kÖşe yazısı
PROF. DR. Alaeddin BOBAT
Kocaeli Üniversitesi
Arslanbey MYO
Bitkisel ve Hayvansal Üretim Bölümü
PİYASADA YANLIŞ YA
DA EKSİK ADLANDIRILAN SÜS BİTKİLERİ-3 :
DOĞU MAZISI
Platycladus orientalis (L.) Franco (Doğu
mazısı), servigiller (Cupressaceae) ailesinden süs bitkisi olarak yetiştirilen herdem
yeşil bir çalı ya da ağaç türüdür. Piyasada
hala Thuja orientalis L. olarak adlandırılmakta ve Doğu Mazısı adı ile satılmaktadır.
Yaygın adı Latincede “yaşam ağacı” anlamını taşımakta; Çin’de Budist öğretideki
uzun yaşam ve canlılık imgesini çağrıştırmaktadır. Bu da büyük olasılıkla Kuzeybatı Çin’in soğuk kuru ikliminde ağacın değişmeyen herdem yeşil doğasına ve uzun
yaşamına dayanmaktadır. Çin’de Budist
tapınakların etrafına dikilmiş kalın çaplı bazı örneklerinin 1000 yaşından daha
fazla oldukları söylenmektedir.
BOTANİK ADLANDIRMA
Doğu mazısı botanikçiler tarafından çok
farklı sınıflandırmalar içine sokulmuştur.
Thuja orientalis L. adı yaygın olarak yüzyıldan daha uzun süredir kullanılmaktadır
ve ilk kez Linnaeus tarafından 1753 yılında tanılanmış, 1847 yılında Endlicher tarafından Biota orientalis (L.) Endl. olarak
değiştirilmiştir. Önceki adı Thuja orientalis L. literatürde hala kullanılmaktadır.
174
PEYZAJ VE SÜS BİTKİCİLİĞİ
Bununla birlikte, Platycladus orientalis
(L.) Franco adı, 1987 yılında Rushforth,
1990 ile 1998 yıllarında Farjon tarafından Platycladus Spach gibi ayrı bir cins
içinde tek tür olarak tanımlanmıştır. Biota
cinsine bağlı bir tür olarak düzenlenmesi,
Spach’ın Platycladus olarak adlandırmasından altı yıl sonra Endlicher tarafından
önerilmiştir. Endlicher tür adını “orientalis” olarak(Biota orientalis) korurken,
Spach onun yeni bir cins olacağını düşünerek adını Platycladus stricta koymuştur.
Daha sonra herkes Franco’nun 1949’da
uygun gördüğü Platycladus adında hemfikir olmuştur. Ancak Biota cins adı olarak
hala Rus florasında ve diğer kaynaklarda
kullanılmaktadır. Morfolojik olarak Thuja
türleri ile Platycladus orientalis arasında pek çok farklılıklar bulunmakta, bu da
Platycladus gibi ayrı bir cins adının taksonomik anlamda daha doğru olduğunu
göstermektedir.
Playtycladus orientalis (L.) Franco
Park ve bahçe süs bitkileri arasında Çin
Mazısı, Doğu Mazısı ya da Biota olarak
bilinen Platycladus orientalis (L.) Franco alışılmadık kozalakları, kozalakların ve
yaprakların dizilişi, boyu, iriliği, gövde ve
kÖşe yazısı
biçimi ile diğer Thuja türlerinden farklılık
göstermektedir.
BOTANİK ÖZELLİKLERİ
Anayurdunda 20 m’den daha fazla boy
ve 1 m genişliğe ulaşabilen herdem yeşil bir cinsli bir evcikli bir ağaç, ancak
anayurdu dışında ve Avrupa koşullarında
yetiştirildiğinde ise 5-10 m boyunda, sık
dallı, oval ve konik tepeli, boylu çalı ya da
küçük bir ağaçtır(Şekil 1).
Bazıları sütun gibi bir yapıya sahiptir. Kabuk kızıl kahverengi ile açık gri kahverenginde, ince, uzunlamasına soyularak dökülür. Tacı önceleri yumurtamsı-piramidal
olgunlaşınca geniş yuvarlak veya düzensizdir. Bir düzlem üzerinde dizilen sürgünler yatay veya yukarıya yönelik durumda
yassıdır. Yan sürgünler basıktır. Sürgünlerin her iki yanı aynı, açık yeşil ya da sarımsı
yeşildir Düşey düzlemde yayılma gösteren
sürgünler üzerindeki çaprazımsı yapraklar
pul şeklinde olup 1-3 mm uzunluğunda,
çok sıralı sarmal dizili, sırtında çizgi halinde bir girinti ve bu girintinin içerisinde de
yağ bezesi bulunur(Şekil 2a). Yanal yaprakların bir yüzü üst üste binmiş biçimde,
çıkıntılı, ucu hafif kavisli, alt yüzeyi beyaz
stoma çizgili fakat ortası olukludur. Tüm
Cupressaceae familyasındaki türlerde
olduğu gibi, yaprakların büyüklüğü sürgünün gelişmesi ile bağlantılıdır. Bazı yıllar
dökülene ya da bozulana kadar yapraklar
ön sürgünlerde yanal ve yüzeysel olarak
uzamaya devam eder. Yapraklar 3 ya da
4 mevsim sonra sıklıkla kahverengiye dönüşmekte, yaşlandıkça ağacın genel görünümü düzensiz biçim almaktadır.
Kozalaklar tekli uçta yer alır ve bir yıl
sonra olgunlaşarak açılır. Olgunlaşmadan
önce rengi mavimsi yeşildir, olgunlaşınca kızıl-kahverenginde yuvarlak, 3 cm
genişliğinde yumurtamsı, 1-2 cm çapındadır. Kozalak pulları genellikle 6, ender
olarak da 8 kadar düz, kalın, odunsudur
sadece ortada iki çift verimli pul bulunur. Kozalak pullarının sırt kısmında uçları
çengel gibi geriye doğru kıvrık birer çıkıntı
bulunur(Şekil 2b).
Şekil 1. Platycladus orientalis’in genel görünümü
PEYZAJ VE SÜS BİTKİCİLİĞİ
175
kÖşe yazısı
Şekil 3. Platycladus orientalis’in (a) erkek
çiçeği ve (b) kanatsız tohumu
THUJA
TÜRLERİNDEN
FARKLARI
Şekil 2. Platyucladus orientalis’in (a) kozalağı (b) yaprağı ve (c) sürgünü
Erkek çiçekler yumurtamsı, 2-3 cm uzunluğunda, sarımsı yeşil, 8-12 mikrosporofilli, her iki yanında 3-6 kadar polen kesesi
bulunur(Şekil 3a).
Tohumlar 5-7 × 3-4 mm, kanatsız bazen dar kanatlı gri-kahverengi veya morkahverengi yumurtamsı veya eliptik hafif
çıkıntılıdır(Şekil 3b).
176
PEYZAJ VE SÜS BİTKİCİLİĞİ
Platycladus orientalis (L.) Franco, kuşkusuz Thuja cinsine çok yakındır. Bununla birlikte, onun Thuja cinsi içindeki
tarihsel geçmişi kafa karıştırıcıdır. Thuja
Latince’de “şeker kokulu” anlamındaki
thya kökünden; Yunanca’da ise “güzel
kokulu” anlamındaki thyein kökünden türemiştir. Thuja koraiensis Nakai, T. occidentalis, T. plicata ve T. standishii (Gordon) Carrière, Platycladus orientalis’e
akraba olarak düşünülen dört türdür. Tüm
bu türler yaprakları ovuşturulduğunda
güçlü aromatik koku yayarlar. Oysa, P.
orientalis’in yaprakları ovuşturulduğunda
kokusuzdur. Benzer şekilde, tüm Thuja
türleri kanatlı tohumlara sahipken.(Şekil
4a), P. orientalis tohumlarında kanat bulunmamaktadır.
Kozalaklar da farklılık göstermektedir. Thuja türlerinin kozalakları biçim
ve boyut bakımından az-çok birbirine
benzerken(Şekil 4b), P. orientalis’in kozalakları çok daha büyük, 1-2 cm çapında,
önce etli mavi-yeşil dumanlı, olgunlaştığında kahverengidir. Kozalak pullarının sırt
kısmında uçları çengel gibi geriye doğru
kıvrık birer çıkıntı bulunur.
Thuja türleri düzenli, yatay uzanmış dallar
üzerinde yine yatay olarak dizili bulunan
yapraklara sahiptir. Thuja türlerinin yaprakları daha soluk(mat) yeşil ya da arka
yüzü belirgin olarak beyaz iken, Platycladus orientalis renk ve dokuda birbirinden
ayırt edilemeyen yaprak ve sürgünleriyle
diğer Thuja türlerinden farklıdır. Bu farklılık, tek tek yaprakların üzerindeki stoma
çizgilerinin konumu ve yukarıda sözü edilen yaprak ve dallarının dizilişi ile ilişkilidir.
Çift sıralı sarmal biçiminde dizili yapraklar
Thuja türlerindekilerden ortalama olarak
daha küçüktür(Şekil 4c).
kÖşe yazısı
Şekil 4. Thuja occidentalis’in (a) kanatlı
tohumu, (b) kozalağı ve (c) üç türün yaprakları
Sonuç olarak P. orientalis, dikey dizili yaprakları ovuşturulduğunda kokusuz olmasından, kozalak pullarındaki
çengel(boynuz) gibi arkaya kıvrık brahte
uçlarından ve kanatsız tohumlarından kolaylıkla tanınabilir.
ÖYKÜSÜ
Platycladus cins adı, Yunanca’da “geniş gövdeli” anlamındaki “platyclados”
sözcüğünden gelmektedir. Bununla
birlikte, Yunanca adı “levha(plate)” ve
“kaplanmış(clad)” anlamındaki iki İngilizce sözcüğün birleşmesinden oluşur ve bu
adın kullanımı bir raf ya da bulaşık makinesinde düzgün yerleştirilmiş tabak sırası
imgesini çağrıştırır.
Bitkinin Latince cins ismi olarak Endlicher
tarafından verilen ve yerli dilde de kullanılan Biota, Yunanca “yaşamak, yaşamaya
değer olmak” anlamındaki ‘biotos’ dan
gelmektedir. Diğer yaygın İngilizce adı
arbor-vitae’nin yaşam ağacı anlamını taşıması bu görüşü desteklemektedir. Cupressaceae familyasının diğer her dem yeşil
ağaçları da özellikle Budist inancında ve
tüm Asya kültürlerinde benzer saygıya
sahiptirler. Bununla birlikte, Platycladus
orientalis’in geniş ölçüde yetiştirilmesi, kısmen ağacın sahip olduğu süsleyici
özellik, çok yavaş büyüme ve görece küçük boyutlara sahip olmasıyla bağlantılıdır. Dahası, bunu başarmak için çok az
budanmaya gerek duyar. Mavi dumanlı
tuhaf görünüşlü kozalaklar ile çok dikkat
çekici mat yeşil yapraklar park ve bahçeler için oldukça çekicidir. Birçok kültür
varyeteleri bahçelerde boy göstermektedir. Genellikle de daha dekoratif renkli
yapraklara sahip daha küçük türler tercih
edilir.
Çin Halk kültürüne göre Platycladus
orientalis, İngiltere’de Taxus baccata’ya
duyulan saygıya benzer yüksek bir mistik değere sahip ve yok olmaya yüz tutan pagan dinsel törenlerine karşın mezarlıklarda hala geniş ölçüde dikilen bir
ağaçtır. Bu kutsal ağacın tohumları çok
eski imparatorların gömülen fıçılarına
yerleştirilmekte ve ağaçlar mezarın etrafına dikilmektedir. Hatta, böyle yapılarak
öteki dünyada(ahrette) ölünün uzun süre
korunacağına inanılmaktadır. Çinlilere
göre, ağaç ne kadar uzun süre canlı kalırsa, ölünün ahrette o kadar iyi olacağı
ve eski Çin’in zenginliğinin süreceğine
inanılmaktadır. Eğer bu yaygın bir inanç
ise, o zaman bu ağacın Asya’da neden
bu denli çok yetiştirildiği ve diğer pek çok
kültürün neden bu geleneğe uyum sağladığı anlaşılabilir.
YAYILIŞI
rasında da kayıtlıdır. Ancak bir görüşe
göre İran’da doğallaşmıştır. 1920’lerde
Kuzeybatı Yunnan (Mekong Nehri)’da
toplanan tür örnekleri, benzer bir girişin
ve doğallaşmanın olabileceğini göstermektedir. Gerçekten de bazı kültivarlar
hava sıcaklığına göre renk değiştiren ve
tepki veren genç yapraklara sahiptir. Bu
türler oldukça günceldir. Ne yazık ki genç
yapraklı kültüvarlar dikkat çekici kozalaklardan yoksundurlar. ‘Elegantissima’,
’Glauca’, ‘Intermedia’, ‘Meldensis’, ‘Minima’, ‘Rosedalis’, ‘Conspicua’, ‘Nepalensis’, ‘Morgan’ vb gibi otuzdan daha fazla
kültivarı bulunmasına karşın, ülkemizde
Anavatanı Kuzey Çin olmasına karşın,
geniş ölçüde Güney ile Kuzey Hindistan,
Kore, Japonya ile Batı ve Kuzey İran'da
da doğal olarak yetişebilmektedir. Doğu
Mazısı doğal yayılış yeri tam olarak belli
olmayan Asya’dan yetiştirilerek çoğaltılmıştır. Çin, Japonya, Kore, Tayvan ve
Türkistan ile yayılış alanının İran’a değin
uzanabileceğini söylenmektedir. İran flo-
‘Aurea’, ‘Pyramidalis Aurea’, ‘Globosa’ ve
‘Globosa Aurea’ kültür varyeteleri sıklıkla
kullanılmaktadır(Şekil 5).
Şekil 5. Platycladus orientalis’in kültivarlarından (a) ‘Aurea’ ve (b)‘Globosa’
P. orientalis’in İngiltere’de ve Kıta
Avrupası’nda tam olarak ne zaman yetiştirilmeye başlandığı bilinmemektedir. Bazı
kayıtlar onun 1690’lı yılların başlarında,
bazıları ise 1700 yılı civarında Fransa’ya
getirildiğini düşündürmektedir. Onsekizinci yüzyılın ilk yarısından beri Avrupa’da
yetiştirildiğini söylemek mümkündür. Genellikle tohum ya da çelikle üretilir.
PEYZAJ VE SÜS BİTKİCİLİĞİ
177
kÖşe yazısı
EKOLOJİK İSTEKLERİ
P.orientalis soğuğa dayanıklı bir türdür.
Toprak yıl boyunca nemli olmalıdır ve
tercihen asit ve turbaca zengin topraklar
dışında kumlu-kireçli topraklardan kaçınılmalıdır. Çok yavaş büyümesi nedeniyle
küçük bahçeler ve kaya bahçeleri için uygundur.
KULLANIM ALANI
Doğu mazısı genellikle sık aranan bir park
ve bahçe bitkisidir. Kirli havaya ve aşırı iklim koşullarına kolayca uyum sağlar. Park
ve bahçelerde tekli ya da gruplar halinde
kullanılır. Özellikle çit oluşturmaya çok
uygundur(Şekil 6). Makaslanarak istenilen
biçim verilebilir.
Bir ürün olarak türün İngiliz adalarında ve
Avrupa’da rastlanma oranı nadirdir. Park,
bahçe ve mezarlıklarda dikilen Doğu Mazısı, İngiltere’de yalnızca süs bitkisi amacıyla kullanılmaktadır. Odunu yetiştirilmiş
Thuja türlerinkinden daha ince damarlı,
daha yoğun ve daha budaklıdır. Koyu kahverengi öz odunlu ve beyaz ya da krem
renkli diri odunlu kerestesi kapı dikmelerinde ve mobilya parçalarında kullanılır.
Ticarette henüz iyi bilinmemektedir.
Şekil 6. Platycladus orientalis’ten çit oluşturma
Kaynakça
1. Akkemik, Ü. 2011. Bitki Materyali (Gymnospermae) Ders Notları, İstanbul.
2. Anşin, R. 2008. Doğa Koleji Florası, Tetra İletişim Hizmetleri Ltd..
Şti, İstanbul.
3. Anşin, R., Özkan, Z.C. 1993. Tohumlu Bitkiler(Spermatophyta) Odunsu Taksonlar, KTÜ Basımevi, Trabzon.
4. Farjon, A. 1990. A Bibliography of Conifers, Regnum Vegetabile 112,
Koeltz Scientific Books, Koenigstein, Germany.
5. Farjon, A. 1994. Cupressus cashmeriana (Cupressaceae), Curtis's
Botanical Magazine (Kew Magazine) 11: 156-166.
6. Farjon, A. 1998. World Checklist and Bibliography of Conifers Royal
Botanic Gardens, Kew.
7. Hillier, H. 1991. The Hillier Manual of Trees and Shrubs, 4 : 647-648,
David & Charles, London.
8. http://tr.wikipedia.org/wiki/Dogu_Mazısı
9. http://en.wikipedia.org/wiki/Platycladus
10. Mamıkoğlu, N.G. 2007. Türkiye’nin Ağaç ve Çalıları, NTV Yayınları,
İstanbul.
11. Mataracı, T.2002. Ağaçlar, Marmara Bölgesi Doğal Egzotik Ağaç ve
Çalıları, TEMA yayınları, İstanbul.
12. Mitchell, A., Wilkinson, J.1989. The Trees of Britain and Northern
Europe, Domino Books Ltd., London.
13. Morgan, C.S. 1999. Platycladus orientalis (Cupressaceae), Blackwell
Publ., Oxford, UK.
14. Nimsch, H. 1995. A Reference Guide to the Gymnosperms of the
World, Koeltz Scientific Books, Champlain, USA.
15. Rushforth, K.D. 1987. Conifers, 192-193, Christopher Helm, London.
178
PEYZAJ VE SÜS BİTKİCİLİĞİ
Download

lan süs bitkileri-3 - Kocaeli Üniversitesi