GAYETÜ'I- MERAM
ı
GAYDA
L
(bk. TULUM).
ı
kındaki
(bk. GAİYYET) .
(bk. el-MUHTASAR).
_j
ı
farklı
görüşleri
değerlendiril­
mektedir. İkinci bölüm, ele alınan bü.tü n konulara ait genel bir tenkit ve değerlendirmenin yapıldığı hatime ile son
bulmaktadır.
_j
Eserin üçüncü bölümü vahdaniyyetin
olup burada filozof ve
kelamcıların konuyla ilgili delillerine temas edilmektedir. Dördüncü bölüm "İb­
talü't-teşbih" başlığını taşımaktadır. Allah hakkında caiz olan ve olmayan hususlarla O'nun yaratıkianna benzemekten tenzih edilmesi konusunun ayrı alt
başlıklar altında ele alındığı bu bölümde rü'yetullah bahsi ağırlıklı olarak incelenmektedir. İlahf fiiliere ayrılan beşinci bölümde Allah 'tan başka bir yaratıcının bulunmadığı. kullara ait fiilIerin yaratılması. ta'dil ve tecvir* meseleleri, salah-asla h, alemin hadis oluşu, kıdem - i alem anlayışının reddi, ma'dumun şey'iyyeti gibi konular işlenmek­
tedir.
ispatına ayrılmış
GAYETÜ'l- MERAM
(
L
_j
ı
GAYETÜ'I - İHTİSAR
L
bölümün "taraf" genel
alt ayrımlarında ise Allah'ın irade, ilim, kudret, kelam, sem'
ve basar (idrakat) sıfatlarının ispatı yapılmakta, kelamcıların bu sıfatlar hakbaşlığını taşıyan
GAYE
L
maktadır. Aynı
~l_rl l ~~
ı
)
Seyfeddin el-Amidi'nin
(ö. 631/1233)
kelam ilmine dair eseri.
_j
Çeşitli kaynaklarda ittifakla Seyfeddin ei-Amidf'ye nisbet edilen eser kısa
bir mukaddime ile sekiz ana bölümden
oluşur. ·~ Kanun" başlığını taşıyan bu bölümler yanında "kaide", "matlab" ve "taraf" gibi alt başlıklardan oluşan bir iç
sistem uygulanmıştır. Müellif, Ebkı'irü'1efkdr'da olduğu gibi bu eserinin mukaddimesinde de ana konusunu Allah'ın
zatı ve sıfatları bahsinin teşkil ettiği kelam ilminin dini ilimierin en şerefiisi olduğunu vurgular.
Gaye tü '1- merdm 'ın birinci bölümü
vacibü'l -vücudun ispatına ayrılmıştır. En
hacimli bölümü oluşturan ikinci bölümde ise Allah ' ın sıfatları konusu muhtelif alt başlıklara ayrılarak incelenmektedir. Bu bölümün birinci alt başlığın­
da ahval* teorisi, ikinci alt başlıkta Muattıla ile ehl-i isba.t* ın zat-sıfat ilişki­
si konusundaki farklı görüşleri incelenmekte. özellikle Muattıla'nın sıfat anlayışı çeşitli yönlerden tenkide tabi tutul-
Ahiret hallerine ayrılan "mead" baş­
bölümde ruh, haşir, mizan,
şefaat, iman ve tevbe gibi konular çeşitli alt başlıklar altında incelenir. Nübüwet bahislerine ayrılan yedinci bölümde nübüwet ve risalet konusu aklen mümkün olma ve fiilen vuku bulma
açılarından ele alınır. Ardından mucize
ve Hz. Peygamber'in nübüwetinin ispatı gibi meselelere geçilir. Gaye tü '1- m er dm 'ın imarnet bahsine ayrılan .son bölümü halifenin ümmet tarafından belirlenmesinin gerekliliği, hilafete ait şart­
lar. ilk dört halifenin meşruiyeti ve aslıklı altıncı
habın fazilet dereceleri gibi
tiva eder.
konuları
ih-
İslam düşünce tarihinde Fahreddin er-
kelam- felsefe yakın­
daha ileri boyutlara götürerek bir felsefi kelam anlayışının dağma­
sına katkıda bulunan Arnidi'nin bu eseri, söz konusu eklektik dönemin önemli
ürünlerinden biri olup müellifin bizzat
kendi ifadesine göre (Gaye tü' 1· mera m,
s. 5) onun aynı mahiyetieki Ebkdrü '1efkdr adlı eserinin özeti niteliğindedir.
Razf'nin
geliştirdiği
laşmasını
Amidf. eserinde ele aldığı konularla ilgili olarak kendisinden önce ortaya konmuş bulunan görüşleri zikredip değer­
lendirir. İslami fırkalardan HaricTier. Şfa,
Mu'tezile, Haşviyye ve Müşebbihe; diğer
dinlerden Yahudilik, Hıristiyanlık, Mecusflik ve SabiTiik eserde zaman zaman göze çarpan tenkit niteliğindeki açıklama ­
ların başlıca hedeflerini oluşturur. Müellif konuları işlerken genel bir metot
olarak önce ele aldığı mesele etrafında­
ki ittifak ve ihtilaf noktalarını ortaya koyar. Daha sonra bu görüşleri tahlil edip
eleştirir ve sonuçta Ehl-i sünnet görüşünün doğruluğunu ispata çalışır. İslam
dışı kabul ettiği grupların fikirlerini açık­
ça tartışmaktan, hatta görüşlerine katılmadığı kendi ekolüne mensup kişileri
de eleştirmekten kaçınmayan bir yöntem kullanır.
Eserin bilinen yegane nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir (Şehid Ali
Paşa, nr. 1694). Kahire Üniversitesi'nde
(Külliyyetü dari'l-ulum Kısmü'l -fe lse feti'l­
İslamiyye) Hasan Mahmud Abdüllatif tarafından hazırlanan Arnidi'nin kelamf
görüşlerine dair yüksek lisans tezi için
de tahkik edilen Gaye tü '1- merdm, çeşitli indeksler eklenmek ve Ebkdrü '1efkdr ile karşılaştırılmak suretiyle neş­
re hazırlanmış ve Gayetü '1- merdm if
'ilmi '1- ke1dm adıyla yayımlanmıştır (Kahi re 139 11 1971)
BİBLİYOGRAFYA:
Ciiyetü"l ·
meram'ın
unvan
sayfası
son
ile
sayfas ı
(Süleymaniye Ktp., .
Şehid
Ali
nr. 1694)
Pa şa,
Seyfeddin eı-Amidi, Gayetü'l·meram tr 'iimi'l·kelam (nşr. Hasan Mahmud Abdüllatif).
Kahire 1391 / 1971, ayrıca bk. naşirin mukaddi·
m esi, s. 7-23; a.mıf.. el-Mübrn tr şerhi me'anr
eltii.?i'l·fıukema' ve'l·mütekellimrn .(nşr. Hasan Mahmud Abdüllatff). Kahire 1403/1983, s.
43 ; İbn Ebu Usaybia, 'Uyünü'l-enba', s. 651;
Keştü '?·? unün, ll, 1193 ; Hediyyetü'l-'aritrn, ı,
707; Cami, ed-Dürretü 'l-taf].ire (Fahreddin erRazi, Esasü't- ta./cdfs içinde), Kahire 1304/1935,
s. 221; İbn Teymiyye. Muva{a~atü şafırfıi'l·men­
kül li ·şa rrfıi'l· menkül, Beyrut 1405 / 1985, ı ,
247; Abdüıemir eı-A' sem , el-Feylesüf elAmidr
ma'a tafı~fki Kitabü'l-Mübfn, Beyrut 1407 1
1987, s. 19.
Iii
ŞERAFETTİN GöLCÜK
4~3
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi