YÖNETİM MUHASEBESİ
ve
Uygulamaları
Prof. Dr. Gürbüz GÖKÇEN
Marmara Üniversitesi
İşletme Fakültesi
Yrd. Doç. Dr. Hakan ÇELENK
Yrd. Doç. Dr. Emre HORASAN
Marmara Üniversitesi
İşletme Fakültesi
Kafkas Üniversitesi
İ.İ.B.F.
İstanbul - 2014
Beta
Yayın No
Muhasebe Dizisi
: 3178
:
3
1. Baskı - Kasım 2014 - İSTANBUL
ISBN 978 - 605 - 333 - 206 - 0
Cop­yright© Bu ki­ta­b›n bu ba­s›­s›­n›n Tür­ki­ye’de­ki ya­y›n hak­la­r› BE­TA Ba­s›m Ya­y›m Da­€›­t›m
A.fi.’ye ait­tir. Her hak­k› sak­l›­d›r. Hiç­bir bö­lü­mü ve pa­rag­ra­f› k›s­men ve­ya ta­ma­men ya da özet
ha­lin­de, fo­to­ko­pi, fak­si­mi­le ve­ya bafl­ka her­han­gi bir fle­kil­de ço­€al­t›­la­maz, da­€›­t›­la­maz. Nor­mal
öl­çü­yü aflan ik­ti­bas­lar ya­p›­la­maz. Nor­mal ve ka­nu­nî ik­ti­bas­lar­da kay­nak gös­te­ril­me­si zo­run­lu­dur.
Dizgi
: Beta Bas›m A.fi.
Bask›-Cilt
:Pasifik Ofset Ltd. Şti. (Sertifika No. 12027)
Cihangir Mah. Güvercin Cad. No: 3 / 1
Baha İş Merkezi A Blok Kat: 2
34310 Haramidere / ‹STANBUL Tel: 0212 412 17 77
Kapak Tasar›m: Nur Baylav
Beta BASIM YAYIM DA∕ITIM A.Ş. (Sertifika No. 16136)
Narl›bahçe Sokak No. 11
Ca¤alo¤lu - ‹STANBUL
Tel : (0-212) 511 54 32 - 519 01 77
Fax: (0-212) 513 87 05 - 511 36 50
www.betayayincilik.com
ÖNSÖZ
Globalleşen dünyada işletmeler açısından kaliteli ve şeffaf bilginin
önemi her geçen gün daha da artmaktadır. İşletmelerin devamlılıklarını
sağlayabilmeleri için, ülke sınırları içerisindeki işletmeler ve uluslararası işletmelerle rekabet edebilmeleri gerekmektedir. Finansal bilgi, işletmelerin
rekabet edebilmelerinde en önemli bir araç haline gelmiştir. Günümüzde
yöneticiler, gerçekleşmiş faaliyet sonuçlarıyla gelecekteki işletme faaliyetlerini ve bu faaliyetlerin finansal tarafını öngörebildikleri ölçüde başarılı olabilmektedirler. Yöneticiler, geleceğe yönelik planlamada ve öngörülerde
finansal bilgiye ihtiyaç duymaktadırlar. Finansal bilgi üreticisi muhasebe,
bir taraftan işletmenin içinde bulunduğu faaliyet dönemine ilişkin bilgi üretirken, diğer taraftan gerçekleşmiş faaliyet bilgilerini kullanarak işletmenin
gelecek dönemlerine yönelik faaliyetlerine ilişkin yöneticinin karar alma
aşamasında ihtiyaç duyduğu finansal bilgileri üretmektedir. Yönetim, işletmenin temel amaçlarından olan kar ve devamlılığı sağlayabilmek için çeşitli kararlar almak zorundadır. Yeni bir mamul üretilmesi, yeni bir yatırım
yapılması, bir mamulün üretimine son verilmesi, yeni bir pazara girilmesi,
ticari mal, hizmet ve mamul fiyatlarının oluşturulması, mamul üretim miktarının belirlenmesi, fiyat indirimleri gibi kararlarda muhasebenin ürettiği
finansal bilgiler kullanılmaktadır. Ayrıca işletme yönetiminin performansının ölçülmesinde, hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığının tespit edilmesinde
finansal bilgiler kullanılmaktadır.
İşletme içindeki ve dışındaki finansal bilgi kullanıcıları işletmelerin
finansal bilgilerine ihtiyaç duymaktadırlar. Kredi kurumları, devlet, satıcılar,
alıcılar, potansiyel yatırımcılar gibi işletme dışındaki finansal bilgi kullanıcılarının finansal bilgi ihtiyaçları Finansal Muhasebe tarafından hazırlanan
finansal tablolar aracılığı ile karşılanmaktadır. Finansal Muhasebe tarafından sunulan bilgiler tamamlanmış olan dönemin finansal durumunu ve
sonuçlarını içermektedir. İşletme sahibi veya ortaklar ve yöneticiler gibi
işletme içindeki finansal bilgi kullanıcıları, hem gerçekleşmiş finansal bilgilere hem de gelecek dönemde gerçekleşmesi beklenen faaliyetlere ilişkin
finansal bilgilere ihtiyaç duymaktadırlar. İşletmenin gerçekleşmiş finansal
bilgileri, Finansal Muhasebe ve üretim işletmelerinde ayrıca Maliyet Muhasebesi tarafından üretilmektedir. Yönetimin gelecek faaliyet dönemlerine
ilişkin alacağı kararlarda ve bütçelerle öngörülen hedeflere ulaşılıp ula-
IV
şılmadığının belirlenmesinde ihtiyaç duyulan finansal bilgiler ise Yönetim
Muhasebesi tarafından üretilmekte ve yönetime raporlanmaktadır.
Eğitimde kullanılan temel araçlardan biri de kitaplardır. Bir muhasebe
kitabının, okuyucu tarafından sıkılmadan, akıcı bir şekilde takip edilebilmesi ve günlük yaşamda nerede ve nasıl kullanıldığının, ne işe yaradığının
gerçek uygulamalar ile yaşatılabilmesi oldukça önemlidir. Uzun yıllardır,
üniversitelerin lisans, yüksek lisans ve doktora programlarında verdiğimiz
Yönetim Muhasebesi derslerinin ve işletmelerdeki uygulama tecrübesinin
bir ürünü olan bu kitapta, Yönetim Muhasebesi’ne ilgi duyan işletme yöneticilerinin, muhasebecilerin ve öğrencilerin konuları kolaylıkla kavrayabilmeleri için yalın bir dil kullanılmıştır. Kitapta, işletme yönetimi açısından
çok önemli bir işleve sahip olan Yönetim Muhasebesi konuları öncelikle
teorik olarak anlatılmış ardından güncel uygulama örnekleri ile detaylı olarak açıklanmıştır. Ayrıca kitaptaki her bölüm sonunda çalışma sorularına
yer verilmiştir.
Dokuz bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde yönetim muhasebesine ilişkin temel bilgiler yer almaktadır. İkinci ve üçüncü bölümlerde maliyetlerin yapısal çözümlemesi ve yöntemleri, dördüncü bölümde kar
planlaması, beşinci bölümde ise kar fonksiyonundaki parametrik değişmelerin kara etkisi konuları incelenmiştir. Altıncı bölümde, değişken, tam ve
normal maliyet yöntemleri, yedinci bölümde fiyatlandırma kararları, sekizinci bölümde ise standart maliyet yöntemi konuları uygulama örnekleri ile
yer almaktadır. Dokuzuncu bölümde ise işletme bütçeleri konusu ayrıntılı
olarak anlatılmıştır.
Yönetim Muhasebesi eğitimine, anlatım tekniğindeki sadelikle yeni bir
bakış açısı getireceğine inandığımız bu kitap, muhasebe alanında öğrenim
gören lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin, muhasebe alanında çalışan uygulamacıların ve işletme yöneticilerinin yönetim muhasebesi
bilgilerini çok rahat bir şekilde kavrayabilecekleri, uygulayabilecekleri ve
geliştirebilecekleri bir rehber niteliği taşımaktadır.
Bu eserin hazırlanmasında yardımcı olan Arş. Gör. Yasin Cebeci’ye ve
kitabın basımını büyük bir titizlik içinde gerçekleştiren Beta Basım Yayım
Dağıtım A.Ş. yöneticisi Sayın Seyhan Satar ve tüm emeği geçen çalışanlarına teşekkür ederiz.
Prof. Dr. Gürbüz GÖKÇEN
Yrd. Doç. Dr. Hakan ÇELENK
Yrd. Doç. Dr. Emre HORASAN
Bahçelievler, Kasım 2014
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ ....................................................................................................... III
1. YÖNETİM MUHASEBESİNE GİRİŞ....................................................... 1
1.1.Muhasebe .................................................................................... 1
1.2. Muhasebenin Bölümleri.............................................................. 2
1.2.1. Finansal Muhasebe.......................................................... 2
1.2.2. Maliyet Muhasebesi......................................................... 2
1.2.3. Yönetim Muhasebesi....................................................... 3
1.3. Maliyet Muhasebesine İlişkin Temel Kavram ve Bilgiler.............. 6
1.3.1. Maliyet Çeşitleri............................................................... 6
1.3.1.1. Direkt İlk Madde ve Malzeme Maliyeti........... 6
1.3.1.2. Direkt İşçilik Maliyeti....................................... 7
1.3.1.3. Genel Üretim Maliyetleri.................................. 7
1.3.1.4. İlk Maliyet......................................................... 8
1.3.1.5. Dönüşüm (Şekillendirme) Maliyeti.................. 8
1.3.2. Maliyet Yerleri.................................................................. 8
1.3.3. Maliyet Taşıyıcıları........................................................... 9
1.3.4. Maliyet, Gider, Harcama ve Zarar Kavramları.............. 10
1.3.5. Diğer Maliyet Kavramları.............................................. 12
1.3.5.1. Toplam Maliyet............................................... 12
1.3.5.2. Birim Maliyet.................................................. 13
1.3.5.3. Ortalama Maliyet............................................ 13
1.3.5.4. Marjinal Maliyet.............................................. 13
1.4. Maliyet Muhasebesi Kayıt Sistemi............................................. 14
1.4.1. 7/A Seçeneğinde Maliyet Hesapları.............................. 14
1.4.2. 7/B Seçeneğinde Maliyet Hesapları.............................. 17
1.4.3. 7/A Seçeneğinde Maliyet Hesaplarının İşleyişi............ 18
1.4.4. 7/B Seçeneğinde Maliyet Hesaplarının İşleyişi............ 19
VI
2. MALİYETLERİN YAPISAL ÇÖZÜMLEMESİ......................................... 21
2.1. Maliyetlerin Sabit ve Değişken Olarak Sınıflandırılması.......... 21
2.1.1. Sabit Maliyetler.............................................................. 21
2.1.2. Değişken Maliyetler ...................................................... 25
2.1.3. Karışık Maliyetler........................................................... 27
2.1.3.1. Yarı Değişken Maliyetler................................ 28
2.1.3.2. Kademeli (Yarı Sabit) Maliyetler.................... 28
2.2. Toplam Maliyet Fonksiyonu...................................................... 29
2.3. Birim Maliyet Fonksiyonu......................................................... 32
2.4. Çalışma Soruları......................................................................... 33
3. MALİYETLERİN YAPISAL ÇÖZÜMLEME YÖNTEMLERİ.................... 35
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
3.6.
3.7.
Analitik (Mühendislik) Yöntem................................................. 35
Muhasebe Yöntemi ................................................................... 40
En Yüksek En Düşük Noktalar (İş Hacimleri) Yöntemi.......... 46
Grafik Yöntemi.......................................................................... 48
Çifte Ortalama Yöntemi............................................................. 50
En Küçük Kareler Yöntemi....................................................... 52
Çalışma Soruları......................................................................... 57
4. KAR PLANLAMASI............................................................................... 61
4.1. 4.2. 4.3. 4.4.
4.5. 4.6. 4.7. Kar Fonksiyonu......................................................................... 62
Katkı Payı ................................................................................ 63
Katkı Payı Oranı........................................................................ 64
Kar Fonksiyonunun Kullanım Alanları..................................... 65
4.4.1. Başabaş Noktası............................................................. 66
4.4.2. Amaçlanan (Hedeflenen) Kar Noktası.......................... 67
4.4.3. Güvenlik Payı ve Güvenlik Payı Oranı......................... 69
4.4.4. Mamul Satış Karışımı ve Kar Planlaması...................... 74
Faaliyet Kaldıracı ...................................................................... 78
Kar Planlamasına İlişkin Örnekler............................................ 81
Çalışma Soruları........................................................................ 84
5.
KAR FONKSİYONUNDAKİ PARAMETRİK DEĞİŞMELERİN
KARA ETKİSİ....................................................................................... 87
5.1. Birim Satış Fiyatındaki Değişmelerin Kara Etkisi........................ 87
VII
5.2. Birim Değişken Maliyetteki Değişmelerin Kara Etkisi............. 92
5.3. Toplam Sabit Maliyetteki Değişmelerin Kara Etkisi................. 95
5.4. Çalışma Soruları........................................................................ 99
6. DEĞİŞKEN MALİYET, TAM MALİYET VE NORMAL MALİYET
YÖNTEMLERİ.................................................................................... 103
6.1. Değişken Maliyet Yöntemi ..................................................... 103
6.2. Tam Maliyet Yöntemi.............................................................. 105
6.3. Normal Maliyet Yöntemi......................................................... 105
6.4. Değişken Maliyet, Tam Maliyet ve Normal Maliyet
Yöntemlerine İlişkin Örnekler ............................................... 107
6.5. Değişken Maliyet Yönteminin Yararları.................................. 116
6.6. Çalışma Soruları....................................................................... 126
7. FİYATLANDIRMA KARARLARI.......................................................... 133
7.1. Fiyatlandırma Yöntemleri........................................................ 134
7.1.1. Talebi Esas Alan Fiyatlandırma Yöntemi.................... 134
7.1.2. Rekabeti Esas Alan Fiyatlandırma Yöntemi................ 134
7.1.3. Maliyeti Esas Alan Fiyatlandırma Yöntemleri............. 134
7.1.3.1. Tam Maliyet Esasına Göre
Fiyatlandırma Yöntemi................................. 135
7.1.3.2. Marjinal (Değişken) Maliyet Esasına Göre
Fiyatlandırma Yöntemi................................. 138
7.1.3.3. İşleme Maliyeti Esasına Göre
Fiyatlandırma Yöntemi................................. 141
7.1.3.4. Yatırım Karlılığı Esasına Göre
Fiyatlandırma Yöntemi................................. 144
7.2. Fiyat İndirimi – Satış Miktarı Artışı Kararları.......................... 147
7.3. Çalışma Soruları...................................................................... 152
8. STANDART MALİYET YÖNTEMİ ..................................................... 157
8.1. Standart Maliyet...................................................................... 157
8.2. Standart Maliyetlerin Belirlenmesi.......................................... 158
8.2.1. Direkt İlk Madde ve Malzeme Standartları................. 159
8.2.2. Direkt İşçilik Standartları ........................................... 159
8.2.3. Genel Üretim Maliyeti Standartları.............................. 159
VIII
8.3. Standart Sapmaların Hesaplanması......................................... 164
8.3.1. Direkt İlk Madde ve Malzeme Sapmaları................... 164
8.3.2. Direkt İşçilik Sapmaları............................................... 168
8.3.3. Genel Üretim Maliyeti Sapmaları................................ 170
8.3.4. Standart Maliyet ve Sapmalara (Farklara)
İlişkin Örnekler............................................................ 173
8.4. Çalışma Soruları...................................................................... 179
9. İŞLETME BÜTÇELERİ ...................................................................... 185
9.1. Bütçe Kavramı ...................................................................... 185
9.1.1. Bütçe Hazırlamanın Faydaları..................................... 186
9.2. İşletme Bütçelerinin Çeşitleri
(İşletme Genel Bütçesinin Hazırlanması)............................... 187
9.2.1. Satış Bütçesi................................................................. 188
9.2.2. Üretim Bütçesi ............................................................ 192
9.2.3. Direkt İlk Madde ve Malzeme Bütçesi ...................... 194
9.2.4. Direkt İşçilik Bütçesi .................................................. 200
9.2.5. Genel Üretim Maliyeti Bütçesi.................................... 205
9.2.6. Satışların Maliyet Bütçesi............................................. 209
9.2.7. Faaliyet Giderleri Bütçesi............................................ 212
9.2.7.1.
Araştırma ve Geliştirme Giderleri Bütçesi..... 213
9.2.7.2. Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri
Bütçesi............................................................. 215
9.2.7.3. Genel Yönetim Giderleri Bütçesi................ 217
9.2.8. Proforma (Bütçelenmiş) Gelir Tablosu....................... 220
9.2.9. Nakit Bütçesi................................................................ 220
9.2.10.Proforma (Bütçelenmiş) Bilanço................................ 225
9.3. İşletme Bütçelerine İlişkin Örnekler ..................................... 225
9.4. Faaliyet Tabanlı Bütçeleme..................................................... 249
9.4.1. Faaliyet Tabanlı Bütçeleme ile Geleneksel
Bütçelemenin Karşılaştırılması.................................... 251
9.4.2. Faaliyet Tabanlı Bütçelemenin Amaçları ve Özellikleri. 253
9.4.3. Faaliyet Tabanlı Bütçelemede Kullanılan Temel
Kavramlar..................................................................... 254
IX
9.4.4.
Literatürdeki Faaliyet Tabanlı Bütçeleme Modelleri.... 255
9.4.4.1. Brimson ve Fraser Modeli............................ 256
9.4.4.2. Kaplan ve Cooper Modeli............................ 256
9.4.4.3. Uluslararası İleri Üretim Konsorsiyumu
(CAM-I) Modeli (Kapalı Döngü Modeli)..... 257
9.4.4.4. Bleeker Modeli............................................. 259
9.4.5. Faaliyet Tabanlı Bütçeleme Süreci.............................. 260
9.5. Çalışma Soruları...................................................................... 282
KAYNAKLAR
..................................................................................... 295
Download

YÖNETİM MUHASEBESİ ve Uygulamaları