KARATAY MEDRESESi
kınlarındaki Hızır İlyas Köşkü 'ne benzeyen
özel mekan grubu ve sonradan tür be olarak düzenlenen yıldız tonozlu çeş me eyvanı yer almaktadır. Ahşap bir paravan la
kapatılan ç eşme eyvanının kemerinin üstünde mukarnaslı nişler içinde fil . aslan.
boğa. ejderha. kuş . tavşan vb . on beş adet küçük hayvan figürü sıralanmaktadır. Giriş eyvanının avluya bakan kemerini ise
ejderha baş l a rı ile sonuçlanan düğümlü
geçme motifi kuş atmaktadır. Giriş eyvanının diğer yanındaki kubbeli bölüm hanın mescididir. Mescidin geometrik ve
bitki motifli bordürlerle kuşatılan kapısı
avlu cephesinde yer a lmakta dır. Cephenin diğer yanındaki basamakların ulaştığı
kalkan duvara açılan kapı ve niş ezan köş­
kü işlevine sahiptir. Mescidin doğusunda
yer alan koridordan kendi içinde bir düzenleme gösteren hamam bölümüne geç iş sağlanmıştı r. Hamam bölümü . genel
şeması ve örtü sistemiyle Kayseri Sultan
Ham'nın hamamma benzemektedir. Külhan ocağının ağ zı hanın beden duvarları­
na açılmı ştır ve sıcak su duvarların içindeki toprak borularla üç mekana dağıl­
maktadır. Avlunun bir kenarında revak.
diğer kenarında tonozlu odalar yer almaktadır.
Hol bölümü enine yedi nefli olarak düSivri kemerli beşik tonazla
örtülü yan nefler. daha yüksek olan orta
nef tarafından dikine kesilmektedir. Orta nefin merkezine dıştan piramidal külahla örtülü bir kubbe yerleştirilmiştir.
Giriş bölümünde orta nefin iki yanındaki
nefler sekiler halinde yükseltilerek yolculara ayrılırken en dıştaki nefler. hol bölümünü çepeçevre saracak şekilde hayvanlar için düzenlenmiştir. Sekilerin dış neflere bakan kenarlarında blok taştan işlen­
miş yemlik ve yalaklar bulunmaktadır.
Hol bölümünün dışa taşkın ve yüksek taçka pısı sivri kemer tonozludur. Geometrik örgülü bordürlerle ku ş atı lmış olan bu
zenlenmiştir.
taçkapı .
genel
şema
ve
bazı
süsleme dehol bölümün benzerlik göstermek-
taylarıyla Ağzıkara Han ' ın
deki taçkapısıyla
tedir.
Döneminin tek milletlerarası ticaret fuarı olan Yabanlı Pazarı ' na yakınlığı ve iş­
Iek bir ticaret yolu üzerinde bulunması
sebebiyle Karatay Ham ' nın çevresinde bir
ticaret merkezinin geliştiği bilinmektedir. Anadolu'nun milletlerarası ticaretin
dışında kalmasından sonra han XVI. yüzyılda zaviyeye dönüşmüştür.
Bİ B Lİ YO G RAFYA :
E. Naumann . Von Goldenen Ho rn zu den
Quellen des Euphrat, München- Lei pzig 1893,
s. 240-241 ; a.mlf .. " Seldschukische Baudenkmale in Kleinas ien", Südde utsche Bauzeitung,
1bask ı yeri yok [ 1896, s. 22 , rs. 7; Halil Ed hem
[Eidem] . Kayseriye Şehri, istanbul 1334 ; a.mlf ..
" Ei nige İ sl amische Denkma ler Kle i nas iens",
St udie n zur Kun st des Os tens, Fes tsch ri{t J .
Strzygo w ski, Wien 1923, s. 243-247, lv. XXVIIIXX IX; a.mlf.. " Anadolu'da i slami Kitiibeler-Karatay - H a nı " , TOEM,sy. 33 [133 1). s. 51 3- 523 ;
A. Gabriel. Monumen ts turcs d'Anatoli e, Paris
193 1, 1, 98 -1 00; M. Ferit Uğur- M. Mes ud Ko m an. Selçuklu Büyüklerinden Cela lü ddin Kara tay ile Kardeş lerinin Haya tı ve Eserleri, Ko nya 1940, s. 31- 36; K. Erdmann. Das A natolische
Karava nsa ray des 13 . J ahrhun de r ts, Berlin
196 1,- 1, 118-122; K. Otto - Dorn . " Darstellungen
des Turca - Ch inesischen Tierzyklus in der ı s la­
misehen Kunst", In Mem oriamErnst Di ez, istanbul 1963, s. 13 1-165; H. Erdmann. Das A natolische Karavansa ray des 13. JahrhundertsOrn amente, Berlin 1976, ll, 14 8- 152 , l v. 99113; Faruk Süm er . Yaba n/u Paza rı , istanbul
1985, s. 80-81; Şe bnem Akalın. Karatay Han 'ın
Mimari Ta rihi içinde Değerle ndirilm es i (y üksek
lisans tezi. ı 988). iü Sosyal Bilimler Enstitüsü;
a. mlf.. "Ka raray h a n 'ın Çeş me Eyva nını Ku şa­
tan Hayva n Figürleri ile ilgili B az ı Yorumlar " ,
STAD, 11/ 5 ( 1989). s. 54-6 1; G. de Jerphanion.
"Melanges d'a rcheologie anatolienne" , MUSJ,
XIII ( 1928). s. 101-1 02 ; Osman Turan , "Selçuklu
Devri Vakfiyel eri, lll : Celal eddin Kara tay, Vakıf­
l a rı ve Vak fiyeleri", TTK Belleten, Xll/45 ( ı 948) .
s. 17-171 ; J. P. Roux, " Le decor anime du caravanse rail de Karatay en A natolie", Sy ria, XLIX,
Paris 1972, s. 37 1-397. ı::;;;:ı
.
~J
ŞE B NEM AKALIN
KARATAY MEDRESESi
Karatay
Hanı 'n ın
cesme
eyva nı
tas süslemesinden bir de-
L
Konya'da
XIII. y üzyı l a ait en önemli
Selçuklu medreselerinden biri.
n ında Celaleddin Karatay tarafından yapMedresenin Selçuklu devrinde
Konya ' nın kültür hayatında önemli bir
yer tuttuğu, Mevlana Celaleddin-i Rumi
çağı derviş ve fakihlerinin bir buluşm a ve
toplantı yeri olduğu kaynaklardan anlaşılmaktadır. XIX. yüzyıl sonlarında terkedilmiş olan yapı 1954'te onarılmış . Konya
Müzesi Çini Eserleri seksiyonu olarakyeniden kullanılmaya başlanmıştır.
Plan olarak orta avlunun örtülmesiyle
şekil kazanan ve kendine özgü bir gelişme
izleyen medrese tipleri arasında yer alır.
Taçkapısı ile ana kütle ara sındaki boşluk ,
bugün mevcut olmayan kısımlar, gerçekte bu kesimin nasıl bir plana sahip olduğu
konusunda değişik görüşlerin ileri sürülmesine sebep olmaktadır. Mevcut mimari
izler ve benzeri diğer eseriere göre bütünleştirilen planın simetrik ve dengeli
bir kuruluş gösterdiği söylenebilir. XII.
yüzyılın ikinci yarısından sonra yapılmış
olan Tokat ve Niksar'daki Yağıb a san
medreselerinin ardından daha gelişmiş
bir planın ortaya çıkm a sı beklenen bir
sonuçtur.
Dış cephede tezyinatın yoğunlaştığı
taçkapı . cephenin tam ortasında değil
güneydoğu köşeye (so la) doğru çekilmiş
durumdadır. Yer yer gri-beyaz mermer
uygulaması renk unsurunu arttırırken
Ortaçağ Selçuklu tezyinatının hemen bütün unsurları kullanılmıştır. En üstteki
enli kitabe Selçuklu sülüsüyle inşa tarihini ve Karatay'ın ismini vermektedir. Bunun altındaki yüzey, sivri kemeri kuşatan
iri düğümler yapan bir geometrik örgü
ve üç kabara ile dolgulanmıştır. İki renkli,
kakma tekniğinde tasarlanmış düğüm
motifinin aynı şehirdeki Alaeddin Camii'nin taçkapısında tekrarlanışı her iki yapıyı
birbirine yaklaştıran anl a mlı bir benzerlik unsurudur. Sivri kemerin içine yerleş­
tirilen mukarnaslı kavsara tepe kısmın­
da düz bir çizgi ile adeta kesilm i ştir. Surm a lı sütunçelerin iki yanındaki çift ren kli
büyük panolar, kilim desenlerini andıran
tırılmıştır.
_j
tav
Alaeddin tepesi eteğinde Kemaliye
Medresesi ka rşısında yer alan yapı merkezi avlusunu örten ku b besi. çini dekorasyonundaki zenginlik ve incelik bakı ­
mından diğer medreselerden ayrılır. Mimarı bilinmeyen eser, avlusu kubbeli medrese şemasına uygun olar ak planlanmış
ve taçkapı kitabesine göre 649 (1251 )
yılında Sultan ll. izzeddin Keykavus zama-
Karatay
Medresesi'nin
planı
475
KARATAY MEDRESESi
geometrik bir kompozisyon düzeni gösterir. Dikdörtgen kapı boşluğunu çeviren
kitabeli bitkisel çerçeve ve lentoya oturan profilli kilit taşları tezyinl etkiyi büsbütün arttırmaktadır.
Taçkapıdan geçilince ulaşılan. günümüzde bahçe görünümündeki kısmın zamanında kubbeyle örtülü bir mekan ol duğu anlaşılmaktadır. Bu kesimde ana
binaya üst seviyede bitişik Türk üçgenlerine ait izler bunların geçiş unsurları
olduğunu ve 7,60 x 7,60 m. ölçüsünde
bu kare mekanın bir kubbeyle örtülü bulunduğunu gösterir. Giriş holü niteliğin­
deki bu kesimden küçük bir kapıyla büyük kubbeli orta mekana geçilir.
Yapının en önemli kısmı olan 12 x 12, 1O
m. ölçülü orta mekan, bütün yapı unsurları ve muhteşem bezemesiyle günümüze kadar ulaşmıştır. Duvarlar. kubbe kasnağı ve kubbenin iç yüzeyi çinilerle bezenmiştir. Burada kare bir havuz. yuvarlak
bir çanak ve kıvrımlı su yolundan oluşan
bir su tesisi yer alır.
her iki yanındaki tonozlu
orüinal durumu bozulmuş.
buralara geçit veren kapıların bir kısmı
örülerek dekoratif nişler elde edilmiştir.
Batıdaki büyük eyvan. tonozu, büyük penceresi ve çini dekorasyonuyla orta mekana açılan önemli bir hacimdir. Ana eyvanın iki yanında yer alan mekanlardan
soldaki türbe olarak değerlendirilmiş olup
Celaleddin Karatay'ın sandukası burada
Orta
mekanın
mekanların
Karatay Medresesi'nin taçkapısı
Karatay
MedresesiKonya
bulunmaktadır. Simetriğinde
yer alan dimekan da göz önüne alındığında yapının doğu köşelerinde de benzeri mekanların yer alması gerektiği düşüncesi
ağır basar.
ğer
Yarım küre formuna ulaşan kubbenin
pandantifler aracılığı ile duvarlara oturması. eyvanın ana mekanla bütünleşme
tarzı daha sonraki gelişmelere öncülük
etmekte, cami mimarisinin gelişmesine
de yol açmaktadır. Merkezi alanı örten
ku b benin yükü köşelerde, üçgen panolardan oluşan yelpaze pandantiflerle alt yapıya aktarılmaktadır. Kubbenin eteklerinden köşelere doğru daralan yüzeyler ku bbeden gelen biçim ve renk etkilerini dört
köşede toplar. Pandantifler. arşitektonik
bir görevi en olgun biçimde yerine getirmekle kalmayıp iç mimarinin renk bütünlüğünü sağlayan güçlü bir eleman olarak
mekana katılır. Üçgen panolar halindeki
bu geçiş elemanlarının yüzeylerinde kufi
yazı ile Muhammed, Ebu Bekir. Ömer. Osman. Ali ile Davud. Isa ve Musa adları yazılıdır. Pandantiflerin üst kısmında oluşan yirmi dört kenarlı çokgene oturan
kubbenin etek kısmında, rumi ve palmetlerle süslü ince bantlarla ince bitkisel kıvrım ve düğümlerle işlenmiş ayet
frizi yer alır. Ku b bedeki tepe açıklığının
etrafı da yine bir kitabe friziyle çevrili dir.
Bütünüyle mozaik çini tekniğinin uygulandığı bu yüzeyler kubbe içini dolduran
büyük geometrik kompozisyonu çerçevelemektedir.
Ana mekana girildiğinde ku b be yüzeyini kaplayan firuze. lacivert çiniler ve bunlar arasındaki beyaz alçı şeritler seyredenlere gökyüzünü hatırlatmaktadır. Bu
kompozisyon günümüze kalabilmiş sayılı
örneklerden biridir. Uzaktan seyredenler
üzerinde derin etkiler bırakan bu kompozisyonun göze çarpan ilk özelliği bi rta-
476
kım yıldızlardan kurulmuş olmasıdır. En
alttan başlayarak tepe açıklığına kadar
büyük bir düzen içinde istiflenen yirmi
dört kollu yıldızlar farklı düğümlerle birbirine bağlanarak sistemi tamamlamaktadır. Karatay Medresesi'nin ku b besi grafik düzeni ve renk seçimi bakımından son
derece anlamlıdır. Parıldayan yıldızlar­
la gökyüzü izlenimi, bir yandan kozmogonik bir anlamı vurgularken öte yandan
mozaik çini tekniğinin ulaşabileceği sınır­
ları göstermektedir. Özellikle kubbedeki
dairesel açıklık ve bunun altına düşen havuz dolayısıyla yapıya rasathane kimliğini
yakıştıranlar olmuştur.
BİBLİYOGRAFYA :
M. Ferit Uğur- N. Mesud Koman, Selçuklu
Büyüklerinden Celaleddin Karatay ile Kardeş­
lerinin Hayatları ue Eserleri, Konya 1940, s.
546; Celal Esad Arseven. Türk Sanall Tarihi, istanbul, ts . (Maarif Basımevi). s. 122-123; Konyalı. Konya Tarihi, s. 845-876; Aptullah Kuran,
Anadolu Medrese/eri, Ankara 1969, 1, 51-53;
Mehmet Önder, Mevlana Şehri Konya, Ankara
1971 , s . 160-166; a.mlf., "Konya'da Karatay
Medresesi Portali Kitabeleri", Aslanapa Armağanı, istanbul 1996, s. 163-168; Metin Sözen.
Anadolu Medrese/eri, istanbul 1972, ll, 63-68;
Şerare Yetkin, Anadolu'da Türk Çini Sanatının
Gelişmesi, istanbul 1986, s. 63- 70; Abdülkadir,
"Karatay Medresesi" , TOEM, XXIII (ı930), s.
532; Osman llıran, "Selçuklu Devri Vakfıyeleri
III: Celaleddin Karatay Vakıfları ve Vakfıyeleri",
TTK Be Ileten, XII (ı 948), s. 17-17 1; Zeki Oral.
"Ku b adabad Çinile ri", a .e., XVII (ı 953), s. 209222; Selçuk Mülayim. "Konya Karatay Medresesi'nin Ana Kubbe Geometrik Bezemesi", STY,
Xl ( 1982). s. 111-132; Tanju Cantay, "Konya Karatay Medresesi'nin İnşa Tarihi ve Kapısının
Mimari Kuruluşu", Rölöue ue Restorasyon Dergisi, sy. 6, Ankara 1987, s. 25-30; Kamil Uğurlu,
"Bilgiye Açılan Kapılar: Karatay ve İnce Minareli Medreselerin Kapıları", Yeni İpek Yolu, sy.
1, Konya 1998, s. 211-222; Günay ibrahim Çı­
rakman, "Karatay Medresesinde Görülen Rumi Motifleri", Antik ue Dekor, sy. 51, istanbul
1999, s. ll 0-118.
r:u:ı
~J
SELÇUK
MüL".YiM
Download

Su - arbiogaz