İSG 514
RADYASYON GÜVENLİĞİ
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI
Ders koordinatörü: Yrd. Doç. Dr. Mustafa GÜNGÖRMÜŞ
[email protected]
http://www.turgutozal.edu.tr/mgungormus/
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Radyasyonun etkisini belirleyen faktörler
• Radyasyon türü
• Alınan doz
• Doz hızı
• Maruz kalan vücut kısmı
• Yaş
• Kişisel faktörler
• Sıcaklık
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
2
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Radyasyonun etkisini belirleyen faktörler
Radyasyon türü
• α, β, γ ve X ışınlarının enerjileri farklıdır.
• Radyasyonun enerjisi biyolojik dokulara ne kadar nüfuz edebileceğini belirler.
Alınan doz
• Doz miktarının artması, olumsuz etkiler oluşma olasılığını artırır.
Doz hızı
• Düşük dozda ve aralıklarla uzun süre maruziyet direnç gelişimine neden olabilir.
• Organizmanın onarım mekanizmaları devreye girer.
• Yüksek dozda ve kısa sürede maruziyet DNA’da hasar oluşturur.
• Tek zincir kırıkları onarılabilirken çift zincir kırıkları çok zor onarılır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
3
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Radyasyonun etkisini belirleyen faktörler
Maruz kalan vücut kısmı
• Ekstremiteler görece daha çok radyasyona maruz kalsa da hücre bölünmesinin
sürekli olduğu kemik iliği ve testisler gibi kısımlar çok daha fazla etkilenir.
Yaş
• Yaş ilerledikçe hücre bölünmesi olayları yavaşladığından duyarlılık azalır.
Doz Kişisel farklılıklar
• Metabolik farklılıklar ve genetik faktörler kişilerin radyasyon duyarlılığında
farklılıklara neden olabilir.
Sıcaklık
• Yüksek sıcaklıklarda makromoleküller daha fazla etkilenir
• Düşük sıcaklıklarda DNA tamir mekanizmaları baskılandığından DNA daha fazla
etkilenir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
4
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Radyasyon maruziyeti
Somatik (Bedensel) Etkiler
Deterministik
Somatik Etkiler
Stokastik
Somatik Etkiler
Genetik Etkiler
Anomaliler
Prenatal
Kısırlık
Hızlı
Somatik Etkiler
Gecikmiş
Somatik Etkiler
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
5
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Akut Doz
Diğer etkiler
• 2 – 3 Gy maruziyet: Deride güneş yanığına benzer yanıklar ve saç dökülmesi.
• 1,25 – 2 Gy maruziyet: Overlerde hasar. Menstrüasyon bozuklukları.
• > 6 Gy maruziyet: Kalıcı kısırlık
• 0,5 Gy maruziyet: Tiroidde yi uylu tümörler.
Akut etki = Deterministik etki
Doz ~ Etki
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
6
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Kronik Doz
• Etkileri akut dozlar kadar belirgin değil.
• İstatistiksel çalışmalara bağlı.
• Kronik doz risk değerleri, akut doz risk değerlerine dayalı tahminlerdir.
• Risk modeline stokastik etkiler denir.
Doz ? Süre ? Etki
• 1 Sv maruziyette kanserden ölüm riski 5x10-2 (100 de 5)
• 1 mSv maruziyette kanserden ölüm riski 5x10-5 (100.000 de 5)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
7
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Somatik deterministik etkiler
Deterministik etki
Radyasyon Güvenliği
Doz
• Geniş vücut bölgelerinin yüksek dozda radyasyona maruz
kalması sonucu görülür.
• Belli bir eşik dozda etki gözlenir. Eşik doz altında etki
gözlenmez.
• Hızlı somatik deterministik etkiler: Akut dozdan kısa bir süre
sonra ortaya çıkar.
• Örn: Kafa derisine 4 Gy’lık bir dozdan 3 hafta sonra ortaya
çıkan geçici saç kaybı.
• Gecikmiş somatik deterministik etkiler: Radyasyon dozlarının
alınmasından yıllar sonra ortaya çıkabilir.
• Örn: Kanser ve katarakt gelişimi
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
8
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Somatik stokastik etkiler
Stokastik etki
Radyasyon Güvenliği
Doz
• Işınlanan bireyde ortaya çıkış insidansı kesinlik
göstermez.
• Yüksek dozlarda ölçülen risk faktörlerine dayalı
tahminler yapılır.
• Bunun için yüksek dozlarda kanserin ortaya
çıkması ve düşük dozlarda kanser için
potansiyel oluşması arasında bir bağıntı
kullanılır.
• Yüksek dozlardan elde edilen veri grafiği, düşük
dozlara uygulanarak matematiksel olarak düşük
dozlara ait risk belirlemesi yapılır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
9
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Genetik etkiler
• Radyasyona maruz kalan kişinin üreme hücrelerinde ortaya çıkan hasarın
sonucu olarak, bu kişinin gelecek nesillerinde görülür.
• Bu durum bitki ve hayvanlarda detaylı olarak incelenmiştir. İnsanlardaki genetik
etki riski somatik etki riskinden küçüktür.
• Bu nedenle radyasyona maruz kalan kişiyi korumak için kullanılan limitler,
gelecek nesilleri zarardan korumak için aynı derecede etkilidir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
10
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Genetik etkiler
Anomaliler
• Embryonik ve fetal hücrelerindeki bozukluklar yavrularda anomaliye,
• Somatik hücrelerdeki mutasyonlar kişide tümöre neden olabilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
11
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Genetik etkiler
Kısırlık
• > 5-6 Gy maruziyet kalıcı kısırlığa neden olur.
• Düşük dozda radyasyona uzun süre maruz kalma, eşdeğer dozda yüksek
yoğunluktaki tek ışınlanma kadar genetik hasara neden olur.
Prenatal maruziyet:
• Embriyo / fetüs hücreleri hızla
bölündüğü için radyasyona özellikle
aşırı duyarlıdırlar.
•
•
•
•
Büyüme geriliği
Mikrosefali
Zeka geriliği
Çocukluk çağı kanseri
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
12
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Harici maruziyet
• Vücut dışındaki kaynaklardan radyasyonun vücuda nüfuz ederek etki etmesi
• Kişi radyoaktif hale gelmez. Radyasyon kaynağından uzaklaştıkça veya araya bir
kalkan koyunca maruziyet ortadan kalkar.
Harici Maruziyet
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
13
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Harici maruziyet
• Alfa parçacıklarının kütlesi diğer ışınımlara göre büyük, hızı oldukça düşüktür.
• Normalde havada birkaç cm menzilleri vardır. Derinin dış tabakasının birkaç
mm altına ancak aşırı enerjiktik alfa paracıkları nüfuz edebilir.
• Genelde alfa parçacıkları harici bir radyasyon tehlikesi arz etmezler.
• Kontaminasyon şeklinde maruziyette yüzeylere çok yakın olduğu için etki
görülebilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
14
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Harici maruziyet
• Beta ışınları normalde ciltten derine nüfuz edemez.
• P-32 gibi izotoplardan yayılan çok enerjik beta parçacıkları cildin içine birkaç
mm nüfuz edebilir.
• Yeterince enerjik veya yoğun maruziyette beta parçacıkları deride ve gözde
hasara yol açar.
Beta yanığı
Göz koruyucu maske
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
15
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Harici maruziyet
• Gama ve X-ışınları ve nötronlar nüfuz mesafesi en yüksek olan ışımalardır.
• Harici maruziyette en fazla riske neden olan ışımalar bunlardır.
• Bu tür ışımaları yapan kaynakların bulunduğu yerlerde mutlaka uygun
korunma ve perdeleme önlemleri alınmalıdır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
16
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
• Radyoaktif kaynakların vücudun iç veya dış yüzeylerine bulaşması veya çökmesi
ile ışımaya maruz kalmak
Harici
kontaminasyon
Dahili
kontaminasyon
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
17
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
• Dahili maruziyet 4 yolla olur.
•
•
•
•
Soluma: Kontamine havanın solunması.
Yutma: Radyoaktif kaynağın, kontamine sıvıların ve besinlerin yenmesi.
Temas (kontaminasyon, bulaş): Radyoaktif kaynağın deriye veya kıyafetlere
bulaşması.
Enjeksiyon: Radyoaktif maddelerin bilinçli olarak kan dolaşımına veya
dokulara enjekte edilmesi.
• Harici maruziyette alfa ve beta parçacıkları büyük risk oluşturmazken, dahili
maruziyette kaynakla hedefin arasındaki mesafenin yakınlığından dolayı bütün
ışıma türleri risk oluşturur.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
18
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
Radyoaktif atık
Nükleer serpinti
Hava
Su
Toprak
Bitkiler
Hayvanlar
İnsanlar
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
19
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet: Temas (Kontaminasyon)
• Alfa ve beta parçacıkları deriden nüfuz edemediği için ciddi risk oluşturmazlar.
• Beta parçacıkları ile uzun süre kontaminasyon risk oluşturabilir.
• Gama kaynakları ciltle kontaminasyonda sadece cildi değil, kontamine ettikleri
bölgeye yakın diğer organları da etkileyebilir.
• Ciltteki yara veya kesiklerden veya kontamine olmuş ellerle yemek yemek veya
gözleri ovalamak yolu ile vücuda giren kontaminasyon gerçek dahili maruziyete
neden olabilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
20
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet: Temas (Kontaminasyon)
Alfa
ışınım
Pu-239
H-3
Beta
ışınım
Y. E. Beta
ışınım
C-14
P-32
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
21
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet: Temas (Kontaminasyon)
Sezyum – 137 içeren cisme temas sonucu oluşan yanık (1987, Brezilya)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
22
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet: Temas (Kontaminasyon)
• Kontaminasyon biyolojik etkiler yanında psikolojik etkiler de gösterebilir.
• Korku faktörü
• Çocuk yapmaktan kaçınma.
• Anksiyete, depresyon, sosyopati, intihar…
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
23
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet: Havanın kontaminasyonu
• Radyoaktivite kaynağı parçacık veya toz halinde ise havayı da kontamine
edebilir.
• Korunmak için uygun filtreli solunum maskeleri kullanılmalı ve maskelerin
filtreleri belirtilen sürelerde değiştirilmelidir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
24
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
• Solunum yolu ile
Partiküller
Nazal hava yolları
Oral hava yolları
Soluk borusu
Bronş birikimi
Alveoller
Kana karışım  Kan  Organlar  Böbrek, karaciğer, kemikler
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
25
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
• Yutma yolu ile
Kontamine Kontamine
bitkiler
hayvanlar
Kontamine
hayvansal
ürünler
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
26
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet: Sıvıların Kontaminasyon
• Radyoaktivite kaynağı suda çözünebilir veya asılı kalabilir parçacıklarsa sular da
kontamine olabilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
27
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
• Harici maruziyet veya cilt kontaminasyonunun aksine vücudun iç yüzeyinde
koruyucu bir ölü deri tabakası veya koruyucu pigmentler yoktur.
• Harici maruziyette zararlı olmayacak dozda veya türde ışınımlar dahili
maruziyette son derece zararlı olabilir.,
• H-3, C-14, Ni-63, P-33, S-35 gibi harici maruziyette zararlı olacak kadar
radyoaktif olmayan düşük enerjili beta ışınımı yapan izotoplar dahili olarak
alındıklarında zararlı etki gösterirler.
• Dahili maruziyet sadece akut değil, kronik de olabilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
28
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
• Harici olarak bir risk oluşturmayan alfa parçacıkları dahili olarak büyük risk
oluştururlar.
• Enerjileri düşük olduğundan vücut içinde fazla alana yayılamazlar ve etkileri
küçük bir alana odaklanır.
• Küçük miktarda ve dozda alınsa bile etki küçük bir alana odaklandığından zararlı
etki riski yüksektir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
29
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
Radyoaktif iyot
I – 131
• Dahili maruziyetin etkileri alınan radyoaktif
maddenin vücutta nerede ve ne şekilde
kullanıldığına bağlıdır.
• Vücuda alınan her madde belli organlarda
kullanılabilir veya birikebilir (hedef organ)
• Soluma veya yeme yolu ile alınan radyoaktif iyot
izotopu vücut tarafından normal iyottan ayırt
edilemez.
• Dahili olarak alınan iyot, 24 saat içinde en çok
kullanıldığı organ olan tiroid bezinde birikmeye
başlar.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
Tiroid bezinde birikim
Tiroid kanseri
30
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Alexander Litvinenko – KGB ajanı (2006)
•
•
•
•
Yaser Arafat – FKÖ lideri (2004 - Muhtemel)
Polonyum – 210: Çok küçük dozlarda bile öldürücü.
Normalde nükleer reaktörlerde bizmutun nötron bombardımanı ile üretilir.
Doğada uranyumun bozunum ürünü olarak küçük miktarda bulunur.
Yüksek enerjili alfa parçacıkları yayar.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
31
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Saç kaybı
Dahili maruziyet
Polonyum - 210 zehirlenmesi
Yutma veya solunum
İdrar yolu ile atılım
Böbrekte birikim
böbrek iflası
Terleme ile atılım
Kemik iliği baskılanması
Artan enfeksiyon riski
İdrar kesesinde hasar
Sindirim duvarında hasar,
yaralar, ishal
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
32
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Dahili maruziyet
• Kalsiyum, stronsiyum, radyum ve plütonyum gibi elementler vücudun mineral
iyon depoları olan kemiklerde birikebilir.
• Bir kere kemiğe giren elementler çok uzun süre kemikte kalabildiği için düşük
dozlarda bile kronik maruziyete neden olabilir.
• Lösemi ve kemik kanserlerine neden olabilir.
• Etkilerin ortaya çıkması 20 yılı geçebilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
33
Radyasyon Güvenliği
Harici ve Dahili Radyasyon Maruziyetleri
Havanın
kontaminasyonu
Yağmurun
kontaminasyonu
Harici maruziyet
Direk soluma
Çöken radyoaktif
maddelerden
ışınlanma
İçme suyunun
kontaminasyonu
Su kaynaklarının ve
tarımsal ürünlerin
kontaminasyonu
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
Otobur hayvanların
vücutlarında birikme
34
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
• Radyasyon uygulamaları: İyonlaştırıcı radyasyonun bilinçli ve kontrollü olarak
kullanıldığı yasal düzenlemelere tabi faaliyetlerdir.
• Yasal düzenlemeler: Mesleki, tıbbi ve toplum ışınlanmalarına karşı radyasyondan
korunmanın ve radyoaktif kaynakların güvenliğinin sağlanmasına ilişkin kural ve
standartları kapsar.
• Radyasyonun güvenli kullanımına yönelik bilimsel, teknik ve idari gereklilikleri belirler.
• Düzenleme, yetkilendirme ve denetleme faaliyetleri, Radyasyon
Sağlığı ve Güvenliği Dairesi, 2690 sayılı Türkiye Atom Enerjisi
Kurumu (TAEK) Kanunu gereğince sürdürmektedir.
• TAEK lisansı: Radyasyon Güvenliği Tüzüğü ve Radyasyon Güvenliği
Yönetmeliği kapsamına giren radyasyon kaynaklarının imalatı,
alım-satımı, her türlü amaçla bulundurulması, kurulması, bakımı,
onarımı ve radyasyon kaynaklarıyla çalışılabilmesi için alınması
zorunludur. Lisanslar 5 yıl geçerlidir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
35
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Yönetmeliklere göre radyasyon kaynaklarının sınıflandırılması
X-Işını cihazları
• Radyoloji ve radyoterapi kliniklerinde, diş hekimliğinde ve veterinerlikte teşhis ve tedavi
amaçlarıyla kullanılırlar.
• Endüstriyel radyografi ve paket, bagaj ve araçların güvenlik amaçlı taramalarında da Xışınları kullanılmaktadır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
36
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Yönetmeliklere göre radyasyon kaynaklarının sınıflandırılması
Kapalı Kaynaklar
• Normal kullanım ve olası kaza koşullarında sızdırmazlığı sağlamak üzere kapalı bir
sistem içerisine kapatılmış veya kaplama malzemesi ile kaplanmış katı halde bulunan
radyoaktif maddeler. (Ürün ışınlayıcılar, tedavi amaçlı ışınlayıcılar)
• Kontaminasyon riski içermezler.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
37
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Yönetmeliklere göre radyasyon kaynaklarının sınıflandırılması
Açık Kaynaklar:
• Kapalı bir sistemde bulunmayan her türlü katı, sıvı, gaz veya toz radyoaktif madde.
(Radyoterapi ajanları, araştırma laboratuvarları)
• Kontrol edılmediği taktirde ortamda hareket edip kontaminasyona neden olabilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
38
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Yönetmeliklere göre radyasyon uygulamaları
Radyoloji uygulamaları:
• X-ışınlarının hastada farklı doku yoğunluklarına göre farklı şekilde soğurulması sonucu
hastadan geçen ışınların bir filme veya monitöre aktarılarak görüntü elde edilmesi.
Radyoterapi uygulamaları:
• Tümörlü dokuların uzaktan ışınlanarak (teleterapi) veya doğrudan doku içine radyoaktif
madde verilmesi (brakiterapi) ile öldürülmesi.
Nükleer Tıp Uygulamaları
• Tıbbi görüntülemede görüntülenmek istenen organ veya vücut bölgelerinin, veya
vücuttan alınan örneklerin radyoaktif ajanlarla işaretlenerek görüntülenmesi veya
fonksiyonunun izlenmesi.
Endüstriyel Radyografi/Radyoskopi Uygulamaları
• X veya gama ısılınları ile malzemelerdeki hataların tahribatsız olarak tespit edilmesi.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
39
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Yönetmeliklere göre radyasyon uygulamaları
Nükleer Ölçüm Uygulamaları
• X-ışınları ile malzemenin içerisinden geçen radyasyon şiddetinin zayıflaması esasına
dayanarak kalınlık, seviye, nem ve yoğunluk ölçümü.
• Nötron kaynakları ile nötronların malzeme ile etkileşim sonucu geri saçılan ikincil
radyasyon miktarını ölçerek malzemenin yoğunluğuk ve nem tespiti.
Işınlama Tesisleri / Cihazları
• Işınlama ile gıdaların raf ömürlerinin uzatılması, tek kullanımlık tıbbi malzemelerin
sterilizasyonu, plastik malzemelerin fiziksel özelliklerinin iyileştirilmesi, tohumların
daha verimli ve dayanıklı hale getirilmesi.
Güvenlik Uygulamaları
• X-ışınlarının farklı yoğunluklardaki maddelerce farklı şekilde soğurulması sonucu kapalı
kutu, çanta, vs. içindeki cisimlerin belirlenmesi
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
40
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
41
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
•
•
•
•
•
Radyoloji cihazlarının bulunduğu alanlara (mobil cihazlar hariç),
Radyasyon kaynaklarının bulunduğu araştırma laboratuarları ve depolarına,
Endüstriyel radyografide kullanılan cihaz depolarına,
Radyoterapide kullanılan radyasyon kaynaklarının bulunduğu alanlara,
Alan boyutları göz önünde bulundurularak yapıştırılır.
Boyut: (20 x 30 cm), (10 x 20 cm), (20 x 45 cm)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
42
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
• Acil durumlarda ve kontaminasyon ihtimali bulunan durumlarda bölgeyi çeviren
güvenlik şeridi üzerine veya bölgeyi çevreleyen sınırlara yapıştırılır.
Boyut: (20 x 30 cm)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
43
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
• Radyoloji cihazlarının bulunduğu alanlara (mobil cihazlar hariç),
• Dozimetre kullanılması zorunlu radyasyon kaynaklarının bulunduğu araştırma
laboratuarı ve depolarına,
• Radyoterapide kullanılan radyasyon kaynaklarının bulunduğu alanlara yapıştırılır.
Boyut: (20 x 30 cm)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
44
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
• X-ışınlı analiz, paket kontrol, endüstriyel x-ışını radyografi ve mobil radyoloji
cihazlarının üzerine yapıştırılır.
Boyut: (10 x 10 cm)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
45
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
•
Kumanda odası ve teknisyen odasına yapıştırılır.
Boyut: (10 x 30 cm)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
46
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
• Radyoaktif atık bekletme deposuna yapıştırılır.
Boyut: (10 x 20 cm)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
47
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
•
Nükleer tıp laboratuvarlarında radyoaktif hasta tuvaletine yapıştırılır.
Boyut: (10 x 20 cm)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
48
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
• Radyoaktif cisimler veya radyoaktif cisim içeren her türlü paketler.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
49
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
• 2007’de ISO tarafından kabul edilen yeni uyarı levhası
• Genel olarak her yerden kolaylıkla
görünme şartı yoktur.
• Kapalı radyasyon kaynakları ve
radyasyon kaynağı içeren cihazların
parçalarına yapıştırılacak
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
50
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyoaktif maddelerin geçici depolanması ve taşınması
• Taşıma indisi (TI): Radyoaktif bir madde içeren bir paketin dış yüzeyinden 1 metre
uzaklıktaki doz eşdeğeri.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
51
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyoaktif maddelerin geçici depolanması ve taşınması
• Paket sınıfları
• I (Beyaz): Paketten 1 metre mesafede ihmal edilebilir dozda, paketle temas halinde
ise en fazla 0.05 mSv/saat.
• II (Sarı): Paketten 1 metre mesafede en fazla 0.01 mSv/saat.
• III (Sarı): Paketten 1 metre mesafede en fazla 0.1 mSv/saat.
• Azami paket sayısı sınırları (30 dakika meşguliyet için)
• I (Beyaz): 4000
• II (Sarı): 200
• III (Sarı): 20
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
52
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyoaktif maddelerin geçici depolanması ve taşınması
Güvenlik önlemleri:
• Radyoaktif madde içeren paketlerin antreponun meşguliyeti en az olan yerinde ve diğer
tehlikeli madde içeren paketlerden ayrı bir bölümde istiflenmesinin sağlanması,
• Radyasyon uyarı etiketlerinin radyoaktif madde içeren paketlerin bulunacağı bölüm
girişine görünür şekilde asılmasının sağlanması,
• Paketlerin el arabası, forklift vb. araçlar ile temas olmadan taşınması,
• Paket mahallinde istifleme işlemi dışında zaman geçirilmemesi,
• Herhangi bir şekilde paket bütünlüğünün bozulduğunun fark edilmesi halinde pakete
müdahale edilmemesi ve ilgililerin haberdar edilmesi,
• Antrepo içinin ofis olarak kullanılmaması,
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
53
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyoaktif maddelerin geçici depolanması ve taşınması
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
54
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Güvenlik Amacı ile Kullanılan X-Işını Paket Kontrol Cihazlarının
Kullanımı
• Cihazı kullanacak kişiler cihazın özellikleri ve çalıştırılması
hakkında eğitilmiş olmalıdır.
• Cihaz X-ışını üretir konumdayken yanan ikaz lambasının ve acil
durdurma düğmesinin çalışır durumda olduğundan emin
olunmalıdır.
• Kontrollerinin yapılmadığı zamanlarda cihaz X-ışını
üretmemelidir.
• Cihazın kurşun saçakları X-ışını üretilirken kesinlikle
açılmamalıdır. Saçakların içine eller sokulmamalıdır.
• Operatörün dışındaki kişiler cihaz çalışırken uzun süre cihazın
yanında durmamalıdır.
• Operatörün oturacağı yer doğrudan cihazın kurşun saçaklarını
görecek şekilde konumlandırılmalı, operatör eşyaların geçişi
sırasında uzun süre saçaklar karşısında durmamalıdır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
55
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
X ışını cihazlarının kullanıldığı mekanların havalandırılması
• İyonlaştırıcı radyasyonun atmosferik gazlar ile etkileşimi başlıca azot ve oksijen iledir.
• Radyasyon enerjisine bağlı olarak azot ve oksijen moleküllerinde uyarılmalar ve
iyonlaşmalar meydana gelir.
• Bu uyarılma ve iyonlaşmalar ile başlayan zincir reaksiyonları sonucu, ozon ve azot
oksitler gibi insan sağlığı açısından zararlı ve zehirli gazlar oluşur.
• Oluşan gazların oranları iyonlaştırıcı radyasyonun enerjisine bağlı olarak değişiklik
gösterir.
• X ışını cihazlarının kullanıldığı mekanlarda oluşan zehirli gaz oluşumu ihmal edilir
derecede düşüktür ancak yetersiz havalandırma sonucu birikim zehirlenme riski
doğurabilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
56
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyoaktif paratonerler
•
•
•
•
•
Küçük miktarlarda Ra-226 or Am-241 izotopları içeren paratonerler.
Etrafındaki havayı iyonize ederek yıldırımı çekerler.
Ra-226 içeren paratonerler tüm dünyada yasaklanmıştır.
Am-241 içeren paratonerler Avrupa Birliği ülkelerinde yasaklanmıştır.
2000’de Türkiye’ye Am-241 ve Ra-226 ithalatı, radyoaktif paratoner üretimi ve montajı
yasaklanmıştır.
• Halen kullanılmda olan Ra-226 radyoaktif kaynaklı paratonerler, TAEK lisanslı firmalar
tarafından sökülüp Çekmece Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezi Müdürlüğü’ne
radyoaktif atık olarak teslim edilmektedir.
• Halen kullanılmda olan Am-241 paratonerlerle ilgili bir yasaklama bulunmamaktadır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
57
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Kullanılmayan Radyoaktif Kaynaklar ve X-Işını Tüpleri
• Kullanılmayan veya radyoaktif kaynaklar, kullanıcı veya
ithalatçı tarafından ithal edildikleri ülkeye geri gönderilir.
• Bunun mümkün olmadığının kanıtlanması durumunda
atık işlemine tabi tutulmak üzere TAEK ÇNAEM’e
radyoaktif atık olarak teslim edilir.
• X-ışını tüpleri elektrik kaynağı olmadan
üretmediklerinden radyoaktivite içermezler.
X-ışını
• X-ışını tüplerinin berilyum gibi kimyasal maddeleri
bulundurabileceklerinden kullanılmayan tüplere Tehlikeli
Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile muamele edilir.
• Yapılan işlemlerin TAEK’e bildirilmesi, söz konusu cihazın
seri numarası ve lisans belgesinin TAEK’e gönderilmesi
gerekmektedir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
58
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon görevlileri
• Görevi gereği denetimli ve gözetimli olarak radyasyon
alanında çalışan,
• Çalışma koşullarında halk için verilen 1 mSv/yıl
sınırından fazla radyasyona maruz kalma olasılığı
bulunan,
• Düzenli olarak aldıkları radyasyon dozu seviyesinin
belirlenmesi gereken kişi.
• Radyasyon kaynakları ile yapılan uygulamalarda
ışınlanmaya maruz kalan kişileri korumak üzere her
türlü önlemin alınmasından ve radyasyon
görevlilerinin bilgilendirilmesinden lisans sahibi
sorumludur.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
59
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon görevlileri
• Hamileliği belirlenmiş kadın radyasyon görevlileri yönetimi haberdar etmelidir.
• Bu durumda çalışma şartları 1 mSv/yıl’ı dozu geçmeyecek şekilde yeniden
düzenlenmelidir.
• Çalışma şartlarının değiştirilmesi mümkün değilse hekim raporu ile ilgili işçi sağlığına
uygun daha hafif başka bir işe aktarmalıdır.
• Bu durumdakş işçinin ücretinde bir indirim yapılmaz.
• Başka bir işe aktarılması mümkün değilse, işçinin güvenlik ve sağlığının korunması için
gerekli süre içinde, işçinin isteği halinde ücretsiz izinli sayılması sağlanır.
• Bu süre, yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
60
Download

İSG 514 RADYASYON GÜVENLİĞİ