iTiiSALÜ'I-AKL bi'l-iNSAN
biyle Aristo
yorumcularının
da ihtilaf et-
tiği bu konuda ilki Farabi-İbn Sina geleneğine, diğeri İbn Rüşd'e ait iki farklı yaklaşım bulunmaktadır. İslam felsefesinde
faal akılla ittisal meselesini bir doktrin
olarak ortaya atan ilk filozof Farabi'dir.
Bu doktrin Farabi'nin felsefesinde bilginin, felsefi bilgeliğin ve nebevi vahyin temellendirilmesinde önemli bir rol üstlenmiştir. Nitekim bu doktrinde faal akıl vahiy meleği Cebrail ile özdeşleştirilmiştir.
Faal akıl, Farabi'nin sudtir fikrine dayalı
on akıl- dokuz felek kozmolojisinde ay feleğinin aklıdır. Bu akıl bir " sCıret verici"
(vahibü 's-suver) olarak hem maddi alemdeki değişmenin hem de akli formların
ilkesidir. ittisal fikri açısından asıl önemli
olan bu son özelliktir. Farabi'nin ma'külat dediği ve akli bilginin konusu olan akledilir formların , soyut kavramların ve kanunlulukların insan aklına kozmaJojik olarak en yakın ilkesi faal akıldır. İnsan aklı­
nın kendisiyle ittisal kurup bilgi aldığı bu
antik varlık hem tabii varlıkların hem de
akli kavramların ilkesi olarak kabul edilmiş ve bu durum bilginin imkanı, kaynağı
ve değeri açısından önemli sonuçlar doğurmuştur. Özellikle faal aklın Cebrail ile
aynı varlık sayılması, bilgeyi aydınlatan
felsefi bilgiyle peygamberi aydınlatan
vahyin aynı kaynağa bağlanması İslam
düşüncesinde derin etkiler doğurmuş ve
yoğun tartışmalara yol açmıştır. Farabi'nin ideal yöneticisinin faal akılla ittisal
edebilen, ilhama mazhar bir kişi oluşu sebebiyle onun siyaset felsefesinde devlet
başkanıyla peygamber arasında sıkı bir
benzerlik kurulmaktadır.
Peygamberde faal akılla ittisalin mahiyeti kısmen değişmektedir. Özellikle İbn
Sina. Farabi'nin bu husustaki fikirlerini
geliştirerek peygamberde heyülani aklın
istidat olarak en yüksek güce ulaştığı seviyeye "kutsi akıl" adını vermiş ve vahiy
olayını bu aklın f aal akılla (Cebrail) ittisali
olarak açıklamıştır. Bu kutsal güç peygamberlere mahsus olup onların zihni bir
çaba göstermeden vahiy bilgisine doğru­
dan ulaşmasını sağlar. Bilgi peşinde koşan öteki insanlar ise faal akılla ittisal
edebilecek seviyeye ulaşıncaya kadar ilmi
ve tecrübi birikimlerini arttırmak zorundadırlar. Bu zihni çabaların sonucu ise faal akılla ittisal neticesinde külli bir teoriye ulaşmaktır veya faal aklın feyzi, ilham
ve aydınlatması ile orta terimin bulunması ve sonuçta üzerinde düşünülen meselenin tümel bir formüle bağlanması­
dır. İbn Sina. ittisal konusunu müslüman
zihnine yaklaştırmak için Nur süresinin
1s. ayetinde geçen benzetmenin insan
ileri
sürmekte ve ayetteki temas kavramıyla
ittisalin, ateşle de faal aklın kastedildiği­
ni ifade etmektedir.
Bilginin imkanını faal aklın insan aklını
aydınlatmasına bağlayan. dolayısıyla bilgi hadisesini bir yönüyle beşer üstü bir
aydınlanma olarak gören Farabi- İbn Sina
geleneğine karşılık İbn Rüşd, ittisal doktrininin bu tür aydınlanmacı çağrışımları­
nı reddetmektedir. Ona göre faal akıl tamamen insandan bağımsız antik bir değer değil soyutlama sonunda zihnin tümel kavrarnlara ulaşıp onlarla özdeşleş­
miş halidir. İbn Rüşd'ü n, objektif bilginin
evrensel anlamda mevcudiyeti şeklinde
anlaşılabilecek olan bu açıklamasına göre
ittisal insan aklının külli ve objektif bilgiye ulaşmasından ibarettir. Çünkü nazari
aklın işi soyut kavrarnlara ulaşmaktır. Artık maddesinden ayrılmış bu kavram sistemiyle hiç değişmeyenin bilgisine ulaşıl­
mış olmaktadır. Şu halde faal akılla ittisal, İbn Rüşd'e göre duyulur nesnelere
ait cüz'i bilgi ve tecrübeden başlayarak
akledilir f ormlara ait külli bilgiye doğru
yükselen bir sürecin aşamalarını belirleyen bir fiil, aynı zamanda bu aşamaların
sonuncusunun adı olmaktadır.
aklının aşarnalarına işaret ettiğini
İbn Bacce'nin faal akılla ittisal konusundaki işrakçi görüşlerini de eleştiren İbn
Rüşd. kendi fikirlerini aydınlanmacı ve
mistik ittisal anlayışlarından ayırmak istemiş olmalıdır. İbn Rüşd. mutasawıfla­
rın
sözünü ettiği türden bir ittihada benFarabi'den beri benimsenen bu iş­
rakçi ittisal anlayışını, insanı tabii ilimler
dairesinden çıkarıp bir olağan üstülükler
dünyasına götürdüğü için hem yanlış
hem de zararlı görmüş ve onun bu anlayışı Batı'da bilimsel düşüncenin gelişme­
sinde etkili olmuştur. İbn Rüşd, mistik
bilgi kavramını felsefi araştırmanın konusu görmeyip özellikle kazanılmış bilgi
kavramı üzerinde durmakta ve birincisi
lehine ikinci yolu küçümseyenleri eleştir­
mektedir.
Filozofların "faal akılla insan aklının
zettiği
"akl - ı
müstefad" şeklinde başka bir isim
ittisal " fenafillah " veya
"Nirvana" anlamında değildir.
Tasawuf literatüründe ittisal terimi de
kullanılmakta ve bununla kısaca" Allah'tan başka şeyle meşgul olmama ve Al lah'la sürekli birlikte olma" manası kastedilmektedir. Felsefedeki ittisal ile özellikle vahdet-i vücCıdcu tasawuftaki ittihad arasındaki en belirgin fark insana ait
ferdiliğin yok olup olmaması noktasında
kendini gösterir. Buna karşılık her iki sahadaki ittisal fikrinde mutluluk ahlakına
ait ortak bir yan görmek mümkündür.
Çünkü Allah ile ruh en ve fikren ittisal halindeki bir süfi ne kadar yüksek bir manevi haz duyuyorsa faal akılla ittisal kuran filozof da aynı derecede yüksek bir
mutluluğa ulaşmış olur.
alır. Dolayısıyla
BiBLiYOGRAFYA :
FarabT. ei·Medfnetü'l·fazıla (nşr. Albert Nasrl
Nad ir). Beyrut 1985, s. 125-126; a.mlf .. es-Siyasetü'l-medeniyye (nşr. Fevzi M. Necca r) . Beyrut
1964, s. 32·35; a .mlf .. Risiile fi'l-'af!:l (nşr. M.
Bouyges). Beyrut 1983, s. 31; ibn Sina, et-Ta'lff!:at 'ala l;ıavaşf Kitabi'n-Nefs (n ş r. Abdurrahman
Bedevi,Aristo'inde'l-'Arab içinde). Kahire 1947,
s. 95; a.mlf .. Avicenna 's de An ima: Kitabü 'nNefs (nşr. Fazlurrahman). London 1970, s. 235236, 247-249; a.mlf .. eş-Şifa' el-ilahiyyat (2),
s. 370, 401; a.mlf., el-İşarat ve't-tenbfhat (nşr.
Sü leyman Dünya). Beyrut 1413/1992-93, ll,
365-367; lll , 244, 267, 270-275; ibn Bacce. İtti­
şalü '1-'al!:l bi'l-insan (n ş r. Ahmed Fuad el-Ehvanl, Teli)işu Kitabi'n-Nefs içinde). Kahire 1950,
s. 102-118; ibn Rüşd, Makale: Hel yetteşılü bi'l'af!:li'l-heyülanf el-'af!:lü'l-fa'al (a.e. içinde). s.
119-129; a.mlf., Teli)işu Kitabi'n-Nefs (nşr. Ahmed Fuad ei-Ehva nl). Kahire 1950, s. 72-73, 8595; a.mlf. , Tefsiru Ma Ba'de 't-tabi'a, lll , 14891490; Seyyed Hossein Nasr, An Introduction to
Islamic Cosmological Doctrines, London 1978,
s. 263-274; Mehmet Dağ. " İbn Sina'nın Psikolojisi" , İbn Sina: Doğumunun Bininci Yılı Armağanı (der. Aydın Sayılı), Ankara 1984, s . 381386; Mehmet Aydın . "İbn Sina ' nın Mutluluk
(es-Sa 'ade ) Anlayışı", a.e., s. 433-451; Mübahat Türker-Küyel. "İbn Sina'da ' al-Al9 al-fa'al'inKökleri", a.e.,s.603, 721,725-727,738,
743; a.mlf., "İbn Sina ve 'Mistik' Denen Görüşler", a.e., s. 769-790.1AJ
~ İLHAN KUTLUER
İTIİSALÜ'I-AKL bi'I-İNSAN
(uWY4 J'Wf Jl.aif)
kurduğu bağlantı" anlamında kullandık­
ları
tasawuf sahasına gegenellikle farklı manalara gelmektedir. Hiçbir müslüman filozof "Tanrı
ile bir olma. tek varlık haline gelme" anl amında bir ittisal veya ittihaddan söz et- .
memiştir. Hatta bu konuda İbn Sina, Yeni
Eflatuncu FurfCıriyCıs' un (Porphyrios) şah­
sında ittisali "aynileşme" manasında kullananları eleştirmektedir. Faal akılla ittisal eden insan aklı ferdiyetini koruyarak
ittisal
kavramı
İbn Bacce'nin
(ö. 533/1139)
çildiğinde
L
bilgi, ahlak ve mutluluğa dair
eseri.
_j
Konusu itibariyle eser, Yeni Eflatuncu
felsefi literatürün Endülüs'te ortaya konmuş önemli bir halkasını oluşturmakta­
dır. Yüksek bir felsefi zekanın ürünü olup
485
iTiiSALÜ'I-AKL bi'l-iNSAN
nisbeten farklı ve yeni sayılabilecek bakış
açısına rağmen genel olarak meseleleri
klasik yaklaşım içerisinde ele alır. Hacim
bakımından fazla geniş olmayan kitabı
([nşr. M. Asin Palaciosı. VII , 9-23; jnşr. Macid Fahrl], s. 155- I 73) filozofun Tedbirü'lmütevahhid, Risaletü '1-veda' ve Kitabü'n-Nefs gibi diğer eserlerinden sonra
kaleme aldığ ı anlaşılmaktadır. Kitapta
Eflatun ve Farabi gibi filozoflara atıflar
yapılırken Aristo'nun çeşitli kitaplarıyla
İskender Afrodisi'nin eş-Şuverü 'r-ruhaniyye adlı risalesine göndermelerde bulunulmaktadır. İbn Bikce'nin Risaletü'lveda' ve daha küçük hacimli diğer risaleleri gibi bu eseri de yakın dostu ve talebesi Ebü'I-Hasan Ali b. Abdülaziz İbnü'I­
İmam'a hitaben kaleme alınmış bir mektup niteliğindedir. İ stanbul nüshasında
yer alan bir kayıt (Süleymaniye Ktp., Hacı
Mahmud Efendi, nr. 5683/3 , vr. 103b) müellifin eseri Vehran seyahatinden önce
yazdığını göstermektedir.
İbn 1\ıfeyl risalenin sistematik olmadı­
ğını
belirtir ve kapalılığından yakınır. Müellifin kendisi de eserinin sonunda bunu
itiraf etmektedir. ibn B~cce burada risalenin anlatılması isteneni anlatmakta ye~
t ersiz kaldığını. birtakım güçlükler taşı­
dığını, iyi bir sisteme ve üsiOba sahip olmadığın ı belirtmekte ve bu eksiklikleri ilk
fırsatta gidereceğini söylemektedir. Ancak bu vaadin gerçekleşip gerçekleşme­
diği bilinmemektedir. İbn Bacce'ye çok
şey borçlu olan İbn Rüşd de Tel{J.işu Kitabi'n-Nefs adlı eserinde (s. 90). İttişalü'l­
'a~l bi'l-insan'da tasvir edilen bilgi öğre ­
tisi ve ittisal teorisiyle derinlemesine ilgilenir ve selefinden takdirle söz ederek
ona olan hayranlığını dile getirir. İbrani ve
Latin skolastiğinin eseri tanımasında, İbn
Rüşd'ün gerek Tel{J.iş ve gerekse De Anima'ya yazdığı büyük şerhteki değerlen­
dirmelerinin önemli payı olmuştur.
Muhteva olarak Yeni Eflatunculuğun
klasik sorunlarını tartışan eser, Tedbirü'l-mütevahhid'in bittiği yerde başla­
ması bakımından İbn Bacce felsefesi için
oldukça önemlidir. Tedbirü'l-mütevahhid'de konu. insanın akıl gücüne ve bu
güçle ilgili açıklamalara geld iğinde eser
sona ermektedir. Burada ise tartışma insanın psikofizyolojik yapısı hakkında birkaç pasaj dışında, onun akıl varlığı olarak
oluşum ve gelişimiyle varlığının bu doğ­
rultudaki son amacının incelenmesine
hasredilmiştir. Bu bağlamda insanın ilahi
olana yönelik çabasının anlam ve boyutları ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Gelenek-
486
mesi gereken bu aşamaların ilki sıradan
sel Yeni Eflatuncu tavrı koruyarak insani
en son gayenin ilahi olanla
insanların , ikincisi teorik düşünenlerin,
ilişkiye girmek, hatta ilahi bir nitelik kaüçüncüsü mutlu insanların anlama ve
zanmak olduğunu söyleyen · İbn Bacce,
kavrama düzeylerini dile getirmektedir
bunun aynı zamanda en yüce mutluluğu
(a.g.e., s. I64 vd.). Müstefad aşamasında­
oluşturduğunu kabul eder. Onun, diğer
ki akılla eşyanın hakikati bire bir örtüş­
önemli eserlerinde de ilahi kişilik kazanme. hatta bir aynileşme durumundadır.
manın imkanını ve o l uşma şartlarını gösİbn Bacce, maddeden her bakımdan soterıneyi amaçlayan titiz bir çaba içerisinyut olması itibariyle müstefad aklın birlik,
ilahilik, ebedilik, değişmezlik ve "kendi
de olduğu görülmektedir. İttişalü'l-'a~l
üzerine dönme" gibi birbirine bağlı özelbi'l-insan'da yer alan konuların tasvirinliklerinden söz eder ve bu düzeydeki akıl­
de. maddi olandan alabildiğine uzak durmayı öngören geleneksel ilke hiçbir zaların bir olduğunu öne sürer (a.g.e., s.
man göz ardı edilmemekte, karanlık. ay170). Ortaya koymuş olduğu ittisal teoridınlık ve gölge imajları yer yer kullanıl­
sinde bütün bilme aşamalarında ma'külmakta ve nihayet nefis pariatılması gerelerle bir ittisalin gerçekleştiğini vurgular.
ken bir aynaya benzetilmektedir. Bütün
fakat bu ittisallerde faal aklın yeri ve iş­
levi konusuna herhangi bir açıklık getir.bunlar. önemli ölçüde Aristocu fikirlere
sahip olan yazarın Yeni Eflatuncu eğilimi­ . mez.
ni göstermektedir. Bununla beraber müGünümüzde üç farklı nüshası bilinen
ellif bu eserinde sudur teorisinden hiçbir
eseri ilk olarak, İbn Bacce araştırmaları
şekilde söz etmemiştir. Öte yandan İbn
için bir dönüm noktası teşkil eden .Miguel
Bacce. insanın duyusal algıdan başlayıp
Asin Palacios, Berlin Staatsbibliothek nüsnihai aşamada müstefad akıl düzeyine
hasıyla (nr. 5060) tam metnin çok az bir
kadar yükselen manevi çıkışıyla ilgili tasbölümünü ihtiva eden Oxfor·d Bodleian
virinde Eflatun'un mağara istiaresinden
Library'deki nüshasına (nr. 206) dayanafaydalanmaktadır. Ancak insanın akli terak takdim yazısı ve ispanyolca çevirisiykamülüne dair son aşamanın tasvirinde
le birlikte Tratado de Avempace so bre
bu istiarenin yetersiz kaldığına işaret etla union del inteleeta con el hambre
mekte ve bu açıdan Eflatun'un kavram
adıyla yayımiarnıştır (al·Andalus, VII 1Madrealizmini Aristo'dan destek alarak eleş­
rid 19421. s. ı-47). Ahmed Fuad ei-Ehvatirmektedir (İttişalü'L-'akl bi'L-insan [nşr.
ni, Tel{J.işu Kitabi'n-Nefs içinde (Kahire
Macid FahriL s. I69)
1950, s. ıo2- I ı8) metnin okunmasıyla ilİbn Bacce bu eserinde, insanın rasyonel
gili çok sınırlı bazı d üzeitmeler yaparak
gelişimini her biri bir insan tipini karşıla­
Palacios'un neşrini tekrarlamış. Macid
Fahrl de bu neşre dayanarak risaleyi Reyan üç aşama içerisinde ele almakta ve
sa,ilü İbn Bacce el-ilahiyye içerisinde
bu aşamaların her birinde tümellerle (düşünülü r ler) bir "ittisal"in gerçekleştiğini
yeniden yayımiarnıştır (Beyrut 1968, s.
ı 55- ı 73). M acid Fa h ri, kısmen tenkitli
öne sürmektedir. İnsani son yetkinliğin
olan bu neşrinde risalenin Oxford nüshakazanılabilmesi için zorunlu olarak geçitvarlık alanında
\>-ıi...,~''-J''-'~~v.....;ıu!t1Ao-Jli~IU
Jo_)~~.J~\...~.J"~!tJ~.ı,AJl
~~·tı.ae:-~_,lt)'J!l~ı\i~_,
'ıiSYJ-~!ttjl~e;.J..ıHl&~SW
L.ııt.::>~-'-:"Jüo.JAbi\.o.).t':~rY....
..>:.ıy_,,.ı..ı\u.Yl}'.>.o-!,I'J~-&4~....,
~~~\.:--'..ı.:..;:~.:..;.J.\..L.W'.>_.ı...ıJ,.:.:ı:1U
ı);...,.,~ı,....:..rı,ı-pJ~4->.,....-,'
.;v_,AJ~__,;.\....r:..:.O-":"-U~'~'\.i...~'
.\~-t)...i..\1:~(-'tw~-".,j:.ı;·~.-~ı
~J.~)!J<_ı~_,~~~ıfi_,ıu.
...JIA,~.}">"Yu§;ı~ı-®'-J~_,.:,(.)~
lbn Bacce' nin
ittiştı tü 't- 'a~t
bi'l-insan
ad lı
eserinin
ilk iki sayfası
(Süleymaniye Ktp.,
Hacı Mahmud
Efendi,
nr. 5683/3)
.ı~..ld-"-d0'..:u~
..iW~tı..L.!'.lWtjt:_t..:.ı~}(;~.JL...;
~./~,~~1(-J\.~J~.J!.}"
(:'.J.J,ı.~U~~..;u_;..ıı~;.\Ör:
.;:.._,.Q!~_,_,_..ıl..,._\o'ô>l~l.\"
,:;~w_,...J...:..LWv.J''-'~~ı;~,-:
....:,..:.,ı"~'~'if:uJlilıo:;_,~_.....
~~1'7..\~'j~\_,i_,..::_.;_,ı~...,._,ııdl·-ı}:
_...l~A)~v,.ı_,ı;,ı~"-"'fi.I!'~J\;u.J
'1'-ıJ....<_,~_,.f_,.:.,~~Ll
'~.W.~ı..;.~:,..~ı;~,:.L..:::.,ıı~
>......ıüJ~a;,sJ~.:ı.:._,.ı;e--ı......:._.;
~~;.._.,.L-.,;.v~_,...l....~lj.ı.;,:.~_,)ı
~Y_.,Jo~...;;.ı\i"-:!,ııt"<.;.~..ı)~_...!li
,:;J:;.!.t_gl..:.al4:).U'...;.~ı..:.,;..uf!;,~
.n.=~~~._,jı,:,l,;j~...:...) -~~:ı~~ı!Af.'
.J~~ı_,ıt:ı ı_ljb~~ı,~lj
~~~~J~~~.::J-..ı;~lilı<
"·
IVANOW, Wladimir
sını
yeniden okumuşsa da Palacios'un da
habersiz bulunduğu İstaribul nüshasıyla
(Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi,
nr. 5683/3) o yıllarda kayıp olduğu sanılan,
fakat bugün elde bulunan Berlin nüshasını gö rmemiştir. Eser Vincent Lagardere
tarafından Fransızca'ya çevrilmiştir (bk.
bi bL).
BİBLİYOGRAFYA :
ibn Baeee, İttişalü'l·'akl bi'l·insan, Süleyma·
niye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, nr. 5683/3; a.e.:
Tratado de Auempace sobre la union del intelecto can el hambre (nşr. ve tre. M. Asi n Palacios, al-Anda/us içinde), VII, Madrid ı 942, s. ı47; a.e. (nşr. Macid Fahrl, Resa'ilü İbn Bacceelilahiyye içinde). Beyrut ı 968, s. ı 55-173; a.e.
(nşr. Ahmed Fuad el-Ehvanl, Tell]lşu Kitabi'nNefs içinde), Kahire 1950, s. 102-118; a.e.:
L'epitre d'ibn Bajja sur la canjanetion de l'intellect auec /'esprit humain (tre. V. Lagardere, RE/ içinde). LIX/2 (ı990). s. 181-196; ibn
Tufeyl, fjay b . Yak?an (nşr. Abdülhallm Mahmud), Kahire, ts., s. 62; ibn Rüşd, Tell]lşu Kitabi'n-Nefs ( nşr. Ahmed Fuad el-Ehvanl). Kahire
ı 950, s. 90; İbn EbQ Usaybia, 'UyQnü '1-enba',
s. 515; İbn Seb'ln, Büddü'l-'arif(nşr. C. KettOre), Beyrut 1978, s. 142 ; E. Renan , Auerroes et
l'Auerroisme (nşr. Fuat Sezgin). Frankfurt ı 985,
s. 66; Ahlwardt, Verzeichnis, IV, 396; D. M. DunJop, "Remarks on the Life and Works of Ibn
Bajjah (Avempace)", Proceedings of the Twenty
Second Congress ofOrientalist (haz. Zeki Veli di
Togan), Leiden 1957, ll, ı88 vd.; a.mlf. , "Ibn
BaQjQja", Ef2 (ing.). Jll, 728; A. Altmann. Studies
in Religious Philosophy and Mysticism, London 1969, s. 77 vd.; Abdurrahman Bedevi, Resa'il felse{ıyye, Bingazi 1973, s. 124; S. Munk,
Melanges de philosophiejuiue et arabe, New
York ı980, s. 386; Cemaleddin el-Alevi, Mü'ellefatü İbn Bacce, Beyrut 1983, s. 31 vd .; Maeid
Fahri, İslam Felsefesi Tarihi( çev. Kasım Turhan),
istanbul 1987, s. 208; E. 1. J. RosenthaJ,. "The
Plaee of Politics in the Philisophyof Ib n Bajja",
/C, XXV/i ( 1951). s. 187. Ci;:~
1!!1!1
r
YAŞAR AYDINLI
IVANOW, Wladimir
. (1886-1970)
İsmailiyye mezhebi konusunda
araştırmalarıyla tanınan
L
Rus
asıllı şarkiyatçı.
revde iken Orta Asya'da uzun bir seyahate ç ıktı . Seyahati sırasında elde ettiği
11OO'den fazla Arapça ve Farsça yazma
eseri Asiatic Museum'a kazandırdı. Maveraünnehir bölgesinden toplanan İsmaili
mezhebine dair yazmaları incelerken bu
mezhep hakkında ge n iş bilgi sahibi oldu.
Sovyet devriminden ( ı 91 7) sonra bir daha dönmernek üzere ülkesini terkeden
ıvanow 1920 yılına kadar Horasan'da kaldı ve bölge lehçelerine dair önemli malzeme topladı. Bu sırada dönemin meşhur
İsmaili alimi Fidai-yi Horasani'den İran
İsmaililiği'ni öğrendi. Daha sonra Hindistan'a gidip KalkOta'ya yerleşti. Burada
Asiatic Society of Bangadesh'e üye olarak
çalışmalarını sürdürdü . 1930'da Bombay'a gitti. Bu dönemde İsmaili mezhebine mensup birçok dost edinen ıvanow
onların elinde bulunan eserleri inceleme
imkanı buldu. İsmaililer'le olan yakın iliş­
kileri İ smaili dünyasının en uzak köşeleri
Chitral , Gilgit ve Hunza bölgelerine kadar şöhretinin yayılmasını ve yeni çevreler edinmesini sağladı. Şubat 1933'te İs­
maili eserlerini yayımlamak amac ıyla lslamic Research Association' ı kurdu . Bu
müessese, 1946 yılında kırk sekizinci İ s­
maili imamı Sultan Muhammed Şah 'ın
himayesine gi r erek lsmaili Society of
Bombay adın ı aldı . ıvanow bu yıllarda, İs­
mailiyye'nin bir kolu olan Ni zariliğin yeteri kadar tanınmayan Alamut sonrası dönemi hakkında önemli çalışmalar yaptı.
1959'da otuz yı la yakın bir süreden beri
yaşadığı Bombay'dan ayrı l arak Tahran'a
yerleşti. 1970'te burada öldü.
Başlangıçta Şiiliğin İslam'ın muhafazakar ve popüler kanadı sayıldığını söyleyen. Hz. Osman ' ın , Hz. Ali'nin ResOl-i
Ekrem'in halifesi olduğuna dair ayetleri
Kur'an - ı Kerim'den çıkardığını iddia eden
ıvanow'un sonraları bu aşırı düşüncelerin ­
den vazgeçtiği anlaşılmaktadır. Ivanow,
İsmailiyye mezhebi mensuplarının, daha
_]
Arapça ve Farsça'yı Petersburg'da öğ­
rendikten sonra, çağdaş Farsça lehçeleri
ve tasavvuf konusunda Rusya'da şarkiyat
araştırmalarının kurucusu olan Victor Rosen ve Valentin A. Zhukowsky'nin yanın­
da ilmi çalışmalarını sürdürdü. 191 O yı­
lında İran'a ilk seyahatini yaptı. 1912'de
tekrar İran'a giderek mahalli diyalektler
hakkında malzeme topladı. 191 S'te, Petersburg'da bulunan Rus İlimler Akademisi'ne bağlı Asiatic Museum'un İslami
Yazmalar Bölümü'ne tayin edildi. Bu gö-
Wladimir
ıvanow
çok Helenistik düşüneeye diğer mezheplerden önce ve serbest şekilde yer verdikleri ve mezhebe mensup bir azınlığ ın kendilerine yönelik kıyı ma karşı uyguladıkla­
rı savunma taktikleri dolayısıyla e l e ştiril­
diğini söyler. Sonraki Nizari imamlarının
muhtemelen Fatımi asıllı ol duğu nu ileri
süren lvanow, bu yaklaşımı ile İsmailiy­
ye'yi Abdullah b. MeymOn ei-Kaddah ve
Hasan Sabbah'tan ayırmak istemiştir. Garip ve mantıksız bulduğu hususlardan İ s­
mailiyye'yi tenzihe çalışmış, bu konuda
başarılı olamayınca bunları popüler yahut
sathi düşünce ler olarak nitelen dirmiştir.
lvanow. Nizari malzemelerini ve tarihini
yorumlama hususunda büyük bir gayret
göstermiştir.
Eserleri. İsmailiyye m ezhebinin yanı sı­
ra İran dilleri. özellikle modern Fars lehçeleri konusunda eser veren ıvanow'un
önemli çalışmaları şunlardır: 1. A G u ide
to Isma'ili Literature (London 1933).
Nizariler ve Müsta'liler'den 1so müellifin
691 eserine dair bilgi veren bir çalışma­
dır. Kitapt a ad ı geçen yazarlar ve eserleri daha geniş tarzda ele alınarak Isma'ili Literature adıyla yeniden bası lm ıştır
(Tahran 1963) . 2. True Meaning of Religion (Bombay 1933). ll. Ağa Han Ali Şah'ın
büyük oğ lu Şehabeddin Şah'ın yazdığı Risô.le der lja~i~at-i Din adlı Farsça eserin İngilizce'ye t ercümesi olup orüinaliyle
birlikte yayımlanmıştır. 3. Kelô.m-ı Pir
(Bombay 1935). İsm a ilidoktriniyle ilgili
olan ve yanlışlıkla Heftbabi Ş a h Seyyid
N asır'a nisbet edilen Farsça eserin metnini ve İngilizce tercümesini ihtiva eder.
4. Ümmü'l-kitô.b . Farsça metnine ilave
edilen mukaddime ve açıklamala rla neş­
redilen eser (Isi. , sy. 23 11936 1. s. 1- 132)
daha sonra yine ıvanow tarafından İtal­
yanca'ya çevrilerek yayımlanmıştı r (Napo li 1966). S. A Creed of Fatimids (Bombay 1936). Ali b. Muhammed el-Velid'in
Tacü'l- 'a~a'id 'inin bir giriş ilavesiyle
İngilizce özetidir. 6. Isma'ili Tradition
Corcerning the Rise of The Fatimids
(Kalküta 1942). Fatımiler'in ortaya çıkı­
şıyla ilgili İsmaili rivayetleri ele alan çalış­
ma, özellikle Fatımi ailesi ve nesebi hakkında ileri sürülen şüpheleri ortadan kaldırmak amacına yöneliktir. Kitap. önemli
İsmaili yazarların eserlerinden alıntıları
ve bu nl arın tercümelerini de ihtiva etmektedir. 7. Ibn al Qaddah the Alleged
Founder of Isma'ilism ( Bombay 1946,
1957) . 8. Studies in Earl y Persian I sma'ilism (Kahi re 1948). 9. Ravz a tü't teslim (Leiden 1950). Nasirüddin-i TOsi'-
487
Download

TDV DIA