,
2010: 4).
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
3.1. Türkiye’nin Enerji Koridorlarının Sosyoekonomik
Risk Endeksi:
 REACCESS web sitesine kullanıcı adı ve şifresiyle
giriş yaptıktan sonra, Araçlar > REACCESS
Ekonomik ve Sosyo-Politik Risk Endeksi (Tools >
REACCESS Economic and Socio-Political Risk
Index) sekmesinin ülkeler bölümde Türkiye’nin
(Turkey) seçilmesiyle birlikte Şekil 3’de ifade edilen
arayüze erişilmektedir.
 İlgili arayüzde görüldüğü gibi, Türkiye’nin
sosyoekonomik risk endeksi 46,75 puan (0=daha
düşük riskli, 100=daha yüksek riskli) olarak
hesaplanmaktadır. (158 ülke arasında en az riskli 54.
ülke) (UNED, 2011: 19).
13/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
Şekil 3: Türkiye’nin Sosyoekonomik Risk
Endeksi
14/29
Kaynak: REACCESS, 2012.
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
15/25
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
3.2. Türkiye’nin Ham Petrol Enerji Koridorlarının
Risk Seviyeleri:
16/29
 22 ham petrol enerji koridorunun A, B, C ve D
seçeneklerine ait risk puanları ayrı ayrı belirlenmiştir.
 Buna göre toplam risk seviyesinin (D seçeneği) en düşük
olduğu ham petrol enerji koridorları 119,6 puanla Irak
kaynaklı PET6(E) ve PET3(A) koridorlardır. Ancak aynı
sıralama C seçeneği açısından geçerliliğini korumamaktadır.
 Sıralama farkının pozitif ve yüksek değerli olması (+11) söz
konusu koridorların risk seviyelerinin artış gösterebileceğini
ifade etmektedir.
 Toplam risk seviyesinin en yüksek olduğu ham petrol enerji
koridorları ise 319,7 puanla Suudi Arabistan kaynaklı
PET6(M) enerji koridoru ve 322,2 puanla İran kaynaklı
PET1(M) enerji koridorudur. Söz konusu enerji
koridorlarının, sıralama farkları (-4) açısından risk seviyesi
düşebilecek koridorlar olduğu görülmektedir.
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
17/25
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
3.3. Transit Ham Petrol Enerji Koridorlarının Risk
Seviyeleri:
 Tanımlanan 17 transit ham petrol enerji koridorunun A, B, C
ve D seçeneklerine ait risk puanları ayrı ayrı belirlenmiştir.
 Buna göre toplam risk seviyesinin (D seçeneği) en düşük
olduğu transit ham petrol enerji koridorları 142,1 puanla
Irak-İtalya arasında oluşan TRANSPET1 ve TRANSPET2
koridorlarıdır. Ancak aynı sıralama C seçeneği açısından
geçerliliğini korumamaktadır.
 Sıralama farkının pozitif ve yüksek değerli olması (+8) söz
konusu koridorların risk seviyelerinin artış gösterebileceğini
ifade etmektedir.
 Toplam risk seviyesinin en yüksek olduğu transit ham petrol
enerji koridorları ise 220 puanla Azerbaycan-Fransa
arasındaki TRANSPET14 ve 243 puanla AzerbaycanEndonezya arasındaki TRANSPET16 enerji koridorlarıdır.
18/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
19/25
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
3.4. Türkiye’nin Doğal Gaz Enerji Koridorlarının Risk
Seviyeleri:
 Tanımlanan 10 doğal gaz enerji koridorunun A, B, C ve D
seçeneklerine ait risk puanları ayrı ayrı belirlenmiştir.
 Buna göre toplam risk seviyesinin (D seçeneği) en düşük
olduğu doğal gaz enerji koridoru 85,8 puanla Rusya kaynaklı
GAZ2 koridorudur. Ancak aynı sıralama C seçeneği
açısından geçerliliğini korumamaktadır.
 Sıralama farkının pozitif olması (+1) söz konusu koridorun
risk seviyesinin artış gösterebileceğini ifade etmektedir. En
düşük ikinci sırada yer alan doğal gaz enerji koridoru ise
Cezayir kaynaklı LNG1(E) koridorudur.
 Toplam risk seviyesinin en yüksek olduğu doğal gaz enerji
koridorları ise 251,6 puanla Rusya kaynaklı GAZ1 enerji
koridoru ve 269,1 puanla Katar kaynaklı LNG2(E) enerji
koridorudur.
20/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
21/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
3.5. Transit Doğal Gaz Enerji Koridorunun Risk
Seviyesi:
 Tanımlanan tek transit doğal gaz enerji
koridorunun A, B, C ve D seçeneklerine ait risk
puanları ayrı ayrı belirlenmiştir. .
 Tanımlanmış olan tek transit doğal gaz enerji
koridoru olan TRANSGAZ1 enerji koridorunun
toplam risk seviyesinin (D seçeneği) 130,9 puan ve
ortalama risk seviyesinin (C seçeneği) 46,3 puan
olduğu görülmektedir.
 Söz konusu puanlar, Türkiye’nin diğer doğal gaz
enerji koridorlarının risk seviyelerinin ortalama
sıralamasına denk gelmektedir.
22/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
4. TARTIŞMA ve SONUÇLAR
23/29
1. Türkiye’nin ham petrol ithalatı yıllar itibariyle 21
farklı ülkeden gerçekleştirilmiştir. Ediger ve
Berk’in çalışmalarına göre, 1968-2009 yılları arası
temel alındığında sırasıyla; İran (% 22,7), Irak (%
21,5), Suudi Arabistan (% 20,8), Libya (% 13,6),
Rusya (% 10,2) ve Suriye (% 3,5) olmak üzere 6
ana kaynak ülke tespit edilmektedir (Ediger ve
Berk, 2011: 2137).
2. Libya ve Suriye dışındaki 4 ülkenin ortalaması
2010 yılı ham petrol ithalatı değerleriyle
örtüşmektedir. Söz konusu ülkeler toplam ham
petrol ithalatının yaklaşık % 84’lük kısmını
karşılamaktadır (IEA, 2011h: III.545).
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
24/29
3. İzmit ve İzmir Rafinerileri’nin ham petrol temini,
deniz terminalleri vasıtasıyla denizyoluyla
gerçekleştirilirken, Kırıkkale Rafinerisi’nin ham
petrol ikmali Ceyhan-Kırıkkale boru hattı
kullanılarak BOTAŞ’ın Ceyhan Terminali’nden
sağlanmaktadır (TÜPRAŞ, 2012: 50).
4. Dolayısıyla Türkiye’nin denizyolu ham petrol
ithalatı İzmit TÜPRAŞ, İzmir TÜPRAŞ ve Ceyhan
BOTAŞ Terminalleri tarafından gerçekleşmektedir.
İzmit TÜPRAŞ Terminali’nin yaklaşık 8,5 milyon
ton olan 2011 yılı ham petrol ithalatı ağırlıklı
olarak Mısır’ın Sidikerir Limanı ve Rusya’nın
Novoroski ve Tuapse Limanları aracılığıyla
gerçekleştirilmiştir.
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
5. Rusya kaynaklı enerji koridorlarının risk
seviyelerinde, Irak kaynaklı koridorlar gibi C ve D
seçenekleri açısından sıralama farkı (0)
bulunmamaktadır.
6. Rusya kaynaklı koridorları sırasıyla Suudi
Arabistan [PET8(E) ve PET5(A)], Irak [PET5(M)],
Kazakistan [PET8(M) ve PET9(E)] ve İran
[PET3(E), PET2(A) ve PET2(M)] kaynaklı enerji
koridorları izlemektedir. Toplam risk seviyesinin
en yüksek olduğu ham petrol enerji koridorları ise
319,7 puanla Suudi Arabistan kaynaklı PET6(M)
enerji koridoru ve 322,2 puanla İran kaynaklı
PET1(M) enerji koridorudur.
25/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
26/29
7. Söz konusu enerji koridorlarının, sıralama farkları
(-4) açısından risk seviyesi düşebilecek koridorlar
olduğu görülmektedir. Toplam risk seviyesinin (D
seçeneği) en düşük olduğu transit ham petrol
enerji koridorları 142,1 puanla Irak-İtalya arasında
oluşan TRANSPET1 ve TRANSPET2
koridorlarıdır. Ancak aynı sıralama C seçeneği
açısından geçerliliğini korumamaktadır.
8. Sıralama farkının pozitif ve yüksek değerli olması
(+8) söz konusu koridorların risk seviyelerinin
artış gösterebileceğini ifade etmektedir. En düşük
ikinci sırada yer alan transit ham petrol enerji
koridoru ise Irak-İspanya arasında oluşan
TRANSPET6 koridorudur.
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
7. Türkiye’nin doğal gaz enerji koridorları, Rusya,
İran, Azerbaycan, Cezayir, Katar, Nijerya’dan
hareketle oluşturulacaktır. Türkiye’nin doğal gaz
ithalatının yaklaşık % 79’luk bölümü boru
hatlarıyla sağlanmaktadır.
8. Toplam risk seviyesinin (D seçeneği) en düşük
olduğu doğal gaz enerji koridoru 85,8 puanla
Rusya kaynaklı GAZ2 koridorudur. Ancak aynı
sıralama C seçeneği açısından geçerliliğini
korumamaktadır. Sıralama farkının pozitif olması
(+1) söz konusu koridorun risk seviyesinin artış
gösterebileceğini ifade etmektedir.
27/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
9. En düşük ikinci sırada yer alan doğal gaz enerji
koridoru ise Cezayir kaynaklı LNG1(E)
koridorudur. Tanımlanmış olan tek transit doğal
gaz enerji koridoru olan TRANSGAZ1 enerji
koridorunun toplam risk seviyesinin (D seçeneği)
130,9 puan ve ortalama risk seviyesinin (C
seçeneği) 46,3 puan olduğu görülmektedir.
10. Söz konusu puanlar, Türkiye’nin diğer doğal gaz
enerji koridorlarının risk seviyelerinin ortalama
sıralamasına denk gelmektedir.
28/29
Barış KULEYİN – 6-8.11.2014
SECOND INTERNATIONAL CONGRESS ON ENERGY
SECURITY IN SOUTHEAST EUROPE
Türkiye’den Geçen Uluslararası Ham Petrol ve
Doğal Gaz Enerji Koridorlarının Sosyoekonomik
Risklerinin Analizi
(Analysis of The Socio-economic Risks for The
International Crude Oil and Natural Gas Corridors
Passing Through Turkey)
Yrd. Doç. Dr. Barış KULEYİN
İZMİR – 2014
29/29
Download

Topic 7 - Energy Resources