MENZiLE BEYNE'I-MENZiLETEYN
s. 239; a.mlf.• ei-Mugnl, neşredenin girişi, s. c;
a.mlf., Şerl).u'I-Uşüli'l-l]amse, s. 137-140,697,
701-702, 712-714; a.mlf., ei-Mul]taşar fl uşü­
li'd-dln (nşr. Muhammed Ama re . Resa'ilü '1-'adl
ve't-tevl).ld içinde). Kahire 1971, s. 243-247;
ibnü'ı-Murtaza. Taba~atü '1-Mu'tezile, s. 33;
a.mıf., ei-Münye ve'l-emel, İskenderiye 1985,
s. 38-41; Kasım b. Muhammed ez-Zeydi, Kitabü'I-Esas li-'a~a'idi'l-ekyas(nşr. Albert Nasrl
Nadir). Beyrut 1980, s. 182-191; Ahmed Emin.
l)ul).a 'i-Islam, Beyrut, ts. (Darü·ı-kitabi"l-Arabi).
lll, 61-64; Ali Sami en-Neşşar. Neş'etü'l-flkri'l­
{else{i fi 'l-lslam, Kahire, ts. (Darü'ı-maarif), I,
MERAGA
Rewadiler'in, 446'da ( 1054-55) Selçukluhakimiyetine girdi. Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar, Ahmedililer'in kurucusu Ahmedil b. İbrahim er-Rewadi'yi
Meraga valiliğine tayin etti. Abbasi Halifesi Müsterşid -Billah , Irak Selçuklu Hükümdarı Sultan Mes'Gd b. Muhammed
Tapar'a yenilerek esir düştüğünde Azerbaycan'a getirildi, ancak Meraga şehri
dışında kurulan ordugahta bir fedai grubu tarafından öldürüldü (ı 7 Zilkade 5291
29 Ağustos I ı 35). Halifenin cenazesi Meraga'da Atabeg Medresesi'ne defnedildi.
Meraga. Ahmedililer'den Nusretüddin
Arslanapa zamanında Sultan Mesud tarafından kuşatılarak ele geçirildi ve surları yıktınldı (541/1 ı 46-4 7) . 602'de ( 12051206) İldenizliler'den Atabeg Ebu Bekir,
Meraga üzerine yürüyünce Ahmedilller'den Alaeddin Körpearslan kaleyi ona bı­
rakmak zorunda kaldı. Alaeddin Körpearslan'ın 604'te (1207- 1208) ölümü üzerine Atabeg Ebu Bekir605'te ( 1208-1 209)
Meraga'nın geri kalan topraklarını da
zaptetti. Şehir 618'de ( 1221) Moğollar
(~f_rı)
tarafından yakılıp yıkılarak halkı kılıçtan
388-391.
li] İLYAS ÇELEBİ
MERMIK
(.jSf_,.Jf)
Bir akarın, geniş anlamıyla
kendi bünyesi içindeki ve dışındaki,
yaygın anlamıyla başka bir akar
üzerindeki irtifak içerikli hak
ve yetkilerini ifade eden bir terim
(bk. İRTİFAK).
L
r
Günümüzde
İran sınırları içinde bulunan
L önemli
Ortaçağ şehirlerinden
biri.
_j
İran'ın kuzeybatısındaki Urmiye gölünün yakınında ve Sehend dağının güney
eteklerinden geçen Safi akarsuyunun kenarında kurulmuştur. Yaküt ei-Hamevi'nin eski adını EfrazerGd (askerlerin toplandığı yer) olarak verdiği Meraga (Mu<cemü'l-büldan, IV, 476). IV. (X.) yüzyılda
kaleme alınan coğrafya kitaplarında çevresinde her türlü ziraatın yapıldığı, bağ­
lık bostanlık, zengin, büyük ve güzel bir
şehir olarak tanıtılır.
İslam öncesi dönemde Azerbaycan'ın
askeri ve idari merkezi olan Meraga bu
özelliğini İslami dönemde de sürdürmüş
ve önceleri Azerbaycan ve İrminiye'de
bulunan Arap ordularına askeri ve idari
merkezlik yapmıştır. Abbasi Halifesi Harunürreşid zamanında (786-809) Azerbaycan-irminiye Valisi Huzeyme b. Hazım buranın etrafını surlarla çevirtti; bu
durum, Babek isyanında bölgedeki halkın
sığınıp yerleşmesi sebebiyle şehrin büyümesineyol açtı. Bununla birlikte askeri ve
idari merkezin IV. (X.) yüzyılın başlarında
Erdebil'e nakli şehrin önemini azaltmış ve
sonraki dönemlerde büyüklük itibariyle
Erdebil'den sonra zikredilmesine sebep
lar'ın
geçirildi. Moğollar karşısında uzun bir
mücadeleye giren Celaleddin Harizmşah
622 (1225) yılında Azerbaycan'a yöneldiğinde şehir halkı onu davet etti. Celaleddin bu davete uyarak Meraga'ya geldi ve
Azerbaycan'ı kontrolü altına alırken burayı askeri ve idari merkez olarak kullandı. Şehir 628'de ( 1231) Moğollar tarafın­
dan ikinci defa ele geçirildi ve halkı yine
katliama uğratıldı.
Meraga bölgesinin vergisini Büyük MoHam Mengüzamanında ( 1251- I 260).
Tebriz ve Hemedan'a kadar olan yerlerin
vergileriyle birlikte Batu Han'ın adamları
toplamaktaydı. HülagG'nun iran'a geleğol
Arkeelejik
kazılarla
olmuştur.
ortaya çıkartıla n
Abbasiler'den sonra Meraga sırasıyla
Sacoğulları, Büveyhiler, Deylemiler ve
Rasathanesi'nin
162
Meraga
ka lıntıları
rek İlhanlı Devleti'ni kurmasının ardın­
dan Meraga bu devletin başşehri oldu ve
bu tarihten itibaren nüfusunun artması­
nın yanı sıra ilmi ve kültürel rnekanlara
da kavuşarak büyük bir gelişme gösterdi.
HülagG'nun emriyle, aynı zamanda Meraga matematik-astronomi okulunun da
kurucularından olan Nasirüddin-i TGsi
tarafından tesis edilen rasathane ve
400.000 ciltlik bir kütüphane bunların
en meşhur örneğidir. Rasathanenin yanı
sıra Moğollar'dan önce inşa edilen Atabek ve Kadi medreselerine ilaveten İl­
hanlı Veziri Reşidüddin Fazlullah yeni bir
medrese yaptırdı. Eserini 7 40 ( 1340)
yılında kaleme alan Hamdullah ei-Müstevfı'ye göre ilhanlı lar'ın son dönemlerinde şehrin ödediği gümrük vergisi (tamga)
70.000. haraç ise 185.500 dinardı (Nüzhetü'l-kulab, s. 87). kayıtlardan anlaşıl­
dığına göre Meraga, Azerbaycan'da Tebriz'den sonra en çok vergi ödeyen ikinci
şehir durumundaydı.
İlhanlılar'ın yıkılmasının ardından Meraga sı rasıyla Celayirliler. 1imurlular. Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Safeviler
tarafından hakimiyet altına alındı. Osmanlı- Safevi savaşlarında 941 (1534) ve
993 (1585) yıllarında iki defa Osmanlı­
lar'ın eline geçen şehir bir süre de bu devlete bağlı kaldı. lll. Murad dönemine ait
mücmel tapu tahrir defterinde sancak
(liva) olarak geçtiği ve toplam492.400 akçe tutan vergi gelirinden 132.200 akçenin hass-ı hümayun kaydını taşıdığı görülmektedir (BA, Tapu Tahrir Defteri, nr.
645, s. 33. 99). ı. Abbas zamanında ( 15871629) tekrar Safeviler'e bağlanan Meraga, 1136 (1723) yılında bölgenin hakimi
Feridun Han'ın padişaha tabi olmasıyla
bir defa daha Osmanlı hakimiyetine gir-
MERAGi. Ahmed Mustafa
di. XII. (XVIII.) yüzyılın ilk yarısına ait bir
tapu tahrir defterinden o tarihlerde şe­
hirde 1676 hane bulunduğu ve bunun
1S48'inin müslümanlara. altmış beşinin
hıristiyanlara , altmış üçünün yahudilere
ait olduğu öğrenilmekte ve bu bilgilerin
ışığında şehrin toplam nüfusunun 8380
kişi olduğu (7740 müslüman 1% 92,361.
325 hıri stiyan 1% 3,88 1. 315 yahudi 1%
3,76 1) tahmin edilmektedir (BA, Tapu Tahrir Defteri, nr. 909, s. 5-26) . Yine aynı defterde (s 26) şehrin yıllık vergisi 145.100
akçe olarak görülmekte ve Meraga'nın
XVIII. yüzyılın ilk yarısında Ortaçağ'da yaşadığı gösterişli günlerden uzak, küçük
bir sınır kasabasına dönüştüğü anlaşıl­
maktadır. Meraga ve çevresinin etnik yapısı gibi mezhep yönünden durumu da tarih boyunca değişken bir yapı göstermiş­
tir. Şehir ve bölge halkının önemli bir kıs­
mının Ortaçağ boyunca Hanefi ve ikinci
derecede Şafii mezhebine mensup olduğu bilinmektedir. Safeviler devrinden itibaren ise bütün İran gibi Meraga bölgesinde de Şla ağırlık kazanmıştır.
Meraga'nın
yaklaşık
30.000
XIX.
KebOd Kümbeti- Meraga
yüzyılın başlarında
kişi
(6000 hane) olan nüfusu yüzyılın ortalarında 15.000'e, sonlarında da 13.000 civarına inmiştir. Şehir
1828'de Ruslar tarafından işgal edilmiş,
ardından tekrar iran'ın hakimiyetine geçmiştir. I. Dünya Savaşı sırasında Ruslar' la Osmanlılar arasında el değiştiren Meraga savaştan sonra yeniden iran'a bağ­
lanmıştır ; halen Azerbaycan-ı Şarki eyaleti (ustan) içerisinde kendi adını taşıyan
ilin (şehristan) merkezidir. Şehrin nüfusu 1996 sayımına göre 132.318, ilinki
277.2 16 kişidir. Meraga şehrinde bulu-
Surh Kümbeti- Meraga
hş. , n, 560, 569-571; Sem'anı, ei-Ensab (BarQd1), V, 245-246; Yaküt. Mu'cemü'l-büldan (nşr.
F. Wü stenfeld), Leipzig 1869, IV, 476-477; ibnü'I-Eslr, el-Kamil, bk. indeks.; Muhammed b.
Ahmed en-Nesev!, Siret-i Celaleddin-i Mingburni (tre. Anonim, nşr Mücteba M1nov1), Tahran
1365 hş., s. 140, 161,355, 367, 404-407; Zekeriyya b. Muhammed ei-Kazv1n1. Aşarü 'l-bilad
(tre. Cihangir Mirza Kaçar, nşr Mlr H aşim Muhaddis). Tahran 1373 hş., s. 641-643; Ebü'I-Ferec. Tarih, 1, 19, 26, 27, 43 ; ll, 369 , 491, 593;
Reş1düddin Fazlullah-ı Hemedan1. Cami'u 't-tevaril] (nşr Abdülkerim A li oğlu Aliziide). Bakü
1957, lll, 220-222, 238, 311, 339, 381, 557;
Ebü'I-Fida, Takvimü '1-bü/dan (tre. AbdülmuhammedAyet1). Tahran 1349 hş., s. 447, 457-458;
Müstevfi. f'lüzhetü'l-ku/Cıb (Strange), s. 75, 8687; L. Lockhart. Persian Cities,London 1960, s.
58-64; M. Münir Aktepe. 1720-1724 Osmanlı­
iran Münasebetleri, istanbul 1970, s. 22, 30;
Abdülall Kareng. Ebniye ve Aşar-ı Tari/] i-yi Meraga, Tebriz 1350 hş . , s. 8-11, 13-16, 18; Ahmed Kesrev1, Şehriyaran-ı Gumnam, Tahran
2535 şş . , s. 107, 155, 226-248; Yünus Mervar!d,
Meraga (Efrazerüd) , Tahran 1360 hş., s. 235249, 611- 712; V. Barthold, Te?kire-yi Cografya-yi Tari/] i-yi İran (tre. Hamza Serdadver). Tahran 1372 hş . , s. 221-222; P. Schwarz, Iran im
Mitte/alter, Frankfurt 1993, VIII, 1005-1 023; G.
Le Strange, The Lan ds of the Eastern Caliphate, Frankfurt 1993, s. 164-165; Bekir Kü-
tükoğlu, Osmanlı-iran Siyasi Münasebetleri:
nan önemli tarihi eserler arasında Surh
Kümbeti (542/1 147), Gerd Kümbeti (563/
ı 167), Bu re-i Acurl ( 563/ ı 168), Kebud
Kümbeti (593/1197), Gaffariyye Kümbeti
(728/1328). Mescid-i Şeyh Baba (IX ./XV
yüzy ıl) ve harabeden ibaret olan meşhur
rasathane (VIIJXIII. yüzyıl) zikredilebilir.
Ortaçağ ' dan günümüze kadar Meraga'da yet i şmiş veya buralı olup çeşitli ilim
merkezlerinde şöhrete kavuşmuş Meragi
nisbesiyle anılan çok sayıda alim, edip ve
şair vardır. Bunlardan bazıları şöyle s ıra­
lanabilir : Fakih ve muhaddis Ebu Tür ab
Abdü lbaki b. Yusuf. edip, fakih ve muhadd is Ebü'I-Hasan Ali b. Haskuye (Haskeveyh) . muhaddis Ebu Bekir M uhammed
b. Musa. muhaddis İbnü'I- Meragi (Ebü'IKasım Ali b. Ahmed) . muhaddis EbQ Muhammed Ca'fer b . Muhammed, ünlü
müsikişinas Abdülkadir-i Meragi, Cc1m-ı
Cem'in sahibi Evhadüddln-i Meragi ve
Zeynelabidln-i MeragL
1578-1612, istanbul 1993, s. 204, 224, 243; M.
Fuad Köprülü, "XIII. Asırda Maraga Rasathanesi Hakkında Bazı Notlar", TTK Belleten, Vl/2324 (1942). s. 207-227; Aydın Sayılı. "tıace Naşfr - i Tüsi ve Raşadbane-yi Meraga", Mecelle-i
Danişkede-i Edebiyyat, 111/4, Tahran 1335 hş. ,
s. 58-72; Mahmud Tayyar Meragi, "Medaris ve
Merakiz-i ' ilmi-yi Meraga" , Miraş-i Cavidan,
XIV, Tahran 1375 hş . , s. 74-81; V. Minorsky.
"Meraga", iA , VII, 731-738; a.mlf., "Maragha",
EJ2 (İng .). VI, 498-503; Abdülkerim Özaydın.
"Ahmedililer", DiA, ll , 168-169.
liJ
OsMAN GAzi ÖzGüDENLi
MEAAGİ, Abdülkadir
(bk. ABDÜLKADiR-i MEAAGi) .
L
_j
MEAAGİ, Ahmed Mustafa
-,
( ~ 1_rıJ1 ~ ~ıı
(1883- ı 952)
L
Tefsir ve Arap
edebiyatı
alimi.
_j
BİBLİYOGRAFYA :
BA, Tapu Tahrir Defteri, nr. 645, s. 30-40, 99;
nr. ~09, s. 4-234; Ya'küb!, Kitabü '1-Bü/dan (Ayet]). s. 46; Belazür!, Futeıh (Fayda). s. 474; ibn
Hurdazbih, el-Mesalik ve 'l-memalik (tre. Hüseyin Karaçan lu), Tahran 1370 hş . , s. 97-99; Taberi, Tari/] (Ebü'I-Fazl) , bk. indeks; ibn Havkal.
Sefername-i ibn fjavkal: İran der Süretü'l-art
(tre. Ca'fer Şi ar). Tahran 1366 hş., s. 84-85; fjudüdü '/-'alem (Sütude) , s. 158; Makdis!, A/:ıse ­
nü't-tekasim (tre. Ali Na ki Münzev1). Tahran 1361
Mısır'ın Said bölgesindeki Circa'ya (Girga) bağlı Meraga köyünde doğdu. Köklü
bir ilmi geleneğe sahip olan ailesi çok sayıda kadı yetiştirdiği için "kadı ailesi" olarak anı lmaktadır. İlk öğ renimini Meraga'da tamamladı ve Kur'an - ı Kerlm'i ezberledi. 1897 yılında Ezher'e girdi; aralarında
Muhammed Abduh, M uhammed Bahlt.
Ahmed er-Rifal ei-Feyyuml ve Muham-
163
Download

TDV DIA