----------------------------- .— --------- ------------------- ------ j--------------------------
ANKARA
I
-
COĞRAFYA
ÜNİVERSİTESİ
FAKÜLTESİ YAYINLARI.
SAYI : 174
SİVAS VE ÇEVRESİNDE HAYATIN
ÇEŞİTLİ SAFHALARIYLA İLGİLİ BÂTIL
İNANÇLARIN VE BÜYÜSEL İŞLEMLERİN
ETNOLOJİK TETKİKİ
i
Dr. Sedat Veyis Ö RN EK
Etnoloji Doçenti
m
A N K A R A
Ü N İ V E R S İ T E S İ
B AS I ME Vİ .
1966
;JÂ
AN KARA
DİL
VE
TARİH - CO ĞRAFYA
ÜNİVERSİTESİ
FAKÜLTESİ YAYIN LARI,
SAYI : 174
SİVAS
VE
ÇEV R ESİN D E
H AYATİN
ÇEŞİTLİ SA FH A LA R IY LA İLGİLİ BÂTIL
İN AN ÇLARIN VE B Ü Y Ü S E L İŞLEMLERİN
ETN O LO JİK TET K İK İ
Dr. Sedat Veyis ÖRNEK
Etnoloji Doçenti
A N K A R A
Ü N İ V E R S İ T E S İ
B A S I M E V İ . .
1966
Babamın aziz hatırasına
İ Ç İ N D E K İ L E R
Ö N S Ö Z ................................................................................................
V II
BİRİNCİ BÖ LÜ M
A.
G İR İ Ş ............................................................................................
I.
II.
B.
............................................................................
Metod ve malzeme
.................................................
1
1
4
...................
8
Fransız sosyologlarına
ve Levy-Bruh’ le göre
ilkel düşünce .................................................................
8
II.
Levy-Bruhl’ün tenkidi ...............................................
11
III.
Etnologlara ve halk düşüncesini araştıranlara
göre ilkel ya da gelişmemiş düşüncenin özellikleri. . .
12
İLKEL DÜŞÜNCE VE İLK EL ZİH N İY E T
I.
C.
Saha
BÂTIL İN AN M A
I.
II.
Etimolojisi
...................................................................
15
..................................................................
15
..................
16
....................................................
16
Bâtıl inanmaları hazırlayan sebepler
1 . Psikolojik anlar
2 . Eşyanın mahiyetini ve doğa kanunlarını bil­
memek
III.
D.
.....................................................................
16
3 . Geleceği bilmek arzusu ........................................
17
4 . Korku
.....................................................................
17
5 . Cin, peri ve dev inancı ......................................
6 . Bâtıl inanmalarla İlgiliyayınlar ...........................
18
Bâtıl inancın tanımlanması
18
....................................
19
B Ü Y Ü ............................................................................................
21
I.Büyüyü hazırlayan dünya görüşleri, psikolojik
sebepler ve temel düşünceler
..................................
21
1 . Dinamist dünya görüşü .........................................
21
2 . Tabu
22
.........................................................................
III
3 . Animist ve animalist dünya g ö r ü ş ü ................
23
.............
24.
III. Büyünün din ve bilimle ilişkisi...............................
25
II.
Psikolojik sebepler ve temel düşünceler
...........................................................
25
.........................................................
27
IV . Büyüsel terimler ve büyünün ta n ım ı.....................
28
1 . Büyüsel te rim ler......................................................
28
1 . Büyü ve din
2 . Büyü ve bilim
.....................................................................
28
b) Büyü .....................................................................
29
c) Baymak
.............................................................
29
d) B ağlam ak .............................................................
29
e) Sihir
.....................................................................
29
f ) T ıls ım ...................................................................
30
g) Afsun
30
a) Maji
........................... .......................................
.......................................................
31
..........................................................
31
2 . Büyünün tanımı ......................................................
32
h) Üfürükçülük
i
V.
V I.
) Bakıcılık
.............................................................
34
1 . Sempatik büyü .........................................................
34
a) Taklit büyüsü (homeopatik maji) .................
35
b) Temas büyüsü (kontajiyöz maji) ..................
36
2 . Ak büyü (pozitif maji) ..........................................
3 . Kara büyü (negatif maji) ....................................
38
4 . Aktif büyü
39
Büyü çeşitleri
.............................................................
38
5 . Pasif b ü y ü .............*..................................................
39
Yazılı büyü ..................................................................
40
1 . Gedvel .......................................................................
41
2 . V e fk ..................... ........................................................
3 . Kutsal kitabın ve kutsal adların büyücülükte
42
kullanılması.................................................................
46
V II. Amulet ve uğurluk .....................................................
1 . Muskalar
2 . Uğurluklar
47
.................................................................
50
.............................................................
51
V III. Ad, sayı ve renk büyüsü
......................................
52
1 . Ad
...........................................................................
52
2 . Sayı
...........................................................................
53
......................................................................
54
3 . Renk
İK İN C İ B Ö LÜ M
H A Y A T IN ÇEŞİTLİ SAFHALARI
İLE İL G İL İ BÂTIL İN AN ÇLAR
VE BÜYÜSEL P R A T İK L E R
A.
DOĞUM
I.
56
............................................................
58
III. Doğumu kolaylaştırmak ............................................
60
IV . Çocuğun düşmesini önlemek
..............................
64
......................................................................................
66
Cinsiyet tayini
ÇOCUK
I.
Yaşamayan çocuk
II.
.....................................................
Yürümeyen, geç yürüyen çocuk
......................
III. Konuşmayan, geç konuşan çocuk
69
70
Çocuğun geleceğini etkileyenpratikler ..................
71
Çocuğu nazardan korumak
..............................
73
E V L E N M E .................................................................................
77
I.
Kısmet açmak
II.
...........................................................
Gelin yeni evine gelince yapılanpratikler
77
.........
79
III. Güveyi b ağlam ak ........................................................
81
IV. Bağlamayı önleyici tedbirler
83
V.
ÖLÜM
I.
II.
III.
E.
68
.......................
V I.
D.
66
IV . Çok ağlayan ve uyumayan çocuk .........................
V.
C.
55
.......................................................
II.
B.
.................................................................................
Kısırlığı giderme
..............................
Çözmek ........................................................................
84
........................................................................................
90
Ölümü düşündüren önbelirtiler
............................ -
Ölümü getirecek eylemlerden kaçınmalar
Ölü kültü
.......
91
............................ •......................................
92
GÖKSEL O L A Y L A R L A İLG İLİ İN A N M A L A R
I.
II.
Ay ve güneş tutulması
.........
93
...........................................
93
Ay ve güneş tutulmasının yer yüzündeki olaylar­
la ilişkisi
III.
90
.........................................................................
Yıldızlarla ilgili inanmalar
..................................
94
95
Y
F.
IV.
Yağmur yağdırma
...................................................
96
V.
Yağmur dindirme
.....................................................
103
H ALK H E K İ M L İ Ğ İ ...............................................................
105
I.
II.
Dabaz (Kurdeşen) tedavisi
....................................
105
Siğil’in tedavisi............................................................
107
III. Dalak tedavisi
...........................................................
108
.........................................................
110
.....................................................
111
...................................................
111
IV. Sarılığın tedavisi
V.
V I.
G.
......................................
113
Kapı ...............................................................................
113
Eşik
............................................................................
114
III. Ocak
............................................................................
115
II.
IV. Ödünç V e r m e k .............................................................
116
V Ü C U D U N U Z U V L A R IY L A İL G İL İ İN A N M A L A R .
117
I.
S a ç...................................................................................
117
II.
Tırnak ..........................................................................
118 ,
Diş
.................................................................................
119
BEDENSEL Ö ZE L L İK LE R L E İL G İL İ İN A N M A L A R .
121
III.
İ.
Yılancığın tedavisi
EV ÎLE İL G İL İ İN A N M A L A R
I.
H.
Sıtmanın tedavisi
I. Uğursuzluğun fizikî belirtileri
J.
...............................
121
II. Uğursuz kimselerden gelecek olan kötülüklere kar
şı savunma işlemleri ....................................................
122
H A Y V A N LA R LA İL G İL İ İ N A N M A L A R ........................
I. Hayvanlan zararlı dış etkilerdenkoruma
124
...........
124
II. Kurt ağzı bağlam ak....................................................
125
III. Hayvanlarla ilgili istekler -analojik belirtiler . . . .
126
IV . Hayvan hastalıklarının tedavisi ................................
127
SON SÖZ
........................................................................................
129
BİB LİYO G R AFYA............................................................................
131
İNDEKS ..............................................................................................
137
VI
ÖNSÖZ
Ädet ve inanmaların, bir toplumun maddî ve manevî hayatındaki olumlu
ya da olumsuz etkilerini küçümsemek, görmezlikten gelmek yanlış bir tutum­
dur. Halkı yönetmenin ilk şartı, halkı doğru olarak tanımaktır. Halkı, siyasal,
ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda bulunduğu çizgiden daha ileri bir çizgiye
götürmek, onun eğilimlerinin, tutumunun, davranışlarının temelinde yatan şeyleri
bilmekle mümkündür. Halkı köstekleyen ya da destekleyen âdet ve inanmaların,
zihniyetin kök nedenlerini bilmeden alınacak her tedbir, kısa süreli, kısır ve
yanlış olacaktır.
İnsana doğumundan ölümüne dek eşlik eden âdet ve inanmalar, özellikle
hayatın belli dönemlerinde yoğunluk kazanmaktadır. Bu dönemlerin en önem­
lileri, doğum, evlenme ve ölümdür. Başlı başına birer biiyiik "geçiş” olan do­
ğum, evlenme ve ölüm, sayısız bâtıl inancın, büyiisel işlemin, yasağın istilâsına
uğramış olup, âdeta bunlar tarafından idare edilmektedir. Biz, araştırmamızda,
bünyeleri içinde daha küçük geçişleri ve safhaları da barındıran bu üç önemli
basamağın üzerinde durduk; bu arada, hayatın çeşitli safhalarıyla ilgili inan­
malara ve büyiisel işlemlere de değindik.
Saha bakımından sınırlanmanın çeşitli faydalarını hesaba katarak, olduk­
ça iyi tanıdığımız Sivas'ı araştırma yeri olarak seçtik. Böylece, daha geniş
bir sahada çalışmanın tabii sonucu olan dağılmanın doğuracağı bazı hata ve
eksiklikleri elden geldiğince azalttığımızı sanıyoruz.
Bugün, Türkiye'de etnolojik araştırma yapacak olan kimse, saha çalış­
masına ön planda yer vermek zorundadır. Çünkü, yurdumuzda ne el altında
bulundurabileceğimiz etnolojik haritalar, ne arşivler, ne de yeterli sayıda bilim­
sel neşriyat vardır. Bu şu demektir: araştırıcı, hem üzerinde çalışacağı malzeme­
y i saha çalışması yoluyla toplayacak, hem de değerlendirecektir. Bu araştırma,
böyle bir çalışmanın sonucudur.
Araştırma sırasında yakın ilgi ve yardımlarını gördüğüm Sivas Vali
yardımcısı Sayın Halûk Tergök'e, Millî Eğitim Müdürü Sayın Liitfii Oran'a,
Millî Eğitim memurlarına ve yüzlerce köy öğretmeni arkadaşa teşekkür ederim.
Özellikle, Şadan Karadeniz'in emek ve yardımım minnetle anarım.
5 Mayıs 1966, Ankara
VII
B İ R İ N C İ
B Ö L Ü M
A. G İ R İ Ş
i. Saha
Sivas’ın uzak tarihine dair yapılan araştırmalar, yukarı Kızıl­
ırmak ve Kangal çevreleriyle, Tödürge ve Hafik gölleri çevresindeki
höyüklerde yapılmıştır. Özellikle Hafik gölü içerisinde bulunan bir
höyükte, Klasik, Bakır ve Kalkolitik çağlarına ait malzemeler top­
lanmıştır.1 Su seviyesinin aşağısında bulunan çanak ve çömlekler,
renk ve kenar profilleri bakımından Avrupa neolitik kaplarının ay­
nıdır 23
.
Kızılırmak kıyısında, Kelindir köyü yakınındaki Maltepe hö­
yüğünde yapılan kazılarda M .Ö . 12600-2000 yılları arasına tarihlenen ve Anadolu’ nun ilk madenler çağını temsil eden uygarlık,
Orta ve Batı Anadolu’ daki çağdaşlarının eşi olmakla beraber, bu
bölgeye özge yörel özellikleri de içine almaktadır Topraktepe’ de
yapılan sondajlar ise, Topraktepe’nin M .Ö . 2000 yılının başlangıcmdanberi iskân edildiğini kesin olarak açıklamıştır4.
Bizans’lılar zamanında S e b e s t e i a adı verilen Sivas, bazan
P o n tu s p o l e m o n i a k o s , bazan da K a p p a d o k i a bölgesine katıl­
mış ve Roma İmparatorluğu zamanında Armenia eyaletine merkez
yapılmıştır.
S e b e s t e i a ’nın kuruluşundan yüzyıllarca önce, bu havalide
uzun bir süre yaşamış olan Hititlerin, Sivas’ın yerinde, yerleşme
noktaları bulunup bulunmadığı henüz bilinmemektedir.
1 KÖK TEN , Kılıç: Orta, Doğu ve Kuzey Anadolu’da yapılan tarih araştırmaları,
Belleten, cilt V III, sayı 32, s. 664—665, 666
2 Ibid. s. 664.
3 Ö ZG Ü Ç, Tahsin: Sivas ve Maltepe kazıları, Belleten, 1947, cilt X I, sayı 41, s. 166
4 t bici. s. 165.
1
M .Ö . 7. yüzyılın ilk yarısında, İranlı Sasanî orduları tarafın­
dan istilâ edilen Sivas, İskender’in istilâsına da uğramış. M .Ö . 100
yılında, diğer Anadolu vilâyetleri gibi, Kappadokia’ da Roma’lıların
eline geçmiştir.
Anadolu ülkesinin büyük kısmı gibi, Sivas’ın da Türk-İslâm
hâkimiyeti altına kesin olarak girmesi, Malazgirt savaşından (1071)
sonradır. Türk tarihinde ilk kez Sivas ismi Dânişmendî Hanedanı
ile geçmektedir. Şehri Alpaslan adına zapteden Dânişmend Gazi,
sonradan tek başına harekete başlayarak Kappadokia’nm diğer
şehirlerini cie ele geçirmiştir. Dânişmedliler, Sivas’ ta yaklaşık olarak
1071’ den 1174’ e kadar 103 yıl hüküm sürmüşlerdir.
Sivas, Selçukî’lerin eline geçtikten sonra, tez zamanda imar
edilmiş, bir kısmı zamanımıza kadar korunabilmiş sanat eserleriyle
süslenmiştir. Gıyaseddin Keyhüsrev II zamanında, Moğolların is­
tilâsına uğrayan Sivas şehri, Moğol askerleri tarafından tahrip ve
yağma edilmiştir.
Anadolu Selçuk devletine îlhanlı’lar son vermiş, Anadolu da
yarım asır kadar İlhanlılarm idaresinde kalmıştır. 1381 yılında, şehir
kadıhktan vezirliğe kadar yükselen Kadı Burhaneddin’in eline geç­
miştir. Kadı Burhaneddin’in katlinden sonra, Sıvas’lılar kuvvetli
bir hükümetin idaresine geçmek isteyerek, 1398 yılında şehri Yıldırım
Bayezid’e teslim ettiler. Şehrin Osmanlılar eline geçmesinden kısa
bir süre, sonra, Timurlenk, Sivas’ı yakıp yıkmıştır. Ankara Savaşı’nda (1401), Yhldırım esir düşünce, Anadolu parçalandı. Bu arada,
Sivas, Mezid Bey adında bir sergerdenin elinde kaldı. Ama, aynı
yıl, Çelebi Mehmed’in eline geçti. Sivas şehri Osmanlı devleti teşki­
lâtında eyalet merkezi idi. Bu muazzam eyaletin sınırları, kuzey­
de Karadeniz’ e, güneyde Karaman’ a ve Doğuda Erzurum’ a kadar
uzamyordu. Amasya, Samsun, Çorum gibi vilâyetler, Sivas’ ın san­
caklarıydı 5.
Orta Anadolu yaylasının Kızılırmak vadisinde bulunan Sivas,
oldukça önemli dağlarla engebelenmiştir. Geniş ve verimli yaylalar,deniz seviyesinden 700 ile 1100 metre kadar yüksektirler. Bu yayla­
ların çoğu büyük sürülerin yayılmasına elverişli bir durumdadır.
5 NAFİZ, Rıdvan-HAKKI, İsmail (Uzunçarşılıoğlu): Sivas Şehri (Eski yazı), İs­
tanbul 1928, s. 1,2,3,4, 5,6,16, 37, 55, 62, 79, 93, 96, 97.
İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, “ Sivas” maddesi, Cüz 107, s. 569-577.
CEMAL, Ahmet: Sivas,’ İstanbul 1932, s. 4, 6, 8.
2
Oldukça sert ve kurak bir_ iklime sahip olan Sivas5ta, özellikle yayla­
larda, kış hem uzun sürer, hem de çok soğuk olur. Yağışlar çoğun­
lukla ilkbahar ve sonbahar aylarına raslar. Sivas önünden geçen
Kızılırmak nehri, Karabel ve Kızıl dağlarından inen derelerle bes­
lenir. Dağların çoğu ağaçsız ve çıplaktır.
Sivas ilinin doğu kısmındaki geniş yaylalar, hayvancılık için
elverişlidir. Sivas’ın yapağısı çok değerli olup, Sivas’ta halıcılık ge­
lişmiştir ve Sivas halıları çok ünlüdür. Halıcılığın yanı sıra bıçakçılık
çubukçuluk, gümüş ve bakır işleri de çok gelişmiştir. Sivas’ın tarıma
en uygun, bölgesi Kızılırmak’m aktığı sahadır. Tarım ürünleri
arasında buğday ve arpa başta gelmektedir.
23 Ekim i960 sayımına göre, Sivas’ın nüfusu, 669.922 olup,
bunun 93.368’! il merkezinde, geri kalan 149.749’u ise, merkeze bağlı
ilçe, bucak ve köylerde yaşamaktadır. Merkez yüzölçümü 3.175
K m 2, toplam yüzölçümü ise 28. 488 K m 2.dir. Sivas’ın merkez hariç
ı ı ilçesi vardır. Tüm köy sayısı yaklaşık olarak 1.000 kadardır6.
Sivas il sınırlarının dışında, araştırma sahamıza giren ilçeler
ve köyler şunlardır7:
Acıpmar, Acıyurt, Akçahan, Akkuzulu, Apa, Avşar, Baharözü,
Bediıii, Beypmar, Bingöl, Boğazdere, Bostankaya, Büyükköy,
Cimilti, Çallı, Çayboyu, Çelebiler, Damlacık, Damılı, Dedeli,
Diktaş, Divriği, Doğanca (Seyfik), Ekinli, Emirhan, Eskiapardı,
Eskikızılcakışla, Eskiköy, Eymir, Ezentere, Gaziköy, Gazibey,
Girit, Göhertaş, Göktepe, Gümüşdere (Olukman), Gümüşpmar
(Şehrdediyar), Gürün, Hafik, Hanlı, Haydarh, Hıdırnalı, Hocabey, Höyük, İmranlı, Kangal, Kâhyalı, Karagömlek, Karahisar, Karalar, Karalı, Kızık,
Kovalı, Koyuncu, Kurtlapa,
Kurtlukaya, Küllük, Küpeli, Kâhkik, Menşurlu, Nasır, Serpincik, Sinekli, Söğütçük, Tatlıcak, Tavşanlı, Tokuş, Şarkışla
Üçtepe, Üngür, Ütük, Ütükyurdu, Yapak, Yassıcabel, Yeniapardı, Yeniboğazkesen, Yaramış, Yıldızeli, Zara.
Köylerin çoğunluğu sünnî mezhebinde olup, ötekiler alevidir.
Hemen hemen yarısı dağ, yarısı da ova köyü olup, başlıca geçim
kaynağı rençberliktir. Bu arada hayvancılık da önemli rol oynamak­
tadır. Bazı köylerde çiftçiliğin ve hayvancılığın yamsıra, halıcılık,
kilimcilik ve dokuma işleri de yapılmaktadır.
6 Yukarıdaki rakamları temin ettiğimiz istatistik Genel Müdürlüğü de Sivas’ın tüm
köy sayısını kesin olarak ccvaplandıramamıştır. Sivas’ taki soruştırmalanmızda
da kesin bir rakam elde edememekle beraber, bu işle ilgili kurumlar yaklaşık ola­
rak 1.000 sayısının üstünde durdular.
7 Köyler ve ilçeler alfabetik sıraya göre yazılmıştır.
3
13. M etod ve M a lzem e
Başka bilimlerde olduğu gibi, etnolojide de bir çok metod var­
dır. Bu metodlardan her hangi birini seçmek, bir takım faktörlere
bağlıdır. Araştırmanın konusu, araştırma sahası, o konuda yapılan
çalışmaların azılığı ya da çokluğu v.b., metodun seçilmesinde rol
oynayan faktörlerdir; Konuya, ya da probleme tek yönlü bir görüş
açısından bakmak, çoğu durumlarda doğru olmamakta, böyle bir
sınırlanma, araştırıcıyı biraz acele hükümlere götürebilmektedir.
însan, bir yandan psikolojik yaşantıların etkisi altında çevresin­
deki olayları değerlendirir, neden-sonuç bağlantısına varmaya ça­
lışırken, öte yandan türlü yollarla kendisine ulaşan bâtıl inançları
da en ufak bir eleştirme süzgecinden geçirmeden benimsemektedir.
Bu bakımdan topladığımız malzemeyi, ilk planda, düşüncenin, duy­
gunun ve davranışın bâtıl inançlar ve büyüsel işlemler üzerindeki
psikolojik etkilerini' göz önünde bulundurarak psiko-mental açıdan
yorumlamaya çalışırken, ikinci planda da, bunların, gerek eski kül­
türlerdeki, gerek yurt içinde, gerekse yurt dışındaki paralellerini ve
çeşitlemelerini de yeterince göstermeye, bir takım âdet ve inanmaların
yaygınlık ve evrenselliğini bir karşılaştırma imkâm olarak göz önüne
sermeye gayret ettik.
Vehbi Cem Aşkun’ un iki ciltlik “ Sivas Folkloru” 8, diyebiliriz
ki, bugünedek Sivas üstüne yapılan tek folklor. çalışmasıdır9.
Son yıllarda Türkiye’nin çeşitli bölgeleri üstünde yapılmış bir
çok monografik ve etnolojik neşriyat vardır. Bunlar, arasında, bizim
de yararlandıklarımız, Prof. Dr. Nermin Erdentuğ’un, Prof. Dr.
İbrahim Yasa’nm ve Prof. Dr. Orhan Acıpayamlı’ nm yaptıkları
çalışmalardır.
Dr. Erdentuğ, Elâzığ’ın H a l 10 ve Sün1* köylerinin maddî kül­
türlerini, hayatın çeşitli safhalarındaki âdet ve inanmalarını ele al­
mıştır. Dr. Yasa, sosyolojik yanın ağır bastığı “ Hasanoğlan Köyü” 12
ve “ Sindel Köyü” 13 adlı iki monoğrafik araştırmasında, yer yer bâtıl
inançlara ve büyüye değinmiştir. “ Türkiye’ de Halk Sağlık Folkloru
8 AŞKUN, “ Sivas Folkloru” , cilt I, 1940, cilt II, Sivas 1943.
9 Abdülkadir înan’ın “ Sivas’ta Doğum Âdetleri” ni de buna ilâve edebiliriz.
HBH 10, 1930, s. 6-9.10 ERDENTUĞ, “ Hal Köyünün Etnolojik Tetkiki” , Ankara 1956
11 ERDENTUĞ, “ Sün Köyünün Etnolojik Tetkiki” , Ankara 1957
12 YASA, “ Hasanoğlan Köyü” , Ankara 1955
13 YASA, “ Sindel Köyü” , Ankara 1960
4
ve Bazı Meseleleri” 14 adındaki neşriyatında da, Türkiye’nin çeşitli
bölgelerindeki halk hekimliği ile ilgili örnekler vermiştir. Dr. Acıpayamlı, “ Türkiye’ de Doğumla İlgili Âdet ve İnanmaların Etnolo­
jik Etüdü” 1516adlı incelemesinde doğum folkloru ile ilgili zengin bir
malzeme üzerinde çalışarak, bazı genel sonuçlara varmıştır. Dr.
Acıpayamlı, yağmur duasılö, nazar 171
, halk hekimliği15 konuları üze­
8
rindeki makalelerinde, Türkiye’ de yağmur duasının, nazar folklor
müessesesinin, halk hekimliğinin, büyünün taklit ve temas ilkelerine
dayanarak işlediğini göstermiştir.
Bu akademik çalışmaların dışında, konumuzla şu ya da bu şe­
kilde ilgili olan neşriyattan da yararlandık. Bibliyografyamızda gös­
terdiğimiz bu neşriyatın çoğu Halk Bilgisi Haberleri ile Türk Folk­
lor Araştırmaları dergilerinden alınmıştır.
Lehmann’m, Negelein’in, Hempler’in, Kriss’in, Bach’ın, Zucker’ in, Frazer’in, Malinowski’nin, Seligman’ın, Dittmer’in, BirketSmith’in, Schmidt’in, bâtıl inançlar ve büyü üzerindeki araştırma­
ları sık sık başvurduğumuz yabancı dildeki neşriyatın en önemli­
lerini teşkil. etmektedir.
1961 yılının Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında hazırlayacağı­
mız anket sorularının özelliklerini ve sınırlarını tespit edebilmek,
bu konuda bir ön hazırhğa başlayabilmek için, bazı sünnî ve alevî
köylerine giderek, ilk temaslarımızı yaptık. Bazı genel görüşlere var­
maya çalıştık. Dönüşte, bu görüşlerin ışığı altında, anket usulü yapı­
lan çalışmaları da gözden geçirerek, sorularımızı hazırladık.
1962 Şubat ayında Sivas Millî Eğitim Müdürlüğünün aracılı­
ğıyla anket defterlerini 100 köy öğretmenine yolladık. Aynı
yılın Haziran ayı içinde cevaplar gelmeye başladı. Yüz köy
öğretmeninden yetmişi ciddiyet ve titizlikle çalışmışlar, zengin bilgi
14 YASA, “Türkiye’de Halk Sağlık Folkloru ve Bazı Meseleleri” , Siyasal Bilgiler Fa­
kültesi Dergisi, Cilt X V II, 1962, sayı 3^1’ten ayrı basım, Ankara 1963 _
15 ACIPAYAM LI, “ Türkiye’de Doğumla ilgili Âdet ve inanmaların Etnolojik
Etüdü” , Erzurum 1961
16 ACIPAYAM LI, “Türkiye’de Yağmur Duası” , DTCF Dergisi, Cilt X X I, Sayı
1-2, Ocak-Haziran 1963, s. 1-40' (birinci kısım)
17 “ Türkiye’de Yağmur Duası” , DTCF Dergisi, X II, sayı 1-2, 1963’ten ayrı basım
(ikinci kısım)
ACIPAYAM LI, “ Anadolu’da Nazarla İlgili Bazı Âdet ve inanmalar” , DTCF
Dergisi, Cilt X X , sayı 1-2, Ocak-Haziran 1962, s. 1-42.
18 ACIPAYAM LI, “ Türkiye Halk Hekimliğinde Dalak Kesme ve Etnolojik İzahı” ,
Antropoloji Dergisi, Gilt I, sayı: 1, Ankara 1963, s. 37-58
5
toplamışlardı. Gelen cevaplan her köy için hazırlamış olduğumuz
fişlere geçirdikten sonra, doğruluklarını kontrol etmek üzere yeniden
sahaya çıktık. Böylece anket usulü çalışmalarda verilen cevapların
yerinde kontrol edilmesinin gerekliliğini bir kez daha anlamış olduk.
1963 yılı, yaz aylarında yeniden sahaya çıkarak eksik köylerin kont­
rolünü tamamlamaya çalıştık. Ü ç aydan fazla süren bu arazi çalış­
ması sonucu, işlenecek malzeme bazı eksik ve şüpheli noktaların dı­
şında •tamamlanmış oldu.
Türkiye’ de, yabancı dildeki neşriyatı -hangi konuda olursa
olsun- izleyebilmenin, hele bu neşriyatı el altında bulundurmanın
güçlüğü ortadadır. Konumuzla.-genel anlamda- ilgili olarak yabancı
dildeki neşriyatı gözden geçirmek için araştırdığımız imkân, Etno­
loji Kürsü Profesörü Dr. Nermin Erdentuğ’ un yardımı ve Viyana
Üniversitesi Etnoloji Enstitüsü Direktörü Prof. Dr. Joseph Haekel’in
yakın ilgisiyle Avusturya Millî Eğitim Bakanlığından temin edildi.
9 ayhk burs süresi içinde, Üniversitenin ve Etnoloji Enstitüsünün
zengin kitaplıklarından yararlandık. Viyana dönüşü, yaz aylarında
araştırma sahamıza giderek son eksikliklerimizi de tamamlamaya
çalıştık.
Bu çalışma iki bölümden ibarettir. îkinci bölümdeki orijinal
malzemenin değerlendirilmesi ve enterpretasyonu için, birinci bö­
lümdeki teorik kısmın genel çizgileriyle ele alınması çok gerekliydi.
İlkel ya da az gelişmiş dediğimiz düşüncenin ve zihniyetin mahiye­
tine, özelliklerine değinmeden malzeme üzerinde yapılacak yorum­
lar, bir dayanaktan yoksun olacak ve havada kalacaktı. Bâtıl inancı
ve büyüyü hazırlayan kök nedenleri belirtmeden, âdet ve inanma­
ların mekanizma, bünye ve fonksiyonlarına dair açıklamalara giriş­
mek, yorumlarda bulunmak ve bunları temellendirmek elbette ki,
zor ve yetersiz olacaktı. Güç kaynakları ve motifleri bakımından
çoğunlukla dinden yararlanan bir çok büyüsel işlemin analizi için,
dinle büyünün ortak ve ayrı noktalarına göz atmak zorunluğu vardı.
Muskaların, ad’m, renk’in, sayı’nm âdet ve inanmalardaki önemli
rollerini kavrayabilmek için, yazılı büyü, ad, renk ve sayı ile ilgili '
büyülere kısa da olsa değinmek gerekliydi. Özet olarak, ikinci bölüm­
deki malzemeyi psikolojik, dinsel ve geleneksel çerçevesine yerleştir­
mek, beşeri temeline oturtmak için, birinci bölümdeki görüşlerin ve
ilkelerin aydınlığına ihtiyacımız vardı.
V ■- • .
Hayatın üç önemli safhasıyla ilgili âdet ve inanmaları, bu saf­
haların kendi bünyelerinde gösterdikleri kronolojiye, göre «.■düzenle-
6
dik. Pratikleri -sentaks hataları, deyiş zorlukları üzerinde yaptı­
ğımız bazı gerekli düzeltmeler dışında- derlendiği ve tespit edildiği
gibi, özellikle yöresel söyleyiş ve deyimleri koruyarak aynen koyma­
ya çalıştık. Okuyucuya yabancı geleceğini sandığımız bazı yörel
deyimleri, dip notlarla açıkladık. Bâtıl inanmaların yurt içinde, yurt
dışında ve geçmiş kültürlerdeki paralellerini dip notlarda göstere­
rek, saha çalışması sonucunda elde ettiğimiz malzemenin metin
içinde toplanmasına ve bir bütünlük kazanmasına dikkat ettik. Mal­
zemeyi bir bölüme ’ koyup, enterpretasyonu bir başka bölümde yap­
mak da mümkündü. Ancak bu taktirde, malzeme ile enterpretasyon arasına sayfalar girecek, gerek bizim için, gerekse okuyucu için
kontrol zorlaşacaktı.
Araştırma sahamıza giren köyler, bir harita üzerinde işaretle­
nerek, çalışmamızın sonuna eklenmiştir.
7
B. ÎL K E L DÜŞÜNCE VE İLK EL ZİH N İY E T
I. Fransız Sosyologlarına ve Levy-BrııhTe Göre
İlkel Düşünce
İlkellerin düşüncesi çoğu kez haksızca bizim düşüncemizden
çok değişik, mantıksız, daha doğrusu prelojik olarak gösterilmiştir L
“Başta E. Dürkheim olmak üzere öteki Fransız sosyologları
ilkellerin düşünce tarzı ile bizimki arasında önemli bir mahiyet
farkı aramayı denemişlerdir. Bu düşünce tarzı onlar tarafından
kollektif olarak nitelenmiştir” 1
2. Dürkheim ve arkadaşları mantığın
ilk şeklini ilkel toplumlarda yaşayan insan zihninde görürler ve man­
tıklı düşüncenin toplumlann gelişmesine bağh olduğunu sanırlar3.
Özellikle Levy-Bruhl, daha da ileri giderek ilkellerin düşünce
ve mantığı üstüne ilginç fikirler ortaya atmış, ilkellerin düşünce tarzı­
nın sadece kollektif olmadığım, aynı zamanda p r e l o j i k olduğunu
söylemiştir.
Levy-Bruhl, ilkel insanın düşünce tarzı ile gelişmiş insanın dü­
şünce tarzı arasında büyük bir ayrıhk görmüş oluyor. “İlkellerin
zihniyetini bizimkinin ilk, gelişmemiş bir şekli, çocuksu ve hemen
hemen patolojik olarak tanımlamıyacağız.. Tersine, ilkel zihniyetin
kullanıldığı şartlar içinde normal, kompleks ve kendine göre geliş­
miş olduğu görülecektir” 4, dedikten sonra, “ilkel zihniyeti kendi
tipinin dışında bir zihniyet tipine bağlanmaktan vazgeçip, işleyişini
sadece kendine özgü belirtilere göre tespit etmeye çalışarak” 5 ilkel zihniye ün mahiyetini ortaya koyacak bir tarife girişiyor.
1 D ITTM E R, Kunz: Allgemeine Völkerkunde, Braunschweig 1954, s. 74
2 ÖNER, Necati: Fransız Sosyoloji Okuluna göre Mantığın Menşei Problemi (Do­
çentlik tezi, 1964).
3 BIRKET-SM ITH, K aj: Geschichte der Kultur, Zürich 1946, s. 34-36
4 LEVY-BRUHL, Lucien: Primitive Mentality, London 1923, s. 32-33
5 Ibid., s. 32-33
8
Levy-Bruhl, kendisi tarafından ortaya atılmış olan p r e l o j i k ’i 6
şöyle açıklamaktadır:
“ Prelojik zihniyetin işlediği şartlar tamamiyle başkadır. Şüp­
hesiz, prelojik zihniyet de dil ve kavramlarla toplumsal olarak ile­
tilir. Onda da, önceden yapılmış işlemler, bir kuşaktan ötekine ge­
çen kalıtlar vardır. Ama bu kavramlar, bizimkilerden farklı olup,
bundan dolayı işlemler de farklıdır. Prelojik zihniyet,esas olarak bireşiktir. Bununla, prelojik zihniyeti meydana getiren bireşimleri, sonuç­
ları belirli kavramlarla kaydedilen daha önceld çözümlemeleri an­
latmak istemiyorum. Başka bir deyişle, tasavvurların bağlayıcı iliş­
kileri, kural olarak tasavvurların kendileriyle birlikte verilir. Burada
da bireşimler ilkel olup (...) hemen hemen ayrışmaya tâbi tutulamaz­
lar. Bu da, ilkel zihniyetin niçin bir çok durumlarda yaşantıdan et­
kilenmediğini ve çelişmeye karşı duyarh olmadığını açıklar. Kollektif tasavvurlar, ilkelin zihnini ayrı ayrı etkilemezler; ilkel zihin, bun­
ları çözümleyip mantikî sıraya göre düzenlemez. Her zaman ön
algılarla ön ilişkilerle bağlıdırlar ve böylece, ilkel zihin mistik olu­
şundan ötürüdür ki, aynı zamanda prelojiktir” 7.
Demek ki: “ İlkellerde yalnız kollektif tasavvurların mistik
karakterinden ötürü zihiniyetleri bizimkinden ayrılmaz; kollektif
tasavvurların aralarında bağlamş tarzlarında da fark vardır. Onlar
bizden farklı düşünürler. Bizim mantığımızın kanunlarına riayet
etmedikleri anlar da olur. Bu düşünceye Levy-Bruhl prelojik demiş­
tir. Prelojik, ne alojik, ne de anti-lojiktir” 8.
Levy-Bruhl’e göre ilkel zihniyetin ikinci karakteri, “kollektif
tasavvurların bağlantı ve ön bağlantılarını (liaison et preliaison)
idare eden, iştirak kanunudur (la loi de participation)” 9. “ Bu kanun
sayesinde ilkel düşünce içinde objeler, varlıklar, olaylar aynı zaman­
da kendileri ve kendilerinden başka türlü olabilirler. Bizim için güç
olan bu durum, iştirak kanunu ile idare edilen zihniyet için güçlük
arzetmez. Meselâ, Trumailer kendilerini suda yaşayan hayvan ad­
dederler; Bororolar, kırmızı papağan olmakla övünürler. Burada
kastedilen herhangi bir akrabalık değildir; bir özdeşlik bahis konu­
sudur” 10.
6 Bu terim tenkitlerle karşılanmıştır. Esasen kendisi de sonradan bu terimi kullan­
maktan vazgeçmiştir.
7 LEVY-BRUHL, Lucien: How Natives Think, London 1926, s. 106-107
8 ÖNER, N. Op. cit, s. 41-42
9 Ibid., s. 43-44
10 Ibid., s. 43-44
9
Levy-Bruhl, ilkellerin nedensellik ilkesi üzerinde de durmuş,
bir çok örnek verip ilkeller için raslantı diye bir şeyin söz konusu
olmadığını, zaman ve mekânın da nedensellikte rol oynamadığını
belirtmiştir 11.
Levy-Bruhl, ilkel zihniyetin üçüncü karakteri olarak, mistik
yaşantı özelliğini göstermektedir. “ İlkellerin zihni, bizim yaşantı
ve olayların doğal düzeni dediğimiz şeyden etkilenmeye hazır değil­
dir. Tersine, zihinleri, önceden bir sürü kollektif tasavvurlarla dolu
olup bunlardan ötürü cisimler, canlı varlıklar, cansız varlıklar, ya da
insan yapısı şeyler daima mistik özelliklerle dolu görünür onlara.
Bunun sonucu olarak da, zihinleri sık sık objektif ilişkilere ilgisiz
kaldığı halde, zımnî ya da fiilî mistik bağlantılara çok önem verirler.
Bu önceden edinilmiş bağlantılar, şimdiki zamanın yaşantıların
dan çıkarılmış olmayıp, yaşantı bunların karşısında güçsüzdür” 12.
Demek oluyor ki, nedenler her zaman mistik bir karakterde olup,
nedenle sonuç arasında bir vasıta yoktur. .
Bunlara göre, Levy-BruhPe dayanarak ilkel zihniyetle bizim
zihniyetimiz arasındaki ayrılıkları şöyle öze tüyebiliriz:
a) İlkel zihniyet prelojik bir karaktere dayanmaktadır.
b) İlkel zihniyetin temelinde iştirak kanunu yatmaktadır.
c) Nedensellik, zaman ve mekân anlayışları bizimkinden ta­
mamen farklıdır ve mistik bir görüşe bağlanmaktadır.
İlkel düşünce ile modern düşünce arasında bir devamlılık bulan,
yani bizim düşüncemizin ilkel düşüncenin geüşmesi sonucu meydana
geldiğini söyliyen Dürkheim ile, bu iki düşünce tarzının, insan dü­
şüncesinin iki ayrı görünüşü olduğunu, biribirlerine irca edilemiyeceklerini, her birinin kendi çevresinde normal ve kendi tarzında ge­
l l a. “ Zaman bakımından birbirine yakın olan olaylar, mekân bakımından çok ayrı
olsalar bile, onlarca, nedensel bir bağla biribirlerine bağlıdırlar.”
(Pschuel, L .: Die Laange-Expedition, 2, s. 333) Bkz. Levy-Bruhl, L., How Nati­
ves Think içinde, s. 73.
b. Kuzey Amerika’da, ülkenin hayvanlan üstüne konuşulurken, Fransa’da tav­
şanlarla yavru tavşanların bulunduğunu anlatmak için ateşin ışığında duvara göl­
gelerini düşürerek onlara gösterdim. Ertesi sabah salt bir raslantı olarak her za­
mankinden çok balık tuttular. Buna duvarda yaptığım gölge-resimlerİn sebep ol­
duğuna inandılar ve her akşam aynı şeyi yapayım diye yalvardılar bana. Bu saç­
malığa uymayı kabul etmeyince de, gölgelerin nasıl yapıldığını onlara öğretmemi
istediler.” (Father Sagard: Le Grand Voyage au Pays des Hurons, s. 256-257)
How Natives Think içinde, s. 73
12 LEVY-BRUHL, K. Op. cit., s. 75-76
10
lişmiş olduğunu belirten Levy-Bruhl’ un görüşü arasındaki ortak
nokta, mantığın, her ild düşünce tarzında da aynı olmasıdır13.
Şu halde, her iki düşünce arasındaki fark bir mantık farkı
mayıp, bir zihniyet farkıdır.
ol­
H. Levy-Bruhl’un Tenkidi
Levy-Bruhl’ un görüşlerini kuvvetlendirmek için yararlandığı
kitapların pek çoğunun yazarı etnoloji ile ilgileri olmayan kimse­
lerdi. O zaman, bugünkü gibi saha çalışmaları yapılmamıştı; çeşitli
gaye ve nedenlerle ilkel topluluklar arasında yaşayan yazarların
verdikleri bilgilerin çoğu tutarsız, eksik ve tek yönlüydü. K. BirketSmith’in de, Dürkheim ve Levy-Bruhl’ u kastederek dediği gibi, bun­
ların ilkeller hakkmdaki bilgileri, söz konusu ettikleri boylarla bir­
likte yaşamaktan çok, Fransız millî kütüphanesinin kitap rafların­
dan edinilmiştir14.
DanimarkalI etnolog sözlerine devamla diyor İd: “ Levy-Bruhl,
bir eserinde, ilkellerin bizim dünyamızdan bir çok noktalarda ayrı­
lan bir dünyada düşünüp, duyup, hareket edip yaşadıklarını ileri
sürmektedir. İlkellerin düşünce düzeni bizim mantığımızın sırasını
takip etmez, aksine duygusal hayatı ile çözülmez bir şekilde bağlıdır,
diye iddia etmiştir. Bu sebepten ilkeller için zıtlıklar önemli olmayıp,
tersine topluma bağlılığın ifadesidir. Böylece, Ayı Klanı’ na dahil
olan bir adam aynı zamanda insan ve ayı “ olabiliyor” . Bu bildiği­
miz iştirak kanunudur (loi de participation); Levy-Bruhl, bu kanuna
göre ilkel düşünce tarzının esaslarını kurmaktadır. Gerçi bu, Freud’un havada kalan iddialarının aksine gerçekten “içinde bir şey olan” dır, bunu kimse inkâr edemez; ancak mesele Levy-Bruhl’de tepe
noktasına çıkarılmaktadır. İlkellerle bizim düşüncemiz arasında esas­
ta bir fark katiyyen mevcut değildir” 151
.
6
Bir başka etnolog, Josef Haekel, Levy-Bruhl’ un ilkel “ prelojik” -teo­
risine değinerek, modern saha çalışmalarının bu teoriyi reddettiğini be­
lirttikten sonra, medenî insanla ilkel dediğimiz insanın ruh ve zihniye­
tinde önemli bir fark bulunduğunu söylüyor. Fakat hemen ardından
da bu farkın esasta olmayıp, derecede olduğuna işaret ediyorlö.
13
14
15
16
ÖNER, N. Op. cit., s. 68-69
BIRKET-SM ITH, Op. cit., s. 35-36
Ibid., s. 35-36
HAEKEL, Josef: Religion, s. 43, Lehrbuch der Völkerkunde içinde, Stuttgart 1958
11
Gaston Bauthoul’ un da işaret ettiği gibi, Levy-Bruhl, ilk eser­
lerinde ilkel insanın bizimkinden farklı bir mantığı bulunduğunu
farzetti. Son eserlerinde ise bu davranışım hafifleterek, ilkel mantık
yerine ilkel düşünceyi k oydu 17.
Esasen, Levy-Bruhl’ un kendisi de mantık konusunda yanlışını
farkederek, “Les Carnets” de: “ Mantığın yapısı bütün insanlarda
aymdır. Ve ilkeller tıpkı bizim gibi, eğer çelişmenin farkına varır­
larsa, reddederler. Fakat tabiat üstünün geniş alanında çelişmeyi
farkedemezler, onun için de ondan şoke olamazlar1819” demektedir.
İÜ. Etnologlara ve Hallt Düşüncesini Araştıranlara
Göre İlkel ya da Gelişmemiş Düşüncenin
Özellikleri
Gelişmemiş ya da “ilkel” diye nitelediğimiz düşüncenin esasta
lojik düşünceden farklı olmadığını açıklamaya çalıştık. Şimdi, ilkel
düşünce ile gelişmiş düşünce arasındaki farka ve ilkel düşüncenin
özelliklerine göz atalım.
İlkel düşünce ile gelişmiş düşünce arasındaki farklardan ilki,
ilkel düşüncenin genellikle kritikten yoksun olmasıdır. Duygusal
ve saf olan bu düşünce, tıpkı çocuğun düşüncesine benzemektedir1P.
Demek oluyor ki, ilkel insan -yani doğaya bağlı insan- “ aptal” bir
insan değildir; tıpkı çocuğun düşüncesi gibi eğitilmemiş bir düşün­
ceye sahiptir20. Çocuklarla ilkellerin düşünce tarzının bir özelliği de,
ana mesele ile ikinci planda kalan mesele arasındaki ayrılık üzerinde
durmamak, ya da gereğinden az durmaktır21.
İlkel düşünce doğa olaylarının arkasında belli bir yaratık ara­
makta, dolayısıyla somutlamaya, kişileştirmeye dayanan bir düşün­
ce tarzıyla temayüz etmektedir22.
Az gelişmiş düşünce kritik ve dikkatten yoksun olduğu için, çağ­
rışımlara yatkındır. Tesadüfen zaman ve mekân bakımından biri17 BAU THOUL, Gaston: Les Mentalites, “ Fransız Sosyoloji Okuluna göre Mantı­
ğın Menşei Problemi” içinde, s. 53
18 ÖNER, Op. cit., s. 54
19 HAEKEL, Op. cit., s. 43
20 BACH, Adolf: Deutsche Volkskunde, Heidelberg 1960, s. 475
21 Ibid., s. 475
22 Ibid., s. 480
12
birine bağlı olan, arka arkaya ya da yanyana ortaya çıkan iki belirti,
sebepsiz bir beraberlikle biribirine bağlanır ve bu bağlantı gelecek
için de kabul edilir23.
İlkel düşüncede çağrışım sadece benzerlik ilkesine dayanmayıp
aynı zamanda zıtlık ilkesine de dayanmaktadır. C o n t r a r i a con traris ilkesine göre, bir şey zıddınm çağrışımına yol açar. Bu sebep­
ten insan mutluluğunu övmemeli, aksine kötülemeliclir; yoksa mut­
luluk mutsuzluğu celbeder24.
İlkel ya da gelişmemiş düşüncenin bir başka özelliği de, analize
etme yeteneğinden yoksun olup, olayları bir bütün olarak ele alması­
dır. Böylece, nedensel düşüncenin temel ilkesi onlar tarafından “ ben­
zer nedenler, benzer sonuçlar doğurur” 25 şeklinde bilinmekte ve yo­
rumlanmaktadır.
İlkel insan çevresini ve bu çevreyi dolduran şeyleri arzuladığı,
ya da korktuğu gibi, yahut da geleneksel faydalarına göre algılar262
.
7
Böylece öznel bir düşünceyi temsil eder.
Franz Hempler, “ Psychologie des Volksglaubens” adlı kita­
bında, eğitilmemiş halk düşüncesinin eksik yanını, büyük ölçüde,
halkın olayları biribirine bağlayıp sonuca varma tarzında bulmak­
tadır77. Hempler diyor ki: “ eğitilmemiş ,ham muhakeme ve sonuç
bizim düşüncemizden kuvvetli bir şekilde ayrılmaktadır. İdrak et­
mek, görmek ve farkına varabilmek için halkın kavrayıcı mantık­
sal düşüncesi eksiktir.. (...) Kategoriler gelişmemiştir. A olayının so­
nucu B olduğu gibi, aynı olay B’nin nedenidir; bazan da hem ne­
deni, hem sonucudur. Kısaca, halk inanması, şart, neden yerine
sadece karışık, dalgalı bir çağrışımı tanıyıp bilmektedir” 28.
Gelişmemiş düşüncede dışa ait şeyler önemli rol oynar. Renk,
koku, alışılmışın dışındaki şekiller, sesler v. b. göze çarpan şeyler
üzerinde durulur;-eşya ve olaylar dışa ait noktalara göre sınıflanır
ve sıralanır.
23 Örneğin bir kimsenin burnu sık sık kaşınır da, arkasından da yeni bir şey olursa,
o kimse bu yeniliği burnunun sık sık kaşınmasına bağlar. İstikbalde de birinci
durumun ardından mutlak İkincisi gelecek diye kabul eder.
BACH, Op. cit., s. 483-484
24 Ibid., s. 484
25 SPRANGER, Eduard: Die Magie der Seele, Tübingen 1949, s. 119
26 ZU CK ER, Konrad: Psychologie des Aberglaubens, Heidelberg 1948, s. 15
27 HEMPLER, Franz: Psychologie des Volksglaubens, Königsberg 1930, s. 65
28 tbid., s. 65
13
Kuvvet ve madde, ilkel düşünceye göre, birbirinden ayrılmaz
bir birliktir. İlkel kimse yediği şeyin içinde var olan kuvveti de ka­
zanmış olabilieceğine inanır.
Keskin bir gözlem yeteneği, pratik bir yatkınlık ve çoğu kez
iyi bir bellek ilkellerin düşünce faaliyetlerinin olumlu yanlarını teşkil
etmektedir.
İlkel ya da az gelişmiş düşüncenin özelliklerini şöyle özetleye­
biliriz :
a) Genellikle kritikten yoksundur.
b) Bir meselenin ayrıntıları üstünde gereği kadar durmaz.
c) Somutlama ve
kişileştirme
eğilimindedir.
d) Neden ve sonuç bağlantısı çoğu kez çağrışma dayanır.
e) Özneldir.
. •
f) Maddeyi ve özü ayıramaz.
Şunu da ekliyelim ki, bu düşünce tarzında, söz konusu edilen
toplumun ya da halkın, çevreden, coğrafyadan, dinden, ırktan, top­
lumsal kurumlardan, kısaca temsil ettiği kültürden ve bu kültürün
seviyesinden ileri gelen bir takım kaymalar, sapmalar ve dereceler
vardır. Örneğin, bir müslüman toplumu ile bir budist ya da şinto
dininin egemen olduğu bir toplum arasında, çiftçi bir toplumla,
çobanlıkla geçinen bir toplum arasında görüş, duyuş, düşünüş ve
yorumlayış olarak ayrılıklar, nüanslar olacaktır. Ancak, bu nüans­
ların ve kaymaların dışında, ana çizgi hep aynıdır.
14
C. BÂTIL İN AN M A
Çeşitli halkların dinlerinde, geleneklerinde, toplumsal ve manevî
kumrularında çoğunca kesin ayrılıklar, zıtlıklar göze çarparken, bâtıl
inan malarının,gerek ana şekillerinde, gerekse temel düşüncelerinde küçümsenmiyccek bir benzerliğe raslanmaktadır.Bu benzerliğin çıkış nok­
tası ne olabilir? Sorunun cevabını insanlığın manevî hayatında, başka
bir söyleyişle ruhunda aramak gerekir. Gerçi bâtıl inancın başlangıcın­
da, gelişmesinde, cinlere, şeytanlara ve devlere inanmak oldukça
büyük rol oynamıştır. Ama bu yanlış inancın insanlığın maddî ve
manevî dünyasında bu kadar temelli bir şekilde yerleşmesinin ve
yayılmasının ana motifini psişik hayatımızın çeşitli safhaları, karışık­
lıkları, özellikle bazı anlarında aramak gerekmektedir.
î. Etimolojisi
Arapça
sıfat olan bâtıl, b u t l a n ’ dan türetilmiştir. Butlan,
“ haksızlık” , “ boş olma” , “ hükümsüz olma” anlamlarına gelmek­
tedir. Bâtıl ise, “ boş” , “ çürük” , “ doğru ve gerçeğe karşıt” anlamla­
rını karşılamaktadır.^ Şu halde, bâtıl itikat, “ yanlış ve boş” inan­
malar demektir.
Aşağı yukarı aynı anlama gelen h u r a f e ise, Arapça bir isim
olup “ dine kanşmış garip hikâye” , “masal” ve ikinci derecede de
“ manâsız lakırdı” demektir2.
Almancası, “ Afterglaube” , “ Aberglaube” dir. Anlamı, yanlış
inanma, karşı inanmadır. Luther5e göre, “ Missglaube” olup, “kötü,
yanlış inanma” demektir3. İngilizcesi ve Fransızcası “ superstition”
olup, Lâtince kökü supers ti t i o ’ dur; eski kültlerden ve dinlerden
arta kalıp da hâlen yaşayan inanmalar anlamına gelmektedir.
1 Ö ZÖ N, Mustafa Nihat: Osmanhca-Türkçe Sözlük, İstanbul 1959, s. 74, 114
2 Ibid., s. 305
3 K Ö N IG , Franz: Religionsvvissenschaftliches Wörterbuch, “ Aberglaube” maddesi,
Freiburg 1956, s. 1
15
Bâtıl inanmanın Yunanca karşılığı ise d e i s i d a i m o n i a ’ dır; cinler­
den ve devlerden korkmak demektir4.
n .'B â tıl İnanmaları Hazırlıyan Sebepler
Bâtıl inanmamn temelindeki sebepler şunlardır:
1)
2)
3)
4)
5)
6)
Psikolojik anlar
Eşyanın mahiyetini ve doğa kanunlarını bilmemek
Geleceği öğrenmek arzusu
Korku
Cin, peri ve dev inancı
Bâtıl inanmalarla ilgili yayınlar
i
Psikolojik anlar:
Bâtıl inanmaların ve halk hekimliğinin çeşitli âdetlerinin doğ­
masına yol açan “ psikolojik anlar” 1 R. Trebitsch şöyle sıralamaktadır5:
a) E t i m o l o j i ,
yâni
objenin
adı:
Bu ad, ister bir hayvan, ister bir bitki adı olsun, insanı, söz ko­
nusu edilen şeyden bir istifade sağlamaya götürmüştür. (Meryem
Ana otu, ya da Fadime Ana otu gibi)
b) S e m b o l i z m
ve
fikir
çağrışımı:
Doğal bir objede görülen değişiklik, insanın bu değişikliği kendi
düşüncesinde kullanmasını ilham etmiştir. Örneğin, çiçek açmış bir
ağaç, ağacı görene, çoğu kez bilinçsiz olarak ilkbaharı sembolize
etmektedir. Başka bir durum: bir objedeki olay, benzerini hatırlatma
sebebiyle, insana bu objeyi biiyüsel bir işlemde kullanmayı ilham
eder. İşte o zaman, çağrışım söz konusudur. Psikolojik motif olarak
söz konusu etdğimiz her iki an da, çoğu kez birleşmiş olarak ortaya
çıkar.
c) T e l k i n
ve
kendi
kendine
telkin:
2. Esjanın mahiyetini ve doğa kanunlarını bilmemek:
Dizanteriyi tedavi etmek için kırmızı bir mumu â, hastanın vücu­
du üstüne sürmek, mumun kırmızı renginden şifa aramaktan başka
4 K Ö N IG , O p. cİt., s. 1
5 TREBİTSCH, Rudolf: Versuch einer Psychologie der Volksmedizin und Aber­
glauben, Mitteilungen der antropologischen Gesellschaft in Wien 1913, Cilt 43,
s. 170-71
6 W U TTK E , Adolf: Der deutsche Volksaberglaube der Gegenwart, 4. Baskı, 1925,
s. 8
16
bir şey değildir. Kırmızı mum, tabiatı icabı sözü geçen hastalığı iyi­
leştirecek bir özelliğe sahip değildir. Şu halde objenin mahiyetini
bilmemek, insanı yanlış yoruma ve kısır bir uygulamaya götürmek­
tedir.
3. Geleceği bilmek arzusu:
Her insanda doğuştan geleceği bilmek ve doğa kanunlarına
hâkim olmak insiyakı bulunmaktadır, diyor Philipp Schmidt7. “Bu,
binlerce yıl önce böyleydi, bugün de böyledir. Eski Roma’ da geleceği
bildiren fal kitapları vardı. Yunanistan’da gelecekten haber veren
Delphi’li, Dodana’h Apollo rahipleri yaşıyordu. İnsanlar, kuş sesleri
ve köpek havlamalarından, tavuğun yem yemesinden,
kazların
gaga vuruşlarından geleceğe dair bir şeyler çıkarmaya çalışmışlar­
d ı r 8.”
Gerçekten de, geleceği bilmek arzusu bir sürü bâtıl inanmanın
doğmasına yol açmıştır.
4 . Korka:
Bâtıl inanma duyarlılığım yaratan korku içgüdüleri giderek
bâtıl inanma işlemlerini doğurmaktadır9. Kierkegaard’m, “insan
varlığının ilk olayı” dediği hayat korkusu bir de bilgi yetersizliği
ile bağlanıp da belirli bir durum alınca, bâtıl inanmaların büyük
bir çıkış- noktası teşkil edilmiş o lu r101
.
“ Tedavisi mümkün olmayan hastalık, kuşku, ölüm, yeis, keder
v.b. Bu felâketlere hepimiz her an uğrayabiliriz; bunlar bizi her an
yokedebilirler. İnsanın ta derinliğinden yükselen bu korku, cesaret­
sizlikten, korkaklıktan biraz başka bir şeydir; bu, korkunç gerçek­
lerin kudretli bir önseziyle duyulan korkusudur.’’ ^
Schmidt diyor ki: “ İşte bu korku içinde -v e zaruret halindekişi, günlük hayatta gülünç ve değersiz şeylerde kendine bir sığı­
nak arıyor. Örneğin, ortadan delinmiş paralar, kopuk pantolon düğ­
meleri, kara kedinin tüyleri v.b... Hele bu sözünü ettiğimiz şeylerin
7 SCHM IDT, Philipp: Dunkle Maechte, Frankfurt 1956, s. 20
8 lbid., s. 20
9 NEGELEIN, J.: Weltgeschichte des Aberglaubens, Berlin ve Leipzig, Cilt: I,
1931, s. 20-22
10 SCHM IDT, Op. cit., s. 20
11 URBACH, Otto: Das Reich des Aberglaubens, Bad Hamburg 1948, s. 11
17
baht açıcı ve kötülüğü kovucu kudretine olan inanç telkinle birle­
şirse... Kişi böylece zalim kaderin boğucu baskısına karşı, ferah ha­
va verecek bir sübap aramaktadır. Zalim kudretlere karşı girişilen
hayat ve memat savaşında, bu kudretleri etkisiz bırakabilecek olan
ve yeryüzünün her yerinde kullanıldığına Tasladığımız muska ve
uğurlukların psikolojik izahı budur” n .
5 . Cin, peri ve dev inancı:
Cin, peri, dev gibi zararlı varlıkların inancı ile beslenen bu kor­
ku, ilkel insanı hayatının her safhasında kendisini ve yakınlarım ko­
rumak için bir takım tedbirler almaya zorlamıştır. “ Ormanda, ça­
yırlıkta, ekin tarlasında, sularda güpegündüz, ama çoğu kez gece­
leyin pusuya yatıp bekleyen” , “ ağacın gövdesi ile kabuğu arasında,
mezbelelik yerlerde saklanıp duran” 13 her çeşit kültür unsurunda 14
bulunan, kısaca bütün doğayı dolduran bu kötülük getirici kuvvet­
lerle cebelleşmek, onları uzaklaştırmak ve yenmek için girişilen savaş,
bâtıl inanmanın insan ruhunda yerleşmesine ve nesiller boyu sürüp
gitmesine yaramıştır.
6 . Bâtıl inanmalarla ilgili yayınlar:
İnsanın geleceğini bilmek iştiyakının bir çeşit istismarı olan bu
tip yayınlar, bâtıl inanmaların doğmasında ve yayılmasında önemli
bir rol oynamaktadır. Bugün, dünyanın hemen her yerinde, gün­
lük gazetelerden dergilere, kitaplardan filim lere dek el falı, yıldız
falı -v.b. fallarla, ünlü (!) astrologların gelecek aylara ve yıllara
dair kehanetlerine büyük yer verilmektedir. Özellikle toplumun
büyük şehirlerinde yaşayan kesimlerinde görülen iskambil falı, el falı,
(Chiromantie), yıldız falı ile ispirtizma’ ya dayanan ruh 'çağırma
seansları, bâtıl inanmanın m odern kehanet (divinatio) diyeceğimiz
kısmını teşkil etmektedir.
Bir de bâtıl inanç çerçevesine girebilecek olan hokkabazlık, göz
boyam a v.b. hünerler vardır ki, bunların aslında halk inanmaları
ile hiç bir ilgisi yoktur. Ph. Schmidt, bunlar arasındaki ilişkiyi halk
şiiriyle modern şiir arasındaki ilişkiye benzetmektedir 15. “ Bâtıl inan12 S C H M ID T , O p. cît., s. 21
13 N E G E L E IN , O p. cit., s. 20
14 Kuzey V og u l’lu, baltayı içi majik kuvvetle dolu bir dost sayarken, testereyi kaçı­
nılması gereken bir büyü aracı olarak görür. Bkz.: Ibid., s. 20
15 S C H M ID T , O p. cit., s. 17
18
mada ve halk inanmalarında çok eski halk âdetleri ve-halka ait gele­
nekler vardır. Bu durum özellikle doğaya bağlı halk tabakalarında,
yani köylülerde, avcılarda, gemicilerde çok iyi görülür. Bunâ karşı­
lık, modern bâtıl inancın halk âdetleriyle hiç bir ilgisi yoktur’'5 16,
Bu çeşit bâtıl inanmayı Wuttke şöyle -tanımlamaktadır: “ Belirli
bir çevrenin kaçınılmaz ihtiyacını karşılayan, her zaman değişik­
lik gösteren, etkili ve daima müstehcenliğe kaçan bir oyalama, bir
eğlence oyunudur. Oysa halk inanmaları, kökünü çok eski-halk âdet­
lerine dayamaktadır” 1
67.
■
IH. Bâtıl İnancın Tanımlanması
Yukarıda mahiyetini ve dayandığı kökleri açıklamaya çalış­
tığımız bâtıl inanmanın bir tanımlamasını yapmadan önce, bu konu
üstünde çalışmış olan araştırıcıların tanımlamalarına bir göz atalım.
“ Batıl înanç ve Büyü” adlı kitabında, Alfred Lehmann, “belirli
bir devrin bilimsel ve dinsel gerçeklerine uymayan şeyin yanlış olarak
kabul edilmesi gerekir; bu şey doğru görülür, ya da doğru diye ina­
nılırsa, buna bâtıl inanma denir” 18 dedikten sonra, bâtıl inanma­
nın tam bir tanımlamasını yapmaya girişiyor: “ Bâtıl inanma, belli
bir dinle bağdaşmayan, aslı esası olmayan, ya da doğanın belli bir
zamanındaki bilimsel bir telâkki ile çatışan genel bir zandır, fararaziyedir” 19.
Bâtıl inancın
tek ve tatmin edici bir kavram
tanım­
lamasını yapmanın hiç de kolay olmadığını belirten Ph. Schmidt
ise, “ bâtıl inanç, mutad inanmanın gayesini ve hedefini aşan, bir se­
bebe dayanmayan yanlış bir inanmadır” 20 diyor.
Bâtıl inanma için “ doğayı kurallara bağlı değilmişçesine tasav­
vur etmenin peşin kanısıdır” diyen Kant, böylece bâtıl inanmanın
doğru düşünme kanunlarından uzaklaşmak, sıyrılmak olduğunu
göstermiş oluyor21.
Wuttke, “ eşyaya doğa üstü nitelikler, insancıl işlemlere de insan
üstü bir kuvvet vermeye” bâtıl inanma demektedir22.
16 SCHM IDT, Op. cit., s. 17 •
17 W U TTK E, Op. cit., s. 19
18 LEHMANN, Alfred: AberglaubeTtnd Zauberei. Stuttgart 1908, s. 6
19
20
21
22
Ibid., s. 6
SCHM IDT, Op. cit., s. 15
Ibid., s. 16
W U TTK E, Op. eit., s. 8
19
Bâtıl inanmanın “ Etnoloji Lexikonu” ndaki tanımlanması ise
şöyledir: “Bilimsel idrâklere ya da muteber dinsel görüşlere uymayan
doğa üstü olaylara ve yaratıklara inanmak ve bu inanmadan çıkan
âdetlerdir23.”
Şu halde, korku, çaresizlik, çağrışım gibi psikolojik nedenlerle
beliren, geleceği bilmek arzusu ile tesadüfi benzerlikleri iyilik ya da
kötülüğün ön belirtileri olarak değerlendiren, bilimin ve geçerli bir
dinin reddettiği bir takım doğa üstü kuvvetlere inanan, kuşaktan
kuşağa geçen yanlış ve boş inanmalara bâtıl inanç diyeceğiz.
23 NÖLLE, Wilfried: Völkerkundliches Lexikon, München 1959, s. 11
20
D. BÜYÜ
I. Büyüyü Hazırlayan Dünya Görüşleri,
Psikolojik Sebepler ve Temel Düşünceler
i.
Dinamist Dünya Görüşü:
İnsan, hayatının her çağında çevresiyle ilgilenmiştir. İnsanın
içinde yaşadığı çevre, özellikle o çevre içinde olup bitenler, o çevreyi
kapsayan bitki örtüsü, hayvan çeşitleri, taş, kaya v.b. doğal unsurlar
her zaman için o çevrede yaşayan insanların ilgisini çekmiştir K
Çevreyi ve çevrede geçen olayları gözlem yoluyla tanıyarak bir
takım bilgilere 2 varan ilkeller, tıpkı hayvan ve bitkilerde olduğu gibi,
insanlar arasında da bir çok farkların, üstünlüklerin varlığm görmüş­
lerdir. Örneğin, kimi insanların ötekilere kuvvet, fizikî yapı, güzel
konuşma, cesaret v.b. yeteneklerle üstün olması; öte yandan
gene bazı kimselerin parapsişik, majik, otosüjestif ve hipnotik faali­
yetlerle çevrelerinde yarattıkları saygı ve korku sonucu kendilerini
göstermeleri, sivrilmeleri g ib i3.
İlkel insanın görüş ve düşüncesine göre, kimi unsurların ve var­
lıkların ötekilerden farklı durumda bulunmaları, onların doğa üstü
bir kudret ve kuvvetle yüklü olmalarından ileri gelmektedir4. Çevre1 ÖRNEK, Sedat Veyis: “ tikellerde dinsel temel kavramlara genel bir bakış” ,
DTCFD, Ayrı Basım, Cilt X X , Sayı: 3-4 s. 257
2 örneğin, bitkilerin insanları besliyen, çeşidine göre zehirliyen ya da aksine bazı
hastalıkları için şifa taşıyan bir öze sahip olmaları niteliğine gözlem yolu ile var­
mışlardır. Yine kimi hayvanların uçabilme, derinlere dalabilme, çabukluk, kuvvet
gibi yetenekleriyle öteki hayvanlardan üstün olma niteliği de, gözlem sonucu
elde edilen bilgilerdendir.
ÖRNEK, Op. cit., s. 257
3 Ibid., s. 257
4 Bu kudret, ilkellere göre, gözle görünmese bile vardır. Bu kuvvet gizli olup, akü­
mülatörün içinde elektriğin yığılması gibidir. Hareket ettirilirse, kendini majik bir
etki ile gösterir.
BACH, Op. cit., s. 289
21
de böyle kuvvetler hissetmek inancına, dinamizm denmektedir.
Kuvvet ve kudret anlamını kapsıyan bu terim, Yunanca D y n a m i s 5den türetilmiştir.
Bu kudret ve kuvvet tasavvuruna her yerde Taşlanmakla birlik­
te, bu kudret daha çok belli insanlarda, hayvanlarda, özellikle büyü­
cü ve sanatkârlarda kendini göstermektedir. Çeşitli durumlara göre,
çeşitli belirtiler gösteren bu kuvvetin Polinezya dilindeki karşılığı
m a n a 5dır. Malinezya’lılar da aynı deyimi kullanmaktadırlar5. M a­
na, alışılmışın dışındaki belirti ve fonksiyonlarla, insan ve nesneler­
de kendini gösteren bir kuvvettir6. Mana’mn olumlu, insanlara iyi­
lik gedren özellikleri olduğu gibi tehlikeli yönleri de vardır. Mana,
iyilik ve kötülük arasında mekik dokuyan bir kuvvettir.
İşte, “ bu, alışılmışın dışındaki kuvvet ya da kudrete sahip ol­
mak, yahut onun zararından korunmak için, bir takım tedbirler al­
mak ve bir takım şeylere riayet etmek gerektir. Bu ise ancak büyü
işlemleriyle mümkündür 7.55 Şu halde, dinamist dünya görüşü büyü­
nün temelini teşkil etmektedir.
_ -• 2. Tabu:
Dinamist dünya görüşünün doğal sonucu olan tabu, yasak
anlamına gelmektedir. Kelimenin aslı Polinezce olup, “ t a p u ” dur.
Tabu’ nun pratik anlamı, “ N o l i M e T e n g e r e ” dir = (Bana dokun­
ma! Bana dokunamazsın! Bana dokunmaya yetkili değilsin!)89
.
•' Mana telâkkisinin olumsuz yönünü teşkil eden tabu, kuvvetle
yüklü olan her şeyin tehlikeli olduğunu anlatmaktadır. “ Şu halde
mana ile dolu olan şeylerden kaçınmak gerekir. Eğer bir kimse ya
da bir nesne tabu olarak kabul edilirse, o kimseye ya da o nesneye
dokunmakla insana zarar gelir. Çünkü tabu olanın içi kutsal bir
kuvvetle doludur559.
5 Mana tasavvuruna çeşitli-İlkel toplumlarda Taslamaktayız.■ Bu kuvvetin Sioux’lardaki adı w a k a n d a ’dir. Irakualar orenda,-AIkongin yerlileri m anitu, Mabitu
Pigmeleri m egbe, Kongo’Iular elim a, Hindular brah m a , Eskimolar sil la,
Çin’liler te, Endonezya’hlar tod i demektedirler. Blcz. ÖRNEK, Op. cit., s. 258
6 lbid., s. 258
7 lbid., s .-258
r
■;
8 lbid., s. 258 ■
9 lbid., s. 258
22
Kimi nesnelerin özel bir kuvvetle dolu olması telâkkisi, bugün
yeryüzünün pek çok yerinde yaygın olan amulet ve uğurlukların
koruyucu niteliğine inanmakta, bel bağlamakta hâlâ canlı bir şekilde
yaşamaktadır 10.
Dinamist telâkkiye göre, bir takım belirtilerin biiyüsel kuvveti,
tıpkı elektrik akımı gibi, insana fayda getirdiği kadar zarar da vere­
bilir. “ Nasıl ki, elektrik tesisatından anlamayan birisine elektriğe
yaklaşmaması tenbih edilirse, tecrübesiz birisine de tehlikeli büyüsel
kuvvetlerin yolundan uzaklaşması tembih edilir” 111
.
2
İşte tabu olan şeylerin zararından korunmak için bir takım
tedbirlere başvurmak yolu, insanı büyüsel pratiklere götürmüştür.
3. Animist ve animalist dünya görüşü:
İngiliz etnologu E.B. Tylor ( 1832- 1927) tarafından dinin baş­
langıcını açıklamak için ortaya atılan bu teoriye göre, en eski din
şekli animizm’ dir. Kelimenin aslı Lâtince a n i m u s ’ dan gelmekte
olup, ruh anlamındadır. Animizm de ruhlara inanma demektir.
Uyku, rüya, vizyon, vecde gelme, ateşli hastalıklar, cinnet ve
ölüm gibi psikolojik ve fizyolojik yaşantılar yoluyla ruh kavramına
varan ilkel insan, giderek bu prensibi kendi dışındaki canlı ve cansız
varlıklarda da tasavvur etmeye bağlamıştır.
Tylor’ a göre, “ ilkel insan ruh hakkmdaki kendi durumunu,
tıpkı bir çocuğun çevresindeki varlık ve nesneleri canlı görmesi gibi,
doğaya ve çevreye de uygulamış, tabiattaki her şeyi canlı olarak
görmeye başlamıştır. Bu, a n i m a l i s t görüşle, animist görüş arasın­
daki tek fark, birincinin doğadaki her şeye bir canlılık vermesi, İkin­
cinin ise sadece belirli bir ruh üstünde durmasıdır” n. .
Doğayı kapsayan bu “ canlandırma prensibi” , varlıkları du ­
alist bir görüşle, “ iyi” ve “ kötü” ya da “ faydalı” ve “ zararlı” diye
ikiye ayırmıştır.
“ Onun için ilkel insan, bir yandan bu çeşit doğa üstü kuvvet­
lerin zarar verici etkilerinden korunmaya ya da bu etkileri uzak­
laştırmaya çalışırken, öte yandan bu kuvvetleri kendi hizmetinde
10 BACH, Op. çit., s. 289
11 Ibid., s. 289
12 Bkz. Ö RN EK, Op. cit., s. 256
23
kullanmak için zorlayıp, belli tecrübeleri uygulamak yoluyla fayda
sağlamaya ya da başkalarına zarar vermeye çalışmaktadırn.”
Özellikle Mezopotamya’ daki esld kültürlerin, zamanımızdaki
müslüman toplumların ve Kuzey Asya etnik gruplarının cin, peri
ve dev inancı, bu göze görünmez kuvvetlerin yerine göre zararlı
faaliyetlerinden korunmak, yerine göre bunlardan faydalanmak
için bir takım tedbirler almak; bir takım işlemlere başvurmak, büyüyü
ve büyüyü hazırlayan temel inancın önemli bir motifini teşkil etmek­
tedir.
E l.
Psikolojik Sebepler ve Temel Düşünceler
1. Çaresizlik:
Modern bilimden ve modern teknikten yoksun olan ilkelin,
doğal olaylar ve felâketler karşısındaki çaresizliğini giderecek tek
yol, bu felâketlerin nedeni olarak kabul ettiği doğa üstü kuvvetleri
yumuşatmak, onların gönlünü hoş etmektir. Bu ise, çoğunlukla büylisel işlemlere başvurmakla olur. Hattâ kimi durumlarda (kuraklık,
v.b.) tek yol büyüdür.
2. Arzu:
Gelişmemiş düşüncede arzu ile gerçeğin ayırt edilmemesi, “in­
sanı sırf arzu ile bir başkasına zarar vermeye” ya da “ arzu ettiği
şeyin benzerinin gerçekte de olacağına 1455 inandırmaktadır. “ İlkel
insanın dış ve iç dünyaları, düşünmeyi ve arzu etmeyi ayırt edemiyecek kadar beraberdir. Hattâ denilebilir ki, bu arzu ve düşünce
gerçeğin kendisidir” 15.
3 . Evvelce bir raslantı sonucu •bir araya gelmiş olan bazı olaylar ve
benzerlikleri
4 . Çağrışımlar
5 . Analojik sonuçlara varma 16
13 STOLL, Otto: Zur Kentniss des Zauberglaubens, der Volksmagic und Volks­
medizin in der Schweiz, Zürich 1909 s. 13
14 BACH, Op. cit., s. 303
15 HEMPLER, Op. cit., s. 70
16 Richard Thurnwald, ilkel insanın majik metoda ve uygulamaya geçmesine deği­
nerek diyor ki: “ İlkel insan kendini bütün olayların orta yerinde -için de- gör­
düğü için kudretini olduğundan fazla büyütmektedir. Bu suretle “ benzer işlemlerle”
başarıyı ya da sonucu zorlamak gibi yanlış bir metoda başvurmaktadır.”
THURNW ALD, Richard: “ Geistesverfassung der Naturvölker” , s. 33, Lehrbuch
der Völkerkunde içinde, Stuttgart 1958
24
6 . Doğayı ve doğa kanunlarını bilmemek17
7 . Bâtıl inanmaların teorik durumlardan pratik durumlara geçişi18
Uf. Büyünün Din ve Bilimle ilişkisi
i . Büyü ve din :
Kültür tarihinde büyü ile din arasındaki çekişmelere sık sık
Taşlanmaktadır. İnsanlığın manevî hayatı ile bn hayata bağlı kurumlarda ilkin büyü ile din, sonra da dinle bilim arasında süregelen mü­
cadelenin, asırlar boyu ön planda yer aldığını söylemek pek de aşırı
bir iddia olmaz. Bu mücadelenin ilk safhasını teşkil eden büyü ve
din ilişkisi, bilginler arasında büyünün mü dinden, yoksa dinin mi
büyüden çıktığı noktasında tartışma konusu olmuştur.
Dinsel tasavvurların meydana gelişini açıklamaya çalışan üç
büyük teoriden19 birisi olan animizmi de aşan bir başka teori de
p r e a n im is tik büyü teorisidir. Bu teorinin taraftarı olan K. Th.
Preuss’ e göre, dinsel biçimdeki bütün ilkel belirtiler ilkel bir büyü
inancından çıkmaktadır. Böylece Preuss bütün dinlerin ilk başlan­
gıcım ilkel bir büyü inancına bağlamaktadır20. Dinin büyüden çık­
tığını ileri süren bir başka bilgin de J. Georg Frazer’ dir, Frazer5e
göre, ancak büyünün başarısızlığı sonucudur ki, insanlar Tanrı’yı
takdis eden din yoluna dönmüşlerdir21. Büyü ile dinin sınırını anla­
mağa çalışan teorilere göre, dinin büyüden çıktığını iddia edenler
yukarıdaki iki bilginden başka, W. Hellpach, Ed. Spraııger, S.H.
Raschow, v.b.’ d ir22 Büyünün dinden çıktığını iddia edenlerse, Loisy,
•Allier, Dürkheim23, P. Schmidt, R. Mareth, J.H. King, A. Lang v.b.
dir24. Mauss, Hubert ve Levy-Bruhl de, büyü ve dini ortak bir kökten
çıkan iki kol olarak saymaktadırlar2S.
17 İlkel bir topluluğun gözlemlerinde ve bu gözlemler sonucu elde ettiği bilgilerinde
neden ve sonuç bağlantısında aydınlığa varamadığı yerde (hastalık-ölüm), (ince
bir araştırmayı gerektiren hava ve göksel olaylar) bize “ majik” ya da “ mistik”
diye görünen bir düşünce, bu düşüncenin sonucu olarak da bir işlem tarzı girmiş
oluyor araya. Çünkü ilkel insan bizim anladığımız anlamda “ çözümleyici doğa
bilimleriyle” uğraşmadığından doğal olanla doğa üstü arasındaki kesin farkın var­
lığından habersizdir. THU RN W ALD , Op. cit., s. 32
18 îbid., s. 11-12
19 Diğer ikisi Dinamizm ve Ur-Monoteizm (ilkel tek tanrıcılık) dir.
20 JENSEN, Ad. E.: Mythos und Kult bei Naturvölkern, Wiesbaden I960, s. 240
21 Ibid., s. 241
22 Ibid., s. 244-245, 246-247, 249, 250-253
23 KÖSEM lH AL, N. Şazi: “Büyü ve Din Probleminin Bugünkü Durumu” , Sosyoyoloji Dergisi, İstanbul 1952 s. 122
24 HAEKEL, Op. cit., s. 66
25 K Ö SEM lH AL, Op. ck., s. 122-123
25
Bizim için daha önemli olan, büyü ve dinin önceliği konusun­
dan çok, büyü ile din arasındaki başlıca benzer ve ayrı noktalan
gösterelim.
a) B e n z e rlik le r:
1 . Her ikisi de doğa iistü alana girer16.
2 . İkisi de doğa üstü alanda iş görür11.
3 . Biiyiicii de din adamı da pratik olan belli amaçlar güderler28.
4 . Büyü de, din de tamamiyle mitolojik geleneğe dayanmaktadır29.
5.
İkisi
de tabularla, kurallarla çevrilmişlerdir30.
b) A y r ılık la r :
1 . Büyü edimleri bilindiği gibi tanrılar üstüne zorlayıcı bir etki
yapabilmek çabasındadırlar. Oysa ibadet edimi tanrıları yumu­
şatarak, onları memnun etmek amacını gütmektedir1^.
2 . Büyü, izlemesi beklenen kesin bir amaca varmak için bir araç
olan edimlerden müteşekkil pratik bir sanattır. Dinse, amaçları­
nın yerine getirilmesi demek olan kendi kendisiyle yetinen edim­
lerden müteşekkil bir vücuttur12.
3 . Pratik büyü sanatının sınırlı ve belli bir tekniği vardır: biiyiisel
sözler, tören ve yapanın durumu, büyünün daima bilinen teslisini
teşkil eder. Dininse karışık yönleri ve amaçlan ile böyle basit
bir tekniği yoktur11.
4 . Dürkheim’ a göre, din ile büyü arasındaki farklardan biri de
yasakların bozulmasıyla belirir. Gerçekten din yasakları bozulunca
günah işlenmiş olur. Umumi efkâr incinir. Halbuki büyü
bozulunca bir günah işlenmiş olmaz34.
26 Din olsun, büyü olsun doğa üstü alana, inanç yolundan başka deneysel bir yol bu­
lunmayan, çıkmaz yollardan ve durumlardan çıkış yolları açar. Bu alan dinde,
ruhlara, takdir-i İlâhinin İlkel önsezgilerine, üymaksal esrarların bekçilerine olan
inançları içine alır.
Bkz. M ALINOW SKI, Bronislow: Büyü, Bilim ve Din (Cev. Ender Gürol) , İstan­
bul 1964, s. 62
27 GOLDENWEISER, A .: Anthropology, London 1937, s. 216-217
28 Ibid., s. 217
29 M ALINOW SKI, Op. cit., s. 62
30 Ibid., s. 62 '
31 LEHMANN, Op. cit., s. 11
32 M ALINOW SKI, Op. cit., s. 62
33 Ibid., s. 62
34 KÖSEM ÎHAL, Op. cit., s. 133
26
5 . Dinde boyun eğme, bağlanma vardır. Büyüde ise self-determi­
nation ve kontrol vardır35.
6 : Din herkese açıktır, büyü kapalıdır36.
7 . Din yakarır, büyü çoğu kez zorlar.
8 . Din genellikle büyüyü ve büyüsel işlemleri reddeder. Oysa büyü,
amacına varmak için gerektiğinde dine, onun kutsal kitabına,
peygamberlerine ve azizlerine başvurur, onların yardımını sağ­
lamağa çalışır.
9 . Büyünün teknik uzmanlar ya da bu işi meslek edinmiş kişiler
yetiştirme eğilimine karşılık, din rahiplere ve dinsel önderlere
rağmen, herkes için ve herkese açıktır37.
ı o . Büyünün cemaati yoktur. Din her şeyden önce cemaât ister38.
2 . Büyü ve bilim:
Frazer, “ The Golden Bough” adlı eserinde büyüyü bilimle ba­
ğıntısı yönünden de incelemekte olup, bilimin büyü ile olan yalcın
bağıntısı üzerinde durarak, büyünün bir çeşit ilkel bilim olduğunu,
bilimin doğmasına kaynaklık ettiğini, büyünün mekanizmalarının,
büyü edimlerinin aynı biçimde işleyip, aynı sonuçlar doğurduğunu
ileri sürerek39, büyünün dayandığı esaslar modern biliminkinin aynı­
dır; büyücü aynı sebeplerin aynı sonuçları doğuracağına inanmak­
tadır, demektedir40.
A. Goldenweiser, bir noktaya kadar Frazer’in, büyü ile din
benzetimini uygun gördüğünü söyledikten sonra, Frazer’i şöyle ten­
kit ediyor: “Ama daha yakından incelendiğinde, büyünün bu biçim­
de tanımlanması, anlamlı olmaktan çok, doğru görünüyor: bu tanım
büyünün özü olanı, yani, büyüsel edimin akıl-dışı (transandan) ya
da doğa üstü gücünü ve büyüsel edimi kontrol eden iradeyi, yani
büyücünün iradesini kapsamıyor, Üstelik, herhangi bir büyüsel
edimin başarısızlığa uğraması, büyüye, hattâ başarısızlığa uğrayan
büyüsel edimin etkisine olan inancı etkilemiyor. Başarısızlık, bir baş35
36
37
38
GOLDENW EISER. Op. cit., s . '217
K ÖSEM ÎH AL, Op. cit., s. 144
GOLDENW EISER, Op. cit., s. 217
Durkhcim’a göre, din ile büyü arasındaki farklar, bilhassa âyinlerin icrasında ve
yasaklarla sanksiyonlarda aranmalıdır. îlkin din hem muhteva hem de tatbikat
bakımından kollektiftir. Bkz. K ÖSEM ÎH AL, Op. cit., s. 113
39 FRA ZE R, J. George: The Golden Bough, London 1933, s. 48
40 Ibid., s. 48
.
27
kasının yaptığı, ilk edimin etkisini yok eden daha güçlü bir büyü ile
açıklanıyor. Başka bir söyleyişle, büyüsel edim, deneylerin öğrettik­
lerinden etkilenmez ve başarısızlık sonucunda her hangi bir değişik­
liğe •uğramaz.
Büyü böyle olduğuna göre, büyü ile bilim arasındaki analoji
de ortadan kalkar. Bilimsel deneylerde, bilim adamı, zıt deneylerden
yararlanmaya, tam bir başarısızlık, ya da eksik bir başarının ışığı
altında tutumunu değiştirmeye hazırdır. Böylece, sonunda istenen
sonuca ulaşılır. Demek, büyü ile bilim arasında, her ikisinin de kesin­
liği bakımından bir benzerlik vardır. Ama bu benzerlik gerçekte ol­
maktan çok görünürdedir. Büyücünün kesinliği, büyü reçetesi, kut­
sallaştırılmış bir rutinden başka bir şey değildir. Oysa, bilim adamı­
nın kesinliği, doğruluğu, ölçmeyi amaç edinmiştir, -bunlar, büyücü
kazanının dışındadır. Sonra, büyücü, yaşantının etkilemediği, hiç
değişmiyen bir araç kullandığı halde, bilim adamının kullandığı
araç -varsayım ya da deneyim- plastiktir; yaşantının gerektirdiği
yerde değişmeye hazırdır” 4l.
Doğruluğunun kabule her normal insanı zorlayabileceğimiz,
ispat edilen ve her yerde geçer olan iddiaya bilim diyoruz. Bilim,
ispat edilmesi gereken olayları ya iradî olarak doğrudan doğruya
gözlem yolu ile ya da bu gözlemlerden lojik sonuçlara varmak su­
retiyle ispatlar42.
Şu halde, “bilim, sistematik olarak düzenlenmiş, doğruluğu
tevsik edilen iddiaların bütünüdür; bu iddiaların pratik kullanılı­
şına da teknik denir” 43. Oysa büyü, tekniğini doğru gözlemlere daya­
madığı gibi, başarısızlıkları sonunda bu tekniği değiştirmeyi de kabul
etmeyip, ya başarısızlık nedenini başka şeylerde arar, ya da biçim
yönünden çeşitlemelere başvurur.
IV. Büyüsel Terimler ve Büyünün Tammı
i. Biiyüsel terimler:
a) M a ji
Maji, Yunanca m a g e ia ’dan gelmektedir; büyücünün sanatı
demektir. M a g ie r = (büyücü), eskiden İran’da mensuplarına doğa
41 GOLDENWEISER, Op. cit., s. 216
42 LEHMANN, Op. cit., s. 4-5
43 Ibid., s. 4—5
28
üstü kuvvetler atfedilen m a gu ş denen bir rahip sınıfının adıydı.
Bugün, büyücülüğün ve gaipten haber vericiliğin adıdır44.
b) B ü y ü :
Bu kelime Türkçede çeşitli yazılış ve anlam nüanslarında karşı­
mıza çıkmaktadır. Batı Türkçesinde b ü ğ ü olarak geçiyor ve sihir,
efsun anlamına geliyor. Büğü isminden türetilen b â g î ise büyü yap­
mak, büyü bozmak karşılığında kullanılıyor45. Büyücü (Gr. isim)
ise, büyü yapan, sahir, sihirbaz, gözbağcı demektir46.
c) B a y m a k :
Uygurca bağlamak, Çağatayca baylamak, baygın, Türkmence
büyü, boy, bayabin = (bağlamak, bağ) anlamlarına gelip, bâ =
(kuvvet, iktidar), b â y ib in = (bağlı olmak) demektir47.
d) B a ğ la m a k :
Türkiye Türklerinde bağlamak; büyülemek, büyücülükle biri­
sini kendine bendetmek, cinsel iktidarını işlemez hâle getirmek, biri-.
sinin dilini, kısmetini, bahtını bağlamak, bir hayvanın ağzını bağ-,
lıyarak zararsız hâle getirmek anlamlarına gelmektedir.
e) S ih ir :
Arapça sihr, isim olup büyü karşılığıdır48. Sihir kelimesi, Kuan’ da, çeşitli vesilelerle 24. sûre içinde geçmektedir49. OsmanlıcaTürkçe sözlüğüne göre, sihirin ikinci anlamı “ büyü kadar etkili şey,
44 NÖLLE, Op. cit., s. 93
K Ö N IG , Op. cit., s. 504-505
45 K A D R İ, H. Kâzım: Türk Lügati, Gilt I, s. 787
46 İbid., s. 787
47 İbid., s. 646
48 Ö ZÖ N , Op. cit., s. 644
49 Kuran’da sihirle ilgili ve içinde sihir sözü geçen sûre ve âyetler:
Sûre
1- Bakara
2 - En’am
3 - Ârâf
4— Yunus
5 - Hûd
6 - Hier
7 - İsra
8 - Tâhâ
9 - Enbiya
10- Fürkan
Sûre No.
2
6
7
10
11
15
47
20
21
25
Ayet
102
7 ■
109, 112, 113, 120
2, 76, 77, 79, 80,
7
15
47, 101
58, 63, 66, 70, 71, 73, 75
3
8
29
fettanlık’ 5tır. Üçüncü anlamı olarak da “ şiir ve güzel söz söyleme gibi
insanı bağlayan sanat ki, böylesine sihr-i helâl (haram olmayan bü­
yücülük) derler” 50.
f)
T ıls ım :
Arapça (g r.: isim) olan tılsım, çare, olağanüstü etki anlamına
gelmekte olup, çoğulu, t ıls ım a t ’ t ır 51. “ Os manii Tarih Deyimleri
ve Terimleri Sözlüğü” ne göre, “ sihir nevilerinden biri yerinde kul­
lanılır bir tâbirdir. Sâri hastalıkların sirayetini önlemek maksadıyla
olduğu gibi insanlarla hayvanların âfetlerden korunması için yapı­
lırdı 52.” Sözlüğün yazan, A. Sırrı Levent’in Divan Edebiyatı’ndan
(s. 122 ve devamı) naklen, tılsımı şöyle tanımlıyor: “ Yıldızlardan,
unsurlardan, adetlerin hassalanndan bir yardımcı ile müessir ol­
maktır ki, buna (tılsım) derler” 33. Tılsım bozmak ise, mecazen öne­
mini yitirmek, kıymetten düşürmek yerine kullanılan bir deyim­
dir 54. Tılsım bozmak’m konumuzu ilgilendiren anlamı ise, büyünün,
büyüsel işlemin etkisini yitirmesi demektir.
g) A fs u n :
Farsça a fsu n kelimesinden gelip, büyü, afsunlama anlamında­
dır. Bugün afsun kelimesi Farsçada bilhassa zehirli hayvanların sok­
malarına karşı yapılan “şerbet” mânasını taşımaktadır.
26
12— Nemi
13- Kasas
27
28
34
13
36, 48
43
37
38 '
40
15
4
24, 89
30, 49
14151617-
Seb/e
Saffât
Sâd
M ü’min'
.
34, 35, 37, 38, 40,
11- Şuarâ
43
18- Zuhrüf
19- Ahkaf
46
2 0 - Zâriyat
51
2 1 - Tür •
52
2 2 - Kamer ’ 54
61
23 - Sâf
24— Müdessir 74 •
50 Ö ZÖ N , Op. cit., s. 644
7
39, 52
15
2
65
24
51 Ibid., s. 729
52 PAKÄLIN, M . Zeki: Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Cilt III,
s. 494
53 îbid., s. 494-495
54 Ibid., s. 494
30
Kendilerinde yılanları555
, akrepleri50 v.b. uyuşturma kudreti bu­
6
lunan bâzı dervişler bunların zehirlerine karşı olan muafiyetlerini
uygun bir bedel karşılığında başkalarına iletebilirler. Bu maksatla
çoğu zaman, vücudun belli bir uzvu afsunlanır; meselâ sağ veya sol
el. Artık o elle bu kabil hayvanların tehlikesizce tutulabileceğine ina­
nılır 57.
Afsun kelimesini Orta Asya lehçelerinde de görüyoruz. Bugünkü
Kıpçak lehçelerinde “ arbav” , Doğu Türk lehçelerinde “ arbış” şekil­
lerinde söylenir. Yakut lehçesinde bu kelime “ kötü ruhları aldatmak;
dalkavukluk etmek” anlamlarına gelir. Altay lehçelerinde mânası
anlaşılmayan sözlere de “ arbış” denir58.
h) Ü fü r ü k ç ü lü k :
Hastaları, “ cin çarpmış” ları, büyüye tutulmuşları iyi etmek
amacı ile ya kutsal kitaptaki sûre ve âyetlerden ya da büyüsel söz­
lerden, formüllerden faydalanarak okuyan, okuduklarını hastanın
yüzüne üfleyen, “ nefesi kuvvetli” kimselere üfürükçü denir. Bu işi
çoğu kez hocalar yapmaktadır. Daha geniş anlamda, üfürükçülük
ak büyünün yanı sıra kara büyü = (schwarze Magie) ile de uğraşan­
lar için kullanılmaktadır.
i) B a k ıc ılık :
Buna “ cindarlık” da denmektedir. Bir çeşit şamanlık faaliyeti­
dir. Genellikle bir kap içine konmuş olan sudan59, ya da kurduğu
55 Akrep, yılan sokmasına karşı afsunlamaya Türkiyede’cle rastlanmaktadır. Örneğin
Hal Köyünde (Elazığ) bu büyüsel tedavi usulü geniş ölçüde tatbik edilmektedir. Bu hulus­
ta herkes ehil değildir. Ancak köyün ileri gelenlerinden biri, akrep sokmasına karşı afsun
yapmaktadır. Başka köylerde -Fatmalı (Elazığ)- yılan sokmasına karşı da afsun yapılmak­
tadır. Bkz. ERDENTUĞ, Nermin: Hal Köyünün Etnolojik Tetkiki, Ankara 1956, s. 1CH­
IOS
56 Türkiye dışındaki müslüman Türkler yılan, akrep, karakurt, böy (zehirli örümcek­
ler, goleodos, tarantula) gibi haşerat tarafından ısınlır ya da sokulurlarsa, a r b a v ç ı’lan
çağırıp okuturlar. Bkz. İNAN, Abdülkadir: Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara 1954,
s. 146
57 T Ü R K ANSİKLOPEDİSİ, “Afsun” maddesi, s. 193
58 İNAN, Op. cit., s. 145
59 Kurtlapa köyünde, bu işle uğraşan birisine, bir meselem (!) için, “suya” baktır­
dım. Muhtarın da yardımı ile, bu işi köylülere sezdirmeden yapmaya çalıştık. Çünkü “ cindar” olan yaşlı adam, “ hükümet adamı!” diye hem benden çekiniyordu, hem de kendi
köylülerinden. Benden çekinmesinin nedeni belliydi. Köylülerden çekinmesinin nedeni
ise, ona, “ Köyümüzün adı kötüye çıkıyor” diye baskı yaparak tövbe ettirmiş olmalarıydı.
Adam biraz ricadan sonra, beş lira karşılığı ve benim “ gül hatırım için” bir defaya mahsus
olmak üzere bir seans yaptı. Odada ikimizden başka kimse yoktu. Tahtadan yapılma bir
31
“daire” d e n 50 geleceği görmek ,hastalığın, illetin sebebini öğrenmek,
çalman kıymetli bir “ yitik’ ’in kim tarafından çalındığını tespit et­
mek, düşmanların adlarını söylemek, v.b.’ye bakıcılık denir. Bakıcı­
lar çoğu kez iki kişi olarak iş görürler. Birisi suya bakan, suda bir şey­
ler görmeye çalışan, diğeri de ona telkinde bulunandır.
Birincilerin çoğu illüzyona müsait parapsişik ve saralı kimse­
lerdir. Şayet bu tip birisi bulunmazsa, onun yerine telkine müsait
safça küçük bir çocuk kullanılır.
2. Büyünün Tanımı:
Büyünün konusu genellikle bu dünya ile ilgili sorunları kap­
samaktadır; yani insancıldır. “ Başkca insancıl durum ve eylemleri
söz konusu etmektedir; avlanma, balık tutma, ticaret, aşk, hastalık,
sağlık” g ib i.61 Doğaya yönelmekten daha çok, insanın doğa ile olan
bağına ve bunu etkileyen insancıl eylemlere yönelmektedir.62
yer sofrası üstüne, içi yarısına kadar su dolu balur bir kap koydu. Suyun içine de verdiğim
paradan san bir yirmibeşlik attı. Kabın etrafına, bir şeyler okuyarak, gözleriyle bir daire
çizdi. Benden kâğıt ve kalem istedi; kâğıda adımı yazmamı söyledi. (Kendisi anlaşılan oku­
ma yazma bilmiyordu) Sonra kâğıdı suyun üstüne koyup, uzun bir süre kabın içindeki suya
baktı. Neden sonra kısık bir sesle: “ Gelmeye başladılar.
dedikten sonra, “ Haydin!
Toplanın!” diye emretti. Bir süre daha cinlerin toplanmasını bekledikten sonra, güya on­
lara danışarak benim kimliğim, medenî durumum, işim-gücüm hakkında bilgiler vermeye
başladı. Söylediklerinin çok azı doğruydu. Onları da köylülerden öğrenmişti. (Çünkü ben
on gündür bu köydeydim. Köylüler beni “ tarih öğretmeni” diye biliyorlardı. Akşamlan
köy odasında toplanıp sohbet ediyorduk. Gerçi “ cindar” bu sohbetlere katılmamıştı ama,
köylük yerde, köye gelen bir yabancının neyin nesi olduğu hemen öğrenilir.) Meselemle
uzak-yakın ilgisi olmayan bir takım şeyler daha söyledikten sonra, gözlerini su kabından
ayırarak, bana dikti: “ Biliyor musun bey?” dedi, “ ben 40 cine hükmediyorum... Oysa,
Kafkasya’da meşhur bir cindar var, o tam 160 cine hükmünü geçiriyor. Bazan yaman cin­
lerinden bir kaçını bana göndererek, yanlış malûmat verdirerek,, işimi bozuyor. Ben de
müşterilere karşı mahçup oluyorum. Senin iş de öyle oldu” dedi. •
Görmek istediğimi görmüştüm. îşi daha uzatmak istemedim. Adamın saralı oldu­
ğunu da sonradan muhtardan öğrendim. Komşu köydeki ünlü bir cindar, “suya” baktır­
mak için, bunu çağırırmış. (Askerdeki oğlunu ziyaret etmek için, üç gün önce köyden ayrıl­
dığından, bu ünlü cindarla temas kurmak mümkün olmadı)
Kurtlapa köyündeki bakıcı, bir aralık bana “ cinlerle evli olduğunu” , hattâ onlardan
“ çocuğu olduğunu” , “ bazan gelip kendini uzak yerlere götürdüklerini” söyledi. Tıpkı Asya’lı bir şaman gibi, bu da zaman zaman cinler tarafından “ zaptedildiğini” sanmaktadır.
Öte yandan, yine şamanlann çoğunda olduğu gibi, işin şarlatanlığını yaparak, bilinçli bir
şekilde çıkarım sağlamaktadır.
• 60 Büyücünün emrinde sandığı cinleri kâğıt üstündeki bir daire içinde toplamak için
çağırmasıdır. Daire kuranlar çoğu kez çeşitli maddeleri yakarak bulundukları yeri ve has­
tayı tütsüleyip işin etkisini ve esrarını artırmaya çalışırlar. Araştırmalarımı yaptığım sıra­
da, Sivas’ ta itimadını kazandığım bir’ cindann “ daire” kurmasında hazır bulunmuştum.
Yaktığı tütsü, gözlerimi yaşartan ve tuhaf bir şekilde kokan bir maddeydi. Adını sordu­
ğumda, “ kâfuru” dedi.
61 M ALIN O W SK I, Op. cit., s. 52
62 Ibid., s. 52
32
Büyü, tanrısal olanla ve öte dünya ile çok az ilgilenir. Tanrı’ya
yaklaşma, Tanrı gerçeğini tanıma, günahlardan sıyrılma gibi dinsel
arzular büyü yolu ile tatmin edilemez. Büyünün çabası çocuk, malmiilk, iyi mahsul elde etmek, zararlı etkileri ve tehlikeleri uzaklaş­
tırmak, insanlara iyilik ve kötülük etmek gibi dünyevi şeyleri hedef
tutar63.
Şu halde, konusu yönünden büyü, “ düşmanı, av hayvanını ya
da ilkel ve az gelişmiş düşüncenin açıklıyamadığı acı, hastalık, ölüm,
mahsul, büyüme, göksel olaylar” 64 v.b. şeyleri hedef tutan, bu
şeyler üzerinde istenilen etkiyi yaratmak için yapılan majik işlemler­
dir.
Büyü bu işlemleri yaparken güvendiğimiz, bilimsel doğruluğu
ispatlanmış “ teknik bilginin sınırlarını aşan bir teknik” 65 kullanır.
Frazer’in de dediği gibi “ . . . maji doğa kanunlarının gerçek dışı
bir sistemi, aynı zamanda aldatıcı bir ihtiyat .tedbiridir; yanlış
bir bilim ve semeresiz bir sanattır” 66. Zorlayıcıdır; eşyayı ve
doğayı öznel bir görüşle ve kendi çıkarı için kullanır. Bu bakımdan
egoisttir. Çıkış noktası olarak insanı alır. “ Sadece insanda bulu­
nan, sadece büyü sanatı ile beliren, insanın sesi ile dışarı fırlayan
biricik ve tek özel güçtür” 67. Orta bir yolu yoktur. Olumlu uçla olum­
suz uç arasında, akla kara arasında iş görür. “ Kötülükleri bir şahıs
ya da ona ait mal, mülk, hayvan v.b. üzerine yöneltmek suretiyle
zarar vermek yahut da bu şekilde kötülüğe uğramış kimseden kötü­
lüğü defetmek için yapılan silırî işlemlere” başvurur68.
Türkçede olduğu gibi, Batı literatüründe de büyü ve sihir çoğu
kez eş anlamda kullanılmaktadır. Fakat Batılı bilginler, M a g ie
ile Z a u b e r arasında fenomenolojik yönden bir derece farkına işaret
etmektedirler69. Dar anlamda, M a g ie , olayları ve doğanın gidi­
şatını etkilemek ve yönetmek, aynı zamanda törenler vasıtasıyla yük63 NEGELEIN, Op. cit., s. 15
64 NÖLLE, Op. cit., s. 93
65 LEHM ANN, O p cit. S. II
66 FRAZER, Der goldene Zweig, s. 15-17
67 M ALIN O W SK I, Op. cit., s. 53
68 insanın kendisi ya da bir başkası için arzuladığı bir şeyi elde etmek niyetine, öte
yandan hoş olmayan ya da arzulanmayan bir şeyi uzaklaştırmaya, birisine zarar
vermek için yapılan pratiklere büyü işlemi diyoruz.
Bkz. ZU C K E R , Op. cit., s. 13
69 HAEKEL, O p. cit., s. 57
33
sek varlıkları -yağm ur yağdırmak büyüsünde olduğu g ib i- toplumun
lehine zorlamaktır. Z a u b e r e i ise -İn gilizcesi: s o r c e r y - daha
ziyade bireysel olan ve mümkün oldukça gizli, örneğin birine zarar
vermek için yapılan, kişisel gayelere yönelmiş pratiklerdir70.
Bilinen yollarla elde edilemiyen şeyleri elde etmek, birisine za­
rar vermek, ya da tehlikeleri uzaklaştırmak ve onlardan korunmak
için bir takım gizli kuvvetleri kullanarak doğayı ve doğa kanunlarını
zorla etkileme işlemlerine
büyü diyeceğiz.
V. Büyü Çeşitleri
Büyü, temelinde yatan düşünce kanunlarına, psikolojik durum­
lara, bir de büyüsel işlemlerin bünye ve gayelerine göre kollara ayrıl­
maktadır.
Bunlar:
1. Sempatik büyü
a) Taklit
büyüsü (homeopatik
b) Temas
büyüsü (kontajiyöz
2. Ak büyü
3 . Kara
maji)
maji)
(pozitif maji)
büyü
(negatif maji)
4 . Aktif büyü
5 . Pasif büyü diye beş kısma ayırabiliriz.
i . Sempatik biiyii:
Frazej, büyünün dayandığı esas düşünceleri, diğer etkenleri
hesaba katmadan ele alarak, ikiye ayırmaktadır. Bunlardan birin­
cisi, “ benzer benzeri meydana getirir” ilkesine, İkincisi ise, biribirleriyle bağlantılı ve ilişkili olan şeylerin, fiziksel temas ortadan kalk­
tıktan sonra da, uzaktan birbirlerini etkileyecekleri ilkesine dayan­
m aktadır7b Yani, “ bir şeyde bulunan kuvvetin, o şeyin başka nesne­
lerle teması dolayısiyla bir dereceye kadar bulaşması ve geçmesi
ve bir defa biribirleriyle temasa geçmiş olan şeylerin daima biribirlerine sempatik kalmalarıdır.” Birinciye, h o m e o p a t i k 72 ya da taklit
büyüsü, İkinciye de k o n t a jiy ö z ya da temas büyüsü denmektedir73.
70 HAEKEL, Op. cit., s. 57
71 FR A ZE R , Der goldene Zweig, s. 15
72 AN KERM ANN, Bernhard, “ Die Religionen der Naturvölker” , s. 151, Lehrbuch
der Rcligionsgeschichte içinde, Cilt: 1, Tübingen 1925
73 FRA ZE R, Op. cit., s. 15
Gerek taklit, gerekse temas büyüsü, birikirlerinden uzak şeylerin
gizli bir sempati ile biribirlerini etkilediklerini, bir çeşit gizli ve gö­
rünmez esir gibi düşünebileceğimiz şey ile uyarmanın birinden öte­
kine geçeceğini kabul ettikleri içindir ki, bu iki büyü şekli “ sempati
büyüsü” adı altında toplanmaktadır74.
a) T a k lit
b ü y ü sü
(h o m e o p a tik
m a ji):
Yunanca h o m o s = (benzer, aynı) ve p a th o s = (his, duygu)
dan türetilen homeopatik büyünün esası taklide dayanmaktadır75.
Bu büyüye, analoji büyüsü de denmektedir,
B. Ankermann, Vierkandt’ a dayanarak, analoji büyüsünü,
büyünün gelişme basamaklarının İkincisine koymakta76 ve ana­
loji büyüsünün daha çok hastalık tedavisinde rasyonel bir şekilde kul­
lanıldığını belirtmektedir77.
Analoji büyüsü en çok uygulanan büyü şeklidir. Bu büyünün
yapısı, “ taklit yoluyla arzu edilen sonucu hâsıl etme denemesi, ben­
zer işlemlerle istenilen şeyi (olayı) öne almak;, böylece o olayın yakın
bir gelecekte meydana gelmesini zorlamaktır. Bunu yaparken, “ben­
zer benzeri yaratır” ilkesinden hareket edilmiş olur. “ Benzer” ola­
rak da göze görünür dış benzerlikler, tutum ve davranıştaki benzer­
likler ya da asosiyatif düşünce zincirlerinden çıkan büyüsel özellikler
geçerlidir78.”
Temeli taklit ya da “ benzer işlemin benzer olayı meydana geti­
receği” ne dayanan bu büyü çok yaygındır. Hemen hemen bütün
toplumlarda taklit büyüsüne rastlanmaktadır.
Hoşlanılmayan ya da korkulan bir kimse zarar veremiyecek
bir hale mi getirilmek isteniyor, ilk akla gelen homeopatik büyü iş­
lemidir. Bu iş için söz konusu edilen kimsenin bir resmi ve bu resmi
74 FRAZER, Op. cit., s. 17-18
75 B IR K E T-SM ITH , Op. cit., s. 401
76 Büyünün en alt basamağını bir şey ifade eden davranış ve hareketler, sevgi, sami­
miyet, şefkat, duygusal galeyanlar, afektif haller teşkil etmektedir, örneğin, kavga
eden iki kişiden birisinin, yumruklarını hiddetle sıkıp hasmım tehdit edişi gibi.
Bkz. ANKERMANN, Op. cit., s. 150
77 örneğin, vücudun bir yerine batmış olan dikeni emmek ya da saplanmış bir oku
çekip çıkartmak gibi. Bu örnekte majik ve profan işlem arasında keskin bir sınır söz
konusu değildir. Majik olanla profan olan arasındaki fark, ilk önce insanın objenin
tabiatım öğrenmesinden ve bu tabiatın etki ve kuvvet şekli üzerinde bir göriişe
varmasından sonra kendini göstermektedir, î bid., s. 150
78 D ITTM E R, Op. cit., s. 81
35
yakmak yetmektedir79. Taklit büyüsünde en çok kullanılan malzeme,
zararı ya da ölümü istenilen kimsenin resmi ya- da ağaçtan, çamur­
dan, balmumundan v .b .’ den yapılmış olan figü rü dü r80.
Bu büyü
tarzı
her
çağda
uygulanm ıştır81.
Taklit büyüsünün hatası, çıkış noktasını esas olanla benzer ola­
nı biribirlerinden ayırmıyan ilkel düşünceden başlatmakla ortaya
konmuş oluyor. Böylece bir şeyin taklidi ile esası arasında bir fark
görülm üyor; dolayısıyla da, örneğin bir resmi yakmakla, resim
sahibine, yani esasa etki yapılmak isteniyor.
b) T e m a s
bü yü sü
( k o n t a ji y ö z
m a ji):
Sempatik büyünün ikinci kolu, temas esasına dayanan, temas
büyüsüdür. Frazer, bu büyünün çıkış noktası olan düşünceyi
şöyle açıklamaktadır: “ Bir vakitler biribirlerine bağlı olan şeylerin,
hattâ sonradan biribirlerinden tamamen ayrılmış olsalar bile, parça­
lardan birisindeki değişiklik, ötekini de etkilemeyi gerektiren sempa­
tik bir bağlantı” 82 içindedir. “ Bu büyünün fiziksel temeli -eğer böyle
bir şeyden söz etmek mümkünse- tıpkı homeopatik büyünün fiziksel
temeli gibidir; varlığı, biribirinden uzaktaki şeyleri birleştirmek ve
biribirlerine etki taşıyabilmek için, modern fizikteki esir gibi kabul
edilen bir çeşit maddedir” 83.
79 Peru yerlileri, hoşlanmadıkları ya da korktukları birinin yağ ve tahıl karışımından
meydana gelen bir madde ile resmini yapıp onun geçeceği yolun üstünde yakar­
lar; buna da o kimsenin ruhunun yanması derler.
Bkz. FRA ZE R, Op. cit., s. 18-19
80 Malaya’da yapılan bir büyü de şöyledir: düşmanın fizik yapısını ve kişiliğini temsil
etmeye yetecek kadar tırnak, saç, kirpik, kaş, tükürük v.b. alınır. Bunlar, terkedil­
miş bir bal mumu üstüne o kimseye benzeyecek şekilde yapıştırılır. Bu figür yedi
gece lamba üstünde tutulup: “ yaktığım şey mum değil; ciğerini, kalbini ve tükürüğünü
yaktığım filancadır” diyerek, yavaş yavaş yakılır. Yedinci gecede balmumundan ya­
pılmış olan figür tamamen erir ve yanar; böylece o kimsenin de öleceğine inanılır.
Bkz. FRAZER, Op. cit., s. 19
Amerika yerlilerinin bazı boyları bir insana ya da bir hayvana zarar vermek ister­
lerse, ya onun tasvirini ya da küçük bir ağaçtan figürünü yaparlar.Bu şekil üstünde
kalbin bulunduğu yer keskin bir âletle çizilir; eğer bu tasvir vasıtası ile o kimseyi
öldürmek istiyorlarsa bunun için biraz “ ilaç” kullanırlar.
Bkz. NEGELEIN, Op. cit., s. 165
81 a. Tarih öncesi mağara resimleri taklit büyüsünün önemli izlerini taşımaktadır,
b. Papa Johann X II, 1303’de yazdığı bir mektupta: “ düşmanlarının kendi adına
vaftiz ettikleri yapma bebekleri, şeytanı çağırarak, iğne ile delmek suretiyle ken­
disini öldürmeyi denediklerini” anlatmaktadır.
Bkz. B IR K E T -SM IT H , Op. cit., s. 401
82 FRA ZE R, Op. cit., s. 54
83 Ibid., s. 54
36
“ Parça bütüne aittir” ilkesi, parçaya sahip olanın, bütüne de
sahip olacağı düşüncesini doğurur. Buna göre, birinin saçma sahip
olan ya da tırnak, kirpik, elbise parçası, diş v.b. gibi şeyleri elde eden
kimse, söz konusu olanın üzerinde olumlu ya da olumsuz majik bir
etki yapma gücüne sahiptir demektir.
Temas büyüsünün en çok bilinen ve en yaygın olan örneği bir ininsanla, o insandan ayrılmış olan bir parçamn, örneğin saçının ya da
tırnağının arasındaki büyüsel sempati uygulamasıdır. Bunlar bir va­
kitler bir arada bulundukları, biribirleriyle temas halinde oldukları
için birbirlerine sempatiyle bağlıdırlar ve bu sempatiyi biribirlerinden ayrılsalar da sürdürürler.
Temas büyüsünde saç, tırnak, kirpik, v. b. fizyolojik unsur­
ların yanı sıra, insamn giyim-kuşamı ve günlük hayatı için kullandı­
ğı şeylerin de etkiyi ve gücü “iletici” niteliğe sahip olduğu görül­
mektedir 84.
Her hangi bir şeyin içindeki majik kuvvet, o şey uzakta da olsa,
çoğu kez o şeyin bütün kısımlarında da varmış gibi düşünülür; ör­
neğin bir ağacın büyüme ve mahsul verme gücünün, ağacın dallarında
ve yapraklarında da varolmasını düşünmek g ib i85.
Bir insanda varlığı tasavvur edilen majik kuvvet, o insamn ne­
fesinde, tükürüğünde, pisliğinde, idrarında, menisinde, kanında da
bulunmaktadır. Bunlardan birisi üstüne yapılacak kara büyü, sahi­
bini de etkiliyecektir.
Kuvvet yüklü bir maddenin yenmesi, temas büyüsünde etkile­
yici bir rol oynar. Üstü okunmuş üzümlerin, ya da üstünde dualar
bulunan küçük tabletlerin ve kâğıt parçalarının yutulmaları gibi.
Zararlı bir hayvanın zararından korunmak için, o hayvana ait
her hangi bir şeyi taşımak çok eskidenberi uygulanan, sempatik bir
büyü şeklidir86. Amulet ve uğurlukların kök nedenlerinden birini
de bu büyü şekli temsil etmektedir.
84 Polinezyalılar, birinin ölümünü istedikleri zaman, söz konusu kimsenin elbisesin­
den bir parçayı bir mezara bırakırlar.
Bkz. B IR K E T-SM ITH , Op. c it, s. 401'
85 D IT T M E R , Op. cit., s. 80
86 Yerliler özellikle hayvanlardan gelecek olan tehlikeyi uzaklaştırmak için, çekin­
dikleri hayvanların boynuz, diş, post v.b. ni hayvanlara karşı korunma çaresi,
sempatik büyü objesi olarak kullanmaktadırlar. •
WEBSTER, H .: La Magie Dans Les Societes Primitives, Paris 1952, s. 67
Zulu’iu birisi, timsahlarla dolu bir nehri geçeceği zaman bir parça timsah pisliği
çiğner ve üstüne serper.
Ibid., s. 67
37
Gerek taklit, gerekse temas büyüleri pratikte çoğu kez biribirlerine bağlıdırlar ve biribirlerine karışmaktadırlar. Temas büyüsü
taklit prensibini şart koştuğu gibi, taklit büyüsü de temas prensibini
kullanmaktadır87. Bu karşılıklı, ya da yanyana iş görmeyi açıklıyan
bir çok büyüsel işlem vardır.
Temas büyüsünün hatası, bir defa biribirleriyle temasa gelmiş
olan şeylerin, daima biribiriyle aynı temasta kalacağına inanmasıdır88.
2. Ak
büyü (pozitif maß) :
Malinowski diyor ki: “ ... talih, mal-mülk, hattâ sağlık bir de­
receye kadar karşılaştırma konulandır. Komşunun sizden daha çok
hayvanı, kansı, gücü varsa, sizden daha sağlamsa, siz kendinizi bü­
tün malınızla küçülmüş sayarsınız. İnsan yaratılışı böyledir; insan
istekleri başkalarının engellenmesi ve kendisinin ilerlemesiyle daha
çok tatmin olur. İstek ve karşı istek, (...) büyü ve karşı büyü, ya da
kara büyü ile ak büyüye tekabül eder” 89.
Şu halde, büyü kendi alanında gayesine, elde etmek istediği
sonuca göre ak ve kara büyü diye ikiye ayrılmaktadır. Ak büyü top­
lumun ve insanların iyiliğini hedef tutmaktadır. Hastalık, yaralanma,
ölüm v.b. gibi kişisel felâketlerle, sel, kuraklık v.b. gibi doğal felâket­
leri önlemeye, evi-barkı, mah-mülkü, hayvanları, “ geçiş” durumun­
da olan çocukları, lohusalan kötü dış etkilerden korumaya yönel­
mektedir.
Ak büyü, çoğunlukla dinden ve dinin kutsal bildiği şeylerden
yararlanır. Genellikle din alanında ve din adamları ile iş görür; duaya
ve kurbana baş vurur90. Bu büyü, yararlı, göze görülebilen kuvvet­
leri, hattâ doğa düzenini kendi alamna çeker.
Ancak bu kuvvetler herkes tarafından bilinemediği gibi, herkes
tarafından da uygulanamaz91.
. 3 . Kara büyü ( negatif maß) :
İnsanın hayatına, sağlığına, malma-mülküne, evine barkına,
hayvanlarına zarar vermeye yönelen büyüye de kara büyü denmek­
tedir. Sevişenleri, evlileri biribirinden soğutmak ve ayırmak, cinsel
87 FRA ZE R, Op. dt., s. 17-18
88 Ibid., s. 17-18
89 M A LIN O W S K I, Op. d t .,'s . 60-61
90 K Ö N IG , Op. eit., s. 507-508
91 Belli bir insana bağlanan şifa kudretiyle yapılan tedavi seans ve kurları, manyetiz­
ma, düşünceleri okuma, telkin ve hipnotizma-gösterileri, fakirizm v.b. ak büyü
alanına sokulabilir.
Bkz. SC H M ID T, Op. cit., s. 153
38
kudreti, konuşma yeteneğini, uykuyu “ bağlamak” yoluyla felce
uğratmak, düşman bildiklerini hasta etmek, sakatlamak, öldürmek
v.b. de kara büyünün alanına girmektedir.
Nasıl ak büyü amacına varmak için dinden ve dinsel kudret­
lerden olumlu yönde yararlanıyorsa, kara büyü de olumsuz yönde
yararlanmaktadır. Dinin yasakladığı şeyleri yapmaktan çekinmedi­
ği g ib i92, dinin kutsal bildiği şeyleri de saygısızca kullanmakta tered­
düt etm ez93. Kısaca dinin karşısmdadır. Bu yüzdendir İd, özellikle
kara büyücülükle uğraşan kimselere günâhkâr gözüyle bakılmaktadır.
Ak büyü ile kara büyü birbirlerinin zıddıdır; birinin yaptığını
öteki bozmaya uğraşır.
Her iki büyü de taklit ve temas prensiplerine göre çalışmaktadır94.
4. Aktif büyü:
Doğa olaylarını etkileyerek iradesi altına almaya yönelen ve
ofensif bir özellik taşıyan büyüye aktif büyü denmektedir. Aktif bü­
yü, kuvvetli bir iradeyi, parapsikolojik yaşantılara sahip olmayı,
etkili dua, beddua ve çeşitli büyüsel formül sözlerini bilmeyi gerek­
tirmektedir95.
5. Pasif büyü:
Zararlı ve kötü dış etkileri uzaklaştırmaya, bunların zararların­
dan kaçınmaya ve bunlara karşı savunmaya da pasif büyü denmektedir.
Bir takım büyüsel kudretlere sahip olduğu sanılan uğursuz yer­
lerden, eşyalardan ve insanlardan kaçınmak bu büyünün esasını
teşkil eder. Örneğin gebe kadınların bazı şeyleri yememeleri, lohusalarm kötü kuvvetlere karşı yanlarında uzaklaştırıcı hassalara sa­
hip bir takım şeyler bulundurmaları, ay hâlindeki kadınlara yakla­
şılmaması gibi. Bu kaçınmaların temeli tabu’ya dayanmaktadır.
Pasif büyüde, tehlike ve kötü etkileri uzaklaştırıcı majik öze
sahip olduğuna inamlan amuletler de önemli rol oynamaktadır.
Büyü, yakın ve uzak büyü diye de ikiye ayrılmaktadır. Büyüsel
işlemlerin yöneltildiği objenin, bu işlemleri yapan büyücülerin yakı­
nında ya da uzağında olması, daha açık bir anlatımla yakın büyüde
büyüsel gücün doğrudan doğruya temas yolu ile geçmesi, uzak büyü92 Kara büyüde istenilenleri elde etmek için yardımları sağlamaya çalışılan doğa
üstü kuvvetlerin başında cin, şeytan ve kötü ruhlar gelmektedir.
SC H M ID T , Op. eit., s. 153
93 Örneğin kutsal kitaptan alınan sûre ve âyetlerle yazılan muskaları gerektiği zaman
ayakkabı ökçesine, eşik altına saklamak gibi.
94 FRAZER, Op. cit., s. 28
95 D IT T M E R , Op. cit., s. 81
39
de ise bunun bir etkiyle olması keyfiyeti, söz konusu ayrılığın nedeni
olmaktadır.
Bir başka büyü şekli de, a l lo p a t i k büyüdür. Bir şeyi zıddı
ile etkilemeye allopatik büyü denmektedir.96 Kâh homeopatik, kâh
allopatik büyünün biribirine karıştırılması, aynı büyü aracının bazan
zıt anlamda uygulanmasını meydana getirmektedir979
.
8
Büyüleri uygulamş usullerine göre üç kısımda toplayabiliriz93:
A. Uzaklaştırıcı uygulamalar
(defansif uygulamalar)
a) Hastalıklarda, ölümden ve diğer felâketlerden korunma
b) Hastalıklardan kurtulma, İyileşme
c) Malın-mülkün, evin-barkın korunması
B. Hücum
uygulamaları
(ofensif uygulamalar)
a) insan hayatına, sağlığına ve mutluluğuna zarar verme
b) Mala-miilke, eve-barka zarar verme
G. Arzu ile ilgili uygulamalar
a) Uygun doğa olaylarını insanların lehine kullanmak
b) Olaylardan ve benzer şeylerden bir şeyin olup olmayacağına dair
sonuçlara varmak, yorumda bulunmak
c) Doğa iistü kudretleri elde etmek isteği
d) Maddî servete kavuşmak (define, altın, para v.b.)
VI. Yazılı Büyü
Halkın uğraştığı büyü ile, bu işi meslek haline getiren, metot­
larını ve yararlandıkları kitapları gizleyen kimselerin, yani yazılı
büyü ile uğraşanlarmki arasında özellikle biçim yönünden büyük bir
fark vardır.’
A. Lehmann, “Aberglaube und Zauberei55 adlı eserinde, bu
farkı şöyle belirtmektedir: “ Halk büyüsü, taşları gelişigüzel ve yon­
tulmadan üst üste yığılmış kaba bir duvara benzerken, gizli ilimler
(yani öğretilen, kitaptan kitaba geçen büyü) her unsuru işlenmiş ve
tam yerine konmuş muhteşem bir mimarî esere benzer. Bunun böyle
olması tabiidir. Çünkü halka ait büyülerin malzemesi, halkların biribirleriyle tesadüfen temaslarından ve yüzyıllarca ağızdan ağıza geçen „
geleneklerden bir araya gelmiştir. Bu oluşumda biribirlerine zıt ele96 Örneğin, sıcağı soğukla, donu ateşle, yılanı ya da solucanı, bütün sürüngenleri
yakalayıp yiyen leylekle etkilemek gibi.
Bkz. BACH, Op. cit., s. 301
97 Ibid., s. 301-302
98 a. STOLL, Otto: Zur Kentniss des Zauberglaubens, der Volksmagie und Volks­
medizin in der Schweiz, Zürich 1909, s. 13
b. Bkz. TREBITSCH, Op. cit., s. 172
40
manlar işlenmemiş olarak biribirlerine eklenirler. Gizli ilimlerdeki
durum ise, bunun tam aksidir. Bu ilimler eski çağın sonunda ve
Araplarda o zamanın büyük düşünürleri tarafından geliştirilmiştir;
bu kimseler sadece Yunan sistemlerine değil, aynı zamanda derin
anlamlı doğu sistemlerine de vakıftırlar” " . Lehmann, yazılı büyünün
gelişmesine ve bugünkü haline gelişine değinerek diyor ki: “ Çeşitli
bilgilere dayanarak büyüsel güç ve etkilerle uğraşanlar, bu konuda
sayısız eserler yazmaya başladılar. Her araştırıcı, kendinden önceki­
nin bulup, eserlerinde uyguladığı ve anlattığı neticelere göre, bun­
ların üstüne yenilerini yazdı” 10°.
i . Cedvel:
îslâmiyette yazılı büyünün tipik örneği cedvel ve vefk denilen
büyüsel geometrik şekillerdir.
Arapça c a d v a l (çoğulu: cadavil) “ cedvel ve plân” anlamına
geldiği gibi, eskiden “ dere, akarsu” anlamına da geliyordu. Bir
büyü deyimi olarak dört köşeli, çok köşeli, bazan da yuvarlak şekil­
lerden ibarettir. Karelere bölünen bu şekillerin içine, büyüsel güç
ve özelliklere sahip isimler ve işaretler yazılır. Bunlar daha çok
Allahın, meleklerin, gezegenlerin, günlerin isimlerinden ve simgegelerinden ibarettir101.
Bu tip cedvellerin bilinen örneği aşağıdadır.:
^9
#
r
O-
£
Iff
C
•kJ
İlil
0
)
F e rd
Cebbar
Ş ek ür
Sabit
Zahir
H a b ir
P□z o r
Pazartesi
S a lı
Ç a r s a mbc
Perşem be
Cuma
Cumartesi
Ru k a il
Cebrail
Sam som ail
M ik a il
S o r a f it
A n a il
K d sfaıl
Mad hob
M urra
A hm ar
B a rg a n
Şam hun$
A b y a z
M aim un
Güneş
A y
M a r s ’
Merkür
Ju p i t e r
Venüs
Sat u r n
Zeki
99 LEHMANN, Alfred: Op. cit.,' s. 128-129
100 Ibid., s. 128-129
101 İslâm Ansiklopedisi, Cilt III., “ Cedvel” maddesi, s. 43
41
Bu cedvele Mührü Süleyman (Sab’ a Havatim) de denmekte­
dir 102. Bu cedvelin en yukarısındaki şekiller yedi mühürü, altındakiler
de Fâtiha sûresinde bulunmayan harfleri ihtiva etmektedir. Yukarı­
dan aşağıya üçüncü sırada ise, Fâtiha sûresinde bulunmayan harf­
lerle başlayan Allahın adları gösterilmektedir. Dördüncü sıra haf­
tanın yedi gününe ayrılmıştır. Beşinci sıra melek ve cin adlarını gös­
termektedir. Altıncı sıra ise yedi cin padişahının adları ile doldurul­
muştur. Sonuncu olan yedinci sıra ise gezegenlere ayrılmıştır103.
Bu çeşitli unsurlar arasında bir takım büyüsel ilişkiler olduğuna
inanılır.- Bunların art arda dizilmesinden bazı etkiler elde etmeye
çalışılır1041
.
6
5
0
M ührü Süleymanm, Asur ve Babil astroloji bilgisinden yararlan­
dığı, sonraları da Yahudi büyüsü olan k a b a la ’ dan etkilendiği görül­
mektedir 10s.
2 . Vefk :
Büyüsel gayeler .için kullanılan cedvellerin en yaygın şekillerin­
den olan v e fk , genellikle bir karenin bölünmüş karelerine rakamlar
koymaktan ibarettir. Bu rakamlar karelere öyle yerleştirilir ki, yu­
kardan aşağı, sağdan sola ya da köşelemesine toplandığı zaman
aynı toplam sonucunu verir. Ebced hesabına dayanılarak yapılan
bu büyüsel kareler, muska ve hamail olarak kullanılmaktadır.
V efk ’in gelişmesine, çeşitlerine ve kullanılışına geçmeden önce,
bunların yazılmasında ve düzenlenmesinde büyük rol oynayan eb­
ced hesabına bir göz atalım.
Muharrem Mercanlıgil, “ E bced Hesabı” adlı kitabında ebced
hesabını şöyle tanım lıyor: “ Ebced düzeni alfabede her harfin bir sayı
değeri vardır. Harflerin bu sayı değerleriyle rakam gibi kullanıl­
masına ebced hesabı, eski deyimi ile cümel hesabı denir” 10(i.
E bced’in büyücülükte ve muskalarda kullanılması, harflerin
belli rakamları karşılaması niteliğine dayanmaktadır. Ebced hesa­
bında harflerin karşılığı olan sayılar şöyledir107.
102 İslâm Ansiklopedisi Cilt III, “ Cedvel” maddesi, s. 43
103 K R IS S, R udolf: Volksglaube im Bereich Islam, Cilt II, Wiesbaden 1962, s. 83
104 İslâm Ansiklopedisi, s. 43
105 K R IS S, O p. cit., s. 23
106 M E R C A N L IG İL , Muharrem: Ebced Hesabı, Ankara 1960,s. 23
107 Ibid., s. 23
42
10
tS
A
i
K 20
dJ
B
2
30
J
0
CO
K
lo o
3
R
200
Ş
3 00
j
t.
u*
L
T
400
0
M 40
f
D 4
§
500
0
N 50
ü
H 5
A
Y
1
E
J
j
£A 70
t
0
Z
j
0
0
V 6
in
u"
0
co
60
Ö4
S
0
0
co
r
•N
H 600
Z
goo
S
90
Yüzler
Tamamının toplamı:
H 8
T
Ğ- 1000
7
€
9
t
Onlar
1000+4500 +
Birler
450
+
45=5995
Ebceddeki her harfin bir Tanrı adına ve bazı doğal güçlere
karşılık olduğu sayılmış; bir yandan sayı ile harf arasındaki ilişki­
ler, öte yandan bunlara karşılık olan simgeler (timsaller) sayesinde
sırrî bir yol (sistem) doğmuştur. Örneğin, büyü ve muskalarda,
harfler, sayı değerlerine göre toplanmış ve bu toplamın cinler evreni
ile ilişiği bulunduğu sayılmıştır108.
Vefk’le ilk uğraşan Gazalî’ dir. Gazali, kendi vefk’inin güç do­
ğum için kullanılması gerektiğini söylemektedir. "... çocuk doğurur­
ken çok zahmet çeken bir gebe kadının kolayca doğurması için kul­
lanılan şekil” aşağıdadır109.
4
co
co
9
2
5
7
■I
6
108 M E R C A N LIG ÎL, Op. cit., s. 30
109 G A Z A L İ, El-Munkızu min-ad-dalâl, İstanbul 1948, s. 72
43
Gazalî’ye göre “ bu şekil, su değmemiş iki kiremit parçası üzeri­
ne yazılır. Gebe kadın gözleriyle onlara bakar ve ayakları altına ko­
yar. Derhal çocuk çıkmağa çabalar ve çıkar uo.” Gazalî’nin bu vefk’ini yukarıdan aşağı, sağdan sola ya da köşelemesine toplarsak, on beş
sayısını elde ederiz. V efk’in içindeki rakamların ebced hesabına göre
karşılıkları aşağıdaki gibidir:
i
h
E
E
1
d
t
b
5
c
h
z
j
h
a
V
Çift sayılar karşılığı olan dört köşedeki dört harf yan yana geti­
rilirse, 2, 4, 6, 8
= b u d u h kelimesi ortaya çıkar. Tek ra­
kamlar karşılığı olan harfler yan yana getirilirse, i, 3, 5, 7, 9
)
kelimesi ortaya çıkar.
İyi bir dilek için, karenin sadece çift rakamları, kötü bir dilek
için de tek rakamları kullanılmaktadır1
111.
0
1
B u du h112 ya da beduh adı altında büyü edebiyatına giren vefk,
giderek daha değişik şekillerde yapılmaya başlanmıştır.
Çeşitli gayeler ve çeşitli hastalıklar için yapılan vefklerden bir
kaç örnek verelim 113:
110 G A Z A L İ, O p. cit., s. 72
111 M E R C A N L IG İL , O p. cit., s. 26
112 K R IS S, R ., Grundbaum’a dayanarak (Encyclopaedic, Bd. I. s. 802-3) buduh ke­
limesinin, Suriye’Ii bir tüccarın adı olduğunu söylüyor. Bu tüccarın gerek gönder­
diği mektuplar gerekse gönderdiği eşyalar daima yerine varmıştır. Neden sonra­
dır ki, bu kelimenin bir mektup meleği adı olduğuna inanılmıştır.
Bkz. KRISS, R .: Volksglaube im Bereich des Islam, Cilt II, s. 84-85
113 Bu konuda Kriss’in kitabının II. cildinde etraflı bilgi verilmekte ve çeşitli örnekler
gösterilmektedir. Biz de yukarıdaki örneklerimizi adı geçen eserin 86-89. sayfa­
larından aldık.
44
50
10
400
40
N
î
T
M
40
50
10
400
M
T
i
T
400
40
50
10
T
M
N
î
10
400
40
50
î
N
M
N
ü
iS
Cj
r
(S
f
0
cS
f
ü
cS
O
ü
r
Felçli çocuklar için kullanılan bu vefk’in, şekil (4) de görüldüğü
gibi, soldan sağa birinci sırasındaki ve yukardan aşağı birinci sıra­
sındaki harfler okunduğunda m e tin kelimesi ortaya çıkmaktadır.
Sağlamlık, sıhhat anlamına gelen bu kelimenin yazılı bulunduğu
vefk’i taşımakla hasta çocukların iyi olacağına inanılmaktadır.
Bu vefk yukardan aşağı, soldan sağa ve köşelemesine toplandığında
500 sayısını verir.
Her türlü kaza ve belâdan korunmak için taşman bir başka
vefk de aşağıdakidir.
î
F
H
9 °o
10
80
8
7
81
9
901
12
902
6
73
79
6
903
II
z
Bu vefk de aynı biçimde toplandığı zaman 998 sayısını vermekte
olup, yukardaki birinci sıranın rakamlarının ebced hesabına göre
karşılığı h â fız = (koruyucu) kelimesidir.
45
Bugün Türkiye ve öteki İslâm memleketlerinin hemen hepsinde
vefk’leri ve diğer büyü formülleriyle bunların uygulanışlarını gös­
teren çeşitli kitaplar v a rd ır114. Genellikle Arapça olan bu kitapların
çoğu taş basması ve el yazmasıdır. Bu gibi kitapların memleketimizde
yayımlanması yasak olduğundan, gizlice basılıp dağıtılır ve elden ele
dolaşır.
3 . Kutsal kitabın ve kutsal adların büyücülükte kullanılması:
Büyü ile dinin ilişkisine değinirken, büyünün, dinin kutsal ola­
rak tanıdığı şeylerden yararlandığını belirtmiştik.115 Özellikle yüksek
dinleri kabul etmiş olan toplumlarda, bu yararlanma daha da çok göze
çarpar. Gerek müslüman, gerek hristiyan, gerekse yahudi toplumlarmda büyücülükle uğraşanlar, Kuran, İncil ve Tevrat gibi kutsal
kitapların kutsal sözlerini, Tanrı, Peygamber, melek v.b. gibi ad­
lan büyü formüllerinde ve işlemlerinde kullanmakta tereddüt et­
mezler. Çoğu kez farkına varılmadan, kimi zaman da bilinçli olarak
bir hristiyan meleğinin ya da azizinin adı, müslüman bir toplumdaki
bir büyücü tarafından kullanıldığı gibi, bir Yahudi büyücüsü de islâmiyetin kutsal bildiği bir adı ya da meleği kendi büyü formülünde
rahatça kullanabilir. Esasen bu üç dinin çıktığı coğrafî ve kültürel
ortam, bir de doğuş sırasına göre son ikisinin Yahudilikten ister
istemez etkilenmeleri, büyüsel pratiklerde bir takım alış verişi mey­
dana getirmiştir. Öte yandan, büyücü için yabancı bir din pek söz
konusu değildir; o, elde etmek istediği şeye ulaşabilmek için kendisi­
ne yardımcı olabilecek her türden doğa üstü kudret ve kuvvete baş­
vurmaktan çekinmez.
j
İslâmiyette yazılı büyü formüllerinde en fazla yardım ve kuvvettine başvurulan kaynak K ur’ andır.
Kur’ an’ın Tanrı buyruğu olması, din bakımından en ulu doğa
üstü kudretin realize- edilmiş sözü (kelâm) olarak kabul edilmesi,
müslüman toplumlarda bu işlerle uğraşanlar için daima majik bir
kaynak olmuştur. Öte yandan, Kuran’m Arap dilinde nâzil olması
da, Arapçaya kutsal ve majik bir özellik kazandırmıştır. Bu nokta­
dan hareket edilerek, T a n n ’m isim ve sıfatları, Peygamberin ve m e -'
leklerin adları kudret ve gücü harflerden ve rakamlardan meydana
getirilen cedvel ve vefk’lerde çeşitli büyüsel gayelerle kullanılmıştır.
114 Bu kitapların en meşhurları şunlardır: El-Buni: “ Şems el ma’rif el kübra” , Ahmed
ad-dairabî: “ Kitab-ı mucarrabat” , As-Suyutî: “ Rahmat al-umma” , İbn al-Hacı
at-tılımsanî: “ Şumus-el Enver”
115 Bkz. s. 27
46
Analojik bir düşünce ile Kuran’ daki sûreler ve âyetler ya sözlü ya da
yazılı olarak doğrudan doğruya kullanıldığı gibi, çoğu kez de ebced
hesabından yararlanılarak işe geometrik ve matematik bir sır veril­
meye çalışılmıştır. Bir sûre’nin ya da bir âyetin kutsal gücünü rakam­
la anlatmaya çalışmanın nedenleri, sistemin herkes tarafından anla­
şılmasını önlemek olduğu gibi, ak büyü ile uğraşan kimselerin bu kut­
sal sözleri olduğu gibi yazıp da, Tanrı sözüne saygısızlıkta bulunma­
mak endişesinden ileri gelmektedir. Çünkü üstünde sûre ve âyetler
yazılı olan muskalar bir cinsel iktidarsızlığı gidermek için vücudun
uygunsuz bir yerinde taşındığı gibi, yazılışlarındaki gayeye göre ayak­
kabı ökçesinin içine, eşik altına, duvar deliğine de saklanmaktadır.
Kutsal kitaptan en çok alman sûre, Fatiha sûresidir. Kuran’m
ilk sûresi olması , “ açıcı” bir nitelik taşıması sözü geçen sûreye bir
rüçhan hakkı kazandırdığı inancıyla, muskacılar tarafından çok
rağbet görmektedir.
Yazılan muskaların gayelerine göre, çoğu kez aşağıdaki sûre ve
âyetler kullanılır:
Sûre
Fâtih a
Te vb e
Yunus
Nahl
îsra
Şuarâ
Ha mim
Leheb
İhlâs
Felâk
Nâs
Yâsin
Ayet
M58
70
8°
°o
79-81
45
VII. Amulet ve Uğurluk
Dinamist dünya görüşünün esasını teşkil eden çevrede bir takım
kuvvetler tasavvur etmek düşüncesi, amuletlerin meydana gelişin­
de önemli rol oynamıştır. Objelerin pozitif ve negatif bir güçle yük­
lü bulunduğu tasavvuru, kişiyi zararlı ve tehlikeli kabul edilen ob-
47
j elerden kaçınmaya, kendini savunmaya sevketmiştir. Aynı düşünce,
onlara, yararlı olarak tasavvur ettiklerinden de, sağlıkları, mutlu­
lukları ve başarılan için faydalanmayı ilham etmiştir.
Doğayı dolduran canlı ve cansız objelerin parlaklık, zenginlik,
kuvvet v.b. gibi çarpıcı nitelikleri karşısında kâh şaşıran, kâh kor­
kan ilkel insan, felâketlerin ve mutluluğun bu objelerin içinde saklı
olduğuna inanarak, söz konusu objelerle “ barışık” olmayı ve onlan
kendi hizmetinde kullanmayı düşünmüştür. Vahşi hayvanların kuv­
vetini bilen ilkel, örneğin arslamn pençesini, kaplanın kıllarını, yı­
lanın dişlerini üzerinde taşımakla bu hayvanların bir takım nitelik­
lerini “ kendi üzerine geçirmek ” istemiştir.
Amulet, Lâtince a m u le tu m ’ dan
gelmektedir.
Amuletler,
fonksiyonlarına göre iki ana gruba ayrılırlar: zararlı dış etkileri uzaklaştıranlar ve iyilik getirenler....
Her hangi bir objenin amulet olabilmesi için, ilkin o objenin
özü ve biçimi göz önünde bulundurulm uştur116. Amuletin klasik
memleketi Babil ve Eski Mısır’ dır. M ısır’ da görülen amuletlerin
çoğu buraya Babil ve İran’dan gelmiştir117. Mısır’ da avlanmış hayvan
ların dişleri, kemikleri, pençeleri bir torba içinde amulet olarak ta­
şındığı gibi, ayak bağlarının üstüne de bağlanırdı. Ayrıca Tanrı,
cin, hayvan figürleri, düğüm ve özellikle el ve göz amuletleri en yay­
gın olanlardı. El amuletleri sağ ya da sol el olduğu gibi, açık ya da
kapah el şeklinde de yapılıyordu. Eşiti Mısır’ da fallus ve yürek biçi­
mindeki amuletlere de rastlanmıştır. Kralların taç ve ilktidar âlâmetleri, ziynet eşyaları, âletler ve meşhur amuletlerin resimleri de kötü­
lük ve tehlikeleri uzaklaştırıcı kuvvet olarak kullanılıyordu. Eski
Mısır’lı, amulet kavramı için çeşitli kelimeler kullanmıştır; ama
bunların hemen hepsinin temel anlamı “ koruma ve korunma” yı
ifade etmektedir118.
Eski Mısır’ da görülen bir çok amuletlerin müslümanlara geç­
mesine koptik devir vasıta olmuştur. K optik devir, Mısırlılardan
kalma inançların hepsini temizleyecek kadar uzun sürmemiştir119.
116 Amulet olarak kullanılan objeye atfedilen kuvvet bu objenin sadece biçiminin sem­
bolik muhtevasında temellenmemekte, aynı zamanda amuletin yapıldığı madde
de hesaba katılmaktadır. Hattâ ilkin amuletin yapıldığı madde üzerinde durulur.
Çünkü bu maddenin özünde gizli kuvvet taşıyan bir nitelik olması gerekmektedir.
Bkz. BONNET,H.:Reallexion der aegyptischen Religionsgeshichte, Berlin 1952, s.26
117 Ibid., s. 880
118 Ibid., s. 26, 27, 28, 29, 30
119 K R ISS, Op. cit., s. 1
4 P,
İslâm memleketlerinde en fazla kullanılan amuletler el ve göz
şeklindeki amuletierdir. Türkiye’ de, Suriye’ de, Mısır’ da, Tunus’ da
Cezayir’ de, Fas’ da, Sudan’da, Hindistan’ da ve İran’ daki Müslüman­
ların, Yahudilerin ve Hristiyanlarm evlerinde ve üstlerinde el şek­
linde amuletler görülmektedir 120.
Yahudiler, kötülüğü uzaklaştırıcı ya da kişiyi her türlü zararlı
etkiden koruyucu olarak kabul ettikleri “ el” in resmini ister duvar­
larına ve kapılarına yapsınlar, isterse üstlerinde taşısınlar, “ Tanrı­
nın eli” diye nitelemektedirler. Müslümanlar bu ele “ Fadime A na’nın eli” , Onasya’ da yaşayan Hristiyanlar da “ Meryem Ana’ nın eli”
dem ektedirler121. K eza Tunus’ da, bu elin adı “ Fadime Ana eli” ,
Suriye’ de “ Meryem Ana eli” , İran’ da ise “ Abbas’m eli” d i r 122.
İnsanın en eski âletinin eli olm ası123, beş parmağı açık ve dik­
lemesine duran bir elin durdurucu bir jesti ifade etmesi, peygam be­
rin çeşitli vesilelerle yaptığı konuşmaları bir takım el hareketleriyle
desteklemesiI24, îslâmın beş şartını, beş parmaklı bir elin sembolize
etmesi v.b. gibi düşünceler, el şeklindeki amuletin çok geniş bir alana
yayılmasını ve kullanılmasını doğurmuştur.
K uzey Afrika’ da elin beş parmağını ifade eden “ hamse” =
(beş) sözü ya da “ beş gözünün içine, beş gözünün üstüne” deyim­
leri de kötülüğü ve nazarı uzaklaştırıcı çare olarak, kullanılırI25.
El şeklindeki amuletler altından, gümüşten, pirinçten, ağaçtan,
kâğıttan, fildişinden, mavi camdan, porselen v.b. den yapılmakta,
kuyumcu dükkânlarında, attarlarda ve hattâ büyük şehirlerin mağa­
zalarında satılmaktadır.
Göz şeklindeki amuletler de çok yaygındır. “ Kuvvete karşı kuv­
vet” ilkesincc kötü göze karşı, çeşitli maddelerden yapılmış göz amuletleri kullanılır. Türkiye’ de gerek el şeklindeki, gerek göz şeklindeki
gerekse başka şekillerdeki amuletlere genellikle “ nazarlık” denmek­
tedir.
M ısır’lılarda, Fenikelilerde, Kartaca’lılarda, Yunan’ hlarda, Etrüsk ve R om a ’lılarda göz şeklindeki amuletler çok kullanılmaktaydı126.
120 SE LIG M A N , S .: Der böse Blick und Verwandtes, Berlin 1919, s. 170
121 K R IS S, Op. cit., s. 2
122 SE LIG M A N ,
O p.
cit.,
s.
170
123 SC H M ID T , Op. cit., s. 164
124 SE LIG M AN , O p. cit., s. 168
125 W E S T E R M A R C K , Ed.: Nazar Değmesi inancı, (Çev: Ş. Nazmi Coşkunlar)
Ankara 1961,
126 Ibid., s. 38
s.
13
49
Asur’ lularda kötü göz hastanın sağlığını bozan sebepler arasında
zikredilmiştir127*. “ Nazar değmesi” ne çok inanan Yahudiler, bu konu­
da Babil’lilerin etkisi altında kalmışlardır l2S. İtalya’ da, Kıbrıs’ da,
Filistin’de göze benzeyen ve gözü sembolize eden camlar nazara kar­
şı amulet olarak taşınmaktadır1291
.
0
3
Çok yaygın olan bu iki amuletin dışında, yurdumuzda ve başka
memleketlerde raslanan bir başka çeşit amulet de, mercandan yapıl­
mış olandır l3°. Arap ülkelerinde kapılara, çocukların kep ve şap­
kalarına, omuzlarına, koltuk altlarına nazara karşı mercan takıldığı
gibi, hayvanların koşumlarına da iliştirilir. Kafkasya’ da, Tatarlarda,
Pencap’ da, Amerika’ da mercan kabukları kötü nazarı uzaklaştırıcı
kuvvet olarak üstte taşırpr. Mercan İtalya’ da nazara karşı sağ
omuza dikilir 13l.
i. Muskalar:
Yazıyı bilen kültürlerde kutsal kitaplardan alman cümleler,
kutsal sözler, Tanrı, paygamber, aziz ve evliya adları, büyüsel for­
müller, kâğıt, deri, teneke, bakır v.b. üstüne yazılarak amulet,olarak
kullanılmaktadır. Gerek Türkiye’ de, gerekse diğer İslâm ülkelerinde
Kuran’ dan alman bazı sûre ve âyetler bir şey üzerine yazılarak bu
gaye 'için kullanılmaktadır.
İslâm ülkelerinde bu tip amuletlerin çeşitli adları vardır. Kuzey
Afrika’da h urz, Araplarda h a m a y a ya da h â fız h u dâ , Türki­
ye’ de n ü sh a = (muska), yafta veya h a m a il denir132. Muska keli­
mesi Arapça m a d a k a ’ dan gelmekte olup karşılığı “ tutmak” demek­
tir 133. Muskalar genellikle küçük bir teneke kutu içinde, ufak bir tor­
bada ya da bir muşambaya sarılı olarak koltuk altına, omuz başına,
gömlek içine dikilmiş olarak taşınır. Küçük boydaki Kuran’ larda
(en’ am) bir kumaş parçasına yahut muşambaya sarılı olarak muska
yerine taşınmaktadır.
Muskaların içindeki kâğıt veya işlenmiş derilerin üstüne Tanrı­
nın; meleklerin, mitolojik yaratıkların adları yazıldığı gibi, özellikle
.
127
128
129
130
131
. 132
50
W ESTERM ARCK , Op. dt., s. 46
Ibid., s. 46
tbid., s. 39
Türkiye’de mercana “ tazı boncuğu” denmektedir.
SELIGMAN, Op. cit., s. 33, 126, 127
WENSINCK, A.J., K RAM ERS, J.H .: Handwörterbuch des Islam, Leiden 1941,
•“ Hama’il” maddesi, s. 161
133 KRISS, Op, cit., s. 61
Kuran’ dan alman sûre ve âyetler, astrolojik işaretler, Yahudilerin
k a b a la büyüsünde kullandıkları harfler, vefk’ler, hayvan ve insan
şekilleriyle, bitki motifleri de yazılır ve resmedilir. Kuran’ dan alman
sûre ve âyetlerin dışındaki diğer motiflerin büyük bir kısmının geliş
yerleri Yahudi kaynaklarıdır134.
2 . Uğurluklar:
Talisman (uğurluk) Yunanca te la sm a ’dan gelmekte olup,
anlamı “ mükemmel” , “lüks eşya” demektir135. Uğurlukları amulet
ve muskalardan farklı olarak mütalâa etmek gerekmektedir. Talis­
man, zararlı etkileri uzaklaştırmaktan çok, taşıyıcısına mutluluk ve
başarı getirecek olan bir “ uğur” eşyasıdır. Yani pasif bir maji ara­
cıdır. Bir eşyanın ya da her hangi bir objenin uğurluk olarak kabul
edilmesi çoğu kez bir raslantıya bağlıdır. Zucker, bir şeyin uğurluk
olarak kabul edilip saklanmasına güzel bir örnek veriyor: ilkel bir
balıkçı, sabahleyin avlanmak için ırmak kıyısına gittiği zaman suyun
içinde gerek rengi, gerekse biçimi ile ötekilerden farklı bir taş görüp,
ailesinden her hangi birine hediye etmek için, taşı sudan alır. Sonra
avlanmaya koyulur ve her günkünden çok fazla balık tutar. Balıkçı
bunu o taşa bağlar ve taşı uğurluk diye saklarI36.
Uğurlukların çoğu -bazı amulet çeşitlerinde olduğu gibi- süs
eşyası haline gelmiştir. Bir çok araştırıcılar zaten süs eşyası olarak
takılan öteberinin başlangıcını, amulet düşüncesine bağlamaktadır­
lar. J. Negelein, haklı olarak uğurlukları, “ estetik anlamda majik
öz” 137 diye tanımlıyor.
Modern insanın amuleti diyebileceğimiz uğurluk, çeşitli biçim­
lerde ve çeşitli yerlerde taşınmaktadır. Bugün en son model araba­
ların ön ve arka pencerelerine asılan, kuyumcu dükkânlarının vit­
rinlerinde burç hayvanları olarak sergilenen, bürolardaki masa­
larda, çalışma odalarının raflarında bulundurulan, lüks apartman­
ların kapılarına iliştirilen, radyodan çiçek saksısına, boyacı sandı­
ğından buz dolabına kadar her çeşit eşyanın şurasına burasına takı­
lan yüzlerce çeşit amulet, nazarlık ve uğurluk da gösteriyor İti ça­
ğımızın insanı kendini, bilinçli ve bilinçsiz olarak, çevresini saran
uğursuz ve zalim kudretlere karşı hâlâ savaşmak zorunda hisstemektedir.
134
135
136
137
WENSINCK, Op. cit., s. 161, 162
ZUCK ER, A., Op. cit., s. 161
îbid., s. 39, 40
.
•
NEGELEİN, J.: Weltgeschichte des Aberglaubens, Cilt I, Berlin und Leipzig,
1931, s. 169
51
VIII. Ad, Sayı ve R en k B üyüsü
i . Ad:
Kişiliği meydana getiren özelliklerden birisi de, şüphesiz ki,
ad’dır. Ad, sadece sosyal bir kişiliği temsil etmez; majik anlamda
bir kudreti de ifade eder. Onun için yeni doğan bir çocuğa gelişi­
güzel bir ad verilmeyip, çoğu kez majik olarak değerlendirilen nes­
nelerden birinin adı konur. Verilen adın, o kimsenin karakterini,
geleceğini, toplum içindeki yerini ve başarısını damgalayacak, şekil­
lendirecek sembolik bir “ öz” taşımasına dikkat edilir. Ad bir bakı­
ma insanın varlığını ifade etmektedir. Ölmüş kimselerin hatıralarını
canlı tutmak, geride kalanların arasında yaşamalarını sağlamak da,
ancak ölenlerin adlarını yeni doğan çocuklara vermekle mümkündür.
Kısaca, adm ifade ettiği anlamı ve niteliği sahibine geçirdiğine inanıl­
maktadır. Örneğin bir çocuğa Demir adı verilirken, bu işin psikolo­
jik temelinde çocuğun demir gibi sağlam olacağı inancı yatmaktadır.
Ad insanın bir parçasını teşkil ettiğine göre, ad üstüne yapıla­
cak ak ya da kara bir büyü, sempatik büyünün “ parçanın başına
gelen bütünün de başına gelir” ilkesince, o adm sahibini de etkile­
yecek demektir. Bu sebeple ad, büyücülükte büyük bir rol oyna­
maktadır. îlkel düşünceye göre, birinin adım bilen, o kimseye büyüsel
etki yapabilmek kudretini elde etmiş sayılır. “ Bir kızılderili bir beya­
za ya da zenciye adını söylerse, bu çok büyük bir itimat işaretidir” I38.
Müslüman memleketlerde yapılan büyücülükte Tanrı’nm 99 adı
büyük bir rol oynamaktadır. Halk inanmalarına bağlı Müslümanlar için, Tanrı’nm 99 adı büyüsel kudrete sahiptir139.
Büyücülükte ad gibi önem taşıyan bir başka vasıta da söz’ dür. “ Bü­
yücülüğün kudreti, büyü esnasında okunan duaların içindeki sözler­
le iletilir” 14°. Bu sözler, gaye için kullanılan vasıtalardır. Nadir ve
anlaşılmaz olmalarına özellikle dikkat edilir141. Öte yandan eş an­
lamlı sözlerin yanyana getirilmesi ya da gayeye uygun sözlerin142
138
139
140
141
142
52
NEGELEIN, Op. cit., s. 180
Bkz. KRISS, Op. cit., s. 401
NEGELEIN, Op. cit., s. 313
Bkz. Ibid., s. 313
Örneğin Hititlerde kara büyü için kullanılan şu sözler: “ Nasıl su ateşi söndürüyorsa, onun erkekliği de böyle sönsün, yok olsun!”
Bkz. GOETZE, Albert: Kulturgeschicte des alten Orients, München 1957, s. 157
seçilmesi çok eskidenberi uygulanan büyüsel bir usuldür. Büyüsel
uygulamalarda kullanılan sözler heyecan, hayranlık, sevgi ve yaka­
rışla dolu olduğu gibi (takdis, dua, yemin), tahkir ve tehditle de dolu­
dur. (Kötülemek, beddua, v.b.)
2. Sayı
Bâtıl inanmalarda ve büyücülükte sayıların rolü büyüktür.
Öyle ki, bir pratikte söz konusu edilen sayı adedinin yerine getiril­
memesi, başarısızlığın sebebi olarak ileri sürülür. Hemen hemen her
bâtıl inancın ve majik pratiğin bünyesinde yer alan değişik değer­
de sayılar vardır: örneğin “ üç kere tükürmek” , “ dört yol ağzına göm­
mek” , “yedi evden iplik toplamak” , “ kırk gün yıkamak” , “kırk bir
kere maşallah demek” v.b.
Genellikle 3, 7, g, 40, 41 rakamlarında majik ve mistik güç ta­
savvur edilmektedir. Bunlardan 3 ve 7 çok yaygındır. Trebitsch,
“ Araplar, Hintliler, Çinliler, Ermeniler 7 rakamına mistik bir anlam
vermektedirler” 143 diyerek bu rakamın mistik ve majik anlamının
Avrupa’ da da çok yaygın olduğuna işaret etmektedir144.
3
sayısının teslis akidesiyle ilişkisi olduğu bellidir. 7 rakamının
psikolojik motifi Babil kültüründe çok gelişmiş olan astronomide
aranmaktadır. Planetlerin yedi tane olması ve Babil’lilerin büyü­
lerinde göksel unsurların önemli rol oynadıkları düşünülürse, bu id­
dianın doğruluğu anlaşılır i45.
Babil ve Asur’ da uğurlu sayılan rakamlar 3, 4, 5, 7, 15 v.b.,
uğursuz olanlar da 1, 2, 6, 10, 11, 12, 13, v.b. d ir 146.
Bu rakamların bazılarının difüzyon yolu ile değişikliklere uğra­
dıkları, bazan uğurlu sayıların uğursuz, uğursuz sayıların da uğurlu
hale geldikleri anlaşılmaktadır. .
Mezopotamya kaynaklarından etkilenen Araplar, bu rakam­
lara sonraları İslâm dininin bünyesindeki kutsal kudretleri ve bu kud­
retlerin adlarının, niteliklerinin sayı değerlerini de katarak çoğalt­
mışlardır. Ebced hesabının yardımıyla daha da zenginleşen bu sayı
spekülasyonuna cedvel ve vefk münasebetiyle daha önce değinmiş­
tik.
143 TREBİTSCH, Op. cit., s. 193
144 Bkz. Ibid., s. 193
145 Trebitsch bu konuda, Andrian’a dayanarak, 7 sayısına karşı duyulan saygının ilk
vatanı olarak Mezopotamya'yı gösteriyor; oradan da Doğu Afrika’ya, Mısır’a, Av­
rupa’ya, Batı ve Doğu Asya’ya ve nihayet Polinezya’ ya kadar göç ettiğini söylüyor,
(von Andrian, Freiherr: Die Siebenzahl im Geistesleben der Völker, in den Mitt.
Anthropos. Ges. zu Wien, 1900)
Bkz. TREBİTSCH, Op. cit., s. 193
146 MEISSNER, Bruno: Babylonien und Assyrien, ent I, Heidelberg 1915, s. 1
53
Türkiye folklorunda çok raslanan 40 rakamının kaynağını A.
Karahan dine bağlamaktadır.40 rakamının Kuran’ da geçtiği sûre
ve âyetleri göstererekI47, Muhammed’in 40 yaşında “ nübüvvete”
nail olmasının 148 İslâm eskatolojisindeki “ 40 günlük” ya da “ 40 yıl­
lık” sürenin oynadığı rolün 149 önemine değinerek, adı geçen rakamın
bu suretle mistik bir kuvvet kazandığını belirtmektedir.
3. Renk :
Tıpkı ad, söz, sayı gibi renkler de bir takım majik güçlerle yük­
lü olarak kabul edilmektedirler. Rengin parlaklık, donukluk gibi
özellikleri bu inanmada rol oynadığı gibi daha çok majik güçle
dolu olduğu kabul edilen bir çok objenin, bu gücü, parça ile bütün,
özle biçim arasındaki sempatik temas yoluyla rengine de geçireceği
düşüncesine bağlamak doğru olacaktır.
Özellikle mavi, kırmızı, siyah, beyaz ve sarı, majik renkler ola­
rak kullanılır. Yahudiler cinleri uzaklaştırmak.için mavi rengi kul­
lanırlar 15°. Mısır’ da, İran’ da, Hindistan’ da ve Pencap’ da kötülüğü
ve nazarı uzaklaştırmak için en çok kullanılan majik renk m avidir151.
Mavi rengin memleketimizdeki majik kudreti ise herkes tarafından
bilinen bir şeydir.
Mavi rengin yanı sıra kırmızı da önem taşımaktadır. Seligman,
mavi ve kırmızının çok eskidenberi kullanılan majik renkler olduğu­
nu söyleyip, şimşeğin, güneşin ve kanın renklerinin bu inancın doğ­
masında rol oynadıklarına işaret etmektedir152. Kırmızı renk Çin’ de
Hindistan’ da ve Avrupa’ da nazara ve kötü ruhlara karşı kullanıl­
maktadır 153. •
Yine Hindistan’ da, Çin’ de, Avrupa’ da, kötülüğü uzaklaştır­
mak için, sarı,, kara ve beyaz renklerin majik kudretlerine başvurrulduğu bilinmektedir154.
147 Bkz. KARAHAN, Abdülkadir : îslâmiyette 40 adedi hakkında, 1st. Üniv. Edebi­
yat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, İstanbul 1951, Cilt:4, sayı: 3, s. 266-67
148 Ibid., s. 268
149 Ibid., s. 269
150 JIR K U , Anton: Die Daemonen und ihre Abwehr im alten Testament, Leipzig
1912, s. 87
151 SELIGMAN, Op., cit., s. 247
152 Ibid., s. 247-248
153 Çin’de ve Hindistan’da çocukların ceplerine kırmızı renkli mendiller konur veya
saçları amulet yerine geçen kırmızı ipliklerle örülür. Büyüsel dualar da kırmızı
kâğıtlar üzerine yazılıp amulet olarak taşınır.
Bkz. STOLL, Otto: Das Geschlechtsleben in der Völkerpsychologie, Leipzig
1908, s. 325
154 Ibid., s. 325-326
54
İ K İ N C İ
B Ö L Ü M
HAYATIN ÇEŞİTLİ SAFHALARI İLE İLGİLİ
BÂTIL İNANÇLAR VE BÜYÜSEL PRATİKLER
A. D O Ğ U M
Hayatın üç ana safhasından ilki olan doğum, her zaman mutlu
bir. olay olarak kabul edilmiştir. Dünyaya gelen her çocuk sadece
anne ve babasını değil, aynı zamanda akrabaları, komşuları, soyu
ve kabileyi de sevindirmiştir. Çünkü her doğum, ailenin, akraba­
ların, soyun ve kabilenin sayısını artırmaktadır; sayının artması ise
kuvvetin artması demektir. Özellikle küçük toplumlarda ve etnik
gruplardaki aileler, nüfuslarının fazlalığı oranında kendilerini kuv­
vetli hissetmektedirler.
Doğum, kadına duyulan saygıyı arttırdığı gibi, onun aile, akra­
ba ve toplum içindeki yerini de sağlam laştırır. Baba ise, “ evlât sahi­
bi” olmakla, hem geleceğe güvenle bakar, hem de dostları ve yakın­
ları arasında itibar kazanmış olur. Çünkü kısır kadın, doğuramadığı
için, yakınları tarafından ne kadar hor görülür ve bundan ötürü acı
çekerse, erkek de aynı şekilde çevreden gelen küçümsemenin ve “ er­
kek yerine konmama” mn toplumsal ve psikolojik baskısı altında üzün­
tü duyar.
Anneye benlik, babaya güven, akrabaya,- soya kuvvet kazandı­
ran ve hayatın başlangıcını teşkil eden doğum olayına, halk haya­
tında büyük önem verilmiş, doğuma ve safhalarına bir takım geçiş
törenleri eşlik etmiştir1.
İnsanlar, özellikle “ geçiş” anlarında zararlı dış etkilerle ve doğa
üstü kuvvetlerden gelen tehlikelerle karşı karşıya kalmaktadırlar. Bu
tehlikelere karşı koymak için bir takım büyüsel rit’lere, çarelere baş1 A. van GENNEP’in “ Rites de Passage” adlı eserinde geçiş törenleriyle ilgili bir çok
örnek verilmektedir.
55
vurmak gerekmektedir. Doğum da bir geçiştir. Gebe kadın, doğacak
çocuğunu bir takım zararlardan korumak ve ona arzu ettiği nitelik­
leri verebilmek için, daha gebelik sırasında bazı yiyeceklerden ve
eylemlerden kendisini uzak tutmak zorundadır. Doğum ve doğumun
safhaları binlerce âdetin, bâtıl inancın, majik pratiğin istilâsına uğ­
ramış olup, âdeta bunlar tarafından idare edilmektedir2.
Doğumun olabilmesi için kadının “ doğurgan” , başka bir deyim­
le kısır olmaması gerekmektedir.
I. Kısırlığı Giderme
Araştırma sahamızda kısırlığı gidermek ve çocuğa kalmak için
aşağıdaki çarelere başvurulur:
1) Üç tane muska yazılır. Biri suya bırakılır; sonra bu su içilir. İkin­
cisi, kadının entarisinin ön kısmına,, tam cinsel organının karşısına,
üçünciisü de döşeğinin uygun bir yerine dikilir. Kadın ve
erkek birbirlerini arzulayıp da yattıkları zaman kadın çocuğa kalır.
(Kazık, Kurtlukaya, Nasır, Şarkışla)
2) Kısır kadın, çocuğa kalmak için doğuran bir kadının çocuğunun eşi­
nin üstüne oturur3. (Gümüşpınar, Hafik, İmralı, Şarkışla, Sivas)
3) Kısır kadın, çok çocuklu bir kadının kocasının ceketini giyip yatar.
(Divriği, Şarkışla, Sivas, Zara)
4) Kısır kadın, çok çocuklu bir kadının evindeki kıl çuvalı ile yuvar­
lanır. (Hafik, Küpeli, Sivas, Zara, Yıldızeli)
■5) Çocuğu olmayan kadın üç defa deve altından geçer ve deveden biraz
tüy alıp, koynunda saklar4. (Gürün, Hafik, İmralı, Zara)
2 Doç. Dr. AG IPA Y A M LI’ nın “ Türkiye’de Doğumla İlgili Âdet ve İnanmaların
Etnolojik Etüdü” adlı araştırması, yurdumuzda doğum olayının ve safhalarının
psikososyal hayatımızdaki önemini vukufla ele almaktadır.
3 Sinop’ta da aynı âdet vardır.
(Ü LK Ü TAŞIR, M. Şakir: Sinop’ ta çocuğu olmayanların, yaşamıyanların aldığı
tedbirler, HBH, 1942, Sayı: 123, s. 67)
Bkz. AC IFAY AM LI, Op. cit., s. 16
4 Azeri Türklerinde çocuk doğurmak kabiliyetinden mahrum bulunan kadınlar,
bu kusuru muhtelif çarelerle bertaraf etmeye çalışırlar. Bunun için “Aşura” günü
“İmam Hüseyn” in atının (Muharremin 10. günü, gündüzün “ teşbih” olarak
Hazreti Hüseyn’in adına izafeten bir at süslenir) akından geçerler. Bu at sihrî kuv­
veti haiz olup, çocuk doğurmayan kadınlara doğurmak kabiliyetini bahşedermiş.
Bkz. CAFEROĞLU, A .: Azeri Türklerinde Bâtıl itikatlar, Türklük Mecmuası,
1939, Sayı: 3, s. 203
56
6) Çocuğu olmayan kadınlar, “ atımı sattım, yanına kulun kattım...”
denilerek başka kadınlar tarafından ziyaret etrafında dolaştırılır5.
(Sivas)
7) Çocuğu olmayanlar, üzerinde yazı bulunan Camiî Kebir’deki ikinci
direk olan Hızır direğine başvururlar6. (Sivas)
8) Çocuğu .olmayanlar Ahmet Turan (Sivas yakınında. Soğuk Çer­
mik’ te), ÇeltekBaba (Çeltekköyünde), Karacalar (Ulaş bucağın­
da), Kurtbaba (Kurtlapa köyünde), Tekke (Zara yakınında)
v.b. tekkeleri ziyaret ederler.
Yukarıda sıraladığımız âdetleri majik kuvvet kaynakları bakı­
mından iki gruba ayırabiliriz: birinciler kutsal bilinen yazılardan,
mabetlerden, doğa unsurlarından ve hayvanlardan (1, 5, 6, 7, 8),
İkinciler ise doğurganlık özelliğine sahip olan kaynaklardan (2, 3, 4)
sağlanmaya çalışılmaktadır.
(1) numaralı işlemde, muskada varolduğu tasavvur edilen doğur­
ganlık sağlayıcı majik kuvvetin kısır kadına temas yolu ile geçmesi
söz konusu edilmektedir. Kadın suyu içmekle, muskadan suya geç­
miş olan doğurganlık kuvvetini doğrudan doğruya kendine geçirmiş
oluyor. Muskayı cinsel organına yakın bulundurmakla, etkiyi en
Önemli bölgeye yöneltmiş oluyor; muskayı yatağa dikmekle de, üze­
rinde cinsel yakınlaşmanın geçeceği bir şeyi majik güç ile temas ara­
cı yapmış oluyor. Dikkat edilirse, bu uygulamada üçlü bir tedbir
göze çarpmaktadır. Böylece etki dozajı artırılıp, arzulanan çocuğa
bir an önce kavuşmak istenmektedir.
5 Sivas’ ta Abdülvahabî Gazi’deki kayalıklarda Talih Mağarası diye bilinen bir ma­
ğara vardır.îki günde bir buraya okunmaya gidilir.Bu arada kendilerini de satarlar.
Bkz. AŞKU N, Vehbi Cem: Sivas Folkloru, Sivas 1955, s. 214
Divriği’de ineklerin boynuna bağlanan mengürde, çocuğu üremiyen kadınların
boynuna takılır. Sonra bir ihtiyar kadın önde, diğer birisi ise arkada, boynuna
mengürde takılan kadım Garip Dede ziyaretgâhınm çevresinde dolaştırarak
“ Danası ile beraber” gelmesini dilerler.
Bkz. CAFERO Ğ LU , A .: Sivas ve Tokat illeri ağızlarından toplamalar, İstanbul
1944, s. 252
6 AŞKUN, Op. cit., s. 105
Kısır kadınların çocuğa kalabilmek için, kutsal bilinen yerler çevresinde dolaş­
maları ve kutsal şeylere dokunmalarına başka ülkelerde de rastlanmaktadır. Örne­
ğin Fransa’da çocuk istiyen kadınlar, Chapelle’deki sütunlardan birinin çevresinde
üç kez dönerler. (SEBILLOT, Paul: Le Paganisme Contemporain ehez les Peuples
Cclti-Latins, Paris 1908, s. 8) Yine Fransa’da çocukları olmayan karı-koca Siamandre isimli kayaya sürünürler.
(Revue de Tradition Populaires, 1886, s. 501)
Belçika’da ise, kısır kadınlar, ayaklarını kutsal Saint Rem ade’ nin ayaklarına değ­
dirirler.
Bkz. AC IPA Y A M LI, Op. cit., s. 21-22
57
(2, 3> 4) numaralı pratikler, doğurganlık özelliğini taşıyan kimse­
lerle ya da bu özellikle her hangi bir şekilde bağlantısı olan şeylerle
temasa gelmeyi hedef tutmaktadır.
Deve, Peygamberin binek hayvanıdır; İslâm âleminde de kut­
sal bir hayvan olarak tanınır. (5) numaralı pratik, devenin bu özelli­
ğinden yararlanmakta- ve sempati büyüsünün temas ilkesini yerine
getirmektedir. Devenin altından üç kez geçmekse, üç rakamının
büyüsel kudretine olan inançtan ibarettir.
(7, 8) numaralı uygulamalar, kutsal olarak kabul edilen kuvvet
kaynaklarıyla temasa gelip, onlardan olumlu yönde yarar sağlamak
istemektedir. Hızır’ın sıkıntılı kimselerin yardımına koşan mitolojik
karakteri, (8) numaralı pratiğin bünyesinde yer alması için yeterli
bir sebep olmuştur.
II. Cinsiyet
Tayini
Gebe kadının kız mı yoksa oğlan mı doğuracağı gerek müstak­
bel anne tarafından, gerekse söz konusu edilenin en yakınlarından
başlayıp, gittikçe genişleyen bir tanıdık çevresince merak konusudur.
İnsanların geleceği bilmek iştiyakı, gebelik sırasında da gücünü du­
yurmakta ve bu istek bir takım bâtıl inançların ortaya çıkmasına
kaynaklık etmektedir. Günlük hayattaki her türlü raslantı, analo­
jik bir düşünce açısından değerlendirilerek, doğacak çocuğun kız
ya da erkek olacağına dair bir önbelirti sayılır. Bunlar:
Tandıra hamur vurulur; ekmek siğrerse [sertleşirse) erkek, yarılırsa
kız olur. (Acıpmar, Cimilti, Eymir, Gürün, Sivas, Zara)
2) Saç üstünde şap eritilir. Şapın şekli sivri olursa, doğacak çocuk oğ■ lan, yuvarlak olursa kızdır7. (Şarkışla, Tavşanlı, Yıldızeli)
3) Kilim dokunup dışarı çıkarıldığı zaman horoz görülürse erkek, tavuk
görülürse kız doğar. (Boğazköy, Hafik, Hocabey, Zara)
1)
4) Pişmiş yumurta ortadan ikiye ayrılır. Çukur olursa kız, dolgun olursa
erkek doğar. • (Gazibey, Gürün, Kangal, Hıdırnalı, Hafik,
îmralı, Divriği, Sivas, Şarkışla, Yıldızeli)
Görülüyor ki, doğacak çocuğun cinsiyetim belli etmek için,
daha çok dışa ait analojik belirtiler gözönünde tutulmaktadır.(3)
numaralı inançtaki ‘‘kilim dokuma” motifi, çocuğun ana rahminde
gelişmesini ve büyümesini sembolize etmektedir.
7 Bu âdet, Balıkesir, İstanbul, Eskişehir, Kandıra ve Bursa’da da vardır.
Bkz. ACIPAYAM LI, Op. cit., s. 33
58
Bir takını eylemler de doğacak çocuğun cinsiyetim etkilemekte
rol oynarlar:
1)
Kadın sağ ayağından aksarsa oğlan, sol ayağından aksarsa kız
doğurur. (Hafik, İmranlı, Tokuş, Zara)
2) Ekşi yiyen kadın kız, tatlı yiyen kadın erkek doğurur. (Büyükköy,
Doğanca, Göktepe, Karahisar, Üçtepe, Yeniapardı)
3) Kepçe ile su içen kadın kız doğurur. (Ezentere, Koyuncu, Kangal,
Şarkışla, Sivas, Zara)
Kızın ve kadının toplumumuzdaki yeri ve itibarı, (1 ve 2) nu­
marada gösterilen inanmalardaki “ sol ayak” ve “ ekşi” 'motifleriyle
verilmektedir. “ Sağ” m “sol” a nazaran daha kuvvetli ,daha işe yarar
ve şanslı olması, “ tatlı” nm da genellikle “ ekşi” ye tercih edilmesi bu
iki inanmada erkek çocuğun kız çocuğuna olan üstünlüğünü sembo­
lize etmektedir.(3) numaradaki kepçe motifi ise, şeklî bir analojidir;
kepçe kadının cinsel organını andırdığı için, kepçeden içilen su da,
şekil benzerliğini, yani cinsiyeti etkiliyecektir. Bu inanmadaki “ su”
yun görevi, kepçenin sembolize ettiği şekli, yani cinsiyeti, anneye,
dolayısıyla çocuğa geçirmektir.
Nasıl doğacak çocuğun kız ya da erkek olmasını etkileyen ey­
lemler varsa, ikiz doğmasını etkileyecek eylemler de vardır:
1) Heybeye oturan kadın ikiz doğurur. (Apa, Çelebiler, Hafik, Nasır,
Zara)
2) Heybeye oturan erkeğin karısı çift doğurur. (Divriği, Ekinli, Gümüşpmar, Gürün)
3) Nevruz yiyen gebe kadın ikiz doğurur. (Ütükyurdu, Yıldızeli,
. Zara)
Her üç inanç da benzerlik ve temas ilkesine dayanmaktadır.
Doğacak çocuğu şu ya da bu şekilde etkileyen bir takım analo­
jik eylemler vardır ki, bunlardan kaçınmak ya da bunları yerine ge­
tirmek gerekmektedir.
O lu m lu
eylem ler:
1) Aya bakan gebe kadının çocuğu ay gibi olur.
Hafik, Sinekli, Sivas, Zara)
2)
(Dedeli,
Eymir,
Kara iiziim yiyen gebe kadının çocuğu kara gözlü olur. (Kangal,
Kovalı,
Menşurlu,
Nasır,
Sivas,
Şarkışla,
Yıldızeli)
59
3) Elma ya da nar yiyen kadının çocuğunun yanakları kırmızı olur.
(Apa, Avşar, Beypınar, Çayboyu, Diktaş, Divriği, Emirhan,
Gaziköy, Gürün, Haydadı, Hafik, Sivas,. Şarkışla, Yıldızeli,
Zara)
Olumsuz
Eylemler:
1) Ayıya bakan gebe kadının çocuğu kıllı olur. (Şarkışla, Söğütçük,
Tatlıcak, Ütük, Yapak, Yaramış, Zara)
2) Balık yiyen gebe kadının çocuğunun ağzı açık olur5.
(Sivas)
3) Gebe kadın balık yerse, çocuğun derisi pul pul olur. (Küpeli, Serpincik, Yassıcabel)
4) Tavşan eti yiyen kadın uzun kulaklı, patlak gözlü çocuk doğurur.
(Küpeli, Serpincik)
5) Gebe kadın sığır ya da kuş beyni yerse, doğacak çocuk kuş yada sığır
beyinli olur. (Küpeli, Serpincik, Şarkışla, Yıldızeli)
6) Bağırsak ve koç yumurtası yiyen gebe kadının çocuğunun penisi ve
yumurtalıkları büyük olur. (Küpeli)
7) Bir hayvana bakan yiiklii kadının çocuğu o hayvana benzer. (Hafik,
İmralı, Kangal)
8) Eğrilce günü iş gören gebe kadının çocuğunun ayakları eğri olur.
(Zara), bir uzvu sakat olur (Şarkışla).
9) Eğrilce günü uyuyan gümeni kadınların doğan çocuklarının gözleri
eğri olur. (Sivas)
10) Aş eren kadın manda sütü içerse, on iki ayda doğurur.{Gürün, Hafik,
Höyük, Kâhyalı, Sivas)
Bu inanmalardan (1, 2, 3) numaralılar, temenni mahiyetindeki
uygulamalardır. (1) den (10) a kadar olanlarsa kaçınılması gereken
eylemlerdir. Bu eylemlerden kaçınmak, doğacak çocuğun “kıllı” ,
“ ağzı açık” , “sığır beyinli” , “ eğri ayaklı” v.b. olmasını önleyecek­
tir. Fikir çağrışımlarının ve analojik düşüncenin beslediği bu kaçın­
malar, pasif maji alanına girmektedir.
III. Doğumu Kolaylaştırmak
Doğum sırasındaki güçlükleri gidermek, kolay ve tez doğum
yapmak için, aşağıdaki çarelere baş vurulur:8
8 AŞKUN, Op. cit., s. 109
Aynı inanma Afyon’da da vardır.
Bkz: ACIPAYAM LI, Op. cit., s. 29
60
1) Taşlı kadınlar “ Tanrı düğümlediği düğümü çözer” derler. (Acıyurt,
Damlacık, Zara)
2) Dışardan gelen bir kimse, sancı çeken kadının sırtını sıvazlıyarak:
“Biz göçtük, sen de göç” der. (İmralı, Göhertaş, Zara)
3) Kitli sandıklar açılır91
. (Gürün, Kangal, Şarkışla, Yıldızeli,
0
Zara)
4) Kitli kapılar açılır.10 (Hafik, İmranlı, Sivas, Zara)
5) Kadının saçlarındaki örgüler açılır; düğmeleri ve kuşağı çözülür111
.
2
(Eski Apardı, Girit, Hıdırnalı, İmranlı, Sivas, Hafik)
6) Tarla kenarındaki çitler çözülür. (Diktaş, Divriği)
7) Kadının iç gömleği yırtılır 17. (Çallı, Doğanca, Zara)
8) Zor doğuran kadının başında ekmek bölünüp, itlere doğranır. (Hafik,
Karalı, Sivas, Yıldızeli, Zara)
9) Kuşlara yem serpilir.
(Şarkışla,
Sivas,
Zara)
10) Kapıya tuz serpilir. (Yeni Apardı, Yıldızeli)
9 a) Yakutlarda da kiler ve sandıklar açılır.
Bkz. İNAN, Abdülkadir: Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara-1954, s. 168
b) Etiler doğum gecikince pencereleri açarlardı.
Bkz:.: BOSSERT, T h .: Eski ve Yeni Çağlarda Akdeniz Havzasında Doğum ve
Vasıtaları, İstanbul 1941, s. 1, 5
,
10 a) Aynı âdet, Yunanistan’da da vardır.
Bkz.: STERN, Bernhard: Medizin, Aberglaube und Geschlcshtleben in der Türkei,
Cilt 2, Berlin 1903, s. 294
b) Iskoçya ve Kuzey Almanya’da da doğum sırasında kilitler ve kapılar açılmak­
tadır.
(Wilde, Layd: Ancient Legends, Mystics, Charms and Superstitions on, Ireland,
London 1902, s. 202)
Bkz.: A C IPAY AM LI, Op. cit., s. 41
11 a) Fas’ ta doğumu kolaylaştırmak için, kadının saçları çözülür.
Doctoresse, Legey: Essai de Folklore Marocain, Paris 1904, s. 83)
Bkz.: AC IPA Y A M LI, Op. cit., s. 41
b) Hindistan’da doğum sancısı çeken kadın aynı gaye için evinde ne kadar düğüm­
lü eşya varsa çözer
(Henry, Victor: La Magie dans l’ Inde Antique, Paris 1904 , s. 143)
Bkz.: A C IPA Y A M LI, Op. cit., s. 41
c) Yugoslav kadını, kolay doğum yapmak için saçlarındaki düğüm ve örgülerin
hepsini çözer.
Bkz.: STERN, Bernhard: Medizin, Aberglaube und Geschlechtsleben in der
Türkei, Berlin 1903, Cilt 1, s. 296
12 Azeri Türklerinde doğumu kolaylaştırmak için, kadınm baş ucunda bez yahut
paçavra yırtılır.
Bkz.: CA FE R O Ğ LU , Op. cit., s. 205
61
ı ı ) Silâh atılırn. (Kızık)
12) “Fadime Ana otu” su içine konur; su sancı çeken kadına içirilir.
(Şarkışla, Yıldızeli, Zara)
13)
14)
15)
16)
17)
■
Paşa Efendilerdeki Hızır ibriği kadının göbeğine konur1
14. (Sivas)
3
Bahri beflerin kılıcı ağrı çeken kadının üzerine konur151
. (Sivas)
7
6
Enamlardaki mühürlü kâğıdın suyu içirilir15. Sivas)
Şemsi fadederin “ Kabe kuşağı” kadının beline bağlanırn. (Sivas)
Bir saksı iistiine yazılan aşağıdaki vefk kadının cinsel organı üstüne
konur 18. (Sivas)
i
5
Y
.i
r
O
V
(L
'A
1
“t
C
£
1
3
j
18) Teni ve kullanılmamış bir çanağın üstüne Fatiha sûresi (hııruf-u
mukadda ile) yazılır. Çanağın üstündeki yazı bal şerbeti ya da yağ­
mur suyu, zemzem yahut halis su ile bozulup, doğum sancısı çeken
kadına içirilir. (Sivas)
i g) Fâtiha sûresi, kullanılmamış bir saksı ya da ateş değmemiş bir ateş
küreği üstüne (huruf-u mukadda) ile yazılır. Doğum yapacak kadın
sandalyada otururken gerek saksı, gerekse ateş küreği kırılacak bir
şekilde saııdalyanın altına yerleştirilir. Sancı çeken kadın kuvvetli
bir hareketle saksıyı ya da küreği kırar. Bu arada (17) numaradaki
vefF-in içindeki g rakamının kadına gösterilmesi gerekmektedir.
(Sivas)
13 Altay’lılarda da tüfek atılır.
Bkz.: RADLOFF, VV.: Sibirya’dan II., (Çev.: A. Temir)
Ankara 1956, s. 323
14 AŞKUN, Op. cit., s. 110
15 Ibİd., s. 110
•
Zile’de de kadının beline “ Gazi” kılıcı sürülür.
Bkz.: Ö ZTE LLİ, Cahit: Zile’de Doğum Âdetleri, T.F.A., 1953, Sayı: 32, s. 506
16 AŞKUN, Op. cit., s. 110
17 Ibid., s. 110
18 (17, 18, 19) numaradaki muska ve uygulamalar Sivas’ta Z. adlı muskacıdan tesbit
edilmiştir.
Azerî Türklerinde doğumu kolaylaştırmak ve ağrıyı azaltmak için, kadınların el­
lerine, üstünde dua bulunan saksı verilir.
Bkz.: CAFEROĞLU, Op. cit., s. 205
62
Araştırma sahamızda doğumu kolaylaştırmak için tespit ettiği­
miz pratikleri, bünyeleri ve yararlandıkları majik güç kaynakları
bakımından dört grupta toplayabiliriz.
(i ve 2) numaralı pratikler, sözdeki majik güç üzerine temellendirilmektedir. (2) numaradaki “sırtı sıvazlamak” jesti, sözdeki
“ göçm e” eylemini realize etmek için yapılmaktadır. Bir başka deyiş­
le, “ göçme” temennisini doğrudan doğruya kadına geçirmekte ve
pratiğin etkisini çoğaltmaktadır. (3, 4, 5, 6, 7) numaralı pratikler
“ benzer işlemler benzer sonuçlar doğurur” ilkesine, yani taklit büyü­
süne dayanmaktadır.
(8, 9, 10, 11) numaralı pratikler ise, kuvvetli bir ihtimalle ço­
cuğun bir takım kötü kuvvetler tarafından tutulup bırakılmadığı
inancı ile ilgilidir. Bu taktirde, çocuğu kurtarmak için, ya bu kuvvet­
leri memnun etmek, ya da korkutmak tek çıkar yoldur.
(12, 13, 14, 15, 16) numaralı pratiklerin görevi, kutsal olarak
bilinen objelerdeki gücü temas yoluyla kadına geçirmekten ibarettir.
(17, 18, 19) numaralarda gösterilen uygulamalarda en önemli
rolü majik ve kutsal olarak bilinen ad, rakam ve harfler oynamakta­
dırlar. (17) numaradaki vefk, daha önce görmüş olduğumuz Gazalî’nin vefkidir19. Bu vefkin güç doğumu kolaylaştırmak için kullanıldı­
ğını biliyoruz. Vefkdeki köşe rakamlarının ebced hesabındaki karşı­
lığı olan b u d u h kelimesi kolaylığı ve başarıyı ifade etmektedir20
Muskacı Z .’ nin dediğine göre, vefkin üst sırasının ikinci köşesindeki
g rakamı, çocuğa, 9 aylık zamanın tamam olduğunu, artık “ o âlem­
den bu âleme” geçme sırasının geldiğini anlatmaya yarıyormuş.
(18, 19) numaralı uygulamalarda güç kaynağımn esasını Fâtiha sûresi, yani din teşkil etmektedir. (18) numaralı pratikte zem­
zem ya da suya geçirilen güç, “ içmek” yoluyla kadına iletilmekte,
dolayısıyla sûredeki özle temasa getirilmektedir. Fâtiha sûresinin
“ açıcı” bir anlam taşıması, bu pratikte en önemli rolü oynamakta
olup, çocuğun dünyaya geliş yolunu açmayı sembolize etmektedir.
Uygulama için gerekli olan diğer şeyler kutsal ve majik özler taşı­
makla birlikte (yağmur suyunun ve' çanağın dört ana unsurdan ikisi
olması, zemzemin kutsal bir su olarak bilinmesi gibi) ikinci derece­
de kalıp, sûrenin emrine verilmiş olan yardımcı araçlardır ve fonksi­
yonel rolleri vardır.
19 Bkz. s. 43
20 Bkz. (112) numaralı dip not, s. 44
63
(ıg) numaralı uygulamada kullanılan kürek ve saksının görevi,
hem güç kaynağım -Fatiha Sûresi- doğuracak kadınla temas ettir­
mek, yani bir temas aracı olmak, hem de “kırılmak” eylemini hazır­
layıp taklit ilkesini yerine getirmektedir.
Pratiğin tam olarak işlemesi ve sonucun elde edilmesi için bu
iki aracın daha önce kullanılmak ve ateşe değmek suretiyle kendile­
rinde var olduğu sanılan majik özü yitirmemiş olmaları gerekmekte­
dir.
Kürek ya da saksının kırılması, bir yandan çocuğu tutan kuv­
vetlerin kırılmasını sembolize ederken, öte yandan bunları kırmak
için kadın tarafından, sarfedilen kuvvet, bir ıkınma ve adale zorlama­
sıyla fizyolojik olarak çocuğun gelişini kolaylaştırmaktadır; Böylece
bu pratik hem majik, hem de -bilinçli yahut bilinçsiz- rasyonel ola­
rak çalışmaktadır.
Bu örnekte gördüğümüz gibi -ilerde göreceğimiz bazı örnekler­
de d e - büyücü, başvurduğu dinsel güç kaynağından, dine karşı say­
gı duymaksızın yararlanmaktadır. Gerçi sûreyi, harfleri ayırarak
-huruf-u mukadda ile - yazmakta, onun kutsallığını bir dereceye
kadar korumaya çalışmaktadır; ancak harflerin yazılı olduğu sak­
sıyı ayaklar altına koymaktan da çekinmemektedir.
Araştırma sahamızda doğumla ilgili örnekler ve pratikler ak
büyü- alanına giren pasif uygulamalardır. •
IV. Çocuğun Düşmesini Önlemek
Sık sık çocuk düşüren kadınlar (mahallî deyişle “ çocuğu dur­
mayan” kadınlar), çocuklarını dokuz ay karınlarında tutabilmek ve
sapasağlam doğurmak için bir takım büyüsel işlemlerden ve bâtıl
inanmalardan yararlanmaya çalışırlar. Çocuğun daha ana rahmin­
deyken ölmesi, genellikle çocuğun “ mekir” l i 21 ya da “ tıpkı” l ı 22 ol­
masıyla açıklanır. Gocuğu mekir’inden ve tıpkısından kurtarmak
yolu da, onları ancak başka bir şeye “geçirmek” le mümkündür.
Bunun için' aşağıdaki işlemlere başvurulur:
21 Bir çeşit kötü ve öldürücü cin
22 Türkiye’de çocuk ve anne için kullanılan “ tıpkılı” , “ tıvgalı” , “ tebeli” deyimleri­
nin aslının Arapça t a b i’adan gelmiş olması çok muhtemeldir. Takip eden, izleyen
anlamına gelen tabi’a, insanlar nereye giderse gitsin onları takip eden cinler
demektir.
Bkz.: KRISS, Op. cit., s. 23
64
1)
Bir kertenkele yakalanıp, bir teneke kutu içine diri diri konur. Kadın
bu kutuyu bir hamaylı içinde boynunda taşır. (Acıyurt. îmralı,
Sivas)
2) Anne çocuk için hazırlanan höllüğü (çocuğun altına konan toprak)
karnına sürdükten sonra, yeni doğmuş bir çocuğun evine gizlice döker.
(Gürün, Kızık, Şarkışla, Yıldızeli)
Her iki işlemin gayesi de çocuğun düşmesine sebep olan ölümü
başka bir şeye geçirmektir. Kertenkele, kapalı kutu içinde kalınca
Ölecektir. Böylece çocuğun ölümü kertenkeleye geçirilmiş olacak ve
çocuğun kurtulması sağlanacaktır. İkinci pratikte kullanılan höllük
hem ana karnındaki mekirli çocukla teması sağlamak, hem de ölü­
mü -daha doğrusu öldürücü mekir’i— başka bir çocuğa geçirmek
için bir vasıtadır. Her iki pratik de kara büyü alanına girmektedir.
Pasif büyü olarak işleyen diğer iki pratikse, tutucu ve bağlayıcı
bir nitelik taşımaktadır.
1)
Çok çocuk düşüren kadının beline bir ip bağlanıp, ipin ucu ilmik
yapılır', hocanın okuduğu bir kilit ipin bir yerine bağlanıp kitlenir.
Kilit doğum zamanı açılır. (Kangal, Yapak, Sivas)
2) Kadının donuna kilit bağlanır. (Hafik,
İmranlı,
Sivas)
Çocuğu hayatta tutmanın bir başka yolu da, annenin, doğur­
dukları yavruların yaşadığı hayvan ve insanlarla temasa gelmesi
ve böylece “ yaşatıcı” kuvveti kendisine geçirmesidir.
1)
Çok doğuran ve doğurdukları yaşayan bir hayvanın mengürdesi ço­
cuk düşüren kadının boynuna takılıp, bir kayanın çevresinde üç kez
dolaştırılır. (Şarkışla)
2) Çocuğu durmayan kadınlar, çocuğu yaşayan kadınların kapısına
dokunurlar. (İmranlı)
65
B. Ç O C U K
Çocuk da, tıpkı gebe kadın gibi bir takım “geçiş” leri izlemek
zorundadır. Bu bakımdan, özellikle “ geçiş” sırasını kollayan kötü
kuvvetlerden gelecek tehlikelerle karşı karşıya kalıp, çeşitli tedbir­
lerle korunmaya muhtaçtır. îşte bu düşünceden hareket eden halk,
yaşamayan, geç yürüyen, geç konuşan, çok ağlayan, uyumayan,
hastalanan, nazara gelen çocukları bâtıl inancın ve büyünün temel
ilkelerine dayadığımız bir takım pratiklerle ve uygulamalarla tedavi
etmeye, korumaya çalışmaktadır. Şimdi bunları sırasıyla görelim.
I. Yaşamayan Çocuk
Doğumdan sonra öleceği tahmin edilen çocukları hayatta tuta­
bilmek için, bazı sayılarda, bazı adlarda ve bazı ziyaretlerde varol­
duğu kabul edilen mistik ve büyüsel güçlere başvurulur. Bir başka
çare de, ölüm sebebi olarak kabul edilen çocuktaki ve annedeki tıpkı’yı başkalarına geçirmektir.
Majik sayıların göze çarptığı pratikler şunlardır:
1) '“ Kırk” evden toplanan parçalardan dikilen gömlek çocuğa giydiri­
lirl2
. (Bedirli, Gürün, Hafik, Bostankaya)
2) Evlerinde Mehmet adında kimseler olan “yedi” evden yağ toplanıp,
kete pişirilir; çocuğun boynuna takılır. (Çallı, Eskiköy, Koyuncu,
Kurtlapa, Sivas)
3) “ Yedi” Mehmet adlı kimselerin bulunduğu evden giimiiş toplanıp,
küpe yaptırılır. Çocuğun kulağına takılır1. (Sivas)
1 Aynı âdete Kastamonu’da da Taşlanmaktadır.
Bkz.: M Ü M T A Z, Talât: Kastamonu’da Halk âdetleri, H.B.H., 1934. Cilt 3, sayı:
34, s. ^89
2 AŞKUN, Op. cit., s. 114
Mehmet adlı kimselerin bulunduğu “ yedi” evden gümüş, demir v.b. toplamak,
Balıkesir, Ordu, İsparta, Zile ve Trabzon’da da vardır.
Bkz.: AC IPAY AM LI, Op. cit., s. 63
66
4) Çok yaşamış bir adamın kefeninin ucundan alınan bir parçadan
“kırkbir” kıza çocuk elbisesi diktirilip, giydirilir. (Kangal, Kurtlukaya, Sivas)
5) Çocuğu “yedi” demirciden alınan körük suyu ile yıkarlar. (Küllük,
Menşurlu, Nasır,- Şarkışla. Sivas)
6) Çocuğa “ kırkgiin” yeni bir ad konur. (Gürün, Hafik, Sinekli,
Sivas)
7) Çocuğa “ kırk” renk ibrişimden elbise dikilir. (İmranlı, Yıldızeli)
8) “ kırk”
kısrağın sütü içirilir.
(Kazık)
Bu pratiklerde görülen “ demirciden alman körük suyu” , “ renkli
ibrişimden dikilen elbise” v.b., pratiklerin içindeki sayıların büyüsel
güçlerini desteklediği gibi (demirin sağlamlığının körük suyu ile
çocuğa geçirilmek istenmesi, kırk renk ibrişimdeki renk zenginliği­
nin nazarı uzaklaştırması), sayıların da, demirdeki ya da ibrişimdeki
gücü artırdığı söylenebilir. Yukarıda sıraladığımız pratiklerde majik
sayılar ve majik unsurlar, karşılıklı olarak birbirlerini desteklemekte,
etkiyi iki yönden artırmaya çalışmaktadırlar.
Ad’ daki büyüsel. güçten yararlanma işi, şu pratiklerde kendini
göstermektedir.:
1) Çocuğa babasının adı konur. (Diktaş, Sivas, Yıldızeli)
2) Çok yaşamış kimselerin adlan konur. (Gürün, Sivas)
3) ' Taşar, Durbaba, Duran, Durmuş, Dursun, Taştan, adları konur*.
(Gürün, Kızık, Şarkışla, Sivas, Tokuş, Zara, Yıldızeli)
İnsamn varlığını ifade etmesi ve kişiliğini şekillendirmesi bakı­
mından ad’ın önemine birinci bölümde değinmiş, büyüsel işlem­
lerdeki rolünü belirtmiştik3
4. Sempatik büyü düşüncesine göre, biçimle
öz arasındaki bağlantı, bir şeyin özü ile, o şeyi niteliyen, ifade eden
ad arasında da vardır. Şu halde, hâlen hayatta olan babanın, çok
yaşamış kimselerin, kaya, taş v.b. gibi canlı ve cansız varlıkların ad­
ları da sahiplerine “yaşama” , “ çok yaşama” ve “ kaya” , “ taş” gibi
sağlamlık verecektir. Öte yandan, “ Yaşar” , “ Duran” , “ Dursun”
gibi ad’lar da, psikolojik temelinde çocuğu hayatta tutabilme arzusu
yatan isimler olup, doğa kanunlarını boş yere zorlamaktan öte bir
şey sağlamazlar.
3 Trabzon’da, Karadeniz Çepnileri arasında, Elâzığ, İsparta, Nizip, Antep, Antalya,
Balıkesir ve Gemlik’ te de durmayan çocuğa bu adlardan birinin konduğunu
görüyoruz.
Bkz. AG IPAYAM LI, Op. cit., s. 63
4 Bkz. s. 52 ve 53
67
Çocuğu hayatta tutabilmek için başvurulan çarelerin üçüncü yolu
ise, ziyaretler, ocaklar ve kutsal olarak bilinen doğa unsurlarıdır.
1) Çocuk, Ahmet Duran (Sivas), Avunduk Ocağı (Gürün), Hacı
Necmeddin Efendi (İmranlı), Sancaktar Baba (Tavşanlı), Köse
Takup (Eymir), Ebuhanbaba ziyaretine (Dedeli) götürülür.
2) Mübarek bir kayanın çevresinde dolaştırılır (Baharözü)
Çocuğu hayatta tutabilmenin dördüncü yolu ise, anneden ço­
cuğa geçen ve çocuğun ölümüne sebep olan tıpkı’yı başka bir şeye
geçirmektir. Böylece ölümü hazırlayan kötü kuvvet ortadan kalkacak,
çocuk da yaşayacaktır.
1)
Canlı kurbağa çocuğun başına bağlanıp, ölünceye dek orada tutulur.
(İmranlı, Şarkışla)
2) Anne çocuğu emzirmeden önce, bir köpek yavrusu emzirir. (Eski
Apardı, Sivas, Zara)
3) Anne köpek yavrularını apış arasından geçirdikten sonra, yere bıra­
kıp, üzerlerinden üç defa atlar. (Ekinli, İmranlı, Gürün, Yıldızeli)
(1) numaralı uygulamada çocuğun başına bağlanan kurbağa­
nın ölünceye dek orada tutulması bir taklit oyunu olarak, ölüm ola­
yını hazırlamak amacını güderken, öte yandan da çocukla temasa
gelip, çocuktaki öldürücü tıpkı’yı üstüne çekmektedir. (2 ve 3) nu­
maralı uygulamalar, temas yoluyla -süt .emzirmek, apış arasından
geçirmek- annedeki tıpkı’yı köpeğe geçirip, çocuğu kurtarmak iste­
mektedir. Annenin köpeklerin üstünden üç kez atlaması, ağırlığını
köpeklere geçirmek istemesinden başka bir şey değildir.
II. Yürümeyen, Geç Yürüyen Çocuk
Normal süre içinde, yürümeyen ya da yürümesi geciken çocuk,
yürümeyi teşvik ve taklit eden oyunlarla, yatırları ziyaret etmek ve
kutsal diye bilinen kişilerin yardımına sığınmakla “ özür” ünden kur­
tarılmak istenir.
Yürümeyi teşvik ve taklit eden uygulamalar:
1)
68
Ayağına kırmızı iplik bağlanan çocuğun önüne şeker, iiziim v.b.
konur, iki delikanlı gelir; biri çocuğun önündeki öteberiyi alıp
kaçar, öteki çocuğun ayağındaki ipliği kestikten sonra, arkadaşını
kovalar. (Diktaş, Divriği, Küpeli)
2) Çocuğun ayağı bağlanıp, kapı önüne bırakılır. Kapı önünden
geçen çalık {çevik) ve iyi yürüyen birisi çocuğun ayaklarının bağım
çözüp kaçar. (İmranlı, Sivas, Zara)
3) Geç yürüyen çocuğun iki ayağı bağlanıp bir kadının eline makas veri­
lerek, cuma günü camiye gönderilir. Çocuğun ayağındaki bağ, cami­
den ilk çıkan kimseye kestirilir5. (Sivas)
Bu pratiklerde esas olan, yürüme yeteneğini, koşmayı taklit
ve teşvik eden oyunların eşliğinde, çocuğun yürümesini engelleyen
“ ayak bağım” ip ile sembolleyip, çözmek yahut kesmektir. (1 ve 2)
numaralı uygulamalarda “ bağı çözmek” işini “ ayağına sağlam”
kimseler yaparken, (3) numaralı pratikte bu görev camiden çıkan,
yani dindar olan bir kimseye verilmekte, dinin gücünden yararlan­
maya çalışılmaktadır.
Kutsal kişilerden umulan faydalarsa, yatırları ziyaret etmekle
mümkündür.
1) Çocuk
Tekke adlı ziyarete götürülür.
(Zara)
2) Anne ve çocuk Türükşah ziyaretine götürülüp, “çocuğuma ayak ver T
diye dua edilir. (Sivas)
Saydığımız bu çarelerin dışında çocuğu bir şey içinde gezdir­
mek yahut sallamak da, gerektiği zaman başvurulan çarelerdir. Gez­
dirme ve sallama eylemleri tek başlarına hareketi ve yürümeyi ifade
etmekle beraber (taklit ilkesi), kutsal ve majik motiflerden de yarar­
lanılmaktadır. (Yedi ev, üç selâ gibi)
1) Çocuk bir sepet içine konup, yedi ev gezdirilir: (Kızık, Kangal,
Şarkışla)
2) Çocuk bir şey içine konup, üç selâ sallanır6. (Sivas)
HI. Konuşmayan, Geç Konuşan Çocuk
Konuşmayan, geç konuşan çocuğun bu kusurunu gidermek
için başvurulan çareler de iki grupta toplanmaktadır. Birinci grup­
taki işlemler “ açmak” la ilgili olup, pratiklerin bünyesinde yer alan
anahtarla sembolize edilmektedir.
5 Azerî Türklerinde geç yürüyen çocuk akar su üstüne tutularak, iki ayak ve el par­
makları tire ile biribirine bağlanır. Sonra “ Kulhuvaîlah” okunup, makasla kesilir.
Gaferoğlu, Semerkant’ın yerli ahalisinde de aynı âdeti gördüğünü söylüyor.
Bkz.: CAFERO Ğ LU , Op. cit., s. 204
6 Ereğli’de ayın ilk cumasından başlayarak, üç cuma selâ verilirken, çocuğun kolla­
rından tutulup, “ salladım selâ’ya, yürüsün öbür curnata” diyerek sallanır.
Bkz.: G Ü NALP, Ziya: Ereğli’ de Halk İnanmaları, H.B.H. 1938, Cilt V II, sayı:
82, s. 228
69
1)
Dillenmeyen çocuk ziyarete götürülür; ağzında anahtar bükülür1.
(Çallı, Damılı, Emirhan, Gümüşdere, Sivas, Üngür, Zara)
2) Dili dönmeyen çocuğun ağzına cuma günü kapı anahtarı konur*.
(îmranlı, Şarkışla, Zara, Yeni Apardı)
3) Çocuğun başörtüsüne anahtar dikilir. (Akçahan, Eski Kızılcakışla,
Karalar, Nasır, Sivas, Zara)
Anahtarın “ açıcı” fonksiyonu ve niteliğiyle çeşitli durumlarda
temasa gelen çocuk bu niteliği kazanacağı gibi, “ açma” işleminin
taklit edilmesiyle de, taklidin gerçekte de olacağı düşüncesiyle çocu­
ğun dilinin açılacağına inanılmaktadır.
İkinci grupta
1)
toplayabileceğimiz
çareler de şunlardır:
Geç konuşan çocuğun• dil bağı kesilir. (Avşar, Gaziköy, Kızık)
2) Çocuk ahırdaki kürüne bağlanır: “hayvansan ye, insansan kornişi”
(Kızık, Küpeli), “ malsan mele, imansan söylel” (Hafik, İmran­
lı, Şarkışla, Yıldızeli) denir.
Birinci pratikteki “ kesme” işlemi sembolik olup, çocuğun dışın­
da taklit olarak yapılmaktadır ve “ benzer işlemlerin benzer sonuç­
lar doğuracağı” ilkesine dayanmaktadır. İkinci pratikse, sözdeki
majik etkiyi vasıta olarak kullanmaktadır.
IV. Çok Ağlayan ve Uyumayan Çocuk
Çocuğun çok ağlaması anne, baba ve akrabalar tarafından hiç
de iyi sayılmaz. Durup dinlenmeden ağlayan çocuğun evde meydana
getirdiği huzursuzluktan daha önemli olan, bu ağlamaların anne
ve baba tarafından bir felâketin önbelirtisi olarak kabul edilmesidir.
Bu felâketse ölümden başka bir şey değildir. Bâtıl inancın psikolojik
nedenlerinden birisi olan fikir çağrışımı, çok ağlayan çocuğun eve fe­
lâket getireceği inancında temellenmektedir. Ağlamak, özellikle uzun
uzun ağlamak, çocuğun “ bir şey sezdiğinin” belirtisidir. Anneye,
babaya yahut eve gelecek olan felâketi önlemenin ilk yolu, bu felâ­
ketin habercisi olan çocuğu susturmaktır. Gocuğu susturmak aşağı­
daki şekillerde yapılır:7
8
7 Gaziantep’ te konuşmayan çocuklar Şeyh Camii’ne götürülür. Bu camiin minare­
sinin anahtarı çocuğun ağzına sokulup döndürülür.
Bkz.: SABRÎ Şakir: Gaziantep’ te Halk ilâçları, H.B.H. 1933 Cilt II, sayı: 31 s. 23
8 Ereğli’de cuma günü selâ’ya giden müezzin, anahtarla cami kapısını açmadan
çocuğun ağzmı açar.
Bkz.: GÜNALP, Op. cit., s. 228
70
1)
Çocuğun basına kazan geçirilip
“ anandan,
babandan uzak ola\”
</e/zir. (Kangal, İmranlı, Sivas, Yıldızdı)
2) Çocuğun baçı yedi direğe vurulur; başına kara kazan geçirilir. uAğıdın başmal Ağıdın başmal” denir. (Şarkışla, Ütükyurdu, Yeniboğazkesen)
3) Ağzını havaya açarak ağlayan çocuğun başına kara kazan geçirilir.
“ Uğursuzluk kendi başına” denir. (Eski Apardı, Sivas, Zara)
4) Babası ayakkabısı ile çocuğun ağzına vurarak: “ Kendi başına ağ­
laşasın ! Anandan babandan ırakl” der. (Gürün, Kangal, Sivas)
Bu uygulamalarda uğursuzluğu ya da fdâketi önlemek için
hem “ susturucu” hareketlerden yararlanılmakta, hem de sözün
“ uzaklaştırıcı” , “ geri çevirici” büyüsel kuvvetine başvurulmaktadır.
Ölümle ilgili inanmalarda da göreceğimiz gibi, kazan, ölü kültünde
kullanılan önemli gereçlerden biri olup, ölümle ilgili çağrışım­
larda çağrışım sebebi olarak rol oynamaktadır. Yukardaki uygula­
malarda çocuğu susturan bir araç olarak kullanıldığı gibi, aynı zamanda
muhtemel bir ölümü de çocuğa yöneltmektedir. Bu uygulamalarda
aktif ve pasif büyünün yanyana çalıştıkları görülmektedir.
Uyumayan çocuk ise, sempatik büyünün temas ilkesine daya­
nan pratiklerle uyutulmaya çalışılır.1
1) Sabahları mezarlık çevresinde dolaştırılır. (Nasır,
Zara)
Ütükyurdu,
2) Mezardan alınan toprak bir torba içine doldurulup, çocuğun yastı­
ğının altına konur, (Hafik, İmranlı, Kâhyalı, Sivas)
3) Çocuğun yastığının altına yılan kabuğu konur. (Kurtlapa, Sivas,
Ütük, Zara, Yapak)
4) Çocuğun boynuna uyku boncuğu takılır.
5)
Çocuğun uykusu çağırılır.
Bu işlemler ak büyü alamna giren pasif uygulamalardır.
V. Çocuğun Geleceğini Etkileyen Pratikler
Doğumla ilgili âdetleri incelerken, annenin, karnındaki çocuğu
şu ya da bu biçimde etkileyeceğine inanarak bazı eylemleri titizlikle
yerine getirmeye çalıştığını, bazı eylemlerden de aym titizlikle kaçm-
71
dığını görmüştük. Tıpkı bunun gibi, yine bir takım eylemler vardır
ki, bunların yerine getirilmesi ya da bunlardan kaçınılması, yeni
doğan çocuğun karakterini, eğilimlerini, huyunu, kısaca kişiliğini et­
kilemektedir.
Genellikle çocuğun doğmasından kısa bir süre sonra yerine ge­
tirilmeye çalışılan bu pratikler, büyünün temas ilkesine ve benzer
benzeri etkiler düşüncesine dayanmaktadır. Bu pratiklerde, çocu­
ğun göbek bağı ve eşi temas aracı olarak büyük rol oynamaktadır.
1)
Teni doğan çocuğun göbeği mala yedirilirse, çocuk “mal canlı55
olur. (Akkuzulu, Bingöl, Boğazdere, Hafik, İmranlı)
2) Çocuk babasının sanatını alsın diye, göbeği babasının iç yerine atılır.
(Damlacık, Emirhan, Gaziköy, Karagömlek, Sivas, Zara)
3) Çocuk binici olsun diye, göbeğiyeğin atın üstüne atılır (Kızık, Nasır)
hayvancıl olsun diye ahıra (Acıpmar, Büyükköy, Kızık) namazkâr (Kızık), ulema (Şarkışla) olsun diye cami avlusuna gömülür. 9
4) Kız çocuğunun eşi eve, erkek çocuğununki dışa gömülür. (Gürün)
Çocukla belli bir süreden beri bitişik olarak bulunan göbeğin
ve eşin, çocuktan ayrıldıktan sonra da bu bağlantıyı sürdüreceği, '
temas yoluyla parçanın başına gelenin, ait olduğu bütünün başına
da geleceği inancı, yukarda sıraladığımız işlemlerin esasını teşkil et­
mektedir. Temenni ve istekle ilgili olan bu uygulamalar, bünyeleri
bakımından içten dışa, yani çocuktan teması arzulanan dış etkene
doğru işlemektedir.
Dıştan -içe doğru yapılan istekle ilgili uygulamalar ise:
1) Çocuk genç kızlara emzirilir -sesi duru, güzel olsun diye- (Hafik,
Şarkışla)
2) Oğlanın eline kalem, kızınkine iğne verilir. (Gürün, Kangal,
Tokuş, Üngür, Zara)
3) Çocuğun ağzına ilkin dayısı tükürür (Hafik, Sivas, Zara, Yıldızeli)
Bu olumlu eylemlerin yanı sıra, çocuğu olumsuz yönden etkile­
yecek olan eylemlerden de kaçınmak gerekmektedir.
9 Çocuğun göbek bağını cami avlusuna gömmek âdeti, Amasya ve Denizli’de dc
vardır.
Bkz.: AC IPAYAM LI, Op. cit., s. 53
Kuzey Afrika’daki Müslümanlar da göbek bağım cami avlusuna gömmektedirler.
(LEGEY, Doctorosse: Essai de folklore Marocain, Paris 1926, s. 92)
Bkz.: Ibid., s. 53
72
1) Kara sığırın sütiinii içen çocuk inatçı olur. (Çallı, Eski Kızılcakışla
Gazibey, Gürün)
2) Huyu kötü olan kimseyi,' çocuğun ağzına tükürtmezler. (Cimilti,
Çallı, Girit, Kızık, Yıldızeli)
3)
Çocuğun göbeği kedi ve köpeğe yedirilmez. (Hafik, Sivas)
4) Çocuk yün tarağından atlatılmaz.
(Hafik)
5) Çocuk kalbura oturtulmaz. (Hafik)
6) Çocuğa hayvan beyni yedirilmez (Akçahan, Eymir, Elafik, Zara)
7) Eşek sütü içirilm&z• (Hafik)
8) Çocuk ilkbaharda memeden kesilmez. (Kızık)
(1, 2, 3, 6, 7) numaralı pratiklerin amaçlan daha önceki enterpretasyonlarm ışığı altında kolayca anlaşılabilir. (4, 5 ve 8) numaralı
pratiklerden (4) numaralısı, rasyonel bir tedbir olup, çocuğu makul
bir tehlikeden, yün tarağın keskin dişlerinden korumak amacını güt­
mektedir. (5) numaradaki, çocuğu kalbura oturtmaktan kaçınma­
nın nedeni ise, yine temas ilkesine dayanmaktadır.
Kalburun deliklerinin çocuğun vücuduna temas sonucu, çocuğun
gövdesini delik delik edeceği korkusu bu kaçınmanın gerekçesidir.
Memeden kesilme bir başka döneme geçiştir. Onun için bunun zama­
nını iyi seçmek gereldr. İlkbaharda suların bulanık ve taşkın olması,
çocuğun- aklım bulandırıp, onu taşkın mizaçlı yapabilir.
VI. Çocuğu Nazardan Korum ak
Nazar inancına hemen hemen dünyanın her tarafında raslanılmaktadır. Çok eskiden beri bu zararlı kuvvete karşı konulmaya,
onun çarpıcı ve öldürücü gücünden korunulmaya çalışılmıştır. Psiko­
lojik temelinde kıskançlık ve haset duygularının yattığı bu vurucu
kuvvet, ruhun dışa açılan iki noktasından, yani gözlerden fışkırarak
kurbanına isabet etmektedir. Gözde çıkış yolunu bulan ve sembolleşen bu vurucu kuvveti durdurmanın yahut onun zararından korun­
manın ilk çaresi de “ göze gözle” karşı koymak düşüncesi olmuştur.
Bu sebeple, rengi ve şekli gözü andıran her obje ya olduğu gibi ya
da bazı ek unsurlarla birlikte nazarı uzaklaştırıcı birer savunma ge­
reci, birer amulet olarak kullanılmıştır. Özellikle göz şeldindeki amuletler, en çok kullanılan amuletler olmuşlardır. Babil’d e 10 nazara
10 SELIGM AN, S.: Der böse Blick und Verwandtes, Berlin 1916, s. 158
73
karşı anıuletler kullanıldığı gibi, özellikle Esld Mısır’ da “ Osirisin gözü
yahut “ Horus gözü” diye bilinen amuletler pek meşhurdur11. E dfu
mabedindeki kütüphanede “kötü gözün zararlı etkisini uzaklaştıran
büyüsel sözlere” raslamldığı g ib i12, bir -çift kötü gözün düşmanları
ve hırsızlan uzaklaştıracak iki bekçi gibi kullanıldığına da raslanılmıştır13.
İslâmiyet, Ön Asya ile Orta Asya’yı fethettiği zaman, halen
buralarda yaşamakta olan Babil ve Asur halk inanmalannın mira­
sına da konup, bu arada nazar inancını da benimsemiştir141
.
6
5
Bugün Müslüman memleketlerin hemen hepsinde, insanların
üçte ikisinin nazardan öldüğü inancı çok yaygındırıs.
Yunanlıların m a tı sm a, Arapların el ayn ya da isab et-i
ayn, İranlılarm b e d ne zer , Hintlilerin si hr dedikleri bu çarpıcı
kuvvetin adı, Türkiye’ de, nazar, göz değme, göze gelme, pis göz,
kem göz, kötü gözdür. Nazar inancına bugün hâlâ Avrupa’ da,
özellikle İtalya’ da, Balkanlar’ da ve Rusya’ da raslanılmaktadırlö.
Anadolu’ daki nazar inancı üstüne yaptığı özlü bir araştırmada17
Doç. Dr. O. Acıpayamh, “ Türkiye’yi bir uçtan bir uca kateden nazar” ın “ bir folklor müessesesi kimliğinde” olduğu sonucuna vara­
rak, “ psiko-sosyal değerler sonunda” doğduğunu ve “ halen bu esas­
lar dahilinde” işlediğini belirtmektedir18.
Her çeşit canlı ve cansız varlığı tehdit eden nazar, özellikle ge­
çiş sırasında olan çocuklar için büyük bir tehlike arzetmektedir. Bu
bakımdân çocuk sahibi anneler ve aileler, çocuklarım bu çarpıcı
kuvvetin zararından korumak için bir çok çarelere başvururlar.
Araştırma sahamızda bu konu ile ilgili olarak tespit ettiğimiz
çarelerin belli başhları şunlardır:
î l Op. cit., s. 122
12 BONNET, Hans: Reallexikon der aegyptischen Religionsgeschichte, Berlin
1952, s. 122
13 1166 numaralı papirüs metninde, kapı kilidini sabit bakışlarıyla emniyet altında
tutan “iki kötü göz” görülmektedir.
Bkz. Ibid., s. 122
14 KRISS, O p cit., s. 17
15 Halk arasında nazar için söylenen “ deveyi kazana, insanı mezara” deyimi, na­
zarın öldürücü kuvvetini çok güzel ifade etmektedir.
16 STERN, Op. cit., s. 290
17 AC IPA Y A M LI: Anadolu’da Nazarla ilgili Bazı Âdet ve İnanmalar, DTCF Der­
gisi, Cilt X X , sayı: 1-2 Ocak-Haziran 1962-den ayrı basım, s. 15
18 îbid., s. .35
74
1) Göz boncuğu ve nazarlık takılır. (Sivas’ ta, ilçelerde ve bütün
köylerde)
2) Kötü gözlü biri gördükten sonra, çocuk yıkanır. (Eski Kızılcakışla,
Ezentere, Girit, Hocabey, Koyuncu, Tavşanlı, Yeni Boğazkesen)
3) Çocuk kasten kirli gezdirilir19. (Göktepe, Karahisar, Karagömlek, Tokuş)
4) Çocuğun yüzüne, kulağının arkasına kazan karası çalınır20. (Hafik,
İşhan, İmranlı)
5) Başucuna Kur’an, balta, tabanca konur. (Göhertaş, Höyük, Sinekli,
Sivas, Zara)
6) Höllüğü ve bezleri dışarı bırakılmaz21.
Nasır, Şarkışla, Zara)
7) Hocaya okutulur.
8) Ziyarete götürülür.
(Çayboyu, Menşurlu,
(Aşağı yukarı her köyde)
(Hemen hemen
her köyde)
9) Çocuğun yaşı s ö y l e n m e z (Kurtlapa, Kangal, Sivas, Ütükyurdu, Zara)
10) Çocuğa kötü elbise giydirilir1
232
1
0
2
9
. (Dilctaş, Divriği)
4
11) Yüzüne tükürük çalınır24. (Eskiköy, Hanlı, Karalar, Kangal)
12) Yaşlı kadınlar çocuğun yüzüne karşı okuyup üflerler25.
Yukarıda gösterdiğimiz nazardan korunma çarelerinin bir
kısmı (3, 4, 10) çocuğu kirli ve pis göstererek, kem göz sahibinin dik­
19 Pencap’ta nazar değmesin diye çocuğun yüzü altı aydan önce yıkanmaz.
Bkz.: SELIGMAN, Op. cit., s. 286
20 Schwab’Iarda (Güney Almanya) çocukların alnına nazar değmesin diye insan
pisliği sürülür.
SELIGMAN, Op. cit., s. 219
21 Ö ZTE LLÎ, Op. cit., s. 507
22 Filistin’de güzel ve iyi gelişmiş bir çocuğun yaşı sorulduğu zaman, olduğundan da­
ha büyük söylenir.
Bkz.: STERN, Op. cit., s. 294-295
23 Eskişehir’de çocuğa eski elbise giydirilir. Eğer, çocuğa yeni elbise giydirmek zorunluğu varsa, bu elbisenin bir tarafı yırtılır yahut elbise tersine çevrilerek giydirilir.
ACIPAYAM LI, Op., cit., s. 2
24 Ordu ve Manisa’da çocuğu okuyan kimseler, tükrülderini çocuğun alnına sürerler.
Bkz. ACIPAYAM LI, Op. cit., s. 5
Yunanlılar, kötü göze karşı tükürürler.
Bkz.: STERN, Op. cit., s. 292-293
25 Suriye’de çocuğun yüzüne üflenir. Almanya’da çocuğun ağzına üç defa üflenir.
Bkz.: SELIGMAN, Op. cit., s. 216
75
katini çekip bakışlarını çocuğa yöneltmesini önlemek amacını güt­
mektedir. Çünkü kötü gözlü kimseler ancak iyi ve güzel şeylere kar­
şı haset duyarlar. (5) numaralı tedbirdeki K ur’ an, balta ve tabanca
kötülüğü uzaklaştırıcı birer nitelik taşımaktadır. (6) numaradaki
“ çocuğun höllük ve bezini dışarı bırakmama” keyfiyeti, çocuğun
höllüğüne ve bezine isabet edecek nazarın, bunlar aracılığıyla çocu­
ğa ileüleceği korkusudur. Biliyoruz ki, bir insanla temasa gelmiş
öteberi, her zaman o insanla sempatik bir bağlantı içindedir. (7 ve 8)
numaralı tedbirler, nazardan, dinsel ve mistik güçlerin yardımına sı­
ğınmayı aramaktadırlar. (9) numaradaki “ yaş söylememe” , henüz
küçük olup da, sağlığı ve güzeliğiyle göze görkem görünen ve bu
haliyle dikkati çeken çocuğun, kem gözlü kimsenin kıskançlığına
uğramasını önlemek endişesinden ileri gelmektedir.
76
C. EVLENM E
Hayatın ikinci önemli dönemi olan evlenme, gerek kız, gerek­
se erkek yönünden bir geçit olduğu gibi, taraflar arasında yeni bir
bağ kurması, aileler arasındaki düzeni ve ekonomiyi etkilemesi ba­
kımından da, her zaman için üzerinde titizlikle durulan, her safhası
ayrı tören ve ayrı âdetlerle süslenen bir olay olarak önem kazanmış­
tır.
Evlenme de doğum gibi yeni bir yaşama durumuna geçişi ifa­
de etmektedir. Bu geçiş sırasında çok tehlikeli olan zararlı kuvvet­
lerin faaliyetleri, evlenenler için de söz konusudur. Bu sebepten
gelini ve güveyi tehlikelerden, zararlı dış etkilerden korumak için
bir takım tedbirler almak gerekmektedir. “ Bu düşüncede, ilkel in­
sanın bir yenilik önündeki korkusu saklıdır.” 1
I. Kısm et Açmak
Bir kızın evlenebilmesi için, kısmetinin açılması gerekmektedir.
Halk inancına göre, kısmeti açılmayan bir kızın evlenmesi imkân­
sızdır. Kısmet kendi kendine açıldığı gibi, kısmetin açılmasını çabuk­
laştıracak, hattâ zorlayacak pratikler de vardır. Bu pratikler kısmeti
kapalı kızlar tarafından uygulandığı gibi, kızın yalcınları tarafından
da uygulanır.
1) Cuma giinü selâ verildiği zaman, ayak altına bir anahtar konur;
“ bahtım açılsın” denir. (Avşar, Divriği, Gürün, Hafik, Kangal)
2) Abdulvahabi Gazinin alt kısmındaki Talih kayasına gidilip, “ Ta­
lihim ! Talihimi Talihimi Dağda mısın, tasta mısın,-suda mısın, işte
misin?” diye bağırılır. (Sivas)
3) Satılmayan (evlenemiyen) kızın ismi, evlenen bir kızın ayakkabısısınııı içine yazılır. (Gürün, Hafik, Zara)
1 BACH,
Op. cit., s. 303
77
5)
Gelin olana bir çorap verilir; gelin kocasının evine giderken çorabın
örgüsünü açar.
Gelin olanın duvağı, evde kalmış kızın başında çözülür. ( Z a r a )
6)
Kısmeti açılmayan kız, sabunun ilkin yazılı yüzünü çamaşıra vurur.
4)
( H a fik ,
S iv a s ,
T a v ş a n lı ,
Y ı ld ı z e li )
Gelin elbisesinin eteğine evlenmemiş kızların isimleri yazılır.
7)
(S iv a s )
K ıs m e t i k a p a lı k ız ın b i z z a t k e n d is i t a r a f ın d a n u y g u la n a n p r a t ik ­
le r d e n (1) n u m a r a d a g ö s te r ile n i, g ü n lü k h a y a t t a k u lla n ıla n b ir g e r e ç ­
le, k u ts a l b ir g ü n ü n v e d in s e l b ir ç a ğ r ın ın g ü ç le r in i b ir le ş tir ip , e m e li­
n e k a v u ş m a y ı d e n e m e k t e d ir . B ir y a n d a n
ve
n it e liğ iy le
te m a sa
g e lip ,
bu
ö z e lliğ i
a n a h t a r ın a ç ıc ı fo n k s iy o n u
k e n d in e
g e ç ir m e k
isterk e n ,
ö te y a n d a n h e r d ile ğ in k a b u l e d ild iğ i b ir g ü n ü s e ç e r e k a r z u s u n u d in ­
sel ç a ğ r ın ın a r a c ılığ ıy la y ü k s e k b ir k u d r e te d u y u r m a k is te m e k te , b u ­
nu
“ b a h t ım
(2)
a ç ıls ın ”
s ö z ü y le
n u m a r a lı p r a t ik t e
de
â d e ta
ö z e lliğ i
z ü n b ü y ü s e l g ü c ü b ir le ş tir ilm e k te ,
is te n m e k te d ir .
(6)
n u m a r a lı p r a t ik
d a m g a la m a k t a d ır .
b u lu n a n
b ir
doğa
u n s u r u y la
sö­
“ t a l i h ” â d e t a z o r la ele g e ç ir ilm e k
b ir f i k i r
ç a ğ r ış ım ın ın u y g u l a m a ­
s ın d a n b a ş k a b ir ş e y d e ğ ild ir . H a l k a r a s ın d a b ir in s a n ın k a d e r i iç in ,
“ y a z ıs ı b u y m u ş ”
d e n ir . B u y a z ı b o z u lm a d ı k ç a , a k s ilild e r , ta lih s iz lik ­
le r d e d e ğ iş m e z . K ıs m e t in k a p a l ı o lm a s ıd a b ir “ y a z ı ” iş id ir . K ıs m e t in
a ç ılm a s ı iç in y a z ı m n d e ğ iş m e s i, d a h a
g e r e k m e k te d ir .
K ız ın
doğru
s u y a v u r m a s ın ın n e d e n i, b ir t a k li t o la y ım
lo jik
dü şün ced e
b ir
s ö y le y iş le b o z u lm a s ı
ç a m a ş ır y ık a r k e n ilk in s a b u n u n y a z ı l ı k ıs m ın ı
y e r in e g e t ir m e k te k i
ana­
s a k lıd ır .
(3 v e 7 ) . n u m a r a lı
p r a t ik le r d e
ad ’daki
büyü sel
gücün
o y n a d ığ ı
r o lü g ö r ü y o r u z . P a r ç a n ın b a ş ın a g e le n in b ü t ü n ü n d e b a ş ın a g e le c e ğ i
ilk e s in c e ,
m a s ı,
a d ın , g e lin in
k o c a s ın ın
te z' zam an d a
(4 v e
5)
e v in e
a y a k k a b ıs ı iç in e v e
g id e n
g itm e le r in i
g e lin le
e lb is e s in in e te ğ in e y a z ı l ­
b ir lik te
a d la n
y a z ıla n la r ın
da
h a z ır lıy a c a k t ır .
n u m a r a lı p r a t ik le r d e k i
“açm ak”
ve
“ çözm ek”
e y le m ­
le r iy le , b a ğ lı k ıs m e tin a ç ılm a s ı v e ç ö z ü lm e s i t a k lit v e s e m b o liz e e d il­
m e k te d ir .
K ız
is te n d iğ i, sö z k e s ild iğ i z a m a n
u y g u la n a n
b ir t a k ım
p r a t ik ­
le r d e , k ız ı v e a ile s in i r a z ı e tm e y i, o n la r ı y u m u ş a t m a y ı v e k ız ın i n a ­
d ın ı k ır m a y ı h e d e f t u t m a k t a d ır . B u n la r b e n z e r s o n u ç la r ı e ld e e tm e k
iç in
y a p ıla n
i)
u y g u la m a la r d ı r .
Bir kıza diiğür gidilirken, düğiircüler ceplerine eşek pisliği koyarlar.
(E s k i
78
a n a lo jik
A p a r d ı,
H a fik ,
S iv a s ,
Z ara)
2) Söz kesilirken, sözü kesen oğlan tarafı, elindeki yahut cebindeki balmumunu yumuşatır. (Sivas)
3) Kız istenmeye gitmeden önce, evde bir kaşık kırılır. (Gürün, Zara)
XI. Gelin yeni evine gelince yapılan pratikler
Gelinin, yeni evinin düzenine, ekonomisine, çalışma temposu­
na uyması, muhtemel bazı kötü alışkanlıklarını terketmesi, uğur
ve bereket getirmesi, yumuşak huylu olması, baba evini özlememesi
için yapılan pratikler şunlardır:
1) Gelin yeni evine gelince önüne urgan konur. (Hafik, Kovalı, Nasır,
Zara)
2) Koyun postuna bastırılır. (Akkuzulu,
Zara)
Gümiişdere, Kurtlapa,
3) Gelin attan indirilirken, ters çevrilmiş kazana bastırılır. (Hafik
İmranlı, Zara), ayağının altına demir konur. (Eski Apardı,
Sivas)
4) Ateşe bastırılır. (Yıldızeli)
5) Gelinin önünde küp kırılır. (Divriği, Doğanca, Hanlı, Şarkışla,
Zara)
6) Boyunduruktan ve ateşten geçirilir. (Kızık)
7) Gelin eve girerken yüzüne ayna tutulur. (Yıldızeli)
8) Geline, gelir gelmez yumurta yedirilir. (Kangal, Küllük, İmranlı,
Şarkışla, Tatlıcak, Tavşanlı, Sivas, Zara, Yıldızeli)
9) Gelinin başının üstünden ekmek atılır.
(Zara)
10) Evin orta direği çevresinde dolandırılır. (Baharözü, Diktaş, Gürün,
Sivas, Zara)
11) Başı ocağa vurulur. (Çallı, Gürün, Kangal, Sivas, Zara)
12) Ocağın çevresinde dolaştırılır. {İmranlı, Menşurlu, Nasır, Zara)
13) Geline eşik önünde ve ocak başında dua ettirilir. (Diktaş, Gürün,
Sivas, Zara)
14) Gelin eve gelince oklava üzerine bir ekmek' geçirilir, gelin ve kaynana
oklavanın birer ucundan tutarak oynarlar. (Sivas)
15) Gelin eğilip evin eşiğini öper; bir avuç şekeri içeri atar, kayınvali­
desinin koltuğunun altına geçerek içeriye girer. (Sivas)
79
1 6)
Gelinin baba evinden gizlice alınan bir çivi, yeni evinin eşiğine çakı­
lır. (Gürün, Zara)
17) Güvey tarafından biri, gelinin baba evinden hamur, tuz, buğday ve
gelinin yemek kaşığını alıp yeni evine getirir. (İmranlı)
18) Gelin gelirken baba evinden aldığı tuzu da birlikte getirir. (Zara)
19) Gelin baba evindeki ocak külünden getirir. (Diktaş)
20) Gelin gelirken, “gelin ayağından, çoban dayağından?’ denir. (Kangal,
Sivas)
21) Gelin eve geldiği zaman kaynana:
“ Gelinim hoş geldin,
Oğluma eş geldin
Elin kuyruk doğrasın2
Sen de oğlan doğurasın”
der.
(Zara)
Yukarda gösterdiğimiz pratiklerden (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7) numa­
ralılar, gelinin mizacım, iş gücünü, dayanıklılığını etkilemek, onu
istenilen biçime sokmak için yapılmaktadır. Önüne urgan konmak­
la (1), ters çevrilmiş kazana yahut demire bastırmakla (3), onun daya­
nıldı ve sağlam olmasına çalışılmakta, yumuşak bir hayvan olan ko- '
yunun postuna bastırmakla da (2), ona yumuşaklık kazandırılmak
istenmektedir. Gelinin uğursuzluğunu gidermek için (tabanı düz
ise dağlansın diye) ateşe bastırılmakta (5), güleç ve aydınlık yüzlü
olması için de yüzüne ayna tutulmaktadır. (7)
Görülüyor ki, gelin daha adımını içeri atmadan önce bir takım
işlemlere tâbi tutularak, ona âdeta yeni bir kişilik kazandırılmaya
çalışılmaktadır.
(10, ı ı , 12, 13) numaradaki uygulamalar evin ve ocağın kutsal­
lığım belirtmektedir. (8, 9, 14, 21) numaralı pratiklerse, evin bere­
ketini ve gelinin doğurganlığını etkilemek için yapılmaktadır.
Bu pratiklerden de anlaşılıyor ki, basit birer âdet gibi görünen
bu işlemlerin içinde gelinin iş gücü ve çalışkanlığı söz konusu edil­
mekte, bunun için de büyünün aracılığına başvurularak zaten te­
melinde ekonomik çıkarların yattığı evlenme olayı, büyiisel bir takım
pratiklerle garantiye alınmak istenmektedir.
Gelin ve güveyin tatlılığı için yapılan pratikler, tatlılığı tatlı
maddelerle sağlamaya çalışmaktadır. Bunlar:
2 Koyunun kuyruk yağı
80
1)
•
Gelin geldiğinde ağzına bal çalınır; gelin de bu balın bir parçasını
kapı eşiğine, bir parçasını da güveyin ağzına çalar. (Şarkışla, Zara,
Yıldızeli)
2) Gelin ve güveye zifaftan önce tatlı bir şey yedirilir. (Zara)
3) Teni evine giren gelinin eline şeker verilir; gelin bu şekeri avucunda
ezip, gerdeğe gireceği odanın dört yanında serper. (Sivas)
4) Gelin zifaftan önce şerbetle taharetlenir. (Sivas)
III. Güveyi Bağlamak
Bir şeye düğüm atarak birini yahut bir kötülüğü bağlama büyü­
süne olan inancın çıkış noktası, insanlann pratik tecrübelerine dayan­
mış olsa gerektir. Nasıl ki, insan eli kolu bağlandığı zaman özgürlü­
ğünü kaybeder, zararsız hale gelirse, bunun gibi bir takım kötü kuv­
vetleri, cinleri bağlamak, onları zararsız hale getirmek de, iplere
düğüm atmak ve sembolik olarak bazı şeyleri bağlamakla mümkün­
dür 3.
Bu sebepten her çeşit düğüm, bağlamak ve ilmik atmak insan­
lara büyülü görünmüş, giderek özellikle kara büyü alanında en çok
uygulanan bir pratik haline gelmiştir. Bağlamamn, bir şeyin hareket
serbestisine engel oluşunu, ilmik ve düğüm atmanın da bir şeyi bir
yerde tespit edişini analoji büyüsü ile sembolize etmek, çok eskiden
beri biliniyordu. Örneğin, Eski Mısır’ da çeşitli biçimdeki düğüm­
leri taklit eden amuletlere Taşlanmaktadır4. Amuletlere ■ve amuletin
iplerine atılan’ düğümlerin sayıları değişik olup, genellikle yedi ya­
hut ondört gibi bir anlam taşıyan sayılar tercih edilmekteydi5. Babil
sihirbazları düğümü ve düğüm atmayı her çeşit felâkete karşı büyüsel bir tedbir olarak kabul ediyorlardı6.
Hititler, büyülenmiş birini, büyünün etkisinden kurtarmak
için, ilkin ellerini ayaklarını ve vücudunu siyah, beyaz, kırmızı, mavi
ve sarı renkli yünlerle bağlayıp, ona bu şekilde bir gece geçirttikten
sonra, ertesi gün iplerini çözüyorlardı. Böylece o kimseden iplere geç­
miş olan büyü de, ipler çözüldüğü için, çözülmüş kabul ediliyordu7.
.3 J IR K U , Anton: Die Daemonen und ihre Abwehr im alten Testament, Leipzig
4
5
6
7
1912, s. 90
BONNET, O p .. dt., s. 379
Ibid., s. 379
SCH M ID T, Op. dt., s. 240
G O E TZE , Albert: Kulturgeschichte des alten Orients, München 1957, s. 156
81
îslâmiyete Babil’lilerden geçen bu kara büyünün zararı K ur’ anda bile zikredilmektedir: “ Ey Muhammedi De ki: Hased ettiği za­
man hasedinin şerrinden, düğümlerle nefes eden büyücülerin şerrin­
den, bastırdığı zaman karanlığın şerrinden, tan yerini ağartan rabbe
sığınırım35 8.
Bütün kültür kavimlerinde düğüm sadece maji ile yüklü olarak
değil, aynı zamanda biraz gizli ve sır dolu bir şey olarak, hattâ numinos olarak kabul edilmiş; bundan dolayı da Amerika yerlileri ara­
sında bozulmaz bir anlaşmanın sembolü olarak görülmüştür8
9. Güney
Pasifik adalarında yaşayanlar tabu olanın, belli yerlerin, eşyaların
ve kişilerin dokunulmazlığını çeşitli şekilde atılmış olan düğümlerle
ilân etmektedirler10. Kuzey Amerika yerlileri düğümlü, ip yerine,
üstüne inciler ve ıstakoz kabukları dizilmiş olan, adına Wampun
denilen bir kayışı, anlaşmalarda, sulh kararlarında kullanmakta,
alışverişlerde değiş-tokuş etmektedirler11.
Evrensel bir karakter taşıyan bağlama büyüsü araştırma saha­
mızda hayvanların (kurt ağzı bağlamak, insanların ağzını, dilini12
uykusunu bağlamakta kullanıldığı gibi, özellikle cinsel iktidarın du­
mura uğratılması ve gerdeğe giren güveyin görevini yerine getireme­
mesi için uygulanmaktadır. Evlenmenin safhalarından olan nikâh ve
gerdek gecesi iki önemli geçiş olduğu için, büyücüler özellikle bu
zamanı seçerler.
Güveyin cinsel kudretini bağlamak ve cinsel yakınlaşmaya en­
gel olmak için tespit edebildiğimiz pratikler şunlardır:
1) Okuyarak ip üstüne diiğiim atılır. (Acıpmar, Bedirli, Çelebiler,
Gümüşpmar)
2) Nikâh sırasında, her hangi bir şey düğümlenir13.
3) Nikâh kıyıldığı sıra, bir kilit kitlenir14. (Bedirli, İşhan)
•
82
8 K U R-Â N -I K E R ÎM ve Türkçe Anlamı (Meal), Ankara 1961, Cilt III, Felâk sû­
resi, Ayet 1-5, s. 814
9 SCHM IDT, Op. dt., s. 240
10 Ibid., s. 241
11 Ibid., s. 241
'
12 Sivas’ taki araştırmalarım sırasında, Yassıada suçlularını yargılayan yargıçlar he-’
yetinin ağızlarını bağlamak için büyü yapıldığını duymuştum.
13 Kütahya’da da nikâh sırasında, güveyi bağlamak niyetiyle, ahırdaki yular düğüm­
lenir.
Bkz.: EFE/ Süheyla-BARLAS, Uğurol H .: Kütahya Düğün Âdetleri, İstanbul,
s. 58
14 Maraş’ ta da aynı âdet vardır.
Bkz.: BARLAS-Uğurol, H .: Maraş Düğün Âdetleri, İstanbul, s. 58
4) Açık bıçak 13 ve makas kapatılır. (Kâhkik, Kangal, Karalı, Şar­
kışla, Sivas, Yapak, Yaramış, Zara)
5) Güvey gerdeğe sokulmak için götürüldüğü zaman, güveyin geçtiği
' sokağın her iki yanındaki evlerden karşılıklı olan ikisinin duvar­
larına bıçak saplanıp, sonra da kapatılır. (Hafik, Tavşanlı, Yıldızeli)
d)
6) Düğünde yenmek için kesilen hayvanın kanına bir bıçak batırılıp
kapatılır. (Kurtlukaya, Küllük)
7) Ham derinin ortasından bir sırım çekilir. Ihlası şerif yedi kez tersin­
den1
16 okunup sırıma yedi düğüm atılarak, her düğümün üstüne oku­
5
nup üflenir. Ve her düğüm atışta “falancanın zekerini akdeyledim”
denilerek, sırım bir halka yapılıp, ağır bir taşın altına konur17. (Si­
vas, Tavşanlı)
Bu pratiklerin hepsinde de, analojik düşünceden hareket edile­
rek, benzer işlemlerle benzer sonuçlar alınmaktadır. Bıçak7 "makas,
kilit gibi şeylerin pratik 1er içinde kullanılması, birinci derecede bun­
ların kapanma eylemini yerine getirebilecek mekanizmaya sahip
olmaları, ikinci derecede de demirin büyüsel gücünü taşımalarıyla
açıklanabilir. îp üstüne düğüm atmak daha kolay olduğu için ip
tercih edilmektedir. Yoksa her hangi başka bir şey de düğümlene­
bilir. Esas olan düğüm atmak ve bu düğümlerin üstüne okuyup üflemektir. Ancak bu işlemler yapılırken, zamanı, yani nikâh sırasını
ve zifaf saatini seçmek gerekmektedir. Çünkü her iki zaman da birer
geçiş olan zayıf anlardır. (7) numaradaki pratikte İhlas sûresini ter­
sinden okumak, bir zıtlık çağrışımıdır.
Kara büyü alanına giren bu pratiklerin hepsi
lamalarıdır.
de hücum uygu­
IV. Bağlamayı Önleyici Tedbirler
Bu kara büyünün zararından korunmanın çaresi, güveyin geçiş
anı olan nikâhı gizlemek -ve düşmanın elindeki silâha aynı silâhla
karşı koymaktır. Böylece:
15 Bıçak kapatma usulü Kayseri’de de görülmektedir.
Bkz.: BARLAS-Uğurol, H .: Kayseri Düğün leri, İstanbul 1963, s. 41
16 Kütahya’da da Ihlas sûresi tersinden okunarak güvey bağlanmak istenir.
Bkz.: EEE-BARLAS, Kütahya Düğün Âdetleri, s. 42
17 Bu büyü Sivas’ta Z.,-Tavşanlıda A. adlı büyücülerden tespit edilmiştin1
83
1) Nikâh herkesin uyuduğu bir saatte yapılır.
Gürün, Kâhkik, Üngür, Tavşanlı)
(Eski Kızılcakışla,
2) Nikâh kıyan hoca, nikâhtan önce mendilini bağlar; nikâhtan sonra
da gözer. (Eski Kızılcakışla, Eymir,- Gürün, Diktaş, Divriği,
Kangal, Karagömlek, Karalı, Ütük, Yıldızeli, Zara)
3) Güveyin yakınları tarafından bıçak kapatılır, kilit kitlenir 18; güvey
gerdeğe gireceği sıra açılır. (Gümüşpınar, Menşurlu, Nasır,
Serpincik)
4) Nikâh sırasında hoca teşbihini düğümler ve bir şey yapmasınlar
diye orada bulunanların ellerini dizlerinin üstüne koydurur. 19 (Div­
riği, İmranlı, Kurtlapa)
V. Çözmek
Bağlanmış kimseleri çözmek, zıtlık çağrışımına dayanmakta olup,
bir şeyi zıddı ile tedavi eden allopatik büyü alanına girmektedir.
Benzerlik yahut zıtlık sebebi ile meydana gelen çağrışımlar ço­
ğu kez, aynı konuda ve aynı işlemde etkili olmaktadırlar. Büyüseİ
çare ve araçların çift değerli psikolojik kökleri, bu uygulamalarda
rol oynamaktadır20.
Düğüm atmak, dua okumak, bıçağı, makası, kilidi kapamak
ve kitlemekle yapılan büyü, bunların zıddı yapılmakla etkisiz hale
getirilmektedir. Çok eskiden beri bilinen bu usul21, b u g ü n de bu
konuda uygulanan usullerin başında gelmektedir.
Sivas dolaylarında büyü yolu ile bağlanan kimseleri çözmek
için aşağıdaki pratiklere başvurulur:
18 Maraş’ ta nikâh sırasında kızın ve oğlanın başlarına ayrı ayrı kilit kitlenir. Bu kilit­
ler gerdekte yengeler tarafından, kızın ve oğlanın başında açılır.
Bkz.: BARLAS, Maraş’ ta Düğün Âdetleri, s. 58
19 Kayseri’de de hoca aynı titizliği göstererek, herkesin elini dizinin
üstünde
görmek ister.
B k:.: BARLAS, Kayseri Düğünleri, s. 41
20 BAGH, Op. cit., s. 484
21 a) Babil ve Asurlularda rahip kara büyüyü etkisiz hale getirmek için, tınazı üfler,
soğanın kabuklarım so.yup atar ve ipleri çözerdi.
Bkz.: MEISSNER, Bruno: Babylonien und Assyrien, Cilt 2, Heidelberg 1925,
s. 210
b) Eskiden Arabistan’da Kutayr’a âşık olan bir kız, Kutayr’ın kamçısına düğüm
atarak adamı kendine bağlamak istemişti. Fakat kızın rakibesi, kıskançlıktan bu
düğümü çözmüştü.
Bkz.: WELLHAUSEN, J .: Reste arabischen Heidentums, Berlin 1961, s. 163
84
1) Evdeki bağlı olan şeyler çözülür. Killi olan şeyler açılır ve kırılır22.
(Gaziköy, Hanlı, Serpincik, Tavşanlı)
2) Bağlayan kimse bulunup, kitlediği kilit veya bıçak açılır. (Apa,
Kızılcaköy, Kurtlukaya)
3) Soğuk su ile yıkanılır232
. (Avşar, Beypmar, Kayadibi, Tokuş,
4
Ulaş)
4) Okunmuş yumurta gelin ve güveyin başlarının üstünde kırılır. (Boğazdere, Damılı)
5) Yumurta yazdırılıp, güveye yedirİlir. (Himmetfakı, Ütük, Zara)
6) Bağlı olanın evi önünde okunmuş .bir kâğıt yakılır. Kâğıdın külü,
güvey ile gelinin üstüne serpilir. (Gümüşdere)
7) Hocaya bakır ve yumurta yazdırılır. Bakır su içine bırakılır; bu su
ile gelin ve güvey yıkanır. Yumurta da yenir. (Ütükyurdu, Ütük,
Zara)
8) Eski harp kılıçlarından birisine îhlas sûresi okunup, gelin ve güveyin
vücudu bu kılıçla sıvazlanır. ( D e d e li, H ö y ü k , S iv a s)
9) Gerdekten yüzünün akı ile çıkmış bir erkeğin belinin kuşağı, bağla­
nanın üstünde çözülür. (S iv a s)
10) Kadın boşanır, sonra yeniden nikahlanır.
(K o y u n cu ,
İ m r a n lı)
11) İki metre uzunluğunda bir ip alınıp, ipin üstüne kolayca çözülebilecek
şekilde yedi düğüm atılır. Ayrıca bir fincan yahut bir kâse su hazır­
lanır. Bağlı kimse, besmele ile “ Kul eğuzu bi rabbilfelek” sûresini
okuyup, ilk düğüm üstüne üfleyerek '’’ Benim için akdolunan sihiri
haileyledim” diyerek düğümü çözer. Bu minval üzere yedinci düğüme
kadar gelinir. Düğümleri çözdükten sonra, ipi fincan içindeki suya
koyup, suyu içer, sonra ipi ateşte yakar.n (S iv a s)
12) Aşağıdaki tılsım, bağlı olanın sağ uyluğuna bağlandıktan sonra,
mukarenete başlanır24. (S iva s)
22 Hititler, büyülenmiş bir kimseyi kurtarmak için, öteberiyi kırıyor, eziyor, yumak­
lan çözüyorlardı.
Bkz.: G OE TZE , Op. cit., s. 156-157
23 Kütahya’da erkek bağlı ise ve vazifesini yapamıyorsa bir yastık çarşafmı soğuk suda
ıslayıp beline bağlarlar.
Bkz.: EFE, BARLAS, Op. cit., s. 41
24 Z. adlı büyücüden tespit edilmiştir.
Kütahya’da bağlı kimseyi çözmek için bir ipliğe dokuz düğüm atılır. Sonra dü­
ğümler teker teker çözülüp, bir Elham ve üç tane de îhlas' okunur; ortasından ke­
silen iplik bir akarsuya atılır.
Bkz.: EFE-BARLAS, Op. cit., s. 42
85
rv
i\
.ir
r *
Jc
t •
t
V"\
r
13) Aynı tılsım bir bakır kaba yazılıp, içi su ile doldurululduktan sonra,
bu su ile gusl abdesti alınır. (Tavşanlı)
14) Üç tane yumurta katı bir şekilde kaynatılıp, kabukları soyulur. Her
yumurtanın üstüne “ Elem neşrah leke...” diye başlayan sûre yazılır.
Yumurtalardan birini erkek, birini kadın yer. Üçüncü yumurta kadın
saçının kılıyla ortadan ikiye bölünüp yarısını erkek, yarısını kadın
yer. (Sivas)
15) “ Ayetel kürsî” tek tek harflerle, keza “Amerel Resulu” da aynı
şekilde ayrı kâğıtlara yazılıp, birinci kâğıt, bağlı olanın sağ koluna,
ikinci kâğıt da sol koluna bağlanır. Bu ameliyeden sonra bağlı kimse,
zekerini kullanılmamış bir baltanın deliğinden geçirerek işer25.
(Balışeyh)
Genellikle karşı büyü karakterini taşıyan bağlı kimseyi çözme
pratiklerinden 1 ve 2 numaralılar, “ çözme ve açma” eylemlerini
yerine getirerek, bir şeyi zıddı ile yok etmeyi hedef tutmaktadır. (3)
numaralı pratik, suyun arıtıcı, kötülüğü temizleyici majik gücünden
yararlanmaya çalışırken, öte yandan soğuk suyun sinirleri tenbih eden,
insana geçici bir süre için zindelik kazandıran özelliğini de gözönünde
bulundurarak, bağlanma işinin, utangaçlık, heyecan gibi psikolo­
jik nedenler sonucu meydana gelebileceğini kabul etmektedir. Bu
pratikte, rasyonel olanla irrasyonel olan bir arada bulunmaktadır.
Belki de bu pradğin başlangıcında sadece su ile yıkanma vardı. “ So­
ğuk” su ile yıkanmak sonradan kazanılmış tecrübelerle pratiğe ek­
lenmiş olabilir. Asıl olan su ile yıkanmak ve suyun -sıcak olsun,
soğuk olsun- majik gücüdür.
Yumurta ile ilgili pratiklere gelince, (4, 5, 7), yumurtanın cin­
sel kudreti destekleyen ve besleyen özelliği halk arasında bilinen bir
şeydir. Ancak, dikkat edilirse, yumurta tek başına “ çözme” eylemi­
ni, daha doğru bir söyleyişle başarılı bir cinsel yaklaşma eylemini
25 Balışeyh köyündeki M. adlı muskacıdan tespit edilmiştir.
Maraş’ ta kız ve oğlan sap geçmemiş bir baltanın deliğinden işerler.
Bkz.: BARLAS, Op. cit., s. 59
86
hazırlamakta yeterli olmayıp, kutsal güç kaynağım da gerektirmek­
tedir. Yazılı yumurtanın yenmesi (5) ile yumurtadaki tabii güçle,
yazıdaki kutsal güç beraberce güveye geçmiş oluyor. Yumurtanın
kırılması pratiğinde (4) bir kırılma olayı taklit edilerek, çözülme ve
açılma eyleminin gerçekte de olması arzu edilmektedir: Bakır
üstüne yazdırılan dua, yazılı yumurta ile aynı su içinde birleşip,
güçlerini süya geçirmek gayesiyle hazırlanmaktadır (7). Böylece,
bu su ile yıkanmak, kutsal güçle temasa geçmeyi sağlıyacaktır.
(6) numaralı işlem, temas ve taklit ilkelerini aynı pratikte bir
araya getiren tipik bir örnektir. (Yakmak= bağlayıcı kara gücü yak­
mak, yok etmek. Külleri gelin ve güveyin üstüne serpmek=yazıdan
kâğıda, dolayısıyla küllere geçen gücü erkeğe ve kadına geçirmek). (8)
numaralı pratikte, güç kaynağı İhlas sûresiyle iyice artırıldıktan sonra,
temas aracı olarak kullanılmaktadır. Çok muhtemeldir ki, bu pra­
tiğin başlangıcında sadece, kesici ve öldürücü olan kılıç kullanılı­
yordu. Dinin büyüsel pratiklere girişi ile, kılıcın kesici ve öldürücü
niteliğine, bir de kutsal söz eklenmiş, böylece kılıç, yukardaki nite­
liklerinin yanısıra kutsal sözü, bağlanmış kişiye geçiren bir fonksi­
yon kazanmıştır.
(9) numaradaki pratik, bağlanmış kişiyi “ gerdekten yüzünün akı
ile çıkan” birisiyle temasa getirmektedir. Daha doğrusu o kimsenin
kuşağıyla temasa getirmektedir. Halk arasında belin, cinsel kudre­
tin yoğun olarak toplandığı bir bölge olarak bilinmesi, kuşaktaki
“ kerameti” artırmaktadır. Kuşağın, bağlanmış kimsenin başında
çözülmesi ise, “ çözme” olayım taklit etmektir. Bu örnekte, temas
ve taklit ilkeleri içiçe girmiş bulunmaktadır.
Kara büyücülerin, birisini bağlamak için özellikle nikâh zama­
nını seçtiklerini hatırlarsak, (10) numaralı pratikteki çözme ça­
resi olarak “ kadının boşanıp, sonra yeniden nikâhlanması” keyfiye­
ti anlaşılmış olur. îki insanı birleştiren işlem (nikâh) ortadan kalkın­
ca, o işlem üzerinde yapılmış olan zararlı etki de ortadan kalkmış
olacaktır. Bu pratiğin psikolojik temelinde, belki kadının uğursuz
olduğu için boşandığı düşüncesi yatabilir. Ancak yeniden aynı kadın­
la evlenmek, bu düşünceye pek yer vermiyor.
(11, 12, 13, 14, 15) numaralı pratiklerde, din büyük rol oyna­
makta, Kuran’ dan seçilen sûre ve âyetler kullanılmaktadır. Meka­
nizma yönünden büyünün temel ilkelerine dayandırılan bu pratik­
lerde, (14) numaralı pratikte kullanılan yumurta dışında, güç kay­
naklarının hepsi de dinden gelmektedir.
87
( n ) numaralı büyüsel işlem, allopatik büyünün zıtlık ilkesine
dayanarak, çözme eylemini yerine getirmek için, ilkin ipe düğüm
atılmasını gerektirmektedir. Okunan “ kul eğuzu bi rabbilfelâk” sûre­
si, daha önce de gördüğümüz g ib i,26
düğümlere nefes eden büyü­
cülerin şerrinden, yaratıkların şerrinden” korunmamn yolunu gös­
teren bir sûre olmak hasebiyle mesele ile doğrudan doğruya ilgilidir.
Bundan sonra gelen “ Benim için akdolunan sihiri halleyledim” sözü
ve ilk düğümü çözmek eylemi, çözüm işini sözle, o sözdeki istekle
destekliyerek sonuca etki yapmak amacım gütmektedir. Bu işlemi
yedi kez yerine getirmek, yedi rakamının büyüsel gücüne olan inanç­
tan başka bir şey değildir. Söz ve nefesle çözülen düğümlere, dolayı­
sıyla da ipe geçirilen şifa kudretiyle teması hazırlamak için gerekli
olan suyun içilmesi, bu kudreti bağlanmış kimseye geçirmektedir.
İşleyişi bakımından taklit ve temas ilkesine dayanan bu pratik, kul­
landığı güç kaynağıyla da dine dayanmaktadır.
(12) numaralı tılsımın içindeki rakam ve harfler ebced hesabı­
na göre, yukardan aşağı, soldan sağa ve köşelemesine toplandığı
zaman 114 sayısı elde edilmektedir.
114
rv
i T
Jo
t \
r *
37
42
35
•
36
38
40
r<\
41
34
39
i
rt
114
.114
114
114
114 sayısı, Kuran’ daki Nâs sûresini sembolize etmektedir. Kut­
sal sözün, vefklerde kullanılırken kutsallığını korumak için, ikinci
derecede de “ sırrı” saklamak, başkalarının öğrenmesini engellemek
için böyle bir tekniğe başvurulduğunu biliyoruz 272
. Tılsımın sağ uy­
8
luğa bağlanmasının nedeni, 114 sayısıyla gizlenen Nas sûresindeki23
gücü, cinsel organa yakın bir bölgeye geçirebilmektir.
26 Bkz. s. 82
27 Bkz. s. 47
28 “ Ey Muhammedi De ki: “ İnsanlardan ve cinlerden ve insanların gönlüne vesvese
veren o sinsi vesvcsecinin şerrinden, insanların Tanrısı, insanların Hükümranı ve
insanların Rabbi olan Allah’a sığınırım” .
K U RÂ N -I K E R ÎM ve TÜ R K Ç E AN LAM I (meal), Cilt III, Ankara 1961, s. 814
88
(i3 ve 14) numaralı pratikler de, temas yoluyla dinsel güçten
yararlanmayı hedef tutmaktadırlar. (14) numaradaki yumurta üs­
tüne yazılan İnşirah sûresi29, insana ferahlık veren, “ güçlükle bera­
ber kolaylıksın da olduğunu bildiren bir sûredir.
(15) numaralı pratiğin özelliği, yine kutsal yazıdan güç kaynağı
olarak yararlanmakla beraber, kutsal yazıyı, cinsel yakınlaşmadan
uzak tutup, bu işi taklit yoluyla öğütlemesidir. Bu pratikte, büyücü­
nün, (12) numaralı pratikte olduğu gibi, kutsal yazıya saygı duy­
masının söz konusu olmaması muhtemeldir. Bu pratiğin başlangıç­
ta sadece balta ile yapılması akla daha yakın geliyor. Baltanın kul­
lanılmamış bir balta olması bekâreti sembolize etmektedir. Baltanın
demirden yapılmış olması, demirdeki kuvveti ve sertliği erkeğin cin­
sel organına geçirecek, demirdeki delik kısmı da vagina’yı temsil ede­
cektir. Penisi baltanın delik kısmından geçirerek işemek, cinsel işle­
min açık bir taklidi olup, orgazm safhasını da işemek suretiyle tem­
silî bir şekilde yerine getirmiş oluyor.
29 “ Ey Muhammedi Senin gönlünü açmadık mı? Elbette açtık. Belini büken yükünü
sırtından aldık. Senin şanını yükselttik. Çünkü güçlükle beraber şüphesiz bir kola­
ylık vardır. Öyleyse bir işi bitirince diğerine giriş; ve ümidedeceğini yalnız Rabbinden ümidet.”
K U R Ä N -I K ERİM ve T Ü R K Ç E AN LAM I (meal), Cilt III, Ankara 1961,
s. 802
89
D. Ö L Ü M
Hayatın son durağı olan ölüm, insana acı ve keder veren bir bi­
tiş olmaktan çok, insanı korkutan, çaresiz kılan ve sırrına erilmesi
güç olan bir olaydır. Ölüm eninde sonunda gelecek, bir gün kurba­
nını alıp götürecektir. Zaman zaman bu korkunun baskısı altında
tedirgin olan halk düşüncesi, çoğu kez çevresinde olup biten olay­
ları, eşyanın şu ya da bu şekilde duruşunu, düşündeki bir görüntüyü
ölüm için birer önbelirti saymıştır.
I. Ölümü Düşündüren Önbelirtiler
Araştırma sahamızda, çağrışımlar sonucu ölümü düşündüren
önbelirtiler şunlardır:
1) Açık ağızlı makas, o evden ölü çıkartır. (Divriği, Kangal, İmran­
lı, Şarkışla, Yıldızeli, Zara)
2) Düşünde kazan görenin evinden ölü çıkar. (Boslankaya, Büyükköy, Gaziköy, Üçtepe, Sivas, Zara)
3) Leylek 'kara çaput getirirse, ölüm çok olur. (Acıyurt, Beypınar,
Küpeli, Kangal, Hafik, Sivas, Zara, Yıldızeli)
4) Evin damında baykuş öterse, o evden ölii çıkar. (Hemen bütün köy­
lerde)
5) Ölü yıkandığında altındaki yıkama tahtası oynarsa, başka birisi
daha ölür. (Nasır, Zara)
6) Ölü tabutta sallanırsa, o yıl ölüm çok olur. (Divriği, Diktaş, Gü­
rün, Hafik)
Açık ağızlı makasın, kefen kesmeyi beklemesinden, leyleğin
ölüm belirtisi sayılan “ kara bir çaput” getirmesine, sevimsiz bir
hayvan olan baykuşun, sevimsiz bir olay olan ölümü akla getirme­
sine dek bir takım çağrışımlar hep ölümü düşündürmekte,
hep ölümü hatırlatmaktadır. Bâtıl inancın temelinde yatan psikolo-
90
jik nedenlerden birisi olan geleceği öğrenmek arzusu, bu inanmalar­
da birer kara önbelirti olarak değerlendirilmekte, halk düşüncesini
ve davranışını olumsuz yönden etkilemektedir.
II. Ölüm Getirecek Eylemlerden Kaçınmalar
Çağrışım yoluyla ölümü hatırlatan, daha doğrusu ölüm için ön­
belirti sayılan olayların dışında, ölümü çabuklaştıran ya da ölümü
getiren bir takım eylemler vardır ki, bunlardan kaçınmak gerek­
mektedir.
1) Bir mahallede ölen olursa, o mahalledeki su dolu kaplar boşaltılırl.
(Balışeyh, Gürün, Hafik, Yıldızeli)'
2) Cenaze.yıkanırken uyuyan kimseler uyandırılır. (Şarkışla, Hafik)
3) ölü defnedilip -de, eve dönüldüğü zaman, ölenin akrabaları arkaları­
na bakmazlar1. (Nasır, Zara)
4) Ölü evden götürülünce, ağırlığı da birlikte gitsin diye, ardından su
dökülür. (Hafik, Sivas, Yıldızeli, Zara)
5) Kapı önünden tabut geçirildiği zaman, arkasından su atılır. (Nasır,
Zara)
6) Ölünün yıkanılmasında kullanılan lif ve sabun içeriye alınmaz. (İm ­
ranlı, Küllük, Sivas, Zara)
7) Ölü yıkanırken, yatağı toplanır) yatağın yerine bir taş konur 23
. ( Cimilti, Hafik, Sivas, Zara)
8) Ölü yunduktan sonra, su ısıtılan kazan ters çevrilir4. (Damlacık,
Dedeli, Eymir, Göhertaş, Gürün, Kangal, Hafik, İmranlı,
•Sivas, Yeni Apardı, Yıldızeli, Zara)
(1) numaralı kaçınmanın gerekçesini, “Azrailin, birinin canını
aldıktan sonra, kılıcını sularda çalkaladığı” inancı teşkil etmektedir.
Böyle olunca da, ölüm saçan kılıcın değdiği suyun, o suyu içene ve
kullanana- ölüm bulaştıracağı meydandadır.
1 Aynı âdet eskiden Siverek’ te de varmış. Güya Azrail ölen adama kılıç vururken,
ölünün kanı evdeki sulara sıçrarmış.
İNAN, Müşfika: Urfa ve Siverek’ te Ölümle İlişkili Âdetler ve itikatlar, H.B.H.
1937, Cilt V I, .sayı: 66, s. 143
2 Yakutlar da ölüyü gömdükten sonra, eve dönerken katiyyen arkalarına bakmaz­
lar.
BUSCHAN, George: Die Sitte der Völker, Cilt II, Stuttgart, s. 263
3 Siverek’te de ölen kimsenin öldüğü yere ağır bir taş konur.
İNAN, Müşfika: Op. cit., s. 142
4 Urfa’da cenazeyi yıkamak için su ısıtılan kazan ters çevrilir.
Ibid., s. 143
91
“ Ölünün ağırlığının uyuyan kimseye geçeceği” inancı, (2) nu­
marada gösterdiğimiz kaçınmanın esasını teşkil etmektedir. Az geliş­
miş düşüncede, bazı anlarda, ölüm ile uyku arasında pek fark görül­
mez. Halk arasında uykuya “ küçük ölüm” denmesi de çok manidar­
dır. Animistik dünya görüşünü hatırlatan “ uyuyanı uyandırmak”
endişesine ilkel toplumlarda da Taşlanmaktadır56
.
7
Ölüyle ilişkisi olan her şey, hem ölüyü hatırlatması bakımından,
hem de onlarla şu ya da bu şekilde temas etmek sonucu insanın öle­
bileceği korkusu, (6) numaralı kaçınmada kendim hissettirmekte­
dir. Ölen kimsenin tabu olması, ölenin sağlığında kullandığı eşyala­
rının, ölüm âmnda onunla temas etmiş öteberinin de tabu olacağı­
nı gerektireceği düşüncesi, genellikle bütün ilkellerde görülen bir ta­
kım kaçınmaları gerektirmektedirö.
IH. Ölü Kültü
Ölünün eşyaları ve mezarı ile ilgili bazı âdetler vardır ki, bun­
lar genellikle Atalar îbadeti’ nin artıklarından başka bir şey değildir.
1) Ölünün ardından bir ibrik su götürülüp, mezarının üstüne dökülür.
(Kurtlapa, Küllük, Kurtlukaya, Kangal, Sivas, Şarkışla,
Gürün, Zara)
2) ölii evden çıkarılıp, mezarlığa götürüldüğü zaman, aynanın parlak '
kısmı evden yana, dış kısmı ölüden yana tutulur. ( Ölünün aydınlı­
ğı evde kalsın diye) (Şarkışla, Yıldızeli)
3) Ölenin şapkası ve kuşağı evde yüksek bir yere asılır. (Şarkışla)
4) Mezar eşilip de, ölü henüz gelmemiş olursa, mezarın içine şeytan ve
cin girmesin diye, kazma ile kürek çaprazlama bir şekilde mezarın
üstüne konur. (İmranlı)
5) Ölenin mezarının başında ölü üşümesin ve karanlıkta kalmasın
diye, akşamleyin ateş yakılır1. (Zara)
6) Ölü eline diiremeç (içine peynir konarak sarılan ekmek) verilir8. (Zara)
7) Ölü eline çuvaldız verilir. (Zara)
8) ölenin gömleği yırtılır9. (Diktaş, Gümüşdere, Hafik)
5 Örneğin bazı ilkel toplumlarda uyuyan kimseyi uyandırmak isterler; çünkü uyu­
yan bir kimsenin ruhunun uykusu esnasında çok uzaklara gidip, bir daha dönmiyeccğinden korkulur.
Bkz.: BIRKET-SM ITH , Op. cit., s. 379
6 Bu konuda Bkz.: A C IPAY AM LI: İptidailerde ö lü Gömme İle İlgili Bazı Pratik­
ler ve İzahları, DTCF Dergisi’nden ayrı basım, Cilt X X , Sayı: 3-4, TemmuzAralık, 1962
7 Ostyaklarda ve G old’larda da mezarın üstünde ve yanında ateş yakılır.
BUS CHAN, Op. cit., s. 261-264
8 (7 ve 8) numaralı âdetler, Zara’da Ermeniler tarafından yerine getirilmektedir.
9 Elazığ’da (Sün Köyü) da gömlek yırtmak âdeti görülmektedir. Ancak Sün’de göm­
lek can çekişirken yırtılmaktadır.
Bkz.: ERDENTUĞ, Nermin: Sün Köyünün Etnolojik Tetkiki, Ankara 1956, s. 55
92
E. G Ö K SEL O L A Y L A R L A İL G İL İ İN A N M A L A R
I. Ay ve Güneş Tutulması
Denilebilir ki, insanlık tarih boyunca yeryüzünden daha çok
gökyüzü ile ilgilenmiştir. Gerek ilkel dinler, gerek yüksek dinler,
eskatolojilerinde, dünyanın yaratılışını anlatan mitolojilerinde gök­
yüzüne büyük bir yer vermişlerdir. İnsanlar gökyüzünü yüce varlık­
ların, kutsal ruhların, çoğu kez de kötü kuvvetlerin eğleştikleri bir
yer olarak tasavvur edip, nedenini açıklayamadıkları göksel olaylar
karşısında, çoğu zaman korku ve şaşkınlığa düşmüşlerdir. Onlara
korku veren göksel olaylardan birisi de ay ve güneş tutulmasıdır. Ayve güneş tutulması daima doğa üstü kuvvetlerin etkisiyle açıklanma­
ya ve yorumlanmaya çalışılmış, uğursuzluk getiren bu durumdan
kurtulmak için çareler aranmıştır.
Araştırma sahamızda ay ve güneş tutulmasının nedenleri aşa­
ğıda gösterildiği şekilde açıklanmaktadır:
1) Tanrı azgın kullarını cezalandırmak
Gümüşdere, Kurtlukaya, Küllük)
istemektedir.
(Beypınar,
2) İnsanlar arasında haksızlık ve kötülüğün artması sonucu, Tanrı
insanları uyarmak istemektedir. (Cimilti, Divriği, Kurtlapa,
Sivas, Tokuş, Yıldızeli, Zara)
3) Ay ve güneş iki düşman gibidir. Birbirlerine Tasladıklarında kavga
ederler. Bu kavga sırasında da karanlık meydana gelir. •(Avşar)
4) Ay ve güneş üzüntülü oldukları için kararırlar1. (Ekinli, Tavşanlı)
5) Ayı ve güneşi zebaniler tutar. (Eski Kızılcakışla, Kâhkik)
6) Kırk harami aynı ve güneşin öniine durur. (Himmetfakı)*4
2
1 Bozkır’da (Konya) ayın tutulması şöyle açıklanmaktadır: “ Mekke ve Medine ta­
raflarında kavga olurmuş. Ay ise bunlardan müteessir olmakta ve ışınlarını
insanların üzerine göndermemektedir.”
PETEKÇİ
A .: Bozkır’da Güneş ve Ay Tutulması, T.F.A. 1953, Cilt 2, Sayı:
42, s. 661
93
7) Güneşi bir melek araba ile taşır, meleğin arabası burca takılırsa,
güneş ve ay tutulur. (Güney köyü)
8) Gökyüzünde ayı ve güneşi arabasında taşıyan melek, arabayı hızla
sürerken bazan araba devrilmektedir. Bu devrilme aydan yana olur­
sa ay tutulur. (Hıdırnalı)
9) 366 melek güneşi bir araba ile taşımakla görevlidir. Her gün mele­
ğin biri güneş yüklü arabayı taşır. Bunlardan biri, bir an Tanrı­
nın azametine dalıp da kendinden geçerse, arabayı devirir; güneş de
denize düşüp ziyasını o an yitirir. (Söğütçük)
10) Güneş kız, ay da oğlandır. Haramiler bunların önünü keserler. (Ütük)
Görülüyor ki, güneş ve ay tutulmasının nedenleri ilkin Tanrı’ya
ve meleklere, sonra da kötü kuvvetlere bağlanmakta, yeryüzündeki
“gidişat” Ia gökyüzündeki olaylar arasında ilişkiler kurulmaktadır.
II. Ay ve Güneş Tutulmasının Yeryüzündeki
Olaylarla İlişkisi
Ay ve güneş tutulması şaşırtıcı ve korku verici birer olay olarak
yorumlandığına göre, buna paralel olarak yeryüzünde de şaşırtıcı ve
korku verici olaylar olacak demektir.
Araştırma sahamızda halk, ay ve güneş tutulmasını aşağıdaki
olaylara bir önbelirti saymaktadır:
1) Büyük adamlardan biri ya da bir kaçı ölecektir. (Ekinli)
2) Kıyamet kopacaktır.
(Esenyurt)
3) Ayın ve güneşin kızıl görünmesi kan belirtisidir. (Eski Kızılcakışla)
4) Savaş olacaktır.
(Himmetfakı)
Analojik bir düşünceden hareket edilerek, yukarıda sıraladı­
ğımız felâketlerden kurtulmak amacıyla b u . felâketlerin görünür
belirtileri olan kararmış ayı ve güneşi aydınlığa kavuşturmak için
bir takım işlemlere başvurulmaktadır. Bunlar arzu ve hücum uygu­
lamalarıdır. Güneş ve ay tutulması Tanrı’ nm insanları cezalandır­
mak için bir uyarması olarak yorumlandığı zaman, Tanrı5mn gönlü­
nü hoşedici işlemlere başvurulmaktadır.
1) Camilerde
2)
E zan
ve
meydanlarda
(Gümüşdere,
okunur. (Hemen bütün köylerde)
3) Dua edilir.
(İşhan,
4) Kurban kesilir.
5) Tekkelere gidilir.
94
toplanılır.
İmranlı,
(Büyükköy)
(Zara)
Yıldızeli)
Kâhkik)
Ay ve güneş tutulmasının doğa üstü kötü kuvvetlerden meyda­
na geldiğine inanılırsa, o zaman da hücuma geçilmektedir:
1) Gürültü yapılır. (Divriği, Ezentere, Sinekli)
2) Davul, teneke çalınır. (Haydarlı, İmranlı, Nasır, Zara)
3) Silâh atılır.
(Hemen hemen bütün köylerde)
4) Ateş yakılır. (Acıpmar, Cimilti, Küllük)
Bu işlemlerin ikili görevleri vardır. Birincisi, ayı ve güneşi karan­
lığa boğmuş olan haramileri, cinleri, zebanileri korkutup kaçırmaktır.
“ İnsan nasıl bir hırsızı gürültü yaparak korkutursa, kötü ruhları
ve cinleri de aynı şekilde korkutup kaçırır” 2. Gürültü yaparak
ay ve güneş tutulmasına sebep olan cinleri uzaklaştırma, yaygın
bir usul olup, çok eskiden beri bilinmektedir3.
Silâh atılarak, teneke, davul, çalınarak yapılan gürültünün ikin­
ci görevi halka olayı haber vermek, yapılan işlemlere onların da ka­
tılmasını sağlamaktır. Ateş yakmak da, olayı haber verdiği gibi, bir
zıtlık çağrışımı sonucu karanlığı aydınlıkla uzaklaştırmak amacını
gütmektedir.
Gerek birinci gruptaki, gerekse ikinci gruptaki işlemler, büyüsel
olup, büyünün “ yumuşatıcı” ve “ zorlayıcı” karakterini taşımakta­
dırlar.
KE. Yıldızlarla İlgili İnanmalar
Nasıl ay ve güneş tutulması yeryüzündeki bir takım olaylara
önbelirti sayılıyorsa, halk deyimi ile “yıldız kaymaları” da aynı şe­
kilde yorumlanmaktadır. Gökyüzü ile yeryüzü arasında kurulan
ilişirinin temeli, “yeryüzündeki insanların gök yüzünde birer yıldızı
olduğu” inancına dayanmaktadır. Böyle sempatik bir bağa dayanı­
larak, yıldızlarla insanlar arasında “ kayma” , “göçüp gitme” yönün­
den paralellikler kurulmaktadır.
2 BACH, Op. dt., s. 303
. 3 Ay tutulduğu zaman, ayın, cin, şeytan, zebani v.b. gibi yaratıklar tarafından zaptedildiğine inanıp, bunları kulakları sağır edici bir gürültü ile uzaklaştırmak en eski
âdetlerden biridir.
ZU CK ER , Op. cit., s. 58
Zararlı doğa üstü yaratıklara, kütü cinlere karşı korunma çarelerinden biri de,
. üstte ses çıkartan çıngırak v.b. şeyler taşıyarak, bunları korkutmaktır.
JIR K U , Op. cit., s. 85
95
1) Gökyüzünde herkesin bir yıldızı vardır. Bir yıldız kaydığı zaman bir
insan ölür. (Acıpınar, Apa, Çayboyu, Hafik, İşhan, H aydadı,
Kurtlapa, Küpeli, Sivas, Şarkışla, Sinekli, Yıldızeli, İmranlı)
2) Yılıdızın kaydığını gören kimse “ Ocak başından ırakV5 der. (Apa)
3) Gökyüzündeki yıldızların sayısı insanların sayısına eşittir. Bir y ıl­
dız düşünce insanın nişanesi de düşer ve o insan ölür. (Avşar, Kâhkik)
4) Gökyüzündeki yıldızlar bir ağaçtaki meyvalara benzerler. Bir yıldız
kayarsa bir insan ölür. (Eskiköy)
5) Yıldız kayarsa cinayet olacak köye doğru sağılır. (Karalı).
6) Kuyruklu yıldız göründüğü zaman ya büyük bir insanın doğacağı­
na, ya büyük bir insanın öleceğine ya da memlekette çok büyük de­
ğişiklikler olacağına inanılır. (Küllük)
■ 7) Kuyruklu yıldız görünürse savaş olur. (Apa, Diktaş, Gaziköy,
Gürün, İmranlı, Şarkışla, Zara)
IV . Y ağm ur Yağdırm a
Yeryüzünün hemen hemen her tarafında yağmur yağdırmak
için bir takım büyüsel işlemlere başvurulmaktadır. Bu işlemler, uy­
gulandıkları yerlerdeki yöresel, dinsel ve etnik renklerin, motiflerin
dışında, mekanizmaları ve genel çizgileriyle aşağı yukarı aynıdırlar:
yağmurla şu ya da bu şekilde ilgili olduğu kabul edilen objeleri,
sözdeki majik güçten de yararlanarak^bir takım işlemler ve tören­
ler içinde kullanıp, yağmur yağdıracak doğa üstü kudretleri olumlu
yönde etkilemek.
Çok eski olduğu anlaşılan yağmur yağdırma büyüsü, özellikle
kuraklık çekilen yerlerde bütün diriliği ile revaçta olup, umutla uy­
gulanmaktadır. Yurdumuzda “ Yağmur Duası” denilen bu büyü,
çok geniş bir alana yayılmıştır. D oç. Dr. O. Acıpayam lı’ nm “ Türki­
ye’ de Yağmur Duası” adlı iki kısımdan ibaret makalesi,4 Yağmur
Duası’ mn işlemlerinin ve törenlerinin yurdumuzdaki çeşitlemelerini
çok güzel göstermektedir.
Sivas çevresinde yağmur yağdırmak için başvurulan işlem ve
törenler şunlardır:
4 A C IP A Y A M L I, Orhan: Türkiye’ de Yağmur Duası, D TC F Dergisi, Cilt X X I ,
sayı: 1-2, Ocak-Haziran 1963, s. 1—40j
Türkiye’de Yağmur Duası (ikinci kısım), D TCF, Dergisi, Cilt X X I I , sayı: 1-2,
1963’ ten ayn basım, s. 1-31
96
1) Yılan yakılır.56
7 (Gürün, Hafik, Kangal, Karahisar, Ulaş, Za­
ra, Yıldızeli)
2) Ölmüş bir gâvurun kafatası suya atılır.6 (Hafik)
3) Mezardan çıkartılan kuru kafa üstüne yağmur duası yazılıp, suya
atılır. (Bedirli, Eskiköy, Gaziköy, Gümüşdere, Karahisar)
4) Mezarlıktan çıkarılan kemik suya atılır.1 (İmranlı, Sivas, Zara)
5) Mezarlıktan iki parça çim alınır; çim çaputtan bir bebeğe sarılıp,
köprünün bir yerine asılır; el değmeden kırk gün bekletilir. (Zara)
6) Sal ağacı89 suya atılır.
(Hafik)
7) Mezar tahtası suya atılır.9 (Eymir, Diktaş, Gürün, Kangal,
Hafik)
8) Köy yakınındaki derenin kıyısına at kafatası bağlanır. 101 (Ekinli,
Karalar, Şarkışla)
9) Sığır çobanı sopasını suya sokar. (Hafik)
10) Mağaradan bir tavuk alınıp, suya atılır.
(Hafik)
11) Suya kurbağa atılır.11 (İmranlı, Sivas, Yıldızeli)
5 Reşadiye ve Binboğa’da da yılan yakılır.
AC IPAY AM LI, Op. cit., s. 18
Kuzey Hindistan’daki Konvar’lar yılan ıslık çalarsa, yağmur yağacağına inanır­
lar. Japonlar, yılanlar ağaca çıkarlarsa yağmur yağacağını sanırlar.
BERKUSKY, H .: Regen Zauber, Mitteil, d. antropologischen Geselschaft in
.. Wien (43. cilt), Viyana 1913, s. 291
6 Binboğa çevresi ve Göksün mıntıkasında da aynı şey yapılır.
Bkz.: AC IPAY AM LI, (I) Op. cit., s. 19
7 Sün köyünde (Elazığ) Hoca Seyit mezarlığında bulunan bir insan kemiği akar
suya atılır.
Bkz.: ERDENTUĞ , Sün Köyünün Etnolojik Tetkiki, s. 12
8 Tabutün taşınması için altına konan tahta
9 Mersin’de içinde ölü taşınan sal suya atılır.
Bkz.: ÇETE, Burhanettin: Mersin’in Tepe Köyünde Dodu, TFA, III, sayı: 67,
1955 s. 1069
Tortum’da anasının ilki olan birisi mezar tahtasını suya koyup bekletir.
KARDEŞ, Mehmet: Tortum’da Halk inanmaları, İstanbul 1961, s. 55
10 .Hasankale ve Uluborlu’da da at kafatası suya atılır.
Bkz.: AC IPAY AM LI (I),_ Op. cit., s. 18
11 Kora-Kızılderilileri kurbağayı yağmur yağdırıcı bir hayvan olarak kabul ederler.
Mohegan ve Niontic yerlileri bir ağaç kurbağası viyakladığı zaman “ yağmuru
çağırıyor” derler. Annam’da, Celebes’ teki Toradja’da, Almanya’da kurbağa vi­
yaklamaları, gelecek olan yağmur için bir müjde yerine geçer.
Bkz.: BERKUSKY, Op. cit., s. 289-290
Havasupailer (Arizona’da bir kabile), yağmur yağdırmak istedikleri zaman, ker­
tik bir değneği, devrik bir sepet üzerine koyup, başka bir değneği kertik değneğe
sürterler. Meydana gelen sesin kurbağanın viyaklamasını hatırlattığına inanılır.
WEBSTER, Op. cit., s. 74
97
i 2 Birinin üstü yaprak ve yeşil dallarla su geçmiyecek şekilde örtülür ve
“La ilahe illallah55 denilerek, köy halkı tarafından kapı kapı
dolaştırılırız. (Üçtepe)
13) Okumuş olanlar [eski yazı bilenler, Kur'an okuyanlar) bir araya
gelip, el ele tutuşarak bir daire teşkil ederler. Büyük bir değneğin
üstüne çaputtan bir bebek takarlar ve aşağıdaki sözleri söylemeğe
başlarlar:
“ Yağmur yağmur yağ ister
Koç, koyun kurban ister
Furunda çörek ister
Ver Allah ver, setlice yağmur
Bu sözlerin sonunda bebeğin başına bir tas su döküp, bebeği havaya
fırlatırlar. (Kızılcaköy)
14) Kepçe üstüne çaput sarılarak bir bebek yapılır. Çocuklar bu bebeği
ellerinde ağırdan ağırdan sallayarak kapı kapı dolaştırıp, aşağıdaki
tekerlemeyi söylerler:
“ Kepçe gelin ne ister
1
Kaşık kaşık yağ ister
Teknede hamur
Tarlada çamur
Ver Allahım ver
Bir sulu yağmur” 2
13 (Zara)
12 Adana’da Karalar aşiretinde, çocuklardan biri çırılçıplak soyularak üzeri, vücudu
görünmeyecek şekilde, yapraklı ağaç dallarıyla örtülür. Bu çocuk,
tarafından ev ev dolaştırılır. Görenler çocuğun üstüne su atarlar.
arkadaşları
Bkz.: Â C IPA Y A M LI, (I), O p cit., s.31
Makedonya’da Sırbistan’da ve Bulgaristan’da, kuraklık sırasında yeşil yaprak
ve çiçeklerle, dallarla süslenmiş bir çocuk, başka çocuklar tarafından elinden
tutularak dolaştırılır; kadınlar ve kızlar çocuğa feu serperler.
Yunanistan’da çıplak bir oğlan yahut kız çocuğu yaprak, çayır ve çiçeklerle dona­
tılıp, köyün öteki çocukları tarafından dolaştırılır; çocuklar aşağıdaki türküyü
söylerler:'
“ Perpeira yoluna gider,
Ekinler ve üzümler büyüsün diye,
T an n ’dan yağmur diler...”
Perpeira’ya her yerde hediyeler verildiği gibi, her uğradığı kapıdan üstüne su dö­
külür.
Bkz.: BERKUSKY, Op. cit.,s. 286-287
13 Çocukların çeşitli araç-gereç, kapkacakla yaptıkları kepçe gelin oyunları, bu oyun­
lar sırasında söyledikleri tekerlemeler v.b. hakkında Acıpayamlı’nın makalesinin
I. kısmında geniş bilgi verilmiştir.
Bkz.: s. 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33
15) Köyün yaşlı kadınları u köy çocuklarını toplayıp, her kapı önünde:
“ Elim hamur
Teknem *çamur
Ver Allahım ver
Bir sulu yağmur”
diye koro halinde bağırırlar. (Gümüşdere)
16) Bir at kafatası bulunur; iyice temizlenir. Kafa, köy hocası tarafın­
dan okunduktan sonra, bir akar suyun kıyısına bağlanır. Kafanın
bağlandığı yerde kurbanlar kesilip, pilav ve et yenir. Sonra yüksekçe
bir yere çıkılır ve hoca dua eder. Duadan sonra:
“ Elim hamur
Teknem çamur
Ver Allahım ver
Bir sulu yağmur”
diye hep birlikte bağırılır.
(Gümüşdere)
Yağmur yağdırmak için sıraladığımız bu işlemlerin dışında,
başlı başına bir tören karakteri taşıyan Yağmur Duası, araştırma
sahamızdaki köylerde genel çizgileriyle şöyle yapılmaktadır1
15:
4
Kuraklık uzun sürer de, gökten tek damla düşmezse, Yağmur
Duası’na çıkmaya karar verilir. Hoca camide bulunanlara- durumu
anlattığı gibi, köyün bekçisi ya da başka biri vasıtasiyla komşu köy­
lere haber salınır; yağmur duasına çıkılacağı, ‘‘günü evvelinden”
herkese duyurulmaya çalışılır. Gene bir kaç gün önceden sayıları
bin, on bin, yirmi bin arasında değişen taş toplanıp okunur; torba
yahut çuvallara doldurulur. Komşu köylerden gelenlerle törenin
yapılacağı köyün, kadm-erkek, çoluk-çocuktan ibaret kalabalığı
-ço ğ u kez köyün malı davarı da öne katılarak- hocanın ve büyükle­
rin önderliğinde genellikle bir yatırın bulunduğu yüksekçe bir yere
doğru hareket eder. Bazı köylerde hoca duaya başlamadan önce,
14 Kuzey-Batı Arabistan’da kuraklık sırasında haç gibi biribiri üstüne tutuşturulmuş
iki tahtanın üstüne bir gömlek geçirilir. Bedevi kadınları bu bebeği taşıyarak: “ Ey
yağmur anası, yağmur yağdır bize..” diye türkü söyleyerek çadırlar arasında do­
laşırlar; sonra ellerindekini kabile şefinin çadırı önüne dayayıp, şefin, “ Yağmur
Anasına” etki yapmasını rica ederler.
Bkz.: BERKUSKY, Op. cit., s. 287
15 Acıpayamlı, sözünü ettiğimiz makalesinin I. kısmında Türkiye’nin çeşitli bölge­
lerinde yapılan yağmur duası ve törenlerini, ortak özelliklerini gözönünde bulun­
durarak bütün safhalarıyla anlatmaktadır.
99
hak yiyen, zina yapan, hırsızlık edenlerin cemâati terketmelerini söy­
ler. Ceketler ve kasketler ters giyildikten sonra, avuç içleri ve par­
makları yere dönük şekilde dua edilir, namaz kılınır. Dua sırasında
çocukların ağlamalarına, büyüklerin bağırıp çağrışmalarına, hayvan­
ların meleme ve böğürmelerine çok önem verilir. Hattâ, çocuklar
ağlasın, kuzular melesin diye annelerinden ayrı bir yerde tutulurlar.
Duadan sonra okunmuş taşlar ıslatılır, ya suyun içine atılır ya da su­
yun kıyısına torba ile bırakılır; su ile taşların teması sağlanır. Bera­
berlerinde getirdikleri kurbanlar kesilip, etlerinden yapılan yemek­
ler yendikden sonra, tekrar köye dönülür. Böylece yağmur duası
töreni de bitmiş o lu rlö.
Yağmur yağdırmak için yapılan işlemler ve Yağmur Duası tö­
reni, bünyelerindeki objeler ve mekanizmaları bakımından benzer­
lik göstermektedirler. Ancak, (i) den (16) ya kadar gösterdiğimiz
işlemler, yağmur ya da su ile şu yahut bu şekilde sempatik bir ilişkisi
olduğu sanılan bir takım objelerin su ile temasa getirilip arzu edilen
sonuca erişilmesinden ibarettir. Yağmur Duası töreninde ise, bu obje­
lerden yararlanılmakla beraber, yağmur üzerinde mutlak hâkimi­
yeti olan T an n ’ya yönelmek, onu, dua ve kurban vasıtasıyla yumu­
şatmak önemli rol oynamaktadır. Başka bir deyişle, birinci gruptaki
işlemler genellikle büyüsel bir karakter taşırken, Yağmur Duası, bu
büyüsel karakterin yanı sıra dinsel motiflere de yer vermekte, hattâ
dinsel olanı ön plana almaktadır. Gerek birinci gruptaki işlemlerde,
gerekse Yağmur Duası’ nda taş ve kurban motifleri büyük rol oyna­
maktadır.
(i ve ı ı ) numaralı işlemlerde kullanılan yılan ve kurbağa, su
ile yakın ilgisi olan iki hayvandır. Ancak, yılan yakmak, yağmur
yağdırmak için değil de, aksine çok yağan yağmuru durdurmak
için başvurulan bir usul olsa gerek. Acıpayamlı, “ ... halk, yılan ile
yağmur arasında bir ilişki bulmaktadır. Bu ilişiri, yağmurun yağma­
ması yönünden tecelli etmektedir. Yılan yakmakla yağmurun yağ­
masına mâni olan engel ortadan kaldırılmış olmaktadır. Burada
yakma işlemi dolayısiyla yapılan bir taklit vardır,” 1
67 diyor ve ters
olması ihtimalini belirttiğimiz bu işlemin, sihrin taklit prensibine
uygunluğuna değinerek, 18 doğru işlediğini belirtmiş oluyor. Kanı­
16 Bazı köylerde tören sona erdikten sonra da, camide toplanılarak bir kaç gün daha
dua edilmektedir. (Gümiişdere, Kızık, Eymir, Kâhkik)
17 A C IPAY AM LI, Op. cit., (II), s. 24
18 Ibid., s. 24
100
mızca, yılanın yakılmasının, yağan yağmuru durdurmak için yapı­
lan bir işlem olması daha muhtemeldir. Yağmurla ilişkisi olan bir
şeyi yok etmekle, yağmurun da .yok olacağı -kesileceği- paraleli,
az gelişmiş düşüncedeki neden-sonuç bağlantısına daha yatkın gibi
geliyor. Esasen, ateşin suyun zıddı olması ve bu özelliği sebebiyle
yağmur durdurma büyüsünde kullanıldığı bilinmektedir.19 Halkın
bazan bir pratiği farkına varmadan ters anlamda kullandığı vakîdir. Bu kullanış, ya yanlış duyulmadan ya da sırf bir şey yapmış ol­
maktan ileri gelmektedir. Esasen bir olayın safhaları ile ilgili pratik­
lerde kullanılan unsur ve motifler, zamanla biribirlerine karışmak­
tadır.
(2, 3, 4, 5, 6, 7, 8) numaralı işlemlerin esasını kurban fikrinin
teşkil etmesi çok muhtemeldir. Berkusky, akan suyun da canlı bir
varlık olarak tasavvur edilmesi, onun da gıdaya ihtiyacı olduğu dü­
şüncesi, sulara ilkin insanların, sonra hayvanların kurban olarak atıl­
ması fikrini doğurmuştur, diyerek, insan ve hayvan yerine, giderek
onlarla ilişkisi olan yedek kurban fikrinin geçtiğini, böylece bebek­
lerin ve bazı objelerin suya atılması âdetinin ortaya çıkmış olabile­
ceğini ileri sürüyor.20
Bu düşünceden hareket edilirse, yukarıda numaraladığımız
bliyüsel işlemlerin içindeki insan ve hayvan kafataslarının, kemik­
lerinin, mezar tahtası, sal, kısaca Ölü ve mezarla ilgili öteberinin su­
ya atılmasının nedeni anlaşılmış olur. (5) numaralı işlemdeki me­
zarlıktan alman çim, kemik yahut mezar tahtası gibi bir özellik ta­
şımaktadır. (Ölü kemiği ya da mezar tahtasının her zaman kolaylık­
la bulunması mümkün değildir). Çimin, çaputtan yapılan bebeğe
sarılması, bebeğe, ölünün ya da mezarın özelliğini geçirmekten baş­
ka bir şey değildir. Bebeğin köprünün bir yerine asılması ise, köprü­
nün suya yalan olmasından dolayı bir anlam kazanmaktadır. Be­
beği, el değmeden kırk gün bekletmek, onun majik ve kutsal gücünü
bozmamak için konulan bir tabudur; kırk günlük süre, kırk rakamına
duyulan büyüsel ve mistik inançtan ileri gelmektedir.
(9) numaralı pratik, çobanın genellikle yüksek yerlerde dolaş­
ması, bulutlara ve gökyüzüne daha yakın olması düşüncesinden çık­
mış olabilir. Ayrıca, halk arasında çobanların çoğunun “ ermiş”
ya da saf kimseler olarak bilinmesi de, bu düşüncede yer alabilir.
(12, 13, 14, 15, 16) numaralı uygulamalar, taklit olayı ile sözün
büyüsel gücünü ve yağmur yağdıracak objeleri ihtiva etmektedirler.
19 BERKUSKY, Op. cit., s. 305
20 İbid., s. 283, 285-286
101
Bir kimseyi, yağmur yağdıracak büyüsel güçle doldurabilmenin
en etkili ve en kestirme yolu, o kimseyi, elde edilmesi istenilen şeyle
temasa getirmek olduğuna göre, birini ıslatmak da yağmur yağdır­
mak için yeterli görülmüş olmaktadır21.
Yağmur Duası’ mn bünyesinde yer alan dua, kurban ve taş, bu
törenin üç önemli motifini teşkil etmektedir. Tanrı, yağmur yağdı­
ran mutlak kudret olarak kabul edildiği için, dua yolu ile bu kudreti
yumuşatmaya, gönlünü hoş etmeye çalışmak ilk akla gelen çaredir.
Kurbanın da aynı amaca yöneldiği bellidir. Esasen kurban, bazı
yerlerde, yağmur yağdırma büyüsünün esasını teşkil etmektedir22.
Okunan taşları suya atmak, taşla suyu, kutsal sözle suyu temasa ge­
tirmek içindir. Ancak, taşın yağmur duasına nasıl ve ne zaman gir­
diği pek bilinmemektedir. Yalnız bilinen şey, yağmur yağdırmada
taşın majik gücüne olan inancın çok yaygın olmasıdır23. Tören sıra­
sında ceketleri ve şapkaları ters giymek, zıtlık düşüncesinden doğan
bir özellik olup, bir olayın tersini meydana getirmek için yapılmak­
tadır. Elleri, avuç içlerini ve parmakları yere bakacak şekilde tut­
maksa, yağmurun yağışını, damlaların toprağa düşüş yönünü sem­
bolize etmekten başka bir şey değildir. Törendekilerin ağlayıp sız­
lamaları, bağırmaları, başlangıçta, kuraklığı, gökten bir damla su
düşmemesini protesto etmek için yapılan gösterilerden çıkmış olup,
giderek bugünkü trajik havaya bürünmüş olabilir. Acıpayamlı’nm
ileri sürdüğü bağırıp çağırmak, gürültü çıkarmak suretiyle gök
21 Ural dağlarının doğusunda yaşayan Ulu Kalay, Salcıvıt, Bann-Tabun Başkurt’­
larında, yağmur tılsımı olarak birini suya atmak, birbirine su serpmek âdeti vardır.
Yağmur duası namazı kılındıktan sonra, imamı yakalayıp suya atarlar, birbirleri
üstüne kova ile su dökerlerdi.
İNAN, Tarihte ve Bugün Şamanizm, s. 164—165
22 Afrika’da Bageshu’larda büyük kuraklıklarda köyün yaşlıları ve yağmurcuları
dağa çıkıp, dağın cini için kara bir öküzü kurban ederek, etini yerler.
Bkz.: BERKUSKY, Op. cit., s. 292
23 Moğolistan’da yağmur ,rüzgâr ve kar getirebilecek bir taşın varlığına inanılır.
Bu taş, dağlarda, geyiğin, su kuşunun ya da yılan başının içinde bulunur.
HARVA, Uno: Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker, Helsinki
1938, s. 222
Altaylar’da da böyle sihirli bir taşa inanılır. Yağmur getirmesi için, bu taş bir gün
bir gece soğuk suyun içine konur.
Ibid., s. 222-223
Kalmuklar, hayvanların midesinde bulunan bazı taşlara yağmur yağdırıcı bir
nitelik atfederler. Devamlı kuraklık hallerinde bu taşları bir kap içinde suya bıra­
kıp, sonra da yağmur bulutlarının geleceği yöne doğru suya dökerler.
BERKUSKY, Op. cit., s. 295
102
gürültüsünü taklit etmek fikri de mümkündür242
. Fakat, günümüzde
6
5
yapılan Yağmur Duası törenlerindeki yüksek sesle yalvarmak, ağla­
yıp sızlamak, “ dramatik” bir nitelik taşımakta olup, Tanrı’yı mer­
hamete getirmek amacını gütmektedir. Yağmur Duasında yer alan
ziyaretler, o ziyaretlerde yatanların birer misdk ve ulu kişi olarak
kabul edilmelerinden, yüksek tepeler ise gökyüzüne yakınlıklarından
ötürü birer yardımcı unsur olarak kullanılmaktadır.
V. Yağmur Dindirme
Yağmur yağdırmak için yapılan büyüsel işlemler ve törenler
sonunda beklenenden çok yağmur yağar, sular ekinleri, hayvanları
ve insanları tehdit ederse, bu sefer de yağmuru durdurmak için bir
takım büyüsel çarelere başvurulur. Büyüsel işlemlere başvurulmadan
yağan çok şiddetli yağmur ve doluyu dindirmek için de uygulanan
bu çareler, büyünün çift değerli imkânlarından yararlanmakta olup,
çoğunlukla zıtlık ilkesine dayanmaktadır.
' i) Yağmur yağması için su kıyısına konan, içi okunmuş taşlarla dolu
torba, sudan çekilir. (Gürün, Kangal, Kurtlukaya, Hafik)
2) Su kıyısına bağlanan at kafatası geri alınır. (Ekinli, Karalar,
Şarkışla)
3) Dışarıya demir ve sacayağı atılır.75 (Hafik, Zara)
4) Anasının ilki olan, “ ben anamın ilkiyim, dağlarda gezen tilkiyim”
diyerek eline aldığı doluyu yediye bölüp, havaya atar. (Gürün)
5) Gökyüzüne taş atılır.26 (Yıldızeli, Kangal, Divriği, İmranlı)
Nasıl bağlama büyüsünde bağlanan kimse, bu iş için kullanı­
lan kilidin, çakının v.b. gibi şeylerin bulunup açılmasıyla çözülüyorsa, yağmur dindirmede de, yağmur yağdıran majik objeler fonk24 AC IPAY AM LI, Op. Cit. (II), s. 23
25 Tortum’da da dışarıya tandır demiri yahut sacayağı konup, üstüne tuz dökülür;
ezan okunur.
KARDEŞ, Op. cit., s. 54—55
Afrika’da, demir kap-kacak evden dışarıya atılır. Batı Sudan’da yağmuru dindir­
mek için, demirciler odun kömürü ocağını ateşleyip, bir iki büyüsel söz söylerler.
Ayrıca ateşe tuz atılır.
BERKUSKY, Op. cit., s. 304, 305, 306, 308
26 “ Sivas çevresinde felâket halini alan yağmurun dinmesi için Yıldızeli, Kangal,
Divriği ve İmralı köylerinde halk yağmuru dindirme duasına çıkmıştır. Köylerinin
yakınındaki tepelere çıkarak topladıkları küçük taşları göğe atan köylüler, yağ­
murun bu şekilde bir dua ile dineceğine inanmaktadırlar.”
M İL L İY E T Gazetesi, 10 Haziran 1963
103
siyonlarmdan alıkonmakla istenilen sonuç elde edilmek isteniyor,
(i ve 2) numaralı işlemlerin esası bu düşünce üzerine temellendirilmektedir. (3) numaradaki dışarıya demir ve sacayağı atılması, demirin
tehlikeyi, zararı uzaklaştıracak majik bir öze sahip olduğu inancına
dayandığı gibi, ateşle olan yakın ilgisine de dayansa gerek. Ateşin,
suyun zıddı oluşu, ateşle yakın ilgisi olan, bundan dolayı ateşteki
arıtıcı, yakıp kavurucu niteliği kendisine geçirdiği kabul edilen saca­
yağının dışarı atılmasıyla yağmuru durduracağı fikrini doğurması çok
muhtemeldir. Öte yandan, aşağıda da göreceğimiz gibi, atma eyle­
minin bir protesto niteliği taşıması da bu işlemde rol oynayabilir.
Dolu tanesini bölmek (4) parçalamak, yağışı bölmeyi, parçalamayı
ve yoketmeyi taklit için yapılmaktadır. Söz ve yedi rakamı da, par­
çalama eylemi için, birer yardımcı unsuç olarak kullanılmaktadır.
Parçalanmış doluyu havaya atmak, gökyüzüne taş atmak (5), ya­
ğışın istenmediğini, geldiği yere gitmesini anlatan ters birer hareket
olup, aynı zamanda protesto mahiyetindedirler.
Gerek yağmur yağdırma, gerekse yağmur dindirme için yapı­
lan işlemler ve törenler, büyünün temas ve taklit ilkelerine dayanan,
arzu ve savunma ile ilgili uygulamalardır. Toplum un yararını hedef
tutan bu uygulamalar, ak büyü alanına girmektedirler.
104
F. H A L K H E K İM L İĞ İ
Halkın hastalık sebepleri hakkındaki görüş ve düşüncelerinin,
hastalıkları tedavi etmek için kullandığı ilâç ve metodlarm hepsine
birden “ halk hekimliği” _*denmektedir. Halkın âdet, inanma, düşün­
ce ve ampirik bilgileriyle beslenen bu zengin folklor müessesesi, ge­
rek hastalık sebeplerini, gerekse tedavi metodlarını genellikle irras­
yonel düşünce ve görüşlerde temellendirmektedir. Gerçi, halk hekim­
liği, hastalık teşhisi, kullandığı ilâç ve bazı metodlarında rasyonel
bir düşünüşle hareket etmekte, hattâ tıbbın bunlardan yararlandı­
ğı bilinmektedir. Ancak, bu çeşit uygulamalar azınlıkta olup, çoğu-;
nu, temelini bâtıl inançlara ve majik düşüncenin ilkelerine dayayan
işlemler •teşkil etmektedir.
Biz, konumuz gereğince, folklorda başlı başına bir bölüm olan
halk hekimliğinin, temelinde bâtıl inançların ve büyüsel düşüncecenin yattığı bazı hastalık tedavilerine değineceğiz.
I. Dabaz (kurdeşen) Tedavisi
Vücutta görülen kırmızı ve kaşıntılı kabartıları tedavi etmek
için başvurulan metodlar şunlardır:
1) Hasta soğuk su ile yıkanır. (Akkuzülu, Çayboyu, Eski Kızılcakışla, Gümüşdere, Gümüşpmar, Kâhkik, îşhan, İmranlı,
Hafik, Karalı, Sivas, Şarkışla,. Zara)
2) Hastaya kırmızı giydirilir h (Çayboyu, Emirhan,'Kurtlukaya)
3) Hastanın üstüne al yorgan örtülür. (Küpeli)
4) Hasta yatırılır^ üstüne al bir şey örtülür; yem atılır, yemler tavuklara
gagalatılır. (Eymir, Hıdırnalı, Kurtlapa, Sinekli)
1 Hastaya al giydirme Malûm köyünde de (Konya) vardır.
Bkz.: YASA, Türkiye’de Halk Sağlık Folkloru ve Bazı Meseleleri, s. 281
105
5) Hasta, Sivas'taki Dabaz tekkesine (Göçük minare) götürülür.
“Ben dabaz oldum, oynamaz oldum2" diye üç kez tekkenin çevresin­
de dolaştırılır. (Eski Kızılcakışla, Hıdırnalı, Hinime tfakı,
Kızılcaköy, Kurtlukaya, Serpincik)
6) Hastanın vücuduna “ aşı toprağı3 ”
Köyü, Ütük)
sürülür.
(Eskiköy, Güney
7) Hastanın iç çamaşırı ziyarete götürülüp, orada bir şiire bekletildik­
ten sonra hastaya giydirilir. (Gümüşpmar)
8) Hasta kurt aşığını boynuna asıp, üç gün her sabah ulur. (Güney
Köyü)
9) Hasta boynuna kurt aşığı takar. (Sinekli)
Yukarda gösterdiğimiz tedavi usullerinden (1) numaralısı,
ampirik bilgiye dayanan rasyonel bir tedavi şeklidir. (2, 3, 4, 6)
numaralı tedavilerin esası si m ili a si m ili b u s 4 inancına dayan­
maktadır. Halk inancına göre, hastalığın belirtisi olan k ır m ız ı
kabartıları, aralarında renk yönünden sempatik bir bağıntı olan
kırmızı bir şeyle tedavi etmek mümkündür. (4) . numaralı tedavi
şeklindeki “ örtünün üstüne serpilen yemlerin bir tavuğa gagalattırılması” ayrı bir tedavi şekli olsa gerek. Etld derecesi artsın ve hasta
çabucak iyileşsin diye, buna ilâve edilmişe benziyor. Tavuğun örtüüstündeki taneleri yemesi, hastanın yüzünde ve vücudundaki kabar­
tıları yiyip yoketmesinin bir taklididir. (5 ve 7) numaralı tedavi
şekilleri, hastayı, hastalığım iyi edecek güçle temas ettirmekten iba­
rettir. Boyuna kurt aşığı takmak, sabahları kurt gibi ulumak (8,g),
dabaz’m diğer adı olan kurdeşen’ den dolayı başvurulan bir usuldür.
Kurdeşen isminin kurdu hatırlatması, hastalığın her hangî bir şekil­
de kurtla ilgili olduğu inancını doğurmuştur. Kurda ait her hangi
bir şeyi üstte taşımak, kurtla sempatik bir bağ kurmak olacak ve has­
talık da geçecektir. Sempatik büyünün temas ve taklit ilkeleri ile
benzeri benzerle iyi etme inancı, bu tedavilerin esasım teşkil
etmektedir.
2 AŞKUN’un, Sivas Folkloru’nun II. cildinde, yukarıdaki iki dizeye ilâveten, “sağı­
ma, soluma dönemez oldum” dendiği belirtilmektedir, (s. 68)
3 Kırmızı toprak
4 Eşya ile evrenin kuvvetleri arasında gizli bir sempati bağı olduğu düşüncesi, insanı
bir benzerlik görüşüne yaklaştırmış, Latince bir deyim olan ■“ similia similibus
curantur” (= b fr şey benzeriyle tedavi edilir) kaidesini doğurmuştur.
BEITL, Richard: Wörterbuch der deutschen Volkskunde, Stuttgart 1955,
(3. baskı), s. 701
106
II. Siğil Tedavisi
, Araştırma sahamızda, eldeki siğilleri yoketmek için aşağıdaki
tedavi usullerine başvurulur:
1) iSiğil olan, bir ağaç dalına kurbağa asar: “sen burada, siğil de
elimde kurusun” der. (Avşar)
2) Elinde siğil olan kimse, elini kurbağa kanı ile yıkar. (Avşar)
3) Kurbağa ters çevrilir; iistiine taş bırakılır. (Apa)
4) Eldeki siğil sayısınca kaynamış buğday tanesi bir ipe dizilip ; “ Tan­
rım siğilimi geçir” diyerek, ip bir ağacın çürük yerine konur. (Gümüşdere)
5) Siğil sayısınca fink haşlanıp,
kurutulur.
(Ütük)
•6) Bağırsak üstüne siğil adedince düğüm atılıp, bir yere asılır ve kuru­
maya bırakılır. (Ütük)
7) Siğillerin dibine iplik bağlanıp, iyice sıkılır; kökünden kopartılır.
(Acıpmar, Beypmar, Karalı, Gümüşpmar, Ulaş, Ütük)
8) Eldeki siğil sayısınca arpa alınıp okutulur; iğde ağacının (Esenyurt, Gümüşpmar, Hafik, Kâhkik, Kangal, Karalı, Sivas,
Zara, Yıldızeli), ulu bir ağacın (İşhan, Kızılcaköy) dibine, iş­
lek bir yola (Kurtlapa), su kenarına (Baharözü, Gaziköy,
Karalar), çeşme ayağına (Kayadibi), yedi yol ağzına (Eymir),
toprağa (Serpincik, Kurtlukaya) gömülür.
9) Siğil sayısınca tuz alınıp ateşe atılır. (Z a ra ); siğil sayısınca tuz
toprağa gömülerek, üç kez ' “ tuz burada çürüsün, siğilim elde kuru­
sun” denir. (Beypmar, Boğazdere, îşhan, Serpincik)
10) Siğilli, ayın göründüğü bir gece, anasının ilki olan birinin yanına
gidip, “ bende siğil var, şunu süpür de gitsin” der. O da, gök­
teki aya karşı durup, adamın siğilli elini eli içine alır ve öteki
eliyle süpürgeyi tutarak, üç kez: “Ay seni hoş gördüm, siğilin
yerini boş gördüm” der. (Sivas)
11) Ağaç dalı koparılır (Hıdırnalı); siğil sayısınca siiğüt dalı kertilip
bir yerde kurutulur. (Göktepe, Akkuzulu, Haydarlı, İmranlı,
Kızık, Küllük)
12) Eldeki siğil sayısınca arpa alınıp, bir dalak içine sokulur ve bir
hocaya okutulur’, sonra dalak bir ağaca raptedilir: uBu burada ku­
rusun, siğil de elimde kurusun” denir. (Küpeli)
Halk, siğille kurbağa arasında bir ilişki kurmakta, siğilin insana
kurbağadan geçtiğine inanmaktadır. Kurbağanın derisinin eldeki
107
siğiller gibi domur domur olması, siğille kurbağa derisi arasında
şeklî bir benzerlik bulunması, bu inancın doğmasında rol oynamış­
tır. Şu halde, insana siğil geçiren kaynağı kurutmakla, siğilden de
kurtulunmuş olunacaktır, (i ve 3) numaralı işlemlerin hareket nok­
tası, bu düşünceye dayanmaktadır (2) numaradaki tedavi “similia
similibus curantur” kuralına uydurulmuştur.
(4, 5, 6, 8, 9, ı ı , 12) numaralı tedavi usulleri, “ benzer işlem­
ler benzer sonuçlar doğurur” ilkesine dayanan, siğili, fink, buğ­
day, arpa, tuz, ağaç dalı, bağırsak ve dalakta sembolize ederek çürüt­
mek, yakmak ve kurutmak amacını güden taklit işlemleridir. Dikkat
edilirse, bu uygulamalara, söz, ya dua ya da tekerleme şeklinde eş­
lik edip, etkiyi arttırmak için bir yardımcı unsur olarak kullanılmak­
tadır. (10) numaralı tedavi şekli, söz eşliğinde süpürme eylemini
taklit etmeye dayanmaktadır. Yukarda sıraladığımız siğil tedavi
usullerinin içinde tek rasyonal olanı (7) numaradaki, siğili dibinden
iplikle boğup, kökünden koparıp çıkarma işlemidir.
Ut. Dalak Tedavisi
Dalak şişmesi sonucu meydana gelen hastalığa yakalanan kim­
seye halk arasında “ dalaklı” denmektedir. Dalaklı kimse, dalak
ocaklarına götürülüp, aşağıda gösterdiğimiz usullerle tedavi edilir:
1) Dalaklı kimse, ilkbaharda bir çim üzerine oturtulur. Dalaklının
çevresindeki çim değirmice kesilir. “ Çim, sen burada kuru\ Dalak,
sen de orada kurul” denir. (Avşar, Bingöl)
2) Hasla sırt iistü yatırılır. Başka biri, elinde balla ile içeri girip, ya­
tanı korkutur. (Boğazdere)
3) Hasta sırt üstü yatırılır", göbeğinin üstüne bir tahta5 konur", tahtaya
çekiçle hafif hafif vurulur. (Çayboyu)
4) Hasta yere yatırılır; iki kadın gelir. Birisi, “ Dalak alıyorum” der.
Öteki, uDalak satıyorum” der. Kadınlar oklava ile hastanın çevre­
sinde dolaşırlar. Arada bir hastanın dalağına oklava ile dokunurlar.
Böylece hastalığın geçeceğine inanılır. (Emirhan)
5) Hastayı, “ uğurlu” saydıkları birinin evine götürürler. Uğurlu kişi,
hastanın karnına bir tahta koyar; okur ve tahtayı keser. (Eymir)
5 Hastanın karnına tahta koyarak dalak kesme işlemi, Bozkır’da da yapılmaktadır.
Bkz.: PETEKÇİ, Ahmet: Bozkır’da Bazı Halk Tedavileri, TFA, 1953, Cilt II,
Sayı: 48, s. 756
108
6) jDalaklmın ayağı şafakla birlikte bir çayıra bastırılır; ayağın öl­
çüsü kadar çimen, bir dua okunarak kesilir. Çimen kalıbının altına
okunmuş tuz konup, çimen yerine kapatılır. (Gümüşdere, İşhan,
Kızılcaköy, Kurtlukaya, Sivas, Beypmar)
7) Çeşmeden akan su makasla kesilir. (Karahisar)
8) Dalağı kesilecek olan, odanın içinde, kesen kişi de eşikte durur. Kesi­
cinin elinde bir balta vardır. “Filanın dalağını keseyim mi?” diye
bağırır. Hasta, “ Kesemezsin!” diye yanıtlar. Buiş üç kez tekrarlanır.
Sonunda eli baltalı olan, “ Kestim” diye baltayı bir ağacın üstünde
duran ciğere vurup, ciğeri keser. Ciğer ağaçta kurumaya bırakılır. (Kızık)
9) Birisi dalaklının göbeğine bir tencere kapağı koyup, elindeki bal­
tayla vurmaya başlar. Dışardan gelen birisi selâm verdikten sonra:
Ne yapıyorsun, arkadaş?” diye sorar.
Öteki:
Dalak kesiyoruml”
Kesemezsin!”
Keserim \”
Bu karşılıklı konuşma67 sırasında, kapak üstüne vuruşlara devam
edilir.
10) Hasta dalak ocağına götürülüp, dalağının üstüne bir tahta konur,
tahtanın üstüne bir de iplik bırakılır. “Dalağını keseceğim” denile­
rek, tahtanın üstündeki iplik kesilir. (Küpeli)
11) Kurutulmuş bir dalak, hastanın kamı üstüne konur ve kesilir1. (Menşurlu)
12) Dalaklının ayağına bağlanan ip, dua okunarak kesilir. (Serpincik)
6 Dalak kesme işlemi sırasındaki diyaloglar hemen her yerde aynıdır, örneğin, Mer­
sinde dalak kesme sırasında aşağıdaki karşılıklı konuşma yapılır.:
Hanım, git şu bizim baltayı getir!” Kadın iri bir balta ile gelir. Ocaklı baltayı
alır.
*— Keseyim m i?”
Kesemezsin!”
**—•Keseyim m i?”
Kesemezsin!”
Bu konuşmalardan sonra balta hastanın dalağı üzerine vurulacakmış gibi bir kaç
hareket yapılır.
Bkz.: K ILIÇ, Atilla: Mersin’de Kurşun Dökme ve Urasa, T.F.A., 1953, Cilt II,
sayı: 44 s. 691
7 İstanbul’da yapılan dalak kesme işlemi de aynıdır.
Bkz.: BAYRI, M. Halit: Halk Âdetleri ve inanmaları, İstanbul 1939, s. 144
109
fi
13) Hastanın dalak nahiyesinin üstünde bıçak dolaştırılır, kesilir gibi
yapılır. (Sinekli, Ulaş)
Hastayı tedavi etmek için başvurulan yukardaki usuller, dalak
kesme işleminin benzerini sembolleyen, çıkış noktasını analojik dü­
şünceden alan uygulamalardır. Araştırmamızın I. Bölümünde de
belirttiğimiz gibi, ilkel ya da az gelişmiş diyebileceğimiz düşünce­
nin bir özelliği de, bir olayın, ya da bir eylemin aslı ile taklidi arasın­
da fark görmemesidir. Bu duruma göre, balta yahut bıçak gibi kesi­
ci bir âletle hastanın üstünde dalak kesiyormuş gibi bir harekette
bulunmak, bu hareketi, kesme eylemini anlatan sözlerle dramatize
etmek, gene, ayak altına raslıyan çimi yahut ayağa bağlanan ipliği
aynı gaye ile kesmek, dalağın gerçekte de kesilmesi ve hastanın iyi­
leşeceği anlamına geliyor.
Genellikle, ocaklı, ya da bu iş için izinli olan kimseler tara­
fından yapılan bu işlemler, teknikleri, uygulanışları ve motifleri
bakımından - bazı çeşitlemeler dışında - yurdumuzun her tarafında
aynıdır 8.
IV. Sarılığın tedavisi
Sarılığı tedavi etme usulleri şunlardır.
1) Hasta ccsarılık sabunu 9” ile yıkanır.
(Yıldızeli)
2) Hastanın boynuna c'sarılık taşı” 10 asılır. (Yıldızeli)
3 ) Sarılıp pınarına götürülür. (Apa, Eymir)
4) Sivas'taki Sarılık Ocağına (Beypmarı, Çayboyu, Göhertaş Kâhkik, İşhan, Himmetfakı, Kızılcaköy, Kurtlukaya, Küllük, Na­
sır Serpincik, Yeni Boğazkesen), Hacı Mirza köyündeki sanlık
ocağına (Gümüşpmar) götürülür.
t
5 ) Hastaya çir11yedirilir. (Bingöl, Eski Kızılcakışla, Güneyköyü,
Kayadibi, İşhan)
8 AC IPAYAM LI’nın, ” Türkiye Halk Hekimliğinde Dalak Kesme ve Etnolojik
İzahı” adlı makalesindeki, Türkiye’nin değişik bölgelerine ait folklor belgeleri bu
fikrimizi doğrulamaktadır.
Bkz. : Antropoloji Dergisi, Cilt I, sayı: 1, s. 37-43
9 Yedi yıl saklanan ve iyice sararan sabun
10 Sarı taş
11 Kurutulmuş kaysı
110
6) Dumanlı köyünde kudretten sarı bir su vardır. Hasta bu su ile y ı­
kanır, bu su ile yemek pişirir, sudan içer. (Gümüşdere)
7) Hastanın gömleği Adız köyündeki sarılık ocağına götürülür', sonra
gömlek-'hastaya giydirilir. (Gümüşdere)
8) Sarılık tasından hastaya su içirilir.
(Küpeli)
Sarılık tedavisinin esası, tıpkı dabazm tedavisinde olduğu gibi,
hastayı sarı renkli objelerle ve şifa verici kudretine inanılan ocak­
larla temas ettirmeye dayanmaktadır. Bu tedavi usulü, dabazm
tedavisinde sözünü ettiğim iz12 “ similia similibus curântur” kuralı­
nın uygulamasından başka bir şey değildir.
V. Sıtmanın Tedavisi
Aşağıda gösterdiğimiz tedavi usulleri, şimdilerde, pek uygulan­
mamaktadır. Kininli sıtma ilâçlarının, sıtma sağlık merkezlerinin,
gezici sıtma sağlık memurlarının yeterince bulunması, yurdumuzun
hemen her yerinde sıtmanın kökünü kurutmuştur. Halkla sağlık
ekipleri arasındaki işbirliği ve anlayış, bir zamanlar ‘1ısıtma” nm
tek ilâcı olan “ okunmuş iplik” ! gözden düşürmüştür.
1) Hocaya okutulan “ ısıtma ipliği” hastanın bileğine bağlanır. (Acıpınar, Apa, Çayboyu, Emirhan, Güneyköyü, Gümüşpınar,
Gümüşdere, Kâhkik, İşhan, Himmetfakı, Kızık, Kurtlukaya, Serpincik, Ulaş, Yeni Boğazkesen)
2) Okunmuş iplik sıtmalının beline bağlanır. (îşhan, Kızılcaköy)
3) Hasta sıtma ocağına götürülürn . (Apa,
Gümüşpınar)
4) Hocaya iki kâğıt yazdırılır', biri hastanın burnu önünde yakılır, öteki
suya konur ve hasta bu su ile yıkanır.
(Tavşanlı)
5) Sıtma muskası yazdırılıp suya konur. Hasta bu suyu içer. (Küpeli)
6) Hasta korkutulur.
(Kâhkik,
İşhan,
Nasır)
VI. Yılancığın Tedavisi
İstreptokok denilen mikropların bir sıyrığa veya yaraya bu­
laşarak meydana getirdiği hastalığa yılancık denir. Hastalık derinin
kızarıp şişmesiyle ve ateş, titreme, baş ağrısı gibi hallerle kendini gös­
terir 14.
12 Bkz.: s. 106, dip not: 4
13 Hâl (Elazığ) köyünde de sıtmalı, “sıtma pınarı” adı verilen pınar başına götürü­
lüp vücuduna pınarın suyu dökülür.
ERDEN TU Ğ , Op. cit., s. 103
14 Bkz.: T Ü R K Ç E SÖ ZLÜ K , T .D .K ., Ankara 1959, s. 831
111
Dabazda ve sanlıktaki renk analojisinin yerini, burada ad ana­
lojisi almaktadır. Hastalığın yılanla bir ilişkisi olduğunu sanan halk,
sempati düşüncesinin etkisiyle biçim ve ad yönünden yılanı andıran,
yılanı hatırlatan ve sembolize eden objelerle, ocaklarla, yılanın göm­
leği (kabuğu) ile temasa gelmeyi, tedavi metodu olarak kullanmak­
tadır. Aşağıdaki tedavi usulleri bu düşünceye ve temas ilkesine dayan­
maktadır :
i) Hasta, yılancık ocağına götürülür. (Acıpmar, Bedirli, Çayboyu,
Gümüşpmar, Kurtlukaya)
. 2) Taranın üstüne yılancık taşı konur. (Akçahan, Eski Kızılcakışla,
Nasır, Ulaş)
3) Hasta Kangal ilçesi yakınındaki Yılancık çermiğine'5götürülür ve
yıkanır.
4) Yılan gömleği sigara kâğıdına sarıldıktan sonra yutulur. (Kurtlapa)
15 Ilıca
112
G. EV İLE İL G İL İ İN A N M A L A R
Ev, insanların sadece soğuktan, rüzgârdan, yağmurdan, kar­
dan, zararlı hayvanlardan, hırsız ve düşmanlardan korunmasına
yarayan bir sığmak olmayıp, aynı zamanda onların tehlikeli doğa
üstü kuvvetlerden, zararlı dış etkilerden korunmaları için de güve­
nilir bir sığmaktır. Evin, özellikle kapı, eşik, ocak gibi kısımları bâtıl
inançlarda büyük rol oynamaktadır.
I. Kapı
Kapı, nasıl bir mabet söz konusu olduğu zaman, maddî dün­
ya ile kutsal dünya arasında bir sınır teşkil ediyorsa, bir mesken söz
konusu olduğu zaman da dış dünya ile iç dünya arasında bir sınır
teşkil etmektedir h Şu halde, dış dünya ile iç dünya arasındaki bu
geçit yeri, tehlikeli doğa üstü yaratıkların, zararlı dış etkilerin iç
dünyaya sızmalarını önleyecek şekilde tahkim edilmelidir. Bu da
ancak, zararı ve tehlikeyi uzaklaştırıcı niteliklerine inanılan bir ta­
kım objelerin kapıya asılmasıyla mümkündür.
Sahamızda bu gaye ile kapılara asılan, çakılan ve sürülen şey­
ler şunlardır:
1) Nazarlık (Apa, Avşar, Beypınar, Gümüşpmar, Hanlı, Höyük,
Kovalı, Kurtlapa, Kâhkik, Menşurlu, Nasır, Sinekli, Söğüt­
çük, Tavşanlı, Tokuş, Ütükyurdu, Yapak, Yeni Boğazke­
sen, Gürün, Hafik, Divriği, Sivas, Şarkışla, Kangal, Zara,
İmranlı, Yıldızeli)
2) At kafatası (Apa, Baharözü, Büyükköy, Dedeli, Diktaş, Emirhan,
Eymir, Girit, Göktepe, Gümüşdere, Haydarlı, Höyük, Hocabey, Karagömlek, Kovalı, Koyuncu, Kurtlapa, Kâhkik, M en­
şurlu, Nasır, 'Sinekli, Söğütçük, . Tavşanlı, Üngür, Ütiik,
Yapak, Yassıcabel, Yeni Apardı, Yeni Boğazkesen, Yaramış)
1 GENNEP, Arnold, Van: Les Rites de Passage. Paris 1909 s. 26
113
3) öküz kafatası
(Aşağı yukarı aynı köyler)
4) Nal (Gaziköy, Eski Kızılcakışla, Baharözü, Bingöl, Akkuzulu,
Küpeli, Gürün, Hafik, İmranlı, Divriği, Diktaş, Sivas, Kâlıkik, Şarkışla, Yıidızeli, Zara, Kangal, Ulaş)
5) Katran (Gaziköy, Koyuncu, Kurtlapa, Kovalı, Küllük, Sinekli, Tatlıcak, Ütüle, Gürün, Kangal, Hafik, Yıldızeli,
Yapak, Yeni Apardı, Yaramış)
6) Kırmızı boya (Emirhan, Eskiköy, Ezentere, Hıdırnalı, Höyük,
Kovalı, Tavşanlı, Tokuş, Ütük)
^
7) Kurban kanı
Tavşanlı)
(Çallı,
Hıdırnalı,
Elafik,
İmranlı,
Sivas,
8) Yumurta (Acıyurt, Bingöl, Göktepe, Gümüşpmar, Höyük,
Küllük, Serpincik, Tavşanlı, Tokuş, Yapak, Yaramış)
Acıyurt, Gümüşdere, Hafik ve Zara’ da yeni yapılan bir evden
arka arkaya ölü çıkarsa yahut hastalığın arkası alınmazsa, evin ka­
pısı başka yerden açılır.
Kapı ile ilgili inanmalar ve işlemler pasif büyü alanına giren
defansif uygulamalar olup, hepsinin de- psikolojik temelinde korku ,
yatmaktadır.
XL Eşik
Kapının bir öğesi olan eşikte, tıpkı onun gibi üzerinde önemle
durulan ve gerek kutsallığı, gerekse zararlı etkilere, tehlikeli kuvvet­
lere yataklık etmesi bakımından çift yanlı bir özellik taşımaktadır.
Büyücülerin soğukluk muskalarını ve kötülük getirici büyüsel obje­
leri genellikle eşik altına gömdürdükleri düşünülecek olursa, eşik
karşısında duyulan korkunun nedeni daha iyi anlaşılır. Halk arasın­
da sık sık duyulan “ Eşik altı boş değildir!” sözü, bu korkuyu çok
güzel anlatmaktadır. Hastalıklar, uğursuzluklar ve ölümler eşikten
geçerek gelmektedir. İç dünyaya açılan yolun ilk çizgisi eşiktir.
1) Uğursuz
evin
eşiği
değiştirilir. '(Beypınar,
Tavşanh)
2) Bazı kimseler malın-davann ölmesini 'yahut ürememesini, eşiğin
uğursuzluğuna bağlayıp, eşiği değiştirirler. ■ (Acıyurt)
3) Kapı eşiği cinlerin en çok bulunduğu yer sayıldığı için, eşiğe oturmak
iyi sayılmaz. (Akkuzulu, Apa)
4) Omuzda kazma ya da kürekle eşikten geçilmez. (Evden ölü çıkar)
(Eski Kızılcakışla, Hafik, İmranlı, Yapak)
114
5) Nazar değen kimsenin evinin eşiği yontulur. (Eski Kızılcakışla)
6) Evde yedi yıl kıtlık görülürse, kapının eşiği değiştirilir. (Gümüşpmar)
7) Geceleyin eşiğe basmadan geçilir.
(Kızık)
8) Eşikten geçilirken besmele çekilir. (Diktaş, Gürün, Hafik, Zara)
Yorumlanmayı gerektirmeyecek kadar açık olan yukardaki inan­
ma ve işlemler, eşiğin, halkın manevî hayatındaki önemini belirt­
mektedir.
HI. Ocak
Ocak, hemen hemen bütün toplumlarda kutsal sayılıp, evlerin
yaşama sevinci ve hayat kaynağıdır. Bereketi, ekonomiyi ve uğuru
temsil eden ocağa, her zaman bir kudret kaynağı gözüyle bakılmış,
karşısında korkuyla karışık bir saygı duyulmuştur. Gelin yeni evine
geldiği zaman, onu ocağın çevresinde üç kez dolaştırmak yahut ba
şını ocağa vurmak, ocağa duyulan saygının tipik örnekleridir2. Ocak
çoğu zaman evi ifade etmekte, hattâ hayatı, canlılığı sembolleştir­
mektedir. Bir felâket karşısında söylenen “ Ocağım yandı” (Zara,
Apa, Avşar, Ezentere, Divriği, Şarkışla, Tavşanlı, Yassıcabel, Ya­
pak, Yıldızeli), “ Ocağım söndü” (Sivas, Kangal, Divriği, Gürün,
Gaziköy, Göhertaş, İmranlı, Hafik), “ Ocağım tütmez oldu” (Sivas,
Zara, Gürün, Kızık, Kurtlukaya) v.b. sözler ya da birisine beddua
etmek için söylenen “ Ocağın başına yıkılsın” sözü, ocağın insan ha­
yatındaki önemini çok güzel belirtmektedir.
Ocağın kutsallığı ateşten gelmektedir. Dört aslî elemandan biri­
si olan ateş, arıtıcı, ısıtıcı ve kötülükleri uzaklaştırıcı majik niteliğiy­
le halk inanmalarında her zaman ön planı almıştır3. Ateşin yakıcı
gücünden sakınmak, hışmına uğramamak için ona çok iyi muamele
etmek gerekmektedir.
2 Kırgız-Kazaklarda gelin kayın babasının evine geldiği zaman, ocaktaki ateşe
yağ atıp karşısında secde eder.
İNAN, Tarihte ve Bugün Şamanizm, s. 116
3 Şamanistlerin inançlarına göre ateş her şeyi temizler, kötü ruhları kovar. V I. yüz­
yılda Batı Göktürk hakanına gelen Bizans elçileri ateşler arasından geçirilmiştir.
M oğol saraylarında da bu âdet vardı. Bu tören, elçilerle gelmesi muhtemel olan
kötü ruhlardan korunmak için yapılırdı.
İNAN, Op. cit., s. 68
t
Başkurtlar ve Kazaklar bir yağlı paçavrayı tutuşturup hastanın çevresinde “ alas,
alas” diye dolaştırırlar. Buna, “ alaslama” derler. Bu kelime Anadolu Türkçesinde
“ alazlama” şeklinde muhafaza edilmiştir; ateşte temizleme anlamını ifade eder.
Ibid., s. 68
115
1) Ateşe su dökenin ocağı söner. (Hafik, Tokuş, Zara)
2) Ateş üstünden atlanmaz. (Karalar, Sinekli, Tokuş, Şarkışla)
3) Ateşe tükürülmez4. (Sivas, Hafik, Hıdırnalı, Zara, Yıldızeli)
ÎV. Ödünç Vermek
. Evden özellikle geceleyin komşulara öteberi vermek halk ara­
sında iyi., sayılmamaktadır.
Bu bakımdan komşunun isteği mümkün mertebe yerine getirilmemeye, ödünç olarak almak istediği şey verilmemeye çalışılır. Bu
davranışta, hem verilen araç-gerecin kötü niyetli kimseler tarafından
büyülenerek geri verileceği, hem de uğursuz bir zamanda -gece
halk, arasında uğurlu sayılmaz- verilen bir şeyin evin bereket ve
uğurunu da beraber götüreceği korkusu saklıdır.
1) Geceleyin evinden tuz veren bir kimsenin ağzının tadı kaçar. (Zara)
2) Güneş battıktan sonra süt, yoğurt gibi ağartılar dışarıya verilmez4
5.
(Güney Köyü, Menşurlu, Nasır, Şarkışla, Yapak, Zara,
Yıldızeli)
3) Gece vakti komşuya ekşi hamur verilmez67
. (Acıpınar. Baharözii, ,
Hafik, Zara)
4) Geceleyin evden dışarıya âteş verilmez1• (Akçahan, Baharözü,
Çayboyu, Dedeli, Höyük, Haydarlı, Karalar, Karagömlek,
Kurtlapa, Kangal, Tavşanlı, Tatlıcak, Yapak)
5) Geceleyin evden dışarıya kazan verilmez• (Haydarlı,
Tatlıcak, Ütükyurdu, Hafik, Yaramış)
Höyük,
4 Altay’lılar ateşi çok takdis ederler. Mübarek sayılan bazı şeylere ve ruhlara karşı
“ küfür” sözler sarfedilebilirse de, ateş hakkında böyle şey söylenmez. Ateşi su ile
söndürmek, ateşe tükürmek, ateşle oynamak kesin olarak yasaktır.
İNAN, Op. çit., s. 67
■
5 Elazığ’da (Hal Köyü) ,Sinop’ta, Kastamonu’da da aynı şeye dikkat edilir.
; •ERDENTUĞ,.- Op. cit., s. 106;
M Ü M TA Z, Op. cit., s. 287
6 Aynı kaçınmayı Elâzığ’da ve Kastamonu’da da görüyoruz.
ERDENTUĞ, Op. cit., s. 106
M Ü M T A Z, Op. cit., s. 287
7 Tortum’da evden eve ateş ve köseği götürülürse evden ölü çıkacağına inanılır.
KARDEŞ, Op. cit., s. 33
116
H. V Ü C U D U N U Z U V L A R IY L A İL G İL İ İN A N M A L A R
Nasıl kan, tükürük, idrar, pislik, meni, ter gibi vücuttan çıkan
şeyler, vücuttan ayrıldıktan sonra da ait oldukları insanın bir par­
çası olarak kabul edilip, büyücüler tarafından kullanılıyorsa, dişe,
tırnağa ve saça da kesildikten, atıldıktan sonra aynı gözle bakıl­
maktadır. Bir zamanlar bir arada bulunan ve sempatik bir bağla
birbirlerine bağlı bulunan şeyler her hangi bir sebeple vücuttan
ayrıldıkları zaman bile, bu bağı sürdürmektedirler. Sempatik büyü
inancına göre, parçanın başına gelen, bütünün de başına gelecektir.
Bu düşünce bir takım kaçınmaları doğurmuştur. Bu kaçınmalardan
saç, tırnak ve dişle ilgili olanları görelim.
I. Saç
1) Kesilen saç yere atılırsa, sahibinin başı ağrırh (Apa, Akkoyuıılu,
Gümüşdere, Gürün, Hafik, Himmetfakı, İmranlı, îşhan,
Kangal, Kızık, Koyuncu, Kurtlukaya, Küllük, Küpeli,
Serpincik, Ulaş; Yeni Boğazkesen, Zara)
2) Saç kesilip de yere atılırsa, kuşlar saçı yuvalarına götürürler1
2. Saçın
sahibi akıl noksanlığına uğrar. (Güney Köyü, Serpincik)
3) Saç kesilirse, sahibinin ömrü kısalır. (Hafik)
4) Saç tarandığı zaman dökülen saç orta yere atılırsa, sahibi saç gibi
incelir. (Kızılcaköy)
5) Bir kadının yahut bir kızın saçı orta yere atılırsa, “ baş bağlama”
da kullanılır. (Apa, Küpeli)
6) Kötü niyetlilerin eline geçeceği için, kesilen saç ortaya atılmaz.
(îşhan)
1 Tortum’da da aynı inanç vardır.
Bkz.: KARDEŞ, Op. cit., s. 12
2 Almanya’da saç taranırken yere dökülen saç yakılır. Aksi halde dökülen saçı kuş­
lar götürür. Bu da saçın sahibine baş ağrısı verir.
STOLL, Das Geschlechtsleben in der Völkerpsychologie, Leipzig 1909
117
7) Ortaya atılan saçın sahibine biiyii yapılır3, aklı başından alınır.
(İşhan)
8) Saç ve sakal tarandığı zaman yere dökülenler çok uzun iseler, orta­
dan ikiye bölünürler. Aksi halde cinlerin bu saçları götürüp düğüm­
leyerek büyü yapacaklarına inanılır. (Küpeli)
II. T ırn a k
Tırnak da vücudun bir parçası olduğu için, aynı tehlikeye maruz
kalmaktadır. Çünkü o da, kesilip atıldıktan sonra, ait olduğu insanla
sempatik bağım sürdürmektedir. Bu bakımdan kesilen tırnağa da
aynı titizliği göstermek gerekmektedir.
1) Geceleyin tırnak kesilmez• (Acıpmar, Akkuzulu, Esenyurt,
Giimüşpmar, Gürün, Hafik, Küpeli, İmranlı, Serpincik,
Sivas, Şarkışla, Ulaş, Yeni Boğazkesen, Yıldızeli, Zara)
2) Kesilen tırnak ortaya atılmaz; bir yere gömülür yahut saklanır.
(Acıpmar, Akkuzulu, Esenyurt, Gümüşpmar, Gürün, Hafik,
İmranlı, Serpincik, Sivas, Şarkışla, Ulaş, Yeni Boğazkesen,
Yıldızeli, Zara)
3) Kesilen tırnak ateşe atılır.
(Apa, İşhan, Karahisar)
4) Kesilen tırnak yakılmaz. (Eski Kızılcakışla,
Kızık,
Küpeli)
Halk bu kaçınmaların, nedenlerini üç noktada toplamaktadır:
a) Orta yere atılan tırnağa basan kimse, tırnak sahibine düşman olur;
tırnak sahibi iftiraya uğrar. (Güney Köyü, Hafik, Serpincik,
Yeni Boğazkesen)
b) Tırnak da bir canlıdır. Onun da diğer canlılar gibi toprağa gömül­
mesi gerekir. (ICızık, Koyuncu, Ulaş)
c) Orta yere atılan tırnakları tavuklar yiyebilir. Tavuklar bunları erittemiyerek, yumurtalarının içinde saklarlar. Yumurtaları yiyenler
de hastalık kapabilir. (Hafik, Kurtlapa, Sinekli)
3 Avrupa’da da taranmış saçın sokağa atılmasıyla, büyücülerin şerrine uğranılacağı
korkusu vardır.
STOLL, Das Geschlechtsleben in der Völkerpsychologie, s. 184
Orta K ongo’daki Boloki’lerde bir kadına sahip olmak istiyen erkek, kadının saç ve
tırnaklarım elde etmeye çalışır.
WEEKS, J.H .: Among Congo Cannibals, London 1913, s. 287
Saçla yapılan sevda büyüsüne dair bkz.: NEGELEIN, Op. cit., s. 60-61
118
(a) ve (b) maddelerinde gösterilen gerekçeler, halkın -biraz
üstü kapalı olsa d a - tırnak vasıtasıyla yapılacak kara büyüden duy­
duğu korkuyu çok güzel anlatmaktadır. Tırnağın tıpkı bir canlıymış
gibi düşünülmesi de oldukça ilginç. Geceleyin tırnak kesmemek(ı),
tırnağın bir köşeye sıçrayıp kaybolmasından duyulan endişeyle ilgi­
lidir. Sıçradığı yerden alınıp yok edilemiyen tırnak ise belki kötü ni­
yetli birisinin eline geçebilir. Tırnağı ateşte yakmak, (3) numaralı iş­
lemde kesilen tırnağı yok etmenin en sağlam yolu görünürken, (4) nu­
maralı işlemde bundan kaçınılmaktadır. Bu kaçınmanın nedeni analo­
jik bir düşünceden, yanma ile ilgili bir çağrışımdan ileri gelmektedir.
Parçanın başına gelenin, bütünün de başına geleceği düşüncesi, tır­
nak sahibini böyle bir işlemden kaçınmaya zorlamaktadır.
ra.
D iş
Halk arasında diş de, saç ve tırnak gibi gelişigüzel ortaya atılmayıp, bazı işlemlere tabî tutulmaktadır. Yukarıda saç ve tırnak için
söylediklerimiz, diş için de söz konusudur.
1) Çekilen ya da düşen diş kimsenin görmiyeceği bir yere saklanır4.
(Acıpmar, Apa, Küllük)
2) Bir yere gömülür. (Boğazdere, Ezentere, Gümüşpınar, Kızık,
Koyuncu, Ulaş)
3) Cami5 direğine çakılır. (Esenyurt, Tavşanlı, Yeni Boğazkesen)
4) Evin
direğine çakılır.
(Apa,
Beypınar,
Ütük)
5) Takılır. (Akçahan)
Halk bu
işlemlerin nedenlerini şöyle
açıklamaktadır:
a) Çekilen ■diş gelişigüzel ortaya atılırsa, geride kalan dişler bundan
azap duyarlar. (Gümüşdere)
b) Dişin yere atılması günahtır. (Gümüşdere, Dedeli, Kurtlapa,
Gürün, Zara)
c) Bütün nimetleri çiğneyen diş olduğuna göre, ortaya atılması saygısız­
lıktır. (Apa, Kurtlapa, Tavşanlı)
Özellikle çocuğun ilk dişi ile ilgili bir takım işlemler vardır.
4 Basuto’lar, mezarları dolaşan her hangi mistik bir yaratığın eline geçip dc,
sahibine büyü yapılarak zarar verilmesin diye, dişlerini itina ile saklamayı düşünürler.
FRA ZE R, Op. cit., s. 55
5 Kastamonu ve Gaziantep’ te dc çekilen ya da düşen dişler cami duvarına sokulur.
Bkz.: M Ü M T A Z , Op. cit., s. 248;
H U R ŞÎT, Op.
cit.,
119
Bunlar:
1) Diş değiştiren çocuğun dişi ocağa atılırsa çocuk aşçı, toprağa atı­
lırsa çiftçi olur. (Çayboyu).
2) Çocuğun ilk dişi ahıra atılırsa çocuk davarcı, eve atılırsa konuksever
olur. (Sinekli, Yaramış)
3) Çocuğun dişi öğretmenin cebine 'konursa çocuk öğretmen olur. (Hafik,
Zara)
4) Çocuğun dişleri fare dişleri gibi keskin olsun diye, fare deliğine
atılır6. (Küpeli, Kurtlapa, Sinekli)
5) Çekilen diş inek altına atılırsa, hayvan dişi yavrular. (Akkuzu,
Apa, Gümüşdere, Himmetfakı, Küllük, Serpincik)
6) inek altına atılan diş kız dişi ise hayvan dişi, erkek dişi ise erkek
buzağılar. (Avşar, Küpeli)
r’ den 6’ ya kadar olan inanmalar, daha önce çocuğun geleceği­
ni etkileyen pratikler bahsinde gördüğümüz gibi, sempati büyüsü­
nün temas ilkesine dayanmaktadır. “ Diş” sözünün,. cinsiyet ifade
eden “ dişi” ile bağlantısı bir kelime analojisi, bir fikir çağrışımından
ibarettir.
6 Bu inanç Almanya’da çok yaygındır. Çekilmiş diş, fare deliğine atılırken aşağıdaki
sözler söylenir: “ Fare, bana demir dişini ver! Ben sana benim kemik dişimi vere­
ceğim !”
FRA ZE R, Op. cit., s. 56
120
î. BEDENSEL Ö ZE LLİK LE R LE İL G İL İ İN AN M ALAR
I. Uğursuzluğun Fizikî Belirtileri
Bir insanın dış görünüşü ve fizik yapısı, çoğu zaman, o' insan
hakkında vereceğimiz yargıya temel teşkil etmektedir. Çirkinlikgüzellik, uzunluk-kısalık, şişmanlık-zayıflık gibi ilk bakışta göze
çarpan bedensel özelliklerin yanısıra, yüzle, gözle, saçla, elle, ayakla
ilgili bir takım lokal özellikler de, bu özellikleri taşıyan kimselerin
karakter, tutum ve davranışları hakkmdaki yargıları büyük çapta
etkilemektedir. Bazı bedensel anormallikler ve sakatlıklar da bu
konuda büyük rol oynamaktadır.
Halk arasında uğursuz olarak bilinen kimseler, genellikle, ya
o memlekete özge somatik tipin dışında kalan atipikler, ya da kör,
topal, çolak v.b. gibi sakatlardır.
Araştırma sahamızda uğursuz olarak bilinen kimseler aşağıdaki
bedensel özellikleri taşımaktadırlar: .
1 . Gök göz (Acıpmar, Apa, Avşar, Çayboyu, Esenyurt, Eski
Kızılcakışla, Eskiköy, Gaziköy, Girit, Gürün, Hafik, Kâhkik, İşhan, Kızık, Kızılcaköy, Kurtlukaya, Küpeli, Şarkışla,
Sivas, Ulaş, Yıldızeli, Yeniboğazkesen, Z a ra !)
2 . Sarı kaş, san kirpik, sarı saç, (Eskikızılcakışla, Kayadibi, İm­
ranlı, Kızık, Küpeli, Ulaş, Yeniboğazkesen, Yıldızeli, Zara)
3 . Kısa boy (Apa, Çayboyu, Eskikızılcakışla, Eskiköy, Eymir,
Gaziköy, İşhan, Kızık, Ulaş)1
1 Filistin’de, açık mavi gözlü insanların nazarı değeceğine inanılır. Hele söz konusu
edilen açık mavi gözlü kimse bitişik kaşlı ve seyrek dişli olursa/mutlak kötü göz­
lü olarak görülür. Eğer bu özellikler bir kösede toplanmışsa tehlike daha da
büyüktür.
STERN, B., Medizin, Aberglaube und Geschlechtsleben in der Türkei, Gilt I,
s. 298
Cenubî Anadolu yörükleri arasında sarı benizli ve gök gözlü olanlardan çekinilir.
G Ü N G Ö R, K., Cenubî Anadolu Yörükleri, s. 75.
121
4 - Kısa kol (Koyuncu), eksik ya da fazla parmak (Gümüşpınar,
Kızık)
5 . Seyrek sakal, seyrek saç, seyrek diş, (Kurtlukaya, Küllük, K ü­
peli, Ulaş2)
6 . Topallık, körlük (Esenyurt, Kızık, K üllük3)
Bu duruma göre, Sivas ve çevresinde uğursuz olarak bilinen
tipi şu şekilde çizebiliriz: gök gözlü, kaşı, kirpiği ve saçı sarı; kısa
boylu; saçı, sakalı ve dişleri seyrek; kör, topal ya da herhangi bir
âzâ noksanlığı olan kimse... Bu özelliklerinden bir tanesi bile, o kim­
senin kötü niyetli ya da uğursuz olarak nitelenmesi için yetmektedir.
Adı geçen özelliklerin birden fazlasının bir kimsede toplanmasıysa,
o kimseyi uğursuzluk ya da kötülük bakımından daha da güçlü
kılmaktadır.
Türkiye’ nin somatik özelliği gözönünde bulundurulursa, mavi
gözlü, san saçlı kimselerin “kötü gözlü” olmasının nedeni kendili­
ğinden anlaşılır. Genel çizgisi itibarıyla kara kaşlı, kara gözlü ve es­
mer olan halkımız, bu çizginin dışında kalan kimseleri yadırgayacaktır. Bu yadırgayış, yabancılaştırma duygusunu da beraberinde
getirmektedir. Böylece, “ biçim” yönünden başkalık gösteren kimse- <
lere karşı dikkatli davramlmasınm nedeni kendiliğinden ortaya çık­
maktadır.
Sakat, ya da âzâ noksanı olan kimselerden kötülük gelir inanı­
şının temelinde, kıskançlık ve haset duygusu yatmaktadır. Topal, ya
da kör bir kimsenin, sağlam ayaklı ve sağlam gözlü kimselere karşı
içinde bir haset duygusu taşıması çok normaldir. Bunu bilen halk,
bu tip kimselerin içindeki hasetlik duygusunun, kötülük ve uğursuz­
luk şeklinde, insanın mutluluğunu, sağlığını, malını ve mülkünü
tehdit ettiğine inanmaktadır.
H. Uğursuz Kimselerden Gelecek Olan
Kötülüklere Karşı Savunma İşlemleri
Uğursuzluğu denenmiş ya da uğursuz olarak bilinen kimselerin ’
zararlı etkilerinden korunmanın yolları şunlardır: ''
2 Filistin’de, halk arasında bu konuda şu iki söz söylenir: “ Tanrı bizi mavi gözlü,
seyrek dişli bir köseden korusun!”
“ Şeytanın selâmı bir köse sakallının selâmından yeğdir!”
STERN, B., Op. cit., Cilt I, s. 298
3 Bizdcki “ kelden, körden, bir de topaldan sakın!” sözü, bu gibi kimselerden gelecek
olan kötülük korkusunu gayet *güzel açıklamaktadır.
122
1) Bir araya gelmekten kaçınılır. (Acıpınar, Kurtlukaya, Serpincik)
2) Böyle bir kimseyi herhangi bir bahaneyle bir an önce evden uzaklaş­
tırmanın yoluna bakılır. (Kızılcaköy)
3 . Soğuk davranılır.
(Çayboyu)
4 . Böyle birisiyle alış-veriş yapılmaz.
(Bingöl)
5 . Arılığa, ahıra, mal ve davarın yanına uğramalarına engel olunmaya
çalışılır. (Avşar, Eskiköy, Kızık)
6 . Bu gibi kimselerle karşılaşıldığında, içten, “ Halet [lanet) yüzüne!”
denir. Apa)
7 . Sessizce, “ Ayet-el kürsî ” ve öteki dualar okunup, yüzlerine üflenir.
(Hocabey, Kayadibi, Küllük, Yeniboğazkesen)
8 . Uğursuzluğu yüzüne vurulur. (Eymir, Ezentere)
g . Onlardan önce selâm verilip, söze başlanır.
10. Yüzüne tükürülür.
(Tokuş,
(Gümüşdere)
Yaprak)
11 . Gözü önünde yere tükürülür. (Kurtlukaya)
12 . Arkasından tükürülür.. (Küllük)
13 . Arkasından işenir. (Küllük)
14. Uğursuz kimse hayvana raslarsa, uzaklaştıktan sonra hayvanın
tırnağına işenir. (Beypınar)
Bu çarelerin ı ’ den 5’ e kadar olanları, kaçmak, uzaklaşmak
ve temasa gelmemek eylemlerinden ibarettir. Bir başka deyişle,
“ uğursuzluk” kaynağı’ ile temasa gelmemeye dikkat edilmektedir.
Bu eylemler pasif uygulamalardır.
(6,7,8,9) numaralı çarelerse, uzaklaştıırıcı nitelikte olup, “ söz” deki büyüsel güce dayanmaktadır. Bu işlemlere sözle savunmalar
da diyebiliriz ki, bu tip uygulamalar, bildiğimiz gibi, büyünün
“ savunma uygulam alarına girmektedir.
(10, ı ı , 12, 13 ve 14) numaralı işlemler, vücut ifrazatıyla ilgili
savunmalardır. Tükürmek eyleminin dışa dönüklüğü ve tükürüğün
bir takım zararlı etkileri uzaklaştırıcı niteliği bu uygulamalarda
en önemli rolü oynamaktadır. Öte yandan, gerek tükürmenin, ge­
rekse işemenin psikolojik bakımdan, birini ya da bir olayı küçüm­
semeyi ve hiçe saymayı sembolleştirmesini de göz önünde bulundur­
mamız gerekmektedir.
123
J.
H A Y V A N L A R L A İL G İL İ İN A N M A L A R
I. Hayvanları Zararlı Dış Etkilerden K orum a
Hayvanlar da, insanlar gibi, bir takım zararlı dış etkilerin teh­
didi altındadır. Onlar da, nazarın, kara büyünün hışmına uğraya­
bilir. Onun için, hayvanları zararlı dış etkilerden korumak amacıyla
aşağıdaki tedbirlere başvurulur:
1 . Koç katımı zamanı boyunlara zarar gelir diye, yiiıı tarağı verilmez.
(Hafik, Şarkışla)
2 . Koyun ve keçilerin yavrularının sağlam olmaları için koç katımı
zamanında dualar yapılır. Sürülere katılmak üzere boyalanmış
koç ve tekeler, imam tarafından dualandıktan soma sürüye katılır.
(Gaziköy, Gümüşdere, Kâhkik)
3 . Ahıra girenlerin içerdeki hayvanlara gözü değmemesi için güvercin
beslenir. Ahıra giren, ilkin güvercine bakar; böylece gözünün kötü
cevheri, dökülür. (Gaziköy, -Gürün, Ütük, Zara)
4.
Satın alınan bir hayvana nazar değmesin diye, alnında yumurta
parçalanır: (Sivas)
5 . Hayvana nazar değmesin diye, alınma katran ve kurum sürülür.
(Sivas, Zara)
6 . Hayvanların bulunduğu ahırın kapısına da katran sürülür. (Sivas,
Zara)
7 . Civcivi al basmasın diye, tavuğun altına konulan yumurtaya kara
çalınır. (Şarkışla)
8 . Tün tarağına kırmızı ip bağlanır.
(Hafik,
Zara)
(i) numaralı kaçınmanın, hayvanlarla temas halinde olan bir
aracın, yani yün tarağının, kötü niyetli kimselerin eline geçmesini
önlemeyi hedef tuttuğu görülmektedir. Çünkü, daha önceki çeşitli
124
açıklamalarımızda da belirttik ki, temas büyüsünün esasına göre,
bir insan ya da bir hayvanla bir kez temasa gelen bir şey, ondan
ayrılsa da, sempatik bağını sürdürmektedir.
Tarağın özellikle koç katımı zamanı başkalarına verilmesinden
kaçınmaya gelince, koç katımı zamanı hayvanların hayatında bir
geçittir; geçit anlarıysa, gerek insanların, gerekse hayvanların dış
etkilere karşı en zayıf olduğu zamanlardır. Gerek dölleyen, gerekse
döllenen hayvanların bu yeteneklerini zararlı bir büyü ile körelt­
mek, doğacak yavruları, sürüyü ve sürüden elde edilen yoğurdu,
sütü, yünü, v.b.’yij başka bir deyişle geçim kaynağım, tehlikeye
atmak demektir.
(2) numaralı işlemde dinsel kaynağın koruyucu gücünden ya­
rarlanılmaktadır. Bu işlemde de, gene koç katımı zamanının önemli
bir dönemeç, tehlikeli bir geçit olduğu görülmektedir.
(3, 4, 5, 6, 7, 8) numaralı işlemlerde, nazarın vurucu ve çarpıcı
gücünü önlemek, başka şeylere kaydırmak, kısaca etkisiz kılmak
için savunma uygulamalarına başvurulmaktadır. Bu işlemler pasif
büyü alanına girmektedir.
II. Kurt Ağzı Bağlamak
Hayvanlarla ilgili çok yaygın olan pratiklerden birisi de “ kurt
ağzı bağlamak” tır. Sürüden ayrı düşen, yolunu şaşıran ya da herhengi bir nedenle dağ başında kalan bir hayvanı kurtların parça­
lamasından kurtarmanın yolu, ancak kürtün ağzım bağlamakla
mümkündür. Bazı yerlerde sadece kürtün ağzının bağlanabileceği­
ne (Avşar, Esenyurt, Kâhkik), bazı yerlerdeyse kurttan başka köpe­
ğin (Kurtlukaya), yılanın (îşhan), domuzun, ayının, kartalın ve
karganın da (Biiyükköy) ağzının bağlanacağına inanılmaktadır.
Bağlama işlemi hocalar tarafından yapılır. Aşağıda görüleceği gibi,
işlemler taklit büyüsü esasına dayanmaktadır. Bu büyüsel işlem­
lerde söz (dua) ve hareket, biribirlerini tamamlayan, yapılan işle­
mi etkili hale getiren iki önemli unsur olarak görülmektedir.
1 . Bir bıçak alınır. Bıçağın ağzı açılır; sonra bu bıçağın ağzı yavaş
yavaş kapatılırken iiç kulhilvallahü bir elham okunur. (Beypınar,
Acıpınar, Esenyurt, Gümüşpınar, îşhan, Karalı, Kızılcaköy)
2 . Bir iplik alınır. İplik iistiine her dua okuyuşla, bir düğüm atılır.
(Avşar, Hafik, İmranlı, Küllük, Ulaş, Üçtepe)
3 . Bir kilit alınır. Hoca, gerekli duayı okuyarak kilidi kapar. (Apa,
Akkuzulu, Baharözü, Biiyükköy, Esenyurt, Gümüşdere)
125
4 . Bu iş için kullanılan kilit kapatılırken, aşağıdaki sözler söylenir :
“ Karşıda gördüm geldim
Kalbine girdim geldim.
Muhammed Mustafanın kilidini
Ağzına vurdum geldim” . (Menşurlu)
IH. Hayvanlarla İlgili İstekler -A n alojik
Belirtiler
Nasıl hâmile kadının doğuracağı çocuğun kız ya da oğlan, güzel
ya da sağlıklı olmasını etkileyen bir takım eylemler varsa (bak. 5.59),
hayvan yavrularının cinsiyetini ve biçim yönünden özelliklerini et­
kileyen eylemler de vardır. Daha çok kümes hayvanları için söz ko­
nusu olan bu eylemler, halk arasında oldukça yaygındır. Civcivlerin
tuğlu olmasını, renkli olmasını ya da horoz olmasını istiyen bir kim­
senin, aşağıda gösterilen hususları yerine getirmesi gerekmektedir:
1 . Tavuk kuluçkaya yatırıldığında kadın entarisini başına geçirirse,
civcivler gödek (kuyruksuz) olur. (Şarkışla, Sivas)
2 . Tavuk kuluçkaya yatırıldığı zaman kadınlar başlarını kabartır
ve eteklerini geriye toplarlarsa, civcivlerin başı tüylü, kuyruğu gödek
oZur.(Zara)
3 . Tavuğu erkek giirke yatırırsa horoz, kadın yatırırsa tavuk olur.
(Hafik)
4 . Kuluçka için tavuğun altına konulan yumurta kırmızıya boyanırsa,
civciv kırmızı olur. (Zara)
5 . Tavuk' kuluçkaya yatırılırken, tavuğun başındaki tüyler yukarı
doğru kabartılma, civcivler tuğlu olur. (Hafik, Sivas, Zara)
6 . Erkeksi kadın tavuğu kuluçkaya yatırırsa horoz, kadınsı erkek yatı­
rırsa tavuk çok olur. (Gürün, Kangal, Sivas)
7 . Davara katılan koçun üstüne kız çocuğu bindirilirse, doğacak hay­
van dişi olur. (Zara)
Bunlar istekle ilgili şeklî analojiler olup, analoji büyüsüne da­
yanmaktadırlar. Benzerin benzere etki etmesi ilkesine uygun olarak,
örneğin, yumurtanın kırmızıya boyanması (4), o yumurtadan çıka­
cak olan civcivin rengini etkiliyeceği gibi, tavuğu kuluçkaya yatıran
kadının saçını kabartması ve eteğini geriye toplaması da (2), civcivi
biçim yönünden etkileyecek, yavrunun başı tüylü ve kuyruğu gödek
olacaktır.
126
•
Hayvanların sesleri, hareketleri, ağızlarında getirdikleri öte­
beri, gelecek günler için birer ön-belirti sayılmaktadır. Örneğin,
karganın haber, uluyan köpeğin uğursuzluk, erken öten horozun
kötülük getireceğine inanılması gibi, özellikle leyleğin göç dönüşü
ağzında getirdiği şey, o yılın mutlu, ya da mutsuz geçeceğine dair
bir belirti olarak kabul edilmektedir.
Bir takım zaralı sürüngenleri yiyen, soğuklar başlayınca güneye,
Arap memleketlerine göç eden leyleğe halk arasında, “ mübarek”
bir kuş gözüyle bakılmaktadır. İslâm dininin kutsal bildiği şehirleri
ve yerleri dolaşan leylek, dönüşünde ya bir takım iyi şeylerin, ya da
bir takım kötü şeylerin haberini getirecektir.
Bâtıl inancın ve büyünün temelinde yatan psikolojik neden­
lerden birisini teşkil eden geleceği bilmek arzusu, renk analojisine
dayanan aşağıdaki üç örnekte kendini göstermektedr:
1 . Leylek ağzında beyaz bir şey getirirse, ölü çok olur. Kırmızı getirir­
se, düğün çok olur. (Hafik, Sivas, Zara)
2 . Leylek ağzında kanlı çaput getirirse, kavga ve savaş olur. (Kangal,
Şarkışla, Zara)
3 . Koç katıldığında, koç kara koyuna giderse gün karanlık gider,
beyaza giderse kar çok yağar. (Gürün)
IV. Hayvan Hastalıklarının Tedavisi
Hayvan hastalıklarım teşhis ve tedavi etmek, halk hekimliğinin
önemli bir kısmım teşkil etmektedir. Bu tedavilerin çoğunda kulla­
nılan ilâçların yapımı, dozajları ve tedavi sırasında izlenilen yollar
rasyoneldir. Ancak, biz irrasyonel üzerinde durduğumuz, yani büyiisel ilkelere dayanan işlemleri ele aldığımız için, yukarıda belirttiği­
miz tedavi tarzını burada söz konusu etmiyeceğiz.
Araştırma sahamızda tespit ettiğimiz ve tedavisinde bütünüyle
büyüsel görüşün hâkim olduğu hayvan hastalığı, çiçek hastalığıdır.
1 . Çiçek hastalığına yakalanmış olan hayvanların boynuna çiçek tası
asılır. (Kangal, Üngür)
2 . Çiçeğe yakalanmış hayvanlara çiçek tasından su içirilir.
Kızılcaköy)
(Apa,
3 . Hayvanların su içtiği yere çiçek tası konur. Hayvan o su ile sulanır.
4 . Çiçek tası davarın bulunduğu yere üç gün süreyle asılır. (Büyiikköy)
127
5 . Ahırın ve ağılın tavanına çiçek çubuğu asılır. (Nasır)
6 . San çiçek toplanıp, kaynatılır; suyu çiçek hastalığına yakalanmış
hayvanlara içirilir. (Kızılcaköy)
7 . Sancılanan hayvana sancı çubuğu ile iiç kez ya da yedi kez vurulur.
(Apa, Acıpınar, Akçahan, Beypınar, Esenyurt, Güney köyü
Gümüşpmar, Işhan, Hafik, Küllük, Küpeli, Söğütçük,
Ulaş, Zara)
(i, 2, 3, 4) numaralı tedavilerde en önemli rolü majik bir güç
kaynağına sahip olan çiçek tası oynamaktadır. Bu tas, genellikle
sarı renklidir; üzerine ayetler, işlenmiştir. Bu taslardan Türkiye’ de
de yapılmakla beraber, daha çok Arap ülkelerinden getirtilmektedir.
Hemen hemen her köyde bir tane vardır. Bu tasın bulunmadığı köy­
ler, komşu köylerden, tası birkaç günlüğüne ödünç alıp, kullandık­
tan sonra sahibine verirler. Tas, çiçek hastalığında en önemli bir te­
davi aracıdır. Hasta hayvanlar bu tasla (1) numaralı pratikte olduğu
gibi, ya doğrudan doğruya, ya da ( 2 ve 3) numaradaki gibi dolayı­
sıyla temasa geçirilir. Böylece, tastaki iyi edici hassa hayvana geçiril­
miş olur.
Çiçek hastalığının tedavisinde kullanılan bir başka önemli
araç da, yine içinde şifalı (majik) bir öz bulunduğuna inanılan, çi­
çek çubuğudur. Bu çubuktan bazı evlerde bulundurulmaktadır.
Çubuğun, hayvanların bulunduğu yerin tavanına asılması, hastalı­
ğı önleyici bir aşı yerine geçmektedir.
Tıpkı çiçek çubuğu gibi, sancı çubuğu denilen bir başka çubuk
da, sancılanan hayvanlar için kullanılmaktadır. Bu çubukla hasta
hayvana vurmak, çubuktaki şifalı özü hayvana geçirip, iyi etmeyi
hedef tutmaktadır. Hattâ, bazı kimseler, atları için kullandıkları
kamçıları sancı çubuğundan yapmaktadırlar.
Bu tip uygulamalar, çıkış noktalarını büyünün temas ilkesinden
almaktadırlar.
128
S ON
S ÖZ
Sivas ve çevresinde hayatın çeşitli safhalarıyla ilgili bâtıl inanç­
ların ve büyüsel işlemlerin psikolojik nedenleri, mekanizmaları,
majik ve dinsel güç kaynaklan ve coğrafî dağılışlarıyla ilgili bu araş­
tırma göstermiştir ki, büyük bir çoğunluğu ile halkımız, bâtıl inanç­
ların ve büyüsel işlemlerin etkisi altındadır. Doğumdan ölüme dek,
hayatın her (safhasında ağırlığını ve gücünü duyuran, daha çok kös­
tekleyici ve tutucu nitelikteki bu inanç ve işlemler, halkı baskı altın­
da tutmakta, âdeta gizli bir el gibi yönetmektedir.
Araştırma sahamızdaki bâtıl inançlar ve büyüsel işlemlerin
temelleri, I. Bölüm’ de belirttiğimiz ilkel ya da az gelişmiş düşünce­
nin özelliklerini kapsamakta, psikolojik motiflerle çerçevelenmekte
ve ilkel düşüncenin beslediği büyünün, temas, taklit, analoji ilke­
lerine dayanmaktadır.
1
Mahiyeti, kurumlan ve misyonu bakımından her çeşit yanlış
inancın ve büyünün karşısında olması gereken din, pratikte bir sürü
bâtıl inancın ve büyüsel işlemin güç kaynağını teşkil etmektedir.
Kutsal Kitap, özellikle yazılı büyüde, büyük bir rol oynamakta,
hattâ gücünden yararlanılan tek kaynak olmaktadır. Hoca, dinsel
misyonunun sınırı ile, büyücülüğün sınırlarını karıştırmakta, büyü­
sel işlemin uygulanmasında rol oynamakta, hattâ ak büyü alanın­
da, rahatlıkla büyücünün yerini almaktadır. Din ile büyü, bütün
zıtlıklarına rağmen, ya m addî çıkarlar, ya da aradald zıtlığı farketmeden -b u daha çok dinsel kişi, yani hoca yönünden söz konusuduryan yana çalışabilmektedir. Hemen hemen her ilçe ve köyde bulu­
nan ocaklar, yatırlar, tekileler birer “ sinir ve ruh hastalıkları kliniği” ,
birer “sağlık merkezi” , birer “ Hükümet tabipliği” gibi iş görmekte,
samldığmdanda çok rağbet bulmaktadır.
Gerek yurt içi, gerek yurt dışı, gerekse eski kültürlerde paralel­
lerini tespit ettiğimiz bir çok bâtıl inancın ve büyüsel işlemin difüz-
129
yon yolu ile Anadolu’ya gelişini tek bir merkeze ya da kaynağa
bağlamak kanımızca yanlış olur. Bu konuda, Orta Asya kaynağı ne
kadar etkili olmuşsa, örneğin Mezopotamya da o kadar etkili olmuş­
tur. Hattâ, İslâm dininin doğduğu coğrafî ve kültürel alan göz
önünde bulundurulursa ve dinin eski kültürlerin kalıntılarım ufak
tefek değişikliklerle koruyup yaşattığı da hesaplamrsa, Mezopotam­
ya kaynağının önemi daha da kuvvet kazamr. Öte yandan, Anadolunun bir çok dine ve kültüre beşiklik etmiş olması, Osmanlı İmpara­
torluğunun yayılma alammn genişliği, özellikle İmparatorluğun
Balkanlarda uzun bir süre hâkim olması, bir sürü bâtıl inancın,
büyüsel işlemin bünyesel ve morfolojik çeşitlemelerinin açıklanma­
sında göz önünde bulundurulması gereken hususlardır.
!
130
B İ B L İ Y O G R A F Y A
ACIPAYAMLI, Orhan: Türkiye'de Doğumla İlgili Âdet
ların. Etnolojik Etüdii, Erzurum, 1961
ve İnanma­
------- : “ Türkiye'de Yağmur Duası” , DTCF Dergisi, Cilt X X I, Sayı:
1-2, Ocak-Haziran 1963 (Birinci Kasım)
------ : “ Türkiye'de Yağmur Duası” , D TCF Dergisi, Cilt X X II, Sayı:
1-2, ıgög’ ten ayrı basım (İkinci -Kısım) )
------- : “Anadolu'da Nazarla İlgili Bazı Âdet ve İnanmalar” , D TCF
Dergisi, Cilt X X , Sayı: 1-2, Ocak-Haziran 1962
------ : “ Türkiye'de Halk Hekimliğinde Dalak Kesme ve Etnolojik İzahı”
Antropoloji Dergisi, Cilt I, Sayı: 1, Ankara 1963
------- : “İptidailerde Ölii Gömme İle İlgili Bazı Pratikler ve İzahları”
D TCF Dergisinden ayrı basım, Cilt X X , Temmuz~Aralık,ıg62
ANDRIAN, Freiherr : Die Siebenzahl im Geistesleben der Völker in
den Mitt. der Antropos. Ges. zu. Wien, 1900
ANKERMANN, Bernhard : “Die Religionen der Naturvölker” , Lehr­
buch der Religionsgeschickte, Cilt I, Tübingen 1925
AŞKUN, Vehbi Cem : Sivas Folkloru, Cilt I, Sivas 1940, Cilt II,
Sivas 1943, Kâmil Matbaası
BACH, Adolf : Deutsche Volkskunde, Heidelberg i960, Quelle und
Meyer
BARLAS, Uğurol H. : Maraş Düğün Âdetleri,
Kitabevi Folklor Yayınları:
i
Istanbul Yurttaş
------- : Kayseri Düğünleri, İstanbul 1963 Yurttaş Kitabevi Folklor
Yayınlan: 2
BAYRI, M . Halit : Halk Âdetleri ve İnanmaları? İstanbul
Burhanettin Matbaası
BEITL, Richard : Wörterbuch der deustchen Volkskunde,
I 9 5 5 > ( 3 j Baskı), Alfred Kroner Verlag
1939,
Stuttgart
131
BERKUSKY, H. Regen Räuber Mitteil. d. anthropologischen Geselschaft in Wien (43. Gilt), Viyana 1913
BIRKET-SMITH, K aj : Geschichte der Kultur, Zürich 1946, Orell
Fnssl Verlag
BONNET,' H : Reallexikon der aegyptischen Religionsgeschickte, Berlin
1952 Walter der Gruyter und Co.
BOSSERT, Th : Eski ve Teni Çağlarda Akdeniz Havzasında Doğum
ve Vasıtaları, İstanbul 1941
BUSCHAN, Georg : Die Sitte der Völker, Gilt II, Stuttgart
GAFEROĞLU, *A. î Azeri Türk Hayatında' Bâtıl İtikatlar, Türklük
Mecmuası, 1 Haziran. 1939, Sayı: 3
------ : Sivas ve Tokat İlleri Ağızlarından Toplamalar. İstanbul 1944,
Burhaneddin Matbaası
CEMAL, Ahmet î Sivas, İstanbul 1932, Kanaat Kütüphanesi
ÇETE, Burhaneddin : Mersin’in Tepe Köyünde Dodu, T.F.A., 3,
Sayı: 67, 1955
DITTMER, Kunz : Allgemeine Völkerkunde, Braunschweig 1954, Friedr. Vieweg und Sohn
EFE, Süheylâ-BARLAS, Uğurol H. : Kütahya Düğün Âdetleri, İs­
tanbul, Yurttaş Kitabevi Folklor Yayınlan:
ERDENTUĞ, Nermin î Hal Köyünün Etnolojik
1956, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
3
Tetkiki, Ankara
------- : Sün Köyünün Etnolojik Tetkiki, Ankara 1957, Ankara Üniver­
sitesi, D TCF Yayınları, No. 132
FRAZER, j. George : The Golden Bough, London 1933 Der gol­
dene Zweig (Almanca çevirisi)
GAZ ALÎ : El- Munkızu min-ad-dalâl, İstanbul
1948
GENNEP, Arnold van : Les Rites de Passage, Paris
1909
GOETZE, Albert : Kulturgeschichte des alten Orients, Kleinaisen (2.
Baskı) München 1957, C.H. Beckische Verlagsbuchhandlung
GOLDENWEISER, A. 1 Anthropology Intruduction to Primitive
Culture, London 1937 George G. Harrap and Go. Ltd.
GÜNALP, Ziya s Ereğli'de Halk İnanmaları, H.B.H., 1938, Gilt V II
sayı: 82
HAEKEL, Joseph ; ’‘'‘Religion", Lehrbuch der Völkerkunde, 3. Baskı,
Stuttgart 1958
132
»
HAR VA, Uno : Die
Helsinki 1938
religiösen
Vorstellungen der altaischen
Völker,
HEMPLER, Franz î Psychologie des Volksglaubens, Königsberg 1930
Tarihte ve Buçan Şamanizm, Ankara 1654, Türk T. K. Basımevi
HURŞİT, Saim : Gaziantep'te Halk İnanmaları, H.B.H. Gilt I I I /2g,
1933
ÎNAN, Abdülkadir î Sivas'ta Doğum Âdetleri,. H.B.H. 10, 1930
------- : Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara 1954, Türk Tarih K u­
rumu Basımevi
ÎNAN, M üşfika : Urfa ve Siverek'te Ölümle İlişkili Âdetler ve İtikatlar,
H.B.H. 1937, Gilt V I, Sayı: 66
JENSEN, Ad. E. : Mythos und Kult bei Naturvölkern, Wiesbaden
ig6o, Franz, Steiner Verlag
JİRKU, Anton : Die Daemonen und ihre Abwehr im alten Testament,
Leipzig 1912
KABRÎ, H. K âzım : Türk Lügati,
Cilt
I
KARAMAN, Abdülkadir î Islâmiyette 40 Adedi
Hakkında, İs­
tanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1951, Cilt 4,
Sayı: 3
.
•.
KARDEŞ, M ehm et : Tortum'da Halk
Ekin Basımevi
İnanmaları, İstanbul
1961,
KILIÇ Atillâ : Mersin'de Kurşun Dökme ve Urasa, T.F.A., 1953 C iltli
K Ö K TEN , K ılıç : Orta, Doğu ve Kuzey Anadoluda Tapılan Tarih
Araştırmaları, Belleten, Cilt V III, Sayı: 32, 1947
KÖNIG, Franz : Religionswissenschaftliches Wörterbuch, “Aberglaube"
maddesi, Freiburg 1956 Verlag Herder
KÖSEMİHAL, N. Şazi : “Büyü ve Din Probleminin Bugünkü Duru­
mu", Sosyoloji Dergisi, İstanbul 1952, 1 st. Üniv. Ed. Fak.
Yayınlan
KRISS, R udolf : Volksglaube im Bereich .des Islam, Cilt II, Wies­
baden 1962, Otto Harrasovitsch Verlag
KEM AL, A. : Kilis'te Halk Âdetleri, H.B.H.
1931, Cilt II, Sayı: 15
LEHMANN, Alfred : Aberglaube und Räuberei,
Verlag von Ferdinand Enke
Stuttgart
1908,
L İ 1VY-BRUHL, Lucien : Primitive Mentality (Çev. Lilian
A.
Clare), London, New York: 1923, George Allen and Unwin
Ltd.
------- : How Natives
Think, London
1926
M ALINOW SKI, Bronislow : Biiyii, Bilim ve Din
Gürol), Istanbul 1964, Varlık Yayınları
(Çev.
Ender
133
MEISSNER, Bruno : Babylonien und Assyrien, Cilt I, Heidelberg
1915, Gilt II, Heidelberg 1925, Carl Winters Universitatsbuchhlandlung
MERCANLIGÎL, Muharrem : Ebced Hesabı, Ankara i960
M Ü M TAZ, Talât : Kastamonu'da Halk Adetleri, H.B.H. 1934, Cilt
III, Sayı: 34
NAFİZ, Rıdvan-KLAKKÎ, İsm ail
( eski yazı), İstanbul 1928
(Uzunçarşılıoğlu) Sivas Şehri
NEGELEIN, j. : Weltgeschichte des Aberglaubens, Bad Hamburg 1948
—— : Weltgeschichte des Aberglaubens Cilt I, Berlin und Leipzig 1931
Walter der Gruyter . Co.
NÖLLE, Wilfried : Völkerkundliches Lexikon, München 1959, W il­
helm Goldmann Verlag
ÖNER, Necati : Fransız Sosyoloji Okuluna göre Mantığın
Problemi (Doçentlik tezi, 1964. Basılmamış tır.)
Menşei
ÖRNEK, Sedat Veyis : “İlkellerde Dinsel Temel Kavramlara
nel Bir Bakış" D T C F Dergisi 1962, ayrı basım, Cilt X X
Ge­
ÖZGÜÇ, Tahsin : Sivas ve Maltepe Kazdan, Belleten, 1947, Cilt
X I, Sayı: 41
ÖZÖN, Mustafa Nihat î Osmanlıca-Türkçe Sözlük, İstanbul 1959,
İnkilâp Kitabevi
ÖZTELLt, Cahit : Şile'de Doğum Âdetleri, T.F.A.,
1952,
Cilt 2
PAKALIN, M . Zeki : Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlü­
lüğü, Cilt III, İstanbul 1954, M aarif Basımevi .
PETEKÇİ, Ahmet : Bozkır'da, Bazı Halk Tedavileri, T.F.A., 1953,
cut H
.
------ : Bozkır'da Güneş ve Ay Tutulması, T.F.A., 1953, Cilt II. Sayı 142
RABLOFF, W . : Sibirya'dan II.,
SAJBRİ, Şakir î Gaziantep'te
III, Sayı: 31
Halk
(Çev. A.
İnançları,
Temir)
Ankara
H .B.H.,
------- : Sinop'ta Halk İnanmaları, H.B.H.
1933, Cilt II,
SCHMIDT, Philipp
*
Josef Knecht
Frankfurt
î
Dunkle
Maechte,
•'
1956
i 9 3 3 > Gilt
Sayı: 31
1956,
Verlag
SELIGMANN, S. : Der Böse Blick und Verwandtes, Berlin
Verlag von Hermann Borsdorf
1919,
SPRANGER, Eduard : Die Magie der Seele,
J.C.B. M ohr (Paul Siebeck) Verlag
1949,
134
Tübingen
. . .
STERN , B ern ard î Medizin, Aberglaube und Geschlechtsleben in der
Türkei, Cilt I, II, Berlin 1903, Verlag von H. Barsdorf
S T O L L , O tto : Das Gesechlechtsleben in der Völkerpsychologie, Leipzig
1908, Verlag von Veit und Co.
------- s Z ur Kenntniss des Zauberglaubens, der Volksmagie und Volksmedizin
in der Schweiz, Zürich 1909
ŞA K İR , M . : Sinop ve Muhitinde Aya Dair Halk İnanmaları, H.B.H.,
1 9 3 4 » c i l t H I, Sayı: 36
T H U R N W A L D , R ich a rd : Geistesverfassung der Maturvölker, Leh­
rbuch der Völkerunde, Stuttgart 1958
TR E B ITSC H , R u d o lf ; Versuch einer Psychologie der Volksmedizin
und Aberglauben, Mitteilungen der anthropologischen Gesel­
leschaft in Wien, Wien 1913, Cilt 43
U RBAC H , O . : Das Reich des Auberglaubens, Bad Hamburg, 1948
U L K Ü T A ŞIR , M . Şahir : Sinop'ta Çocuğu
yanların Aldığı Tedbirler, H.B.H., 1942
Olmayanların,
Yaşama­
W EBSTER, H. ; La Magie Dans Les Societes Primitives, Paris 1952,
Payot
W EEKS, j . H. : Among Congo Cannibals, London 1913
W ELLH AU SE N. j . : Reste arabischen Heidentums, Berlin 1961
W ENSIN CK, A. j . - K R A M E R S , j . H. : Handwörterbuch des Islam,
Leiden 1941, E. J. Brill
W E S T E R M A R C K , Ed. : Mazar Değmesi İnancı. (Çev. Ş. Nazmi
Coşkunlar), Ankara 1961 Yeni Matbaa
WXJTTKE, A d o lf : Der deutsche Volksaberglaube der Gegenwart, 4.
Baskı 1925
YASA, İb r a h im : Hasanoğlan
Matbaası
Köyü,
Ankara
1955,
Doğuş Ltd.
------- : Sindel Köyü, Ankara i960, Balkanoğlu Matbaacılık Ltd.Şkti.
------- : “ Türkiye'de Halk Sağlığı Folkloru ve Bazı Meseleleri", Siyasal
Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt X V II, 1962, Sayı: 3 -4 ’ ten ayrı
basım, Ankara 1963, Sevinç Matbaası
Z U C K E R , K o n r a d : Psychologie des Aberglaubens, Heidelberg
Scherer Verlag
İS L A M AN SİKLOPEDİSİ,
K U R 5AN I K E R İM
VE
Cilt IV ,
“ Efsûn”
1948,
maddesi
TÜRKÇE ANLAM I
T Ü R K AN SİKLOPEDİSİ,
Cilt
IX ;
“ Büyü”
maddesi' . -
-
135
T Ü R K Ç E SÖ ZLÜ K , T .B .K ., Ankara. 1959
M İL L İY E T Gazetesi,
10
Haziran
1963
K ısaltm alar:
D TCF : Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi
T FA
: Türk Folklor Araştırmaları Dergisi
HBH
: Halk Bilgisi Haberleri
136
İ N D E K S
Acıpayamlı 4, 66 dn. 2, 67 dn. 3, 72 dn. 9,
74, 75 dn. 23, dn. 24, 96, 97 dn. 5., dn.
6, dn. 10, 98 dn. 12, dn. 13, 99 dn. 15,
100, 100 dn. 100, 102, 110 dn. 8
Allier 25
Andrian 53 dn. 141
Ankermann 35, 35 dn. 76, dn. 77
Aşkun 4, 106 dn. 2
Bach 5, 13 dn. 23, 21 dn. 4,40 dn. 96
Barlas 84 dn. 18, dn. 19, 86 dn. 25
Bayrı 109 dn. 7
Beitl 106 dn. 4
Berkusky 97 dn. II, 98 dn. 12, 99 dn. 14,
101, 102 dn. 22, dn. 23, 103 dn. 25
Birket-Smith 5, 11, 36 dn. 81, 37 dn. 84,
92 dn. 5
Bonnet 48 dn. 116
Buschan 91 dn. 2, 92 dn. 9
Caferoğlu 56 dn. 4, 57 dn. 5, 61 dn. 12, 62
dn. 18, 69 dn. 5
Cemal 2 dn. 5
Çete 97 dn. 8, 97 dn. 9
Dittmer 5
Doctoresse 61 dn. 11, 77 dn. 9
Dürkheim 8, 10, 25, 26
Efe-Barlas 82 dn. 13, dn. 14, 83 dn. 15, dn.
16, 85 dn. 23, dn. 24
Erdentuğ 4, 31 dn. 55, 92 dn. 9, 97 dn. 7,
11 dn. 13, 116 dn. 6
Frazer 5, 25, 27, 34, 36, 36 dn. 79, dn. 80,
119 dn. 4, 120 dm 6
Freud 11
Gazali 43, 44, 63
Gennep von 55, 113
Goetze 52 dn. 142, 85 dn. 22
Günalp 69 dn. 6, 70 dn. 8
Güngör 121 dn. 1
Haekel 6, 11
Hakkı 2 dn. 5
Harva 102 dn. 23
Hellpach 25
Hempler 5, 13
Henry 61 dn. 11
Hubert 25
Hurşit 119 dn. 5
înan, A. 4 dn. 9, 31 dn. 56, 102 dn. 21,
115 dn. 2, dn. 3, 116 dn. 4
inan, M . 91 dn. 1, dn. 3, dn. 4
Jirku 95 dn. 3 .
Kant 19
Karahan 54
Kardeş 97 dn. 9, 103 dn. 25, 116 dn. 6,
117 dn. 1
Kılıç 109 dn. 6
Kierkegaard 17
King 25
Kriss 5, 44 dn. 112, 66 dn. 22
Kökten 1 dn. 1
Kösemihal 27 dn. 38
Lang 25
Lehmann 5, 19, 40, 41
Levent 30
Levy-Bruhl 8, 10, 11, 12, 25
Loisy 25
Malinowski 5, 26, dn. 26, 38
Marett 25
Maus 25
Meissner 84 dn.*21 a
Mercanhgil 42
Mümtaz 116 dn. 6, 119 dn. 5
Nafiz 2 dn. 5
Örnek 21 dn. 2, 22 dn. 5
137
Özgüç 1 dn. 3
Petekçi 93 dn. I, 108 dn. 5, 25
Preuss 25
Puschel 10 dn. 11 a
Radloff 62 dn. 13
Raschovv 25
Sabri 70 dn. 7
Sagard 10 dn. II b
Schmidt, P. 25
Schmidt, Ph. 5, 17, 18, 19, 38 dn. 91
Sebillot 57 dn. 6
Seligman 5, 54, 75 dn. 19, dn. 20, dn. 25
Spranger 25
Stern 61 dn. 10 a,75 dn. 22, dn. 24,121 dn.I,
122 dn. 2
Aberglaube 15
afsun 30
Afterglaube 15
ak büyü 34, 38, 39, 71, 104
aktif büyü 34, 39, 71
allopatik büyü 40
alojik 9amulet 37, 39, 47, 48, 49, 50, 51, 73, 74, 81
amuletum 48
analoji büyüsü 35, 81, 126
animalist 23
animist 23, 92
animus 23
anti-jolik 9
arbav 31
arbış 31
asosiyatif 35
baymak 29
buduh 44, 63
butlan 15
cedvel 41, 53
chiromentie 18
cindârlık 31
contraria contraris 13
deisidaimonia 16
difuzyon 53, 130
dinamist 21, 23, 147
dinamizm 22
divinatio 18
dynamis 22
abced hesabı 42, 44, 45, 47, 53
138
Stoll 54 dn. 153, 117 dn. 2, 118 dn. 3
Thumwald 24 dn. 16, 25 dn. 17
Trebitsch 16, 53, 53 dn. 145
Tylor 23
Ülkütaşır 56 dn. 3
Vierkandt 35
Webster 37 dn. 86, 97 dn. 11
Weeks 118 dn. 3
Wellhausen 84 dn. 21 b
Wilde 61 dn. 106
Wuttke 19
Yasa 4, 105 dn. 1
Zucker 5, 33 dn. 68, 51, 95 dn. 3
etimoloji 16
Fadime Ana eli 49
fallus 48
Hamayil 42
homeopatik maji 34, 35, 36, 40
homos 35
hurafe 15
kabala 42, 51
kara büyü 34, 38, 39, 52, 65, 83
kontajiyöz maji 34, 36
liaison 9
loi de participation 9, 11
mageia 28
Magie 33
magier 28
maji 28
mana 22
Meryem Ana eli 49
Missglaube 15
muska 42, 43, 47, 50, 51, 56, 57, 114
negatif maji 34, 38
pasif büyü 34, 39, 60, 65, 71, 125
pathos 35
pozitif maji 34, 38
preanimistik 35
preliaison 9
prelojik 8, 9, 10, 11
psiko-mental 4
schwarze Magie 31
sembolizm 16
sempatik büyü 34, 52, 58, 67, 106, 117, 120
sihir 29
similia similibus 106, 108
sorcery 34
talisman 51
tapu 22
telasma 51
supertitio 15
supertition 15
tabu 22, 39, 92
temas büyüsü 34, 36, 38
taklit büyüsü 34, 35, 36, 38, 63
tılsım 30, 85, 86
uğurluk 37, 47, 51
vefk 41, 42, 43, 44, 45, 46, 53, 62, 63
Zauber 33
Zauberei 34
Download

sivas ve çevresinde hayatın çeşitli safhalarıyla ilgili bâtıl inançların