T.C.
SİİRT VALİLİĞİ
PERVARİ VE ŞİRVAN’DA
OSMANLI DÖNEMİ
ESERLERİ
Doç. Dr. Ali BORAN
Doç. Dr. Abdülhamit TÜFEKÇİOĞLU
Yrd. Doç. Dr. İrfan YILDIZ
Uzman Zekai ERDAL
ANKARA- 2009
Pervari ve Şirvan’da Osmanlı Dönemi Eserleri •
SİİRT KÜLTÜR VARLIKLARI ENVANTERİ:
http://www.siirt.gov.tr
e-posta: valilik @siirt.gov.tr
PERVARİ VE ŞİRVAN’DA
OSMANLI DÖNEMİ ESERLERİ
ISBN : 978-605-378-034-2
Siirt Valiği Yayını: 13
Raportör:
Kapak Resmi:
Pervari Ayvalıbağ Köyü ve Kalesi
Arka kapak Resmi:
Şirvan İncekaya Kalesi Pervari Kilis köyü Hanı
Baskı:
YCH Yoncahes
Tel: 0.312 284 38 60 Fax: 0.312 284 38 62
www.yoncahes.com.tr
II
III• Pervari ve Şirvan’da Osmanlı Dönemi Eserleri
İÇİNDEKİLER
TAKDİM...................................................................................................
ÖNSÖZ....................................................................................................
1. GİRİŞ.................................................................................................. 1
2. PERVARİ VE ŞİRVAN’IN COĞRAFÎ DURUMU ve TARİHÇESİ...... 4
2.1. Coğrafî Durumu.................................................................................. 4
2.2. Tarihçesi............................................................................................ 10
3. KATALOG........................................................................................ 12
3.1. Câmiler..................................................................................... 12
3.1.1. Şirvan Merkez Camisi................................................................ 12
3.1.2. Şirvan İncekaya Köyü Camisi..................................................... 18
3.1.3. Şirvan Özpınar Köyü Mazoran Mezrası Camisi......................... 22
3.1.4. Pervari Merkez Yukarı Cami..................................................... 28
3.1.5. Pervari Ormandalı Köyü Camisi ............................................... 34
3.1.6. Pervari Kilis Köyü Katan Mezrası Camisi.......... .........................38
3.2. Medreseler............................................................................... 44
3.2.1. Pervari Ormandalı Köyü Medresesi.......................................... 44
3.3. Köprüler................................................................................... 50
3.3.1. Şirvan Değirmen Köprüsü......................................................... 50
3.3.2. Şirvan Beyaz Su Köprüsü........................................................... 56
3.3.3. Şirvan Süleyman Bey Köprüsü................................................... 62
3.2.4. Şirvan Gözlüce Köyü Köprüsü................................................... 66
3.4. Kaleler...................................................................................... 66
3.4.1. Şirvan İncekaya Kalesi................................................................ 66
3.4.2. Şirvan İrun Kalesi....................................................................... 74
3.4.3. Şirvan İnce Kale......................................................................... 85
3.4.4. Pervari Ayvalıbağ Köyü Kalesi.................................................... 90
3.5. Kervan Yolu ve Hanlar............................................................. 94
3.5.1 Kervan Yolu ............................................................................... 94
Pervari ve Şirvan’da Osmanlı Dönemi Eserleri •
IV
3.5.2.1. Şirvan Gözlüce Köyü Hanı............................................... 104
3.5.2.2. Şirvan Doğruca Köyü Hanı.............................................. 104
3.5.2.3. Şirvan Merkezdeki Han................................................... 110
3.5.2.4. Şirvan Següzan Yaylası Hanı............................................. 116
3.5.2.5. Pervari Palamut Köyü Umurlu Mezrası Hanı................... 120
3.6. Sarnıçlar................................................................................. 126
3.7. Değirmenler........................................................................... 130
3.6.1. Pervari Kilis Köyü Katan Mezrası Sarnıcı................................. 126
3.7.1. Şirvan Yağcılar Köyü Değirmeni.............................................. 130
3.8. Mezar Anıtları........................................................................ 136
3.8.1. Türbeler......................................................................... 136
3.8.1.1. Şirvan İncekaya Köyü Salih Bey Türbesi ......................... 136
3.8.1.2. Şirvan Özpınar Köyü Mazoran Mezrası Türbesi.............. 142
3.8.2. Mezar Taşları.................................................................. 145
3.8.2.1. Abdurrahman b. Avf Kabri.............................................. 145
3.8.2.2. Muhammed’in Kabri....................................................... 150
3.8.2.3. Hz. Ali Neslinden Ali Oğlu Muhammed’in Kabri............. 152
3.8.2.4. Ferid Ağa Kabri............................................................... 158
3.8.2.5. Derviş Ağa Kabri............................................................. 159
3.8.2.6. İncekaya Köyü Türbesi Mezar Taşları............................. 160
3.8.2.7. Şirvan Hâkimi Musa Kâzım’ın Eşi Râbiye Hanım’ın Kabri..... 164
3.9. Etnografik Eserler.................................................................. 168
3.9.1. El Yazması Eserler................................................................... 168
3.9.1.1. Salih Bey Şirvânî’nin Kitâbu Tevarihi’l- Ensâb Yazma Eseri .. 168
3.9.1.2. Şirvan Salih Bey Türbesi’ndeki El Yazma Eser................. 169
3.10.1. Pervari Ekindüzü Köyü Taş Ocağı ve Sütunlar................. 174
3.11. ŞirvanTaşlı Köyündeki Bünyan Duvarı............................... 180
3.12. Günümüze Kısmen Veya Tamamen Ulaşamayan Eserler... 184
3.12.1. Şirvan Taşlı Köyü’deki Köprü................................................. 184
3.12.2 Şirvan Merkez Cevsak Medresesi.......................................... 188
3.12.3. Şirvan Merkez Zeynelbeğiyye Medresesi ............................. 188
V• Pervari ve Şirvan’da Osmanlı Dönemi Eserleri
3.12.4. Şirvan İncekaya medresesi..................................................... 188
3.12.5. Şirvan Maden Köyü’ndeki Yapılar.......................................... 188
4. DEĞERLENDİRME........................................................................ 189
4.1. MİMÂRÎ ESERLER.................................................................. 189
4.1.1. Plan, Mekân Anlayışı ve Örtü Sistemi...................................... 189
4.1.1.1. Camilerde....................................................................... 189
4.1.1.2. Medreselerde.................................................................. 190
4.1.1.3. Köprülerde...................................................................... 190
4.1.1.4. Değirmenlerde................................................................ 193
4.1.1.5. Kalelerde ........................................................................ 193
4.1.1.6. Sarnıçlarda....................................................................... 194
4.1.1.7. Kervan Yolu ve Hanlarda................................................. 194
4.1.1.8. Türbelerde...................................................................... 195
4.1.2. Malzeme ve Teknik.................................................................. 195
4.1.3. Mimârî Elemanlar.................................................................... 196
4.1.4. Mimârîde Süsleme ve Yazı....................................................... 196
4.1.5 Sanatkârlar................................................................................ 197
4.2. MEZAR TİPLERİ.................................................................... 197
5. SONUÇ......................................................................................... 199
6. KAYNAKÇA................................................................................... 203
IX• Pervari ve Şirvan’da Osmanlı Dönemi Eserleri
ÖNSÖZ
Selçuklu ve Osmanlı döneminde önemli yerleşim bölgelerinden biri
olan Siirt ve ilçelerinde 2000 yılından bu yana şahsımın başkanlığında yüzey
araştırması yürütülmektedir. Temmuz ve Ağustos aylarının kavurucu sıcağında,
sabah saat 7 ‘den gece 24’lere kadar, bazen aç, bazen susuz, çoğu zaman da
yaya olarak, köy köy, mezra mezra, dağ tepe demeden özverili bir yüzey
araştırması gerçekleştirilmiştir.
Araştırmada bölgenin kültür tarihini aydınlatacak pek çok taşınır ve
taşınmaz kültür varlığı tespit edilmiştir. Bu eserlerden biri de, bölge tarihi
açısından büyük öneme haiz olan Salih Bey Şirvânî’nin “Kitâbu Tevâihi’l- Ensâb”
isimli yazma eseridir. İlk araştırmaya başladığımız 2000 yılında bu eserin
varlığından haberdar olduk. Ancak, bölgede hemen hemen herkesin sözlü
olarak bahsettiği ve pek kimsenin de görüp incelemediği bu yazma eserin bir
nüshasına ulaşılabilinmiştir. Bu yazma eser, bölgenin Osmanlı döneminin XVIXIX. yüzyıllarına ışık tutan, Hz. Ebu Eyyüb el- Ensâri soyundan gelen Salih Bey
Şirvânî’nin “Kitâbu Tevâîhi’l- Ensâb” isimli yazma eseridir. İşte bu bağlamda, sözlü
ve yazılı bilgilerin ışığında, Pervari ve Şirvan’da yaptığımız yüzey araştırmasında
Osmanlı dönemine ait taşınır ve taşınmaz 49 adet (bir kısmı günümüzde
mevcut olmayan) kültür varlığı tespit edilerek PERVARİ VE ŞİRVAN’DA
OSMANLI DÖNEMİ ESERLERİ isimli elinizdeki kitap hazırlanmıştır.
Bu kitap, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler
Genel Müdürlüğü’nün izni ve denetimi ile 2000 -2008 yılları arasında
Doç. Dr. Ali BORAN’ın başkanlığında yürütülen “Siirt İli ve İlçeleri Yüzey
Araştırması”, sonucunda oluşmuştur. Başta Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel
Müdürlüğü’ne, Yüzey Araştırması’na maddî destek veren Siirt Valileri Sayın
Nuri OKUTAN’a, Sayın Hüseyin Avni MUTLU’ ya, Sayın Necati ŞENTÜRK’e,
Vali Yardımcıları Sayın Taceddin ÖZEREN, Sayın Cemil Özgür ÖNEĞİ ve
Ahmet AYDIN’a, Ankara Vali Yardımcısı Sayın Mehmet KURT’a, araştırma
sürecinde Pervari Kaymakamı olan Sayın Alp ARSLAN’a, Şirvan Kaymakamı
Sayın Mustafa KUTLU’ya, Pervari Kaymakamı Sayın Nureddin DAYAN’a,
Yüzey Araştırması’na katılan Doç. Dr. Abdülhamit TÜFEKÇİOĞLU’na, Zekai
ERDAL’a, Yrd.Doç.Dr. İrfan YILDIZ’a, Cabir ALPER’e, Mimar Aydın MIZRAK’a,
Öğr. Gör. Mehmet MUTLU’ya, Erkan KOÇ’a, Yrd. Doç. Dr. Kemal ÖZKURT’a,
Gazeteci - Yazar Cumhur KILIÇÇIOĞLU’na, Öğr. Gör. Akın ODABAŞ’a, Öğr.
Gör. Mucur ALTUNCU’ya, Öğr. Ömer ASLAN’a, Hakan VARDİ’ye, Cengizhan
BAŞARAN’a, Gazeteci Ayhan MERGEN’e, İl Kültür Müdürü Yaşar BARAN’a,
Valilik Basın Koordinatörü Hızfullah ERYEŞİL’e, Ahmet ARITÜRK’e, Bakanlık
temsilcileri Ömer ÇELİK’e, Muzaffer DOĞANBAŞ’a, Özel Kalem Müdürleri
Hakan BAYRAKTAR’a, Sami BOZKURT’a, İl Kolluk Kuvvetlerine ve köy
muhtarlarına, bize her zaman yardımcı olan güler yüzlü bölge halkına, ayrıca
kitabın basımı konusunda her türlü katkı ve desteği vererek basımını sağlayan
Siirt Valisi Sayın Necati ŞENTÜRK’e özellikle şükranlarımı sunarım.
Nisan, 2009/ VAN
Doç. Dr. Ali BORAN
Araştırma Başkanı
Download

pervari ve Şirvan osmanlı dönemi eserleri