SÜT İNEKLERİNDE SÜRÜ
YÖNETİMİNİN FERTİLİTEYE ETKİSİ
Prof.Dr.Şükrü KÜPLÜLÜ
Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi
Doğum ve Jinekoloji AnaBilim Dalı
SÜT SIĞIRCILIĞI İŞLETMELERİ TOPLANTISI 17‐18 ARALIK 2009
Süt inekçiliğinin amacı kar elde etmektir
• Gelirler
1.Süt üretimi
2.Damızlık üretimi
• Giderler
1.Tesisin kurulması
2.Hayvan temini
3.Techizat
4.Beslenme giderleri
5.Veteriner Hekimlik
6.Personel
7.Amortisman
NOT: Gelirler, giderlerden fazla ise işletme ayakta kalabilir !
İnekçilikte başarı için :
sürü yönetimi önemli 1.
2.
3.
4.
5.
İyi planlama
Yüksek genetik kapasiteli hayvan seçimi
İyi yetişmiş personel
Etkin sağlık programları (koruyucu hekimlik‐aşı)
Kayıt sistemi (Girdiler, maliyet ve özellikle döl verimi parametreleri)
6. Fertilite kontrol programlarının uygulanması
(Bireysel ve Kollektif yaklaşımlar)
7. Beslenme ( doğru ve ucuz)
Maliyetlere karşı önlemler
YETİŞTİRİCİNİN ALDIĞI ÖNLEMLER
1. Seleksiyon
* Süt verimi yüksek hayvanların sürüde tutulması
2. Fertilitesi yüksek genetik kapasitesi hayvanların sürüde tutulması
İNEĞİN ALDIĞI ÖNLEMLER
1. Adipoz dokunun enerji kaynağının süt veriminde kullanılması
2. Reprodüktif faaliyetleri durdurması
NOT : *Bu iki parametre birbirinin antagonistidir.
*NED Süt Verimi ve Fertilite İlişkisi (ABD)
NOT: Süt verimi artarken fertilite düşmektedir. Düvelerde ilk tohumlamada fertilite oranı yüksektir
Süt inekçiliğinde pratik hedef
•1 1 yılda
inekten 1
yavru
SÜT İNEĞİNİN 1 YILI
Postpartum süreç
•Uterusun yenilenme
•Ovaryumun aktivitesi +
Tohumlam
•Laktasyon
a
DOĞUM
Kuru dönem
•Süt sekresyonu
•Buzağı büyümesi
Laktasyon
Gebelik
282/365 = % 72
Gebelik ve Laktasyon
282‐60=222= % 61
Reprodüktif parametreler
Buzağılama aralığı
Buzağılama-ilk östrüs
1 yıl
21-24 gün
Doğum ilk tohumlama
< 60.0-65.0 gün
Tohumlanan ineklerde gebelik yüzdesi > % 60-65
Tohumla İndeksi
(gebelik/tohumlama sayısı)
< 1.6
Doğum-gebe kalma aralığı
< 80-82 gün
Çiftleşme kabul etme
> 70-80
Östrusun belirlenebilmesi
> % 85-90
NOT: Bu parametreleri yakalamak çoğu zaman zordur Kısa zaman aralığına çok işlev sıkışmıştır
1. Prepartum 2 hafta İntra uterin buzağı büyümesi
Kolostrogenezis
2. Postpartum süreç
Doğum
Laktasyon
İnvolüsyonun tamamlanması
Siklik aktivitenin başlaması
Yeni gebeliğin oluşturulması
1 ay
GEÇİŞ DÖNEMİ
(3+5 hafta)
3 ay
Postpartum sorunları
1. Güç doğum
2. Retentio sec.
3. Prolapsus uteri
4. Puerperal metritisler
5. Hipokalsemi
6. Ketozis‐ Yağlı karaciğer sendromu
7. Ovaryum işlev bozuklukları (kist ‐inaktif)
NOT: Kabul edilir fertilite parametresi için bu sorunları minimuma indirmek gerekir
Fertilite için sıkı denetlenmesi gereken hastalıklar
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Brucellozis ‐
Tüberküloz ‐
BVD‐MD ‐
IBR ‐
Neospora caninum ‐
Lökozis ‐
Bu hastalıkların bulunduğu sürülerde fertilite parametrelerinin değerlendirilmesi gereksizdir
Vücut Kondisyon Skoru ve Fertilite (Enerji Dengesinin Pratik İndikatörüdür)
1. Beslenme, fertilitenin anahtarıdır .
2. Beslenmenin indikatörü VKS’dir.
3. Ticari işletmelerde hayvan besleme uzmanı
bulundurulmalıdır.
4. Beslenme stratejisi oluşturulmalıdır. Sütçü ineklerde vücut kondisyon skorları
(ABD standartı)
SKOR 2 (Fertilite için kötü)
SKOR 3 (Fertilite için iyi)
SKOR 4 (Fertilite için aşağı çekilmeli )
SKOR 5
(Fertilite için çok kötü)
Yıllık VKS çizelgesi
VKS ‐ Ketozis
Doğumda
VKS 4.25 ketozis 2
VKS 2.27 ketozis 1
VKS 3.25 kayıp 0.75
subklinik
ketozis
İnfertilite
Ferguson et all. ; 2008
Postpartum sürecte VKS kaybı ve Metritis
KAYIP
METRİTİS
< 0.5 % 6
0.5‐ 1
% 22
>1 den fazla % 44
Heuer at all. ; (2006)
Retentio secundinarum
Doğumda VKS Ret sec. insidansı
3.25 yüksek
3 düşük
1. Kuru Dönemde son 3 haftada Vit E + Selenyum
2. Subklinik brucellozis
3. Fito östrojen beslenmeden kaçınma
4. Glikortikoidler 5. Metabolik stress Contreras et all(2001)
Topallık
•
•
•
•
•
•
Vücut ağırlığında artış
Stres
Azot metabolizması
Normak VKS topallık 1
4+ VKS topallık 7 kat fazla
İnfertilite
Hoedemaken; 2008
Abomasum deplasmanı
•
•
•
•
•
Kuru dönemin son iki haftasi kötü beslenme
Keton cisimlerinin artması
Atoni
Gaz birikimi
Barsak motilitesinin bozulmasi vs
VKS ve İnfertilite
•
•
•
•
•
•
Süt ineklerinde
Genetik seleksiyon NED ne predispozisyon
NED
Azalan parametreler
İnsulin‐IGF 1 –Bst
LH hormonu salınım bozukluğu
VKS – Ovaryum Aktivitesi (İlk ovulasyon)
• Anahtar rol LH
• Düşük LH dominant follikül seçimini olumsuz etkiler
• Folliküler öströjen sek. Az olur
• İnsulin IGF
• VKS değişimi
• 1 de büyük ise ilk ovulasyon 103 günde
• 1 den küçük ise 87 gün
Postpartum ilk ovulasyonda LH
Küplülü ve ark. ; 2007
Doğumda VKS(3‐3.5) ve İlk Östrüste Gebe Kalma * OVOSYNC protokolerinde de benzer sonuçlar alınır
Küplülü ve ark. ,2007
Doğumda VKS / Tohumlama sayısı
VKS
Tohumlama Sayısı
3,25 ‐ 3,75 optimum
< 3 yüksek
> 3.75 yüksek
Embriyonik ölüm – VKS‐NED
(Multifaktoriyel)
VKS koruyanlarda Embriyonik Ölüm : % 4
VKSkaybedenlerde Embriyonik Ölüm : % 11
VKS düşenlerde artan parametreler
Oksidatif stres artar
Tnf a‐inflamator sitokinler‐oksijen metabolitleri
Thiol grubu vs
Embriyonik Ölümler
• Ölümlerin görülme zamanı
* 0‐15 = semptomsuz
* 15 ve sonrası = uzayan interöstrus aralığı
* 45 ve sonrası = insidens azalır
VKS ve İmmunite
Yağlı ineklerde immunosupresyon görülür
İyi olanlar Ig yüksek interferon g yüksek
Yüksek VKS I g düşük interferon g düşük
BUZAĞI SEPTİSEMİSİ
Reprodüktif siklusun değişik evrelerine göre ideal VKS
Kuruya çıkış
Dönem
Skor
Kuru çıkışta
2,75
Doğum
3,00
Tohumlama
> 2,5 Laktasyon ‐ 150.gün
2,75
Laktasyon ‐ 200.gün
2,75
Lasktasyon ‐ 250.gün
2,75
Doğum
Tohumlama
L 150.g
L 200.g
L 250.g
VKS’nin Yönetimi
2 h
Kuru d. başlangıcı
VKS denetiminin başlangıcı !
•Kritik evre ?
•Rumen adaptasyonu –
•Ani enerji ihtiyacı
Doğum
GEÇİŞ DÖNEMİ
7 h
Yeni gebelik oluşturma çabaları
Periparturient dönemde enerji ihtiyacı
DOĞUM
İNTRAUTERİN BUZAĞI BÜYÜMESİ
KOLOSTRUM
BİYOLOJİK FAALİYETLER ve BÜYÜME
SÜT ÜRETİMİ
2 Hafta
7 Hafta
Pre‐post partum enerji
Mcal/gün
KM düşüşü
Kolostrum‐süt sentezi
5
0
‐5
‐10
Lifli olmayan k.hidrat
Propilen glikol
Mineral maddeler
Rasyona yağ tak.
Antioksidanlar
İz elementler
‐15
Doğum
Negatif Enerji Dengesinin Genel Sağlığa ve Hormonlara Etkisi
•
•
•
•
Doğumla birlikte artan süt sekresyonu Gerekli enerjinin sağlanamaması
Vücut yağ rezervlerinin kullanılması
Yağların lipolizisinde “keton” ve “NEFA” ortaya çıkar
• Karaciğere kan dolaşımı ile yeterince O2
sağlanamazsa “yağ katabolik ürünleri”
hepatositlere yerleşerek YAĞLI KARACİĞER sendromu ortaya çıkar
NED – Hormonlara Etkisi
•
•
•
•
•
•
GnRH (İnsülin ve IGF aracılığıyla etkilenir)
Hepatik kan dolaşımı zayıflar
Kolesterol sentezi bozulur Steroidler, P4 sentezi azalır Folliküler dalgalarda, follikül büyüklükleri Follikülerden E2 sentezi azalır (HPA axis)
SONUÇ : Hakiki anöstrus, yetersiz luteal yapı,kalitesiz oosit üretimi
ÇİFTLİK BAZINDA FERTİLİTE KONTROLÜNE PRATİK YAKLAŞIMLAR
1. Aşı ve antiparaziter uygulamaları denetleyiniz
2. İnfertiliteye yol açan hastalıklara ilişkin önlem var mı ? (Brucellozis,Tüberkülozis, IBR v.b.)
3. Fertilite kontrol parametrelerini denetleyiniz
4. Abortus ve kesim oranlarını değerlendiriniz
5. Çiftliğin genel hijyenik yapısına bakınız
6. Enerji Dengesi ve VKS’yi değerlendiriniz (VKS’ye göre gruplandırma)
7. Sürünün yaş dağılımını denetleyiniz
Postpartum Dönemin Yönetimi
1. Hijyenik ortamda doğum
2. Pp. ilk ovulasyonun denetlenmesi (Rectal p.+USG)
* ilk muayene 21‐28. g
(CL + PGF2a tercihen pp 14.günde GnRH enjeksiyonu )
* ikinci muayene 20 gün sonra yapılır
(CL+,uterus uygun,PGF2a ve tohumlama veya ovosynch. protokol)
Pp. uterus involusyonu ve uterus enfeksiyonlarının denetimi Erken puerperal enfeksiyonlarda
• Paranteral antibiyotik • Sıvı tedavisi
• Anti histaminikler
• Destek tedaviler (NSAI v.b.)
• Uterus involüsyonunun uyarılması (PGF2a)
Pp. uterus involusyonu ve uterus enfeksiyonlarının denetimi Postpartum 30 günden sonra
• İntrauterin antiseptikler :
A‐ Lugol
B‐ Lotagen
• İntrauterin antibiyotikler :
* Anaerobik ortamda etkili, geniş spektrumlu
* DMSO+ Antibiyotik kombinasyonu (Rifamisin)
• Diğer Yöntemler:
* Endometriyal küretaj
* PGF2‐alfa x PGF2‐alfa
* Eozinofilik kültür
Olgu Bazında Yaklaşımlar
ANÖSTRUS
Not: Sub östrus, kalıcı CL olgularından ayırt edilmesi gerekir, östrus gözlemi doğru yapılamıyor
• Post partum süreci uzatır
• Palpasyon(10 gün arayla) : Ovaryum yüzeyleri düz , yapı yok
• Serum P4 (haftada 2 defa) <1 ng/ml
ANÖSTRUS SAĞALTIMı
• Beslenmeyi düzeltiniz (LH)
• Buzağı etkisini ortadan kaldırınız
• Ortamda boğa bulundurulması (feromen)
• Hormonal girişim (GnRH, Progestagen+GnRH komb.)
Suböstrus
•
•
•
•
Östrus semptomu görülmez
Palpasyonda Luteal Yapı bulunur
USG’de “luteal yapı” ve “DM follikül” bulunur
Hormonal girişim (Ovulasyonun senkronizasyonu: GnRH+ PGF2a+Progestagen kombinasyonu)
Hakiki Anöstrus
• Ovaryum aktivesi gerçekleşmiş, luteolitik mekanizmanın çalışmamasına bağlı
Sağaltım : Luteolitik mekanizmanın çalıştırılması
A.İntra uterin antibiyotik , antiseptik verilmesi
B.Hormonal girişim
(Tek PGF2a ya da Ovulasyon senkronizasyonu)
Ovaryum Kistleri
(pp ilk 35 gün içinde)
•
•
•
•
•
•
•
Folliküler veya Luteal
GnRH
GnRH+PGF2a
GnRH+PGF2a+P
hCG
Spontan ?
Etiyoloji
Küplülü ve ark. ; 2007
Enerji dengesi
İşletmede fertilitenin önemi
Stres fertilite
Download

Tamamı için buraya tıklayın.