ún
P
üa ro
at fYe
Yerin
n hareketleri
h
- Yerkürenin úekli ve
M boyutlarÕ
bo utlarÕ - Yerin atmosferi - Yer kabu÷u
ve ye
yeriçiOç Yeryüzü ve özellikleri
úç sm
in an
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
BÖLÜM 2- YERKÜRENøN
GENEL ÖZELLøKLERø
2.1. YERøN HAREKETLERø
Rø




DünyamÕz güneú sistemi içerisinde bir gezegen
ezegen olup,
p, güneú
g
e
etrafÕnda
traf da elips
elip
úeklinde bir yörünge üzerinde dolanmaktadÕr.
365
aktadÕ Bu
u dolanÕPÕQÕ
dola
3
65 gün 5
saat 48 daika 46 sn’de tamamlamaktadÕr.
Güneú yörünge elipsinin bir odak noktasÕnda bulunur.
ulunur. Dü
DünyamÕz güneú
etrafÕnda sn’de yaklaúÕk 30 km lik bir hÕzla hareket
etmektedir. Yerin
et etme
n
yörünge düzlemi, ekvator düzlemine paralel de÷ildir.
dir. Her iki düzlem
arasÕnda 23.5 derecelik bir açÕ vardÕr. Bu e÷ik durumun
un sonucu olarak
yeryüzü sürekli olarak güneú enerjisinden farklÕ dere
derecelerde
er
etkilenmektedir ve bu suretle yeryüzünde de÷Lúik mevsimler
er meydana
eyda
gelmektedir.
DünyamÕz kendi ekseni etrafÕnda 24 saatlik peryotla dönmektedir. Bu süre
içerisinde bir defa gündüz, bir defa gece olmaktadÕr. Yerin e÷ikli÷i
kli÷i
nedeniyle gece ve gündüzün süresi, her iki yarÕ kürede mevsimlere ve
ekvatordan kutuplara do÷ru gidildikçe de÷Lúmektedir.
Yerle güneú arasÕnda ortalama uzaklÕk yaklaúÕk 150 milyon km’dir. Yerin
aydan uzaklÕ÷Õ ise ortalama 384 000 km’dir. DünyamÕz güneúin ve daha
çokça ayÕn çekim etkisi altÕnda bulunur. Özellikle gel-git (med-cezir) olayÕ,
bu etkinin belirgin özelli÷idir.
rÖ
1
2.2. YERKÜRENøN ùEKLø VE BOYUTLARI

ún
Yer kürenin úekli, geometrik bakÕmdan tam bir küre olmayÕp,
ekvator bölgesinde biraz úLúkin, kutuplar bölgesinde ise
basÕkçadÕr. KutuplarÕ birleútiren eksen ile ekvatordan geçen çap
arasÕnda 43 km’lik bir fark vardÕr. Ekvator yarÕçapÕ, kutuplardan
geçen yarÕçapdan 21,5 km daha uzundur.
P
üa ro
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la

Yerkürenin kutuplarÕ basÕk, ekvatorun úLúkin olmasÕ; yerin kendi
etrafÕnda günlük dönmesi sonucu meydana gelmektedir.
Yerküresinin úekli için Jeoid ve Sferoid deyimleri kullanÕOÕr.
Yerürenin ekvator yarÕçapÕ (a) = 6378,4 km
Kutu
Kutuplar yarÕçapÕ (b) = 6356,9 km
Ortalama yarÕçap = 6371 km
O
Ekvator
E
or çevresi
ç
= 40 077 km
Kutuplar
uplar ççevresi = 40 009 km
ÕklÕk oranÕ
oran (a-b/b) = 1/297 ‘dir
BasÕklÕk
2.3. YERøN ATMOSFERø





DünyamÕ]Õn bazÕ NÕVÕmlarÕ su ile kaplÕ
plÕ ve
e dÕúardan
rdan hava tabakasÕyla
tabakasÕyla
çevrilmiú bir taúküre durumundadÕr. Hava tabakasÕna
atmosfer,
abakas
osfer su
örtüsüne hidrosfer ve taúküre kÕsmÕna da litosfer
er denir.
denir
Atmosfer, birçok gazlarÕn karÕúÕPÕndan oluúmuú binlerce
nlerce km kalÕnlÕkta
a
bir gaz karÕúÕPÕGÕr. Yerçekimi etkisiyle dünyaya ba÷OÕOÕ kalÕr ve onu çepe
e
çevre kuúatÕr. Yo÷unlu÷u deniz seviyesinde en fazla olup, yükseklere
yüks
oÕNÕldÕkça yo÷unluk azalÕr. Atmosfer kütlesinin
yaklaúÕk
úÕk % 97’si
7
yeryüzünden 30 km’lik bir yükseklik içinde bulunur. Daha yukarda
yuk a ise
is
gaz moleküllerinin yo÷unlu÷u ise çok azdÕr. Atmosfer esas olarak;
ak; gaz,
ga
su buharÕ ve toz zerreciklerinden oluúur.
Atmosferin yeryüzünden baúlayan ilk 80 km’lik kÕsmÕnda, en çok
yeralan % 78 N, % 21 O2, % 0.134 Ar ve % 0.033 CO2 (toplam %
99.967) gazlardan oluúmaktadÕr. Geri kalan kÕsmÕ ise di÷er gazlar ile toz
zerrecikleri ve su buharÕ oluúturur. Bu bölüme homosfer denir.
Yeryüzünden itibaren 90 km’nin üstündeki atmosfer bölgesine
heterosfer denir. Yeryüzünden sonra 80 km ile 400 km arasÕndaki
bölgeye iyonosfer denir. Güneúten gelen  ve  ÕúÕnlarÕ burada absorbe
olurlar. øyonosferdeki iyonlar, radyo dalgalarÕQÕ yansÕWÕrlar ve yeryüzüne
geri gönderirler.
Atmosferdeki di÷er önemli bölge ise ozon tabakasÕGÕr. Yerden yaklaúÕk
25 - 30 km uzaklÕkta bulunur. Bu bölge, yeryüzünü güneúten gelen
ultraviyole (morötesi) ÕúÕnlara karúÕ korur.
rÖ
2
ún
üa
at
Pr
M
üh r. O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
Atmosferin KatmanlarÕ
rÕ
10.000 km
400 km
Heterosfer
øyonosfer
90 km
Homosferfer
25-30 km
rÖ
Ozon
3
2.4. YER KABUöU VE YERødø

ún
Yerküre de÷Lúik bileúenli kayaçlardan oluúmuú, katÕ bir kabuk ile
çevrilmiútir. Ortalama kalÕnlÕ÷Õ karalarda 35 km ve okyanus diplerinde 810 km olan yer kabu÷u, kimyasal ve mineralojik bileúikleri birbirinden
açÕkça farklÕ iki grup kayaçtan meydana gelmiútir:


Yer küresinin basitleútirilmiú kesiti aúD÷Õdaki gibidir:
Alt manto
sm
'Õú çekirdek
an
øç çekirdek
ÇEKøRDEK
úç
in

Üst manto
MANTO
M
KABUK
üa
at
P

Birinci grupta; KumtaúÕ, KireçtaúÕ gibi ortalama yo÷unluklarÕ 2.7 gr/cm3 olan hafif
kayaçlar bulunur. Bunlar SiO2 (% 65-75) ve Al2O3 ce zengin kayaçlardÕr.
økinci grupta ise, Granit, Bazalt cinsinden koyu renkli ve a÷Õr kayaçlar yer alÕr.
Bunlar yo÷unluklarÕ 2.7-3 gr/cm3 arasÕnda olan bazik kayaçlardÕr (SiO2 % 50).
BunlarÕn bileúiminde Fe2O3 ve MgO önemli yer tutar.
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
rÖ
KatÕ kayaçlardan oluúmuú NÕVÕmlar, kabuk altÕndan
Õn
70-100 km derinliklere
derin
kadar uzanÕr. BurasÕ litosfer adÕ verilen
len taúküreyi
t úkürey meydana
dana getirir.
getirir. Daha
altta ise astenosfer denilen yumuúak ve
üst manto bö
bölgesi
e akÕFÕ ü
ölgesi bulunur.
bu
ulu
Litosfer bir bütün olmayÕp bir çok levhalara
bölünmüútür.
vhalara ve parçalara
parç
böl nmüútü
ú
Astenosfer üzerinde çok az miktarda hareket etmektedir.
ektedir Üst manto
nto bölgesi
böl
700 km kadar derinli÷e iner. Burada yo÷unlu÷u
gr/cm
u÷ 3.3-4.3
3
m3 olan
ultrabazik kayaçlar vardÕr. Yeriçinin 700 ile 2890
arasÕnda
0 km derinlikleri
derin
asÕnda
kalan kÕsmÕna alt manto denir. BuranÕn bileúimi üst
oldukça
st mantodan
mantod
ça
farklÕGÕr. Burada özellikle Mg ve Fe in a÷Õr oksitleri
(Si)
eri ile silikatlar
sili
egemendir. Yeryüzünden 2890 km derinlikten sonra mantodan
antodan çekirdek
ç
bölgesine geçilir. Burada yo÷unluk 5.5 den 10 gr/cm3 ye yükselmektedir.
ükselm kte
Yerin çekirde÷i; iç ve dÕú çekirdek olmak üzere ikiye ayrÕOÕr. 'Õú çekirde÷in
kirde
esas maddesini ergimiú halde Fe-Ni karÕúÕPÕ (%90 Fe, %10
0 Ni), iç
çekirde÷in ise kristal halde Fe-Ni karÕúÕPÕ oldu÷u ileri sürülmektedir.
4
ún
Pr
üa
o
at f.
M D
üh
. ú Os
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
e AY
A
N
ot
la
rÖ

Litosfer geniú anlamÕyla üstündeki yerkabu÷unu
erkabu÷ nu da kapsar
ar ve yerküresinin
ye küre
en dÕúÕndaki bu bölüm yekpare de÷ildir;
parçadan
ir; boyutlarÕ farklÕ birçok
rç
parç
meydana gelmiútir. Bu parçalar levha (plaka)
olarak adlandÕUÕOÕr
laka) ola
a
ÕOÕr vve bunlar
bun
birbirine göre hareket halindedir. Jeolojide
olan
de bir dönüm
üm noktasÕ
n
ola
n levha
tektoni÷i teorisi, iúte bu levhalarÕn hareketleri ve bu hareketlerinin
ha
in neden
n
oldu÷u jeolojik olay ve yapÕlara dayandÕUÕlmÕúWÕr. LevhalarÕn hareket hÕzlarÕ
h zlarÕ
ortalama 2-5 cm/yÕl’Õ Dúmaz.
5
ún
Pr
üa
o
at
M
üh
. ú Os
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
rÖ
2.5. YERYÜZÜ VE ÖZELLøKLERø
KLERø

Yeryüzünün yaklaúÕk ¾’ü sularla örtülü ve 500 milyon km2 alan kaplayan;
yeryüzünde karalar ve deniz dipleri, deniz seviyesine
seviyesin oranla
a farklÕ
yüksekli÷e ve de÷Lúik derinliklerden oluúan bir yüzey meydana
meydan getirirler.

Karalarda 8000 m’yi aúan da÷ zirveleri, denizlerde ise 10000 m’yi
m’y geçen
okyanus çukurlarÕ vardÕr. Yeryüzünde en geniú alanlarÕ, ortalama
alama 1000
00 m
yükseklikle NÕta platformlarÕ, denizlerde ise yaklaúÕk 4000 m derinlikle
erinl
deniz platformu kaplamaktadÕr. KÕta kenarÕnda (continental margin)
n) ayrÕca,
ayr a,
NÕ\Õ bölgesi, NÕta sahanlÕ÷Õ veya NÕta úelfi, NÕta yamacÕ ve NÕta ete÷i
÷ gibi
bi alt
bölümler bulunurken, okyanus havzasÕnda ise okyanus düzlü÷ü veya
abisal düzlük, okyanus sÕrtÕ ve okyanus çukuru gibi alt bölgeler yer alÕr.

Su derinli÷i 200 m’yi geçmeyen ve kÕtalarÕn deniz altÕnda devam eden
bölgelerine de NÕta sahanlÕ÷Õ denir. KÕta sahanlÕ÷Õ, NÕta yamacÕ denen dik
bir e÷imle deniz bölgesine geçer. OkyanuslarÕn tabanÕ, eskiden sanÕldÕ÷Õ
gibi düz ve engebesiz de÷ildir. DenizaltÕ da÷larÕ, denizaltÕ vadileri, okyanus
VÕrtlarÕ ve okyanus çukurlarÕ gibi 1000’lerce m’lik seviye farkÕ gösteren
engeller, okyanus tabanÕQÕ úekillendirirler. En yüksek da÷ zirvesi (everst
8848 m) ile en çukur okyanus dibi (marina çukuru 11035 m) arasÕndaki 19
883 m’lik seviye farkÕ vardÕr.
6
 Deniz Dibi Topografyası: Deniz dipleri genellikle sanÕldÕ÷Õ gibi düz
ún
Pr
de÷ildir; hemen hemen yeryüzü kadar engebelidir. Buralarda: uzun da÷
úeritleri, sayÕVÕz volkan konileri, geniú düzlükler, derin çukurlar ve
kanyonlar bulunur. Ancak daha önce de belirtildi÷i gibi, karasal ve
okyanusal kabuk arasÕnda önemli bir mineralojik ve bileúim farkÕ vardÕr.
Okyanus tabanÕ derinlik ve jeolojik yapÕ bakÕPÕndan önce, NÕta kenarÕ ve
okyanus havzasÕ olmak üzere iki ana bölüme ayrÕOÕr
üa
o
at
M
üh
. ú Os
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
rÖ
 .Õta kenarÕnda (continental margin) ayrÕca,, NÕ\Õ bölg
bölgesi, NÕta ssahanlÕ÷Õ
ahanlÕ Õ ve
veya
NÕta úelfi, NÕta yamacÕ ve NÕta ete÷i gibi altt bölümler bulunurken,
en, okyanus
okyanus
havzasÕnda ise okyanus düzlü÷ü veya abisal düzlük,
okyanus
düzlük okyanus
anus sÕrtÕ ve ok
yanus
çukuru gibi alt bölgeler yer alÕr.
 Okyanus yüzeylerinin yaklaúÕk % 21’ini oluúturan kÕta
kenarlarÕ, yapÕsall
ta kenar
özellikleri bakÕPÕndan kÕtaya ba÷OÕ olup, çeúitli jeolojik olaylarÕn (kalÕn
sedimantasyon, kÕvrÕlma, volkanizma gibi) meydana geldi÷i bölgedir.
.Õtasal
lgedir. .Õt
kabuk ve okyanusal kabuk arasÕndaki geçiú, yani, kÕta ile okyanusun
okya
un
jeotektonik sÕQÕUÕ da kÕta kenarÕ ile okyanus havzasÕ arasÕndan geçer.
eçer.
Yerkabu÷unun % 40’Õ NÕtasal kabuktan, % 60’Õ ise okyanusal kabuktan oluúur.
.Õta kenarÕ ile okyanus havzasÕQÕn geotektonik iliúkisini gösteren úematik kesit
7
ún
Pr
üa
o
at f
M
ü
ú ç sm
in an
Je S
ol ú V
oj R
YA
N
ot
la
rÖ
8
ún
üa
at
P
M
ú ç sm
in an
Je S
ol ú V
Rú
KA
Y
A
s
N
ot
la
rÖ
9
ún
üa
at
P
M
ú ç sm
in an
Je S
ol úV
oj Rú
i
KA
YA
N
ot
la
rÖ
10
Okyanus SÕrtlarÕ
ún
• KaralarÕn yüzölçümü: 149 milyon km 2
• Denizlerin yüzölçümü: 361 milyon km 2
• Tüm yeryüzü yüzölçümü: 510 milyon km 2
• KaralarÕn ort. yüksekli÷i: 840 m
• Denizlerin ort. derinli÷i: 3808 m
P
üa ro
at f.
M Dr
üh .
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
DünyanÕn plakalarÕ
rÖ
11
Download

PProfof PPr P sman Osm sm Sİİ VRV YA KAYA nYA İnşaat t M bo M İ