Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:12, Sayı:3, Eylül 2014
Beşeri Bilimler Sayısı
CBÜ SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ
Yıl : 2014 Cilt :12 Sayı :3
OSMANLI DÖNEMİ GÖRDES HALICILIĞI1
Araş. Gör. Mustafa AKBEL
Celal Bayar Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi,
Tarih Bölümü
Halıcılık, tarihin en eski ve
köklü el sanatlarından biri olup
dokuma sanatının önemli bir
koludur. Bugün dünyada dokumada
iki
önemli
teknikten
veya
düğümden bahsedilmektedir. Biri
Türk düğümü olarak da bilinen
“Gördes Düğümü”, diğeri de
İranlılara ait “Sine Düğümü”dür.
Dünyaya Türk düğümü olarak nam
salmış “Gördes Düğümü”nün ne
kadar önemli olduğunu aşağıda
tanıtımı yapılan eserde görmek
mümkündür.
Celal Bayar Üniversitesi
Fen-Edebiyat
Fakültesi
Tarih
Bölümü öğretim üyelerinden Doç.
Dr. Ertan Gökmen’in Osmanlı
Dönemi Gördes Halıcılığı adlı kitabı, Celal Bayar Üniversitesi
Manisa Yöresi Türk Tarihi ve Kültürü Uygulama ve Araştırma
Merkezi tarafından yayımlandı. Eser, üç bölüm ve ekler ile birlikte
toplam 248 sayfadan oluşmaktadır.
Yazar kitabın ilk bölümünde Türk halı sanatının ilk
devirlerine dair bilgi vermiş ve bunun sebebini giriş kısmında şöyle
açıklamıştır: “Türk Halıcılığı hakkında bazı bilgiler vermeden,
Gördes Halıcılığını anlamak da mümkün değildir.” (s.3) Birinci
1
GÖKMEN, Ertan (2014), Osmanlı Dönemi Gördes Halıcılığı, Celal Bayar
Üniversitesi Yayınları, Yayın No: 0013, Manisa, 248 s.
309
Celal Bayar Üniversitesi
bölümde, Türk halı sanatının İslam öncesi devirlerine, Selçuklu ve
Osmanlı halıcılığına ve bunlar arasında Gördes halıcılığının yeri ve
önemine dair bilgilere yer verilmiştir. Yazar bir halıyı değerli ve
ayırt edici yapan unsurları şöyle ifade etmiştir: “...içerisinde bulunan
renk, desen, düğüm sayısı ve kullanılan malzemenin kalitesi”. (s.11)
Aslında yazar, birinci bölümün tamamında Türk halıcılığının geçmiş
dönemlerini ortaya koymaya çalışmıştır.
Yazar, Gördes Halıcılığını anlattığı başlıkta, Gördes halısının
önemini şu cümleler ile ifade etmektedir: “Gördes, Türk Halıcılık
tarihinde önemli bir yere sahiptir. Çünkü dünyaca bilinen “Gördes
Düğümü” bu şehrin adını taşımaktadır. Yine Gördes adı Avrupa ve
Amerikia‟da „seccade‟ ile eş anlamda kullanılacak kadar
tanınmıştır.” (s.32) Yazar, Gördes Halıcılığının başladığı zaman ile
ilgili bilgi verdiği başlıkta ise, Gördes halısını şöyle tanımlamıştır:
“Gördes halılarında genelde dışta ince bir şerit, bunun devamında
geniş bir bordür yer almaktadır. Bordürün içinde top çiçekler,
kelebeği andıran üç yapraklı çiçeklerle süslü yan yana sıralanmış
ince dar şeritler bulunmaktadır....” (s.33) Gördes halısının çeşitli
şekilleri ile tanımlamaya devam etmektedir. Yazar, birinci bölümün
sonunda Gördes halılarının çeşitlerini belirtmiş ve tek tek bunlar
hakkında bilgiler vermiştir. (s. 36, 37 ve 38)
Çalışmanın ikinci bölümü, Gördes halıcılığı ile ilgili arşiv
belgelerindeki bilgilerin değerlendirilmesinden oluşmaktadır. Burada
kullanılmış olan arşiv belgeleri eserin özgünlüğüne değer katmıştır.
Eserde yer alan bilgiler, Gördes ve Demirci'de kökboya üretimi,
Gördes'te halıcılık dışındaki dokuma faaliyetleri, Gördes halılarının
tefrişte kullanıldığı yerler, Gördes ve Uşak halıcılığı aleyhine olan
faaliyetler karşısında üreticilerin tepkileri, Gördes ve Uşak
halıcılığını geliştirmek için kredi yardımı yapılması ve gümrük
muafiyeti tanınması, Harem-i Şerif-i Hazret-i Nebevî'nin Gördes
halıları ile tefriş edilmesi, Mescid-i Nebevî için Gördes dışında halı
dokutulması ve Gördes halılarının renk ve boyutları gibi ana
başlıklar altında ele alınmıştır. Bu başlıkların altı genel olarak arşiv
belgeleri ile doldurulmuş ve önemli bilgilere yer verilmiştir.
Yazar arşiv belgelerini kullanırken Gördes Halılarının
özellikleri ile ilgili olarak bazı bilgiler sunmuştur. Yazar bize bu
bilgileri şöyle sunmaktadır. “Belgelerde bazı bilgiler halıların
boyutlarına, düz veya mihraplı olup olmadıklarına ve renklerine dair
bazı bilgiler vermektedir. Bu bilgilerde Gördes halılarının göğez,
310
Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:12, Sayı:3, Eylül 2014
Beşeri Bilimler Sayısı
mavi, tahani, elvan renkli, kırmızı, yeşil ve lacivert renkte imal
edildiği anlaşılmaktadır.” (s.77)
Çalışmanın üçüncü bölümünde, Gördes Halıcılığı ile ilgili
arşiv belgelerinin çeviri ve özetleri verilmiştir. Arşiv belgelerinin
veriliş amacını yazar şu cümleler ile ifade etmektedir. “Gördes
halıcılığı ile ilgili arşiv belgelerinde bizim değerlendiremediğimiz
bazı hususlar bulunabileceği düşünülerek belgelerin konularına göre
tasnif edilmiş transkripsiyonlarına yer verilmiştir. Belgelerin çeviri
ve özetlerinin verilmesi ile bunların sanat tarihçileri ve diğer
araştırmacılar tarafından kullanılmasına ve değerlendirilmesine
imkân verilmiştir.” (s. XI) Araştırmacılar, bu eser ile Gördes
halıcılığı ile ilgili farklı bilgiler elde etme imkânına sahip olacaktır.
Ayrıca, kitabın sonunda verilmiş olan resimler Gördes Halıcılığı ile
ilgili görsel bir zenginlik kazandırmıştır.
Yapılmış olan bu düzenli ve dikkatli çalışma Gördes
Halıcılığı üzerine önemli bilgiler sunmaktadır. Yapılan bu ve bunun
gibi çalışmalar ile Türk kültürüne, dokumacılık sanatına ve ilim
âlemine fayda sağlanacağı muhakkaktır. Doç. Dr. Ertan Gökmen’in
eseri bu alanda çalışma yapmak isteyen araştırmacılara ve
özelliklede sanat tarihçilerine önemli bilgiler sunmaktadır.
311
Download

Araş. Gör. Mustafa AKBEL Osmanlı Dönemi Gördes Halıcılığı