Eğitim Yönetimi
Hazırlayan
Doç. Dr. Adnan Boyacı
Ünite 4: Örgüt Kültürü
İçindekiler
• Kültür / örgüt kültürü
• Kültürün düzeyleri
• Okul kültürü ve unsurları
• Değer çatışmaları
• Kültürel semboller
• Okul tarihi / hikâyeler / efsaneler / tören / seremoni / kutlamalar
• Kültürel değişim
• Okul kültürü ve performans
• Okul kültür ve liderlik
• Örgüt iklimi
• Okul ikliminin unsurları
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültür
• Bilindiği gibi kültür, Türkçe’ye Fransızca’daki “Cultura” kelimesinden geçmiştir.
Bir zamanlar dilimizde Ziya Gökalp’in vurgulayarak kullandığı “hars” kelimesiyle
ifade edilmiştir. Daha sonra ise bu kelime “kültür” olarak kullanılır olduğu
bilinmektedir. Gökalp’in bu noktaya, şu görüşlerinden hareketle vardığı
anlaşılmaktadır.
• “Bir medeniyet müteaddit milletlerin müşterek malıdır. Çünkü her medeniyeti,
sahipleri olan müteaddit milletler, müşterek bir hayat yaşayarak vücuda
getirmişlerdir. Bu sebeple her medeniyet, mutlaka, beynelmileldir. Fakat her
medeniyetin, her millette aldığı hususî şekilleri vardır ki, bunlara (hars-kültür)
adı verilir.” (Turhan, 1994, 36).
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültür
• Uygur’a (1984, 17) göre kültür, insanın ortaya koyduğu, içinde
insanın varolduğu tüm gerçeklik demektir.
• “Biz kültür kavramını hem bir imkân kavramı hem de bir gerçeklik
kavramı olarak kullanırız. Başka bir deyişle kültür kavramı, bir
gizilgüç (potansia) kavramı olarak insanının
yapabilirliğinin kuramı olduğu kadar, bir edim (actus) kavramı
olarak onun şimdiye kadar yaptıklarının da kuramıdır.” (Özlem,
1986, 156).
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültür
• Kültürü, “......insan aklının doğaya kattığı her şeydir.
O hâlde kültür, sosyal ve beşerî bilimler için, kimi
zaman bir düşünce tarzı, kimi zaman bir davranış,
kimi zaman da bir somut varolan şeklinde, ama
daima karşımıza çıkan bir kavramdır.” (Erinç, 1995,
78)
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültür
• Kültür sözcüğünün dört ayrı anlamda kullanıldığını belirten
Güvenç (1994, 95-97) şu gruplandırmaya dikkat çekmektedir:
• Bilim alanındaki kültür: Uygarlıktır.
• Beşeri alanındaki kültür: Eğitim sürecinin ürünüdür.
• Estetik alandaki kültür: Güzel sanatlardır.
• Madde (teknolojik) ve biyolojik alanda kültür: Üretme,
tarım, ekin, çoğalma ve yetiştirmedir.”
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültür
• İngiliz antropolog E.B. Tylor’a göre kültür; bilgiyi,
imanı, sanatı, ahlâkı, örf ve adetleri, ferdin mensup
olduğu cemiyetin bir uzvu olması itibariyle kazandığı
itiyatlarını ve bütün diğer maharetlerini ihtiva eden
gayet girift bir bütündür (Turhan, 1994, 35).
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültür
• TDK ise kültürü tarihsel, toplumsal gelişme süreci
içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile
bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede
kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine
egemenliğin ölçüsünü gösteren araçların bütünü,
hars, ekin olarak tanımlanmaktadır.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt Kültürü
• Örgüt kültürü kavramı 70’lerde ortaya çıkmış, 80 ve 90’larda pek çok
kişi tarafından örgütsel başarının en önemli unsuru olarak görülmüştür
(Alvesson ve Sveningsson, 2008).
• Örgüt kültürü, paylaşılan değerler, bir iş yapma yolu ya da paylaştığımız
adetler, törenler ve hikayeler şeklinde tanımlanabilir. Örgütün somut,
nesnel, görünen kısmından çok düşünceler, inançlar ve değerleri ifade
eder. Tanım üzerinde tam bir uzlaşı yoktur. Çünkü bir örgütün kültürünü
tüm yönleri ile hiç kimse göremez. Kültürel değerler, örgüt üyelerinin
iletişim süreçleri içerisine yansımış olup kolay kolay tespit edilemez.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt Kültürü
• Örgüt kültürü, iç entegrasyon ve dış çevreye uyum
sürecinde geçerliliği yeterince kanıtlanmış problemlerle
başetme çabalarını keşfetme ya da öğrenme ve böylece
yeni üyelere bu problemlerin arasındaki ilişkileri doğru
şekilde algılama, düşünme ve hissetme yollarının
öğretilmesi ilgili temel varsayımlar modeli olarak
tanımlanmaktadır (Schein, 1984).
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt Kültürü
• Örgüt kültürünün yapısı ile ilgili temel özellikler şöyle
sıralanabilir:
• Bütünsellik: Kültür tek tek bireyleri değil, geniş grupları
kapsar.
• Tarihsellik: Kültür, gelenek ve görenekler aracılığıyla kuşaktan
kuşağa aktarılır.
• Antropolojik: Kültürü tanımlamak için efsaneler, törenler,
semboller vb. antropolojik kavramlar kullanılır.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt Kültürü
• Örgüt kültürünün yapısı ile ilgili temel özellikler şöyle
sıralanabilir:
• Sosyal yapı: Kültür, insanlar tarafından inşa edilmiş
olup başka insanlarca da paylaşılır.
• Belirsizlik: Kültür, kolayca ölçülemeyen ve
sınıflanmayan bir kavramdır.
• Zor değişme: Kültür, süreğendir, değişmesi zordur.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt Kültürü
• Örgüt kültürü kurulurken karşılaşabilecek 2 tür problem vardır (Schein, 1983):
• Dış uyum ve yaşamı sürdürmeye ilişkin problemler: Örgüt yöneticileri bir
araya gelerek:
• Temel görevler, misyon ya da manifestolar gibi grubun gizil
fonksiyonlarının geliştirilmesi
• Temel misyonu yansıtan amaçların geliştirilmesi
• Amaçları gerçekleştirmede kullanılacak araçlar
• Amaçlara ulaşmayı sağlayacak bilgi ve kontrol sistemlerinin oluşturulması
• Grup amaçlarına ulaşamadığı zaman kullanılacak iyileştirme ya da onarım
stratejileri
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt Kültürü
• Örgüt kültürü kurulurken karşılaşabilecek 2 tür problem vardır (Schein, 1983):
• İçi uyum problemleri:
• Ortak dil ve kavramlar. İletişim…
• Gruba dâhil olma ve dışarıda bırakma ile ilgili sınırları belirleme
• Güç ve statünün kullanımı için kriterleri belirleme
• Dostluk ve samimiyet ile ilgili kriterleri oluşturma. Açık ve samimi iletişim…
• Ödül dağıtımı ve cezalar konusunda uzlaşılmış kriterler geliştirme
• Örgüt ideolojisinde uzlaşma
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültürün Düzeyleri
• Artifaktlar
• Artifakt, insan eliyle yapılan küçük nesne ya da araçlardır. Kültür
açısından gözlemlenmesi en kolay düzeyde bulunurlar. Bir örgüte
girdiğiniz zaman gördüğünüz, hissettikleriniz ve duyduklarınız
artifaktlarla ilgilidir.
• Bir okul binasının mimarisi bize okulda, nelerin önemli ve değerli
olduğu hakkında mesajlar verir. Fiziksel çevre birçok yönü ile okula
bağlılığı güçlendirir. Okul içerisindeki sembol ve artifaktlar okulun
önemli değer ve inançlarının bir mesajı olabilir.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültürün Düzeyleri
• Temel değerler
• Örgüt için neler değerlidir?...
• Değerler davranışları, karar sürecini ve ilgileri şekillendirir
(Peterson ve Deal, 2009:14). Temel değerler örgütün stratejileri,
amaçları ve felsefesi ile ilgilidir (Schein, 2009). Kısmen
görülürler, yazılı da olabilirler. Ancak örgütün temel değerlerini
anlamak için insanlarla konuşulmalı ve iletişime geçilmelidir.
Böylelikle artifaktlar ve değerler arasındaki farklar görülebilirler.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültür düzeyleri
• Temel değerler
• Örgütün değerleri inançlar ve normlarla yakından
ilintilidir. İnançlar gerçeklik hakkında edinilen bilişsel
görüşlerdir (Ott). Normlar yazılı olmayan kurallar ya
da talimatlardır. Gruba ait davranışlar, dil, giyim
kuşam ve sosyal hayat ile ilgili beklentilerdir.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültür düzeyleri
• Temel varsayımlar
• Temel varsayımlar büyük ölçüde görünmezler. Ortak
deneyimler sonucu geliştirilen temel normlar,
değerler ve inançlardan oluşur. Örgütü kuran ilk kişi
ya da küçük takımlar, kendi değerlerini, inançlarını ve
varsayımlarını örgüt çalışanlarına empoze ederler.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul kültürü
• Okul kültürü bazı temel sorulara göre belirlenebilir (Caldwell ve
Sprinks, 1992:68):
• Eğitimin amacı nedir?
• Bu amaçlara ulaşmada okulun rolü nedir?
• Okulun eğitim programlarında hangi tür bilgi, beceri ve tutumlara
değer verilmektedir?
• Okul ile içinde yer aldığı toplum ve yönetim arasındaki ilişkiler
nasıldır?
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul kültürü
• Okul kültürü bazı temel sorulara göre belirlenebilir
(Caldwell ve Sprinks, 1992:68):
• Okul öğrencilerin ihtiyaçlarını ne ölçüde
karşılayabilmektedir?
• Bir öğrenci nasıl öğrenmelidir?
• Okul toplumunda yer alan farklı üyeler arasında hangi tür
davranışlar ve ilişkiler arzulanmaktadır?
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul kültürü
• Okul kültürü öğrencilerin motivasyonunu ve aynı
zamanda başarısını etkileyen önemli bir faktördür
(Hudley ve Gottfried, 2008). Öğrencilerin
öğrenmesine yardımcı olacak olumlu bir örgüt
kültürü ve buna bağlı olarak öğrenme kültürüne
sahip okullarda öğrenci başarısı da artmaktadır.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul
kültürü
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt Kültürünün Unsurları
• Misyon ve amaçlar: Öğrencilerimiz okulu bitirdiklerinde
neyi bilmelerini ve neyi yapabilmelerini istiyoruz? Kaç
öğrencimiz bunları gerçekleştirecek? Gibi sorular okulun
misyonunu ve amaçlarını belirlemede bize yardım sağlar
(Balcı, 2002:198-199). Amaçlar ve misyonun
belirlenmesinde değerler, inançlar, normlar ve temel
varsayımlar önemlidir (Peterson ve Deal, 2009:13).
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt Kültürünün Unsurları
• Değerler: Genel sosyal değerler hayatın ilk yıllarında
öğrenilirken, özel bir grubun değerleri o gruba girildikten
sonra öğrenilir. Değerler, kişisel, mesleki, iş ve ulusal
değerler şeklinde sınıflanabilir. Bireyler grup içerisinde
kendilerinden bekleneni öğrenerek grubun değerlerine
uyum sağlamaya çalışır (Pfister, 2009:146-147).
• İş yerinde değerler
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Değer Çatışmaları
• Kişisel düzeyde değerler etik ikilemlerin
belirlenmesinde ve çözümlenmesinde anahtar rol
oynarlar. Kişinin bireysel değerleri yapacağı
seçimler üzerinde etkilidir. Aynı zamanda değerler
yaşanılan toplum tarafından etkilenmektedir.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültürel semboller
• Semboller, kültürel simgeler olup çoğunlukla güçlü ve
görünmeyen ya da maddi olmayan şeyleri temsil eder. Kültürel
semboller, üyelerin örgütsel kimliklerinin derinden hissetmelerini
sağlayan, örgütsel yaşamın fiziksel göstergeleridir. Semboller,
resim, çizim, maskot, internet sayfalarında yer alan öğeler, afiş,
poster, logo, amblem, poster, ödüller, kupalar ve bazen de sözler
ve eylemler olarak sıralanabilir.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul Tarihi, Hikâyeler Ve Efsaneler
• Tarih, okul kültürü için bir temel oluşturur. Bir
okul kültürü, insanların uzun yıllar boyunca
birlikte çalışmaları, birlikte ağlamaları ve
gülmeleri üzerine inşa edilir (Peterson ve
Deal, 2009:73).
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Tören, Seremoni Ve Kutlamalar
• Törenler, okulu ve çalışanları birbirine
bağlayan sembolik yapıştırıcılardır
(Peterson ve Deal, 2009:73).
Mezuniyet törenleri, okul geceleri…
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Kültürel değişim
• Uzun yıllar okul kültürüne hâkim olan temel yapının
bir anda değişmesi kolay değildir (Çelik, 2000:92).
Okulda değişim için de okul kültürünü değiştirmek
gerekir. Okulda değişime karşı olan direnci azaltmak
için okul yöneticilerinin liderlik özellikleri önemli
hale gelmektedir (Çelik, 2000:93).
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul Kültürü ve Performans
• Yapılan çalışmalarda performans ile kültür arasında
önemli bir bağlantı olduğu görülmüştür. Bu nedenle
son yıllarda performans odaklı kültür oluşturma
çalışmalarına hız verildiği görülmektedir. Yüksek
performans odaklı bir örgütün özellikleri aşağıya
sıralanmıştır (West-Burnham ve Bradbury, 2003):
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul Kültürü ve
Performans
• Güven
• Başkalarının onuruna
saygı
• Birbirlerinin
yeterliliklerine inanma
• Birbirlerine önem
verme
• Bütünlük: Biz
duygusuna önem
verme
Okul Kültürü ve
Performans
Okul Kültürü ve
Performans
• Duygusal zekâ
kültürü
• Değerler ve
bütünlük
• Dinlenme ve
danışma
• Aşağıdan yukarıya
stratejisi
• Derin ve güçlü
paylaşılan amaçlar
• Değerler ve inançlar
• Odaklanmalar ve
davranışlar
• Tören, seremoni ve
hikâyeler
• Ağlar
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul kültürü ve
performans
• Yine West-Burnham ve
Bradbury (2003:151)’e
göre aşağıdaki tablodan
etkili süreç başlığı altında
yer alan maddeler ne
kadar fazlaysa okulun
performansının o kadar
artacağı belirtilmiştir.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul Kültürü ve Liderlik
• Okul müdürleri, değerlerin sürdürülmesi, paylaşılan bir
vizyonun oluşturulması, başarının tanımlanması ve
geleneklerin sürdürülmesi gibi görevleri ile okul kültürünün
şekillenmesinde merkezi bir rol üstlenmektedir. Bu süreçte
Peterson ve Deal (2009:208) okul müdürlerinin teknik ve
sembolik rolleri ön plana çıkmaktadır:
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul Kültürü ve Liderlik
• Teknik roller
• Örgütsel planlamacılık
• Kaynak sağlayıcılık
• Program koordinatörlüğü
• Personel ve diğer unsurların denetçiliği
• Bilgi ve fikirlerin dağıtıcılığı
• Anlaşmazlık ve çatışma çözücülüğü
• Okulun koruyucusu
• Karmaşık sorunları sistematik yaklaşımlarla çözen bir analist
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul Kültürü ve Liderlik
• Sembolik roller
• Geçmişteki hikayeleri araştırma
• Mevcut norm ve değerleri ortaya koyma
• Temel amaçları dile getirme
• Semboller ve simgeler ile değerler üzerine dikkati çekme
• Şekillendiricilik. Ritüeller, gelenekler ve seremonileri kullanarak okul kültürünü
şekillendirme
• Kullandığı dil ile temel değerleri ve amaçları dile getirme
• Sosyal olaylarda kilit rol alma
• Örgütsel çatışmalarda ortaya çıkan yaralanmaları onarma
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt İklimi
• Sosyal bilimlerde örgüt iklimi ile ilgili
çalışmalar 1950’li yılların sonunda ortaya
çıkıyor. 1960’larda iklim, hava, ortam,
atmosfer, ahlak, kişilik gibi kavramlar örgüt
açısından oldukça ilgi görüyor.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt İklimi – Örgüt kültürü FARKI
• İklim iş yaşamının kalitesinde de etkilidir. Okul iklimi ve kültürü
birbirine benzer ama birbirinden farklıdır. Okul iklimi daha çok
kişilerarası ilişkilerin ve öğretmenlerin, öğrencilerin ve okul
yöneticilerin, okul ortamındaki tutum ve davranışlarıyla ilişkilidir.
İklim bir bakıma okulun örgütsel kimliğidir. İklimin temsil ettiği
kişilerarası ilişkiler kültürün de önemli bir artifaktıdır
(Sergiovanni, 1991).
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Örgüt İklimi – Örgüt kültürü FARKI
• Ayrıca okul kültürü uzun bir tarihsel sürecin sonucunda
şekillenirken, iklim okulun hâlihazırdaki durumudur. Okul
iklimini liderin değişimi, personel kaybı ya da ülke çapındaki
bir başarı anında etkileyebilir (Jakes, 2013). İklim, bireylerin
bir takım durumlar karşısında oluşturdukları tavırken, aynı
zamanda birey davranışları üzerinde etkilidir.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul ikliminin unsurları (Cohen, 2007)
• Güvenlik: Fiziksel ve sosyal-duygusal olarak ikiye ayrılır.
Fiziksel güvenli boyutu, okula ilişkin kriz planı, kural
ihlallerine karşı açık yaptırımlar ve şiddete karşı
belirlenmiş tutumlardan oluşur. Sosyal-duygusal boyut
ise sözel taciz ve saldırganlık ile ilgili kurallar, çatışma
çözme yollarının öğretilmesi gibi inançlardan oluşur.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Okul ikliminin unsurları (Cohen, 2007)
• Eğitim ve öğretim: öğretimin kalitesi, sosyal, duygusal ve etik
beceriler, mesleki gelişim ve liderlik boyutlarından oluşur.
• İlişkiler: Farklılıklara saygı, okul toplumu ve iş birliği ve moral
kavramlarından oluşur.
• Çevre: Okulun düzen ve temizliği, yeterli alan, zaman ve
mekân gibi faktörleri kapsamakta ve olumlu bir okul iklimi
açısından gerekli görülmektedir.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
İklim Tipleri (Hoy, Tarter ve Kottkamp, 1991:32-34)
• Açık iklim: Çalışanlar ve okul müdürü arasında iş birliği, saygı ve açıklığa
dayalı bir ilişki bulunur. Müdürler diğerlerine karşı saygılı, öğretmenleri
işlerini yaparken özgür bırakan, bürokratik engelleri ortadan kaldıracak
tarzda yaklaşıma sahiptirler. Öğretmenler kendini mesleğe adamış ve
birbirlerine karşı destekçidirler.
• Bağımlı iklim: Müdürün yönetim yetersizliği ve buna rağmen
öğretmenlerin başarılı bir şekilde görevlerine yerine getirmeleri söz
konusudur. Müdürün baskı ve gereksiz işler yüklemesini görmezden
gelip birbirlerine destek olarak işlerini severek yaparlar.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
İklim Tipleri (Hoy, Tarter ve Kottkamp, 1991:32-34)
• Serbest iklim: Bağımlı iklim özelliklerinin tersine sahiptir. Müdürün
liderlik davranışları güçlü ve destekleyici iken öğretmenler müdürün
girişimlerini kale almaz hatta bu girişimleri sabote ederler. Müdürün
destekleyici, esnek ve denetim odaklı olmamasına karşın öğretmenler
hoşgörüsüzdürler ve işlerine fazla bağlı değillerdir.
• Kapalı iklim: Açık iklimin özelliklerine zıt özellikler gösterir. Müdür
gereksiz rutin ve evrak işleriyle uğraşırken öğretmenler de çok az çalışır
ve işe bağlılıkları düşüktür. Müdür esnek olmayıp kontrol odaklıdır.
Personel toleranssız, yıkıcı ve samimiyetsizdir.
Ünite 4: Örgüt Kültürü
Teşekkürler
Download

4. Okul Kültürü