PAMUK
Takım: Malvales
Familya: Malveceae
Cins: Gossypium
Tür: Gossypium hirsutum L. 2n=52
“
barbadense 2n=52
“
arboreum 2n=26
“
herbaceum 2n=26
İng=Cotton
Alm=Baumwolle
• Gossypium türüne dahil 39 tür vardır ve
bunlardan 4’ü kültür formu, 35’i yabani
türdür.
• Bu türlerden 2n=52 olanlar Yeni Dünya
(Amerika) pamukları olarak bilinir ve açık
kozalıdır.
• 2n=26 olan türler ise Eski Dünya (Asya)
pamukları olarak bilinir ve kapalı kozalıdır.
• Eski Dünya pamukları Yerli pamuk olarak
adlandırılır.
Bunun
sebebi
Amerikan
pamuklarının ülkemize gelmeden önce bu
türlerin kullanılmasıdır.
Kullanım Alanları
• Lifleri tekstil sanayinde kullanılır.
• Lifleri pamuklu dokuma olarak işlenir,
iplik yapımında kullanılır.
• Lifleri dumansız barut imalinde, sentetik
ipek yapımında, kağıt ve selüloz
sanayinde faydalanılır.
• Tohumlarından elde edilen yağ,
yemeklik likit ve margarin yapımında,
• Sabun, boya ve muşamba yapımında,
• Küspesi hayvan beslenmesinde
kullanılır,
• Küspesinden gübre olarak yararlanılır.
• Sapları yakacak olarak değerlendirilir.
BİTKİSEL ÖZELLİKLERİ
• Tropik ve subtropik karakterli olup,
vejetasyon süresi 5-6 ay kadardır.
• Kış mevsiminin soğuk ve donlu geçen
yerlerde tek yıllık, tropik yerlerde ise
çok yıllık çalı şeklinde yetişen bir
bitkidir.
• Çok yıllık bitkiler üretim bakımından
pratik değildir. Çoğu ülkede ve ülkemizde
tek
yıllık
çeşitler
ekilip,
yetiştirilmektedir.
KÖK
• Kazık köklü bir bitkidir.
• Kökler köşeli ve dörtgen yapıdadır.
• Kökler 90-150cm derine, 80-90cm kadar
yanlara gelişebilmektedir.
• Asıl kök toprak içerisinde zikzak çizerek
ilerler.
• Kökün ulaştığı derinlik kabaca olgun
bitkinin sapı kısmının uzunluğuna eşittir
fakat bu derinlik toprak şartlarından çok
etkilenir.
• Köklerin toprak içerisindeki gelişimi
bitki çeşidine, iklim şartlarına ve toprak
yapısına göre değişir.
• Yan kökler yatay olarak toprağa yayılır.
Bunlardan birçoğu derine inerek kazık
kökün fonksiyonunu görürler.
• Ağırlık olarak kök sisteminin 2/3’si
toprağın 30 cm derinliğinde bulunur.
SAP
• Bitki boyu çeşit ve iklime göre 80-150cm
kadar olabilmektedir.
• Sap rengi genç dönemde yeşilken,
olgunlaşınca kırmızı-kahverengine döner.
• Asya pamuklarında sap üzerinde siyah
benekler vardır.
• Sapın dış yüzeyi mantarlaşmış yapıda
olup, olgunlaşınca içi özle dolar.
• Sap dik olarak gelişmektedir.
• Yapraklar sap üzerine almaşıklı olarak
dizilmişlerdir.
• Her yaprak koltuğunda iki tomurcuk
vardır.
• Bunlardan biri merkezi durumda olup,
buna hakiki koltuk tomurcuğu veya
“merkezi tomurcuk” denir.
• Diğeri merkezi tomurcuğun yanında
bulunur ve “yan tomurcuk” denir.
• Merkezi tomurcuk vejetatif (odun)
dalları,
yan
tomurcuk
generatif
(meyve) dalları oluşturur.
• Vejetatif dallar gövdeye benzer ve dik
olarak büyürler. Generatif dallar ise
yatay şekilde büyürler, daha zayıf
yapıda ve az yapraklıdırlar.
• Pamuğun gelişmesi dallarda; merkezden
çevreye doğru olup, üst dallar alt
dallardan daha gençtir.
• Bu nedenle, çiçek açma, koza bağlama
ve olgunlaşma düzenli bir periyotta
olmaktadır.
YAPRAK
• Büyüklüğü,
şekli,
tüylülük-tüysüzlük
çeşide göre değişir.
• Parçalı (fuslu) yapıda olup, parça sayısı
tür ve çeşide göre 3-5 adettir.
• Şekli
yuvarlak,
kenarları
hafif
parçalıdır.
• Yaprak dizilişleri (filotaksi) 1/3, 2/5,
3/8 ve 5/13 şeklinde olabilir.
• Alt yüzünde 3-5 ana damar bulunur,
bunlardan çıkan damarcıklar yaprağı ağ
gibi sarar.
• Ana damarlar üzerinde yeşil renkte
nektarlar (beze) bulunur.
• Bütün bitki kısımları koyu renkte gözle
görülebilen ve içerisinde zehirli bir
glikozit olan “Gossypol” oluşturan
bezeleri taşırlar.
ÇİÇEK
• Orta uzunluktaki bir meyve dalında 6-8
adet çiçek tomurcuğu bulunur.
• Tomurcuklar meyve dalı üzerinde
pramit şeklinde ve yeşil renktedir.
Bunlara “Tarak” denir.
• Her tarak 3 adet 3 köşeli yaprakçıktan
oluşmuş asıl tomurcuğu oluşturur. Bu
yaprakçıklara “dış çanak (brakte)”
denir. Tomurcuğu çevre şartlarından
korurlar.
• Taraklar meyvenin dibinde yapışık olup,
dip kısımlarında yuvarlak şekilde yağ
bezeleri bulunur. Brakte yaprakların
kenarı derin yırtmaçlıdır ve hasatta
kuruyan pamuk liflerinin arasına girip
kirlenmesine neden olurlar.
• Dış çanak yaprakların altında belirsiz
yeşil renkte ve bileşerek bir halka
oluşturan asıl çanak yapraklar bulunur.
Bunların içerisinde 5 adet çan şeklinde
taç yapraklar vardır.
• Taç yaprakların kenarı düz veya hafif
dişli olabilir.
• Çiçek rengi Amerikan pamuklarında
krem, Asya pamuklarında sarı renkte
olup, dip kısmında mor bir leke
bulunur.
• Erkek organlar dip kısmı birleşmiş bir
boru şeklindedir ve dişi organı içine
almıştır. Sayıları 40-50 arasında ve
çiçek tozu sarı renklidir.
• Dişi organ konik şekildedir. Tepecik
sayısı yumurtalıktaki bölme sayısına
eşit olup, 3-5 adettir. Her bölme kendi
arasında ikiye ayrılmıştır. Bunlar pamuk
tohumlarının
geliştiği
bölmelerdir.
Tohum sayısı 5-17 kadardır.
• Döllenmeden
sonra
yumurtalığın
gelişmesiyle
kozalar
oluşur.
Lif
olgunlaştıktan sonra meyve karpelleri
birleşme yerinden yırtılarak açılır.
• Hem kendine hem de yabancı döllenir.
Kendine döllenme %90-95, yabancı
döllenme %5-10’dur.
• Çiçek tomurcuğu görüldükten 21 gün
sonra çiçek açar. Çiçeklerin açılması
kozaların oluşması ve koza açılması
düzenli bir sistem içinde oluşmaktadır.
• Birbirini
izleyen
iki
daldaki
çiçekler
arasındaki açılışta genelde 2-3 gün’lük bir
zaman farkı vardır. Buna “Kısa Zaman
Fasılası” denir.
• Aynı dal üzerindeki iki çiçek arasındaki açılış
süresi ise genelde 6-7 gün’dür. Buna da
“Uzun Zaman Fasılası” denir.
• Çiçeklenme en alttaki meyve dalının ana sapa
en yakın olan boğumundan başlar. En üst
yan dalın en ucuna rastlayan boğumdan en
son çiçek açar.
MEYVE ve TOHUM
• Meyvelerine
koza
denir.
Çiçek
döllendikten sonra koza gelişir ve
normal büyüklüğüne 24 saat sonra
ulaşır. 30-40gün sonra lifler olgunlaşır.
• Döllenmeden sonra koza içindeki
bölmelerde tohumlar gelişir. Pamuk
lifleri bu tohumlar üzerinde oluşur.
• Kozaların büyüklüğü, şekli ve rengi
türlere göre değişir.
• Çiğit
düzgün
olmayan
armut
şeklindedir. Uçları sert ve sivridir.
• Tohumun şalaza denen geniş ya da yuvarlak
kısmı, yumuşak süngerimsi bir dokudan
yapılmıştır. Su tohuma buradan girer.
• Bin tane ağırlığı 85-120g’dır.
• Tohum üzerinde 2 türlü tüy vardır. Kısa
tüylere hav (linter), uzun tüylere lif (lint)
denir.
• Bazı tohumlar çıplak olup, sivri kısımlarında
püskül şeklinde tüyler bulunur.
• Tohumun yağı alındıktan sonra kalan
küspenin kimyasal bileşimi ve tohumun
kimyasal bileşimi şöyledir.
Su
(%)
Karb Yağ
onhid (%)
rat(%)
Ham
Yağ
(%)
Protei Ham Ham
n(%) Protei selül
n
oz
Kül
N suz
Öz
madd
e
0.5
39
23
-
22
-
12
3.5
-
8.5
-
-
13.5
-
43
5
7
22.5
Tohum
Küspe
PAMUKTA LİF OLUŞUMU
• Gerek lif gerekse hav kısmı tohum
kabuğunun
en
dışında
bulunan
epidermis katındaki hücrelerden oluşur.
• Epidermis hücrelerinden bazıları bir
çıkıntı
yaparak
uzamaya
başlar.
Böylelikle
hücrelerin
dışa
doğru
uzamasıyla hav ve lif katları oluşur.
• Uzantılar öncelikle tohumun şalaza
kısmında belirir. Bunu tohumun orta ve
uç kısımlarındaki uzantılar izler.
• Yani bir lif bir epidermis hücresinden
oluşur.
Gelişme
ilerledikçe
lif
hücrelerinde selüloz yığılması ile duvar
kalınlıkları artar.
• Tohum üzerindeki lif ve hav sayısı
kalıtsal bir özellik olup, türlere ve
çeşitlere göre oldukça değişiklik
gösterir.
• Genel olarak bir pamuk tohumundaki
havın life oranı 1:10 kadardır.
• Bir tohumda 4-20 bin kadar lif bulunur.
• Lif uzunluğu, kozanın bitki üzerindeki,
tohumun koza içindeki ve lifin tohum
üzerindeki yerine göre değişir.
• Pamuk bitkisinde orta kısımlarda
bulunan kozalardaki liflerin uzunluğu
hem ilk açan alttaki kozalardaki hemde
üstteki kozalardaki liflerden daha
uzundur. En kısa lifler bitkinin en
ucunda bulunan kozalardan oluşur.
• Kozanın ortasında bulunan tohumlarda
lifler
en
uzun,
uç
kısımlardaki
tohumlarda orta, koza dibinde bulunan
tohumlarda ise kısadır.
• Tohum üzerinde şalaza kısmındaki en
uzun, orta kısımda orta, en uç kısımda
ise kısadır.
• Günümüzde
pamuk
çeşitleri
lif
uzunluklarına
göre
3
grupta
toplanmaktadır.
• 1- Kısa Lifli Pamuklar: lif uzunlukları
9.5-20mm
arasında
olup,
G.
tomentosum,
G.
herbaceum,
G.
arboreum türü çeşitleri içerir.
• 2- Orta Lifli Pamuklar: Lif uzunlukları
21-32mm arasında olup, G. hirsutum
türü çeşitlerini içerir.
• 3- Uzun Lifli Pamuklar: Lif uzunlukları
33-56mm arasında olup, G. barbadense
türü çeşitlerini içerir.
İyi bir pamuk lifi;
•Uzun olmalı,
•Dayanıklı olmalı,
•İyi olgunlaşmış olmalı,
•Uniform ve aynı olmalı,
Pamuk lifinin %94’ü saf selüloz olup,
%6’sı protein, pektik maddeler, kül, mum,
şeker gibi maddelerden oluşur.
ESKİ DÜNYA PAMUKLARI İLE YENİ DÜNYA
PAMUKLARI ARASINDAKİ FARKLAR
 Eski dünya pamuklarında boy ortalama 80-85
cm, yeni dünya pamuklarında ise 80-150cm’dir.
 Eski dünya pamuklarında büyüme dik piramit
şeklinde, yeni dünya pamuklarında ise çalımsı
üçgen veya yuvarlaktır.
 EDP yan dallar kısa, yaygın değil, yapraklar
fuslu, fus sayısı 4-6, fusların ucu gagamsı
şeklinde, yaprakların üzeri seyrek tüylüdür.
YDP alt dallar uzun, üst dallar kısa, yapraklar
geniş, kalp şeklinde, fuslu, fus sayısı 3-7,
fusların ucu sivri, yaprakların üzeri tüylü veya
tüysüzdür.
 EDP fuslar konik veya mızrak şekilli ve
fusların en geniş yeri tabanıdır. YDP
yuvarlak veya yumurta şekilli ve fusların
en geniş yeri orta kısmıdır.
 EDP
kapalı
kozalı,
yeşil
renkte,
olgunlaşmamış kozalar yuvarlak ve
basıktır.
YDP
açık
kozalı
ve
olgunlaşmamış
kozalar
yumurta
şeklindedir.
 EDP taç yapraklar sarı, dip kısımları
mor beneklidir. YDP taç yapraklar
krem renkli, dip kısmında benek
yoktur. G. arboreum’ da taç yaprak
beyaz, G. barbadense’ de sarı olup, dip
kısmında kırmızı benek vardır.
 EDP kozalar 3-5 karpelli, kerpellerin
her biri geniş ve kısadır. YDP kozalar
3-5 karpelli olup sarkık durumdadır.
 EDP bin tane ağırlığı 80-100g, YDP
100-120g’dır.
 EDP lif uzunluğu 20-22mm, randıman
%15-22, renk kirli, yapı sert; YDP
uzunluk 27-28mm, randıman %37-38,
renk beyaz, yapı yumuşaktır.
Download

PAMUK