İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 11 Sayı: 21 Bahar 2012 / 1 s.179-192
SINIF ÖĞRETMENLERİNİN MESLEĞE ADANMIŞLIK
DÜZEYİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER: ELAZIĞ ÖRNEĞİ
Muhammed Turhan 31*
Cihad Demirli 32**
Gülden Nazik 33***
ÖZET
Eğitim kurumunun başarısı, bir işgören olarak öğretmenlerin gösterdiği çabayla büyük oranda ilgilidir. Öğretimsel amaçların gerçekleştirilmesi için çalışma sahasının ön saflarında öğretmenlerden, tanımlanmış görevlerini yerine getirmelerine ek olarak gönüllü olarak örgüte katkı sağlamaları beklenmektedir. Bu nedenle
son zamanlarda öğretmenlerin, motivasyon, iş doyumu, örgütsel vatandaşlık ve mesleğe adanmışlık durumlarını inceleyen araştırmalara ihtiyacın arttığı görülmektedir. Türkiye’de bu tür çalışmaların odaklanmasına
ihtiyaç duyulan grup, eğitim sistemi içerisinde sayısal olarak en büyük orana sahip olan sınıf öğretmenleridir. Bu araştırmanın amacı, sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık durumlarına etki eden faktörleri
belirlemektir. Araştırmada tarama yöntemi kullanılarak, Elazığ ilindeki ilköğretim okullarında görev yapan
toplam 198 sınıf öğretmeni ile anket gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonucunda, öğretmenlerinin mesleki
adanmışlık düzeyini etkileyen faktörlerin, “mesleği sevme”, “gayret gösterme”, “değer verme”, “toplumsal
statü “ve “meslekte zorlanma” olduğu belirlenmiştir.
Anahtar kelimeler: Mesleğe adanmışlık, öğretmen, sınıf öğretmenleri
FACTORS IMPACTING CLASS TEACHERS’ JOB COMMITMENT: THE
CASE OF ELAZIG
ABSTRACT
The success of an educational institution is mostly related to efforts of its educators (namely teachers). In
order to achieve educational goals of the institution, teachers are expected to both fulfill their determined
tasks and voluntarily contribute their organizations. Considering this critical aspects, it has been lately determined a necessity of scholarly work on scrutinizing teachers’ motivation, job satisfaction, organizational
citizenship, and job commitment. Such studies should target class teachers since they are the biggest portion
of educators in Turkish educational system. This study aims to examine factors impacting class teachers’
job commitment. Using qualitative methodology, a survey conducted with 198 class teachers who had been
teaching at elementary schools in Elazig province. The results shows that job enjoyment, job effort, job
appreciation, social status, and job strain are the main factors impacting class teachers’ job commitment.
Keywords: Job commitment, teacher, class teachers
31
32
İstanbul
33
* Yrd.Doç.Dr., Fırat Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, Elazığ
**Yrd.Doç.Dr., İstanbul Ticaret Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü,
*** Sınıf Öğretmeni, Alacakaya İlköğretim Okulu, Elazığ
179
Muhammed Turhan, Cihad Demirli, Gülden Nazik
1.
GİRİŞ
Bir kurumun başarısı, çalışanların işlerinde gösterdiği çabayla büyük oranda ilgilidir.
Nitekim örgütün yapısal özelliklerini yansıtan yönetimsel kademeler, roller ve görevler kadar bu yapının içerisinde yer alanların işgörenlerin çalışması ve çabası önemlidir.
Bu bağlamda işgörenlerin örgüte yönelik katkılarının artırılmasına ilişkin çalışmalar
yapılmaktadır. Özellikle burada işgörenlerin tanımlanmış görevlerini yerine getirmelerine ek olarak gönüllü olarak örgüte katkılarının nasıl artırılabileceği konusu gündeme
gelmektedir. Son zamanlarda araştırmaların motivasyon, iş doyumu, örgüte bağlılık ve
örgütsel vatandaşlık gibi konulara yoğunlaştığı görülmektedir.
Kurumsal olarak eğitim örgütlerine bakıldığında ise amaçlara ulaşmada bir işgören
olarak en önemli rolün öğretmenlerde olduğu söylenebilir. Çünkü bireylerde bir bakıma nitelik artırma amacını taşıyan eğitim kurumlarının çalışma sahasının ön saflarında
öğretmenler yer almaktadır. Ek olarak bu kurumların hedef kitlesi olan öğrenciler ile
öğretimsel amaçların gerçekleştirilmesi için etkileşim halinde bulunan işgörenler yine
öğretmen rolüne sahip olanlardır. Bu bakımdan öğretmenlerin yaptıkları işte gösterdikleri başarı ile eğitim kurumlarının başarısı birbirleri ile doğrudan ilintilidir.
Öğretmenlerin çalışma biçimleri birçok unsurdan etkilenebilmektedir. Mesleğe adanmışlık durumları bunlardan biridir. Mesleğe adanmışlık, mesleği icra etmek için gönüllü olarak gayret sarf etme, özveride bulunma, yaptığı işe odaklanma ve kendini verme ile ilgilidir. Bu adanmışlık durumunun bir etkileşim döngüsü içerisinde yer aldığı
söylenebilir. Bu etkileşimin beslendiği diğer unsurlar olan, öğretmenlerin, iş, iş takımı,
öğrenci, okul ve diğer öğelere yönelik tutumları ve çalışma ortamı algıları da göz ardı
edilmemelidir. Bu bağlamda öğretmenlerin mesleklerine adanmışlık düzeyleri, onların
öğrencilerinin başarısı ve gelişimi için gösterdikleri çabayı belirleyen unsurlardan biri
olarak görülmektedir.
1.1.
Mesleğe Adanmışlık
Mesleğe adanmışlık, gayret, özveri ve kendini verme kavramlarıyla karakterize edilen,
işe ilişkin iyi olmanın motivasyonel ve pozitif bir ifadesidir. Gayret, çalışırken yüksek
düzeyde enerji ve zihinsel olarak kendini vermek, iş için çaba sarf etmeye gönüllü
olmak ve zorluklar karşısında bile sebat etmek anlamına gelir. Özveri, işle ilgili olarak
güçlü olmak ve anlam, coşku, ilham, gurur ve meydan okuma duygusu olarak tanımlanır. Kendini verme ise, tamamen yoğunlaşmış ve mutlu bir şekilde işe odaklanmış
olma anlamına gelir. Mesleğe adanmışlık, aynı zamanda tükenmişliğin karşıtı olarak
görülebilir (Kanste, 2011: 755; Bakker ve diğerleri, 2008: 187).
Mesleğe adanmışlık; işgörenin, mesleğinin gerektirdiği amaç ve değerlerine uygun
davranma isteği ve mesleki rollerini etkin olarak yerine getirme beklentisidir (Eroğlu,
2007: 34). Dolayısıyla, işgörenlerin mesleğe adanmışlık düzeyleri onların yaptıkları
işte gösterdikleri çaba ve gayret ile yakından ilişkilidir. Mesleğe adanma veya mesleki
adanmışlık işgörenlerin ortaya koydukları performansı belirleyen önemli bir faktör
olarak görülmektedir.
180
İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 11 Sayı: 21 Bahar 2012 / 1 s.179-192
Celep’in (2000) Blau’dan aktarımına göre; işgörenin, mesleğine ilişkin olarak karşılaştığı sorunlarla başa çıkabilmesi ve örgüte adanma düzeyi, mesleğe adanmayı olumlu yönde etkilemektedir. Ayrıca, mesleki deneyimin yüksek olması, mesleki alanda
gelişmeye açık olma ve kendini geliştirme isteği, düşük rol belirsizliği ve yöneticinin
liderlik davranışları mesleğe adanmayı artıran etmenler arasında yer almaktadır. Mesleğe adanmışlık ile meslekten ayrılma algısı arasında ters yönlü ilişki bulunmaktadır.
1.2.
Mesleğe adanmışlık konusunda yapılan bazı araştırmalar
Mesleğe adanmışlık konusunda alan yazında çeşitli araştırmalara ulaşmak mümkündür. Bu başlık altında araştırmalardan bazıları hakkında genel bilgilere verilmiştir.
Schaufeli ve arkadaşlarının (2006) yaptıkları araştırmada; mesleğe adanmışlığın, düşük
mesleki tükenmişlik ve yüksek adanmışlık olmak üzere iki faktörlü bir yapı gösterdiği
ortaya çıkmıştır. Düşük mesleki tükenmişlik, yorgunluk ve güvensizliği içermektedir.
Yüksek adanmışlık ise, gayret, özveri, kendini verme ve mesleki etkinlik boyutlarını
içermektedir. Araştırmadan elde edilen bulgulara göre mesleki adanmışlığın, mesleki
tükenmişliğin karşıtı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Çelik (2008) yapmış olduğu araştırmada ilköğretim okullarında görev yapan eğitim
yöneticilerinin benimsedikleri yönetim modelleri ile öğretmenlerin mesleki adanmışlıkları arasındaki ilişkiyi incelemiştir. Araştırmadan elde edilen bulgulara göre eğitim
yöneticilerinin yönetim modelleri ile öğretmenlerin mesleğe adanmışlıkları arasında
ilişki olduğu sonucuna varılmıştır.
Eroğlu (2007) toplam kalite yönetimini uygulayan ortaöğretim kurumlarında öğretmenlerin örgütsel adanmışlık ve motivasyon düzeylerini belirlemeyi amaçlayan bir
araştırma yapmıştır. Araştırmadan elde edilen bulgulara göre; toplam kalite yönetimi
uygulamalarının öğretmenlerin örgütsel adanmışlık ve motivasyon düzeylerini pozitif
yönde etkilediği sonucuna varılmıştır. Bu noktadan hareketle yönetim uygulamalarının kalitesi ile öğretmenlerin adanmışlık düzeyleri arasında doğrusal bir ilişki olduğu
söylenebilir.
Dalay (2007) yapmış olduğu araştırmada örgüte güven, işe cezbolma, örgüte bağlılık
ve işe adanmışlık arasındaki ilişkiyi incelemiştir. Araştırmadan elde edilen bulgulara
göre; Örgüte bağlılığın, örgüte güven ve işe cezbolma arasında kısmi ara değişken
işlevi gösterdiği görülmüştür. Ayrıca, işe adanmışlığın, örgüte bağlılığın “özdeşleşme”
boyutu ile işe cezbolmanın “canlılık” boyutu arasında şartlı değişken rolünü üstlendiği
belirlenmiştir.
Zöğ (2007) ilköğretim okulu öğretmenlerinin örgütsel adanmışlıkları ile iş doyumları
arasındaki ilişkiyi konu edinen bir araştırma yapmıştır. Bu araştırmadan elde edilen
bulgular, öğretmenlerin örgütsel adanmışlık düzeyleri ile iş doyumları arasında pozitif
bir ilişkinin varlığını ortaya koymuştur.
Karagöz (2008) tarafından gerçekleştirilen araştırmada, ilk ve ortaöğretim okulu yö-
181
Muhammed Turhan, Cihad Demirli, Gülden Nazik
neticilerinin öğretmenler tarafından algılanan etik liderlik rolleri ile öğretmenlerin örgütsel adanmışlıkları arasındaki ilişkiyi ortaya konması amaçlanmıştır. Araştırmada,
öğretmenlerin örgütsel adanmışlığı ölçeğine ait duygusal adanmışlık, devam adanmışlığı ve normatif adanmışlık boyutlarının her birinin, yöneticilerin etik liderlik rollerine
ait tüm faktörlerle (iletişimsel etik, iklimsel etik, karar vermede etik, davranışsal etik)
pozitif yönde anlamlı bir ilişki bulunduğu saptanmıştır.
Güner (2006) tarafından yapılan “Öğretmenlerin Adanmışlık Sorunu” başlıklı araştırmada elde edilen bulgulara göre; öğretmenlerin kişilik özellikleri ve öğretmenlik
tutumlarının birlikte, öğretmenlerin örgütsel adanmışlıklarını yordayan değişkenler oldukları belirlenmiştir. Öğretmen kişilik özellikleri içinde öğretmenlik mesleğine adanmışlığa etki edenler ise sadece; başarma, sebat, karşı cinsle ilişki, gösteriş ve değişiklik
özellikleri olduğu sonucuna varılmıştır.
1.3.
Önem ve Amaç
Eğitim sistemi içerisinde çeşitli alanlarda yetişmiş öğretmenler görev yapmaktadır. Sınıf öğretmenliği ise sistem içerisinde sayısal bakımdan büyük oranda öğretmenin görevlendirildiği bir alandır. Bu alanda görev yapan öğretmenlerdeki mesleğe adanmışlık
konusu diğer alanlara göre dikkatle ele alınmalıdır. Nitekim bu alandaki öğretmenler
diğer alandakilere göre daha farklı çaba göstermek durumundadır. Bu bakımdan araştırmanın amacı, sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık durumlarına etki eden faktörleri belirlemektir. Bu genel amaca dayalı olarak aşağıdaki sorulara cevap aranmıştır:
1.
Sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeyleri nedir?
2.
Sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeyleri arasında cinsiyet
değişkenine göre fark var mıdır?
3.
Sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeyleri arasında yaş değişkenine
göre fark var mıdır?
4.
Sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeyleri arasında öğrenim düzeyi
değişkenine göre fark var mıdır?
2.
YÖNTEM
Bu bölümde araştırmanın; önemi ve amacı, modeli, evren ve örneklemi, verilerin toplanması ve analizi hakkında bilgiler sunulmuştur.
2.1.
Araştırma modeli
Araştırmada betimsel tarama modeli kullanılmıştır. İnsanların ne düşündükleri ve ne
yaptıkları gibi farklı eğitimsel olguların tespitiyle ilgili çalışmalarda bu model tercih
edilebilir. Betimsel tarama modeli, araştırmaya konu olan olay ya da durumu kendi
koşulları içinde var olduğu şekliyle betimlemeyi amaçlayan araştırma yaklaşımıdır.
182
İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 11 Sayı: 21 Bahar 2012 / 1 s.179-192
2.2.
Evren ve örneklem
Araştırmanın evrenini, Elazığ ilindeki ilköğretim okullarında görev yapan sınıf öğretmenleri oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini ise, 2010-2011 eğitim öğretim
yılında Elazığ ilindeki ilköğretim okullarında görev yapan toplam 198 sınıf öğretmeni
oluşturmaktadır. Örneklem, basit tesadüfî örnekleme yöntemi kullanılarak oluşturulmuştur.
2.3.
Verilerin toplanması
Araştırmada, literatür taraması sonucu elde edilen bilgiler etrafında 28 maddelik bir
soru havuzu oluşturularak anket formuna dönüştürülmüştür. Sınıf öğretmenlerinin
mesleğe adanmışlık düzeylerini belirleyen faktörleri tespit etmeye yönelik olarak geliştirilmiş anket formu açımlayıcı faktör analizine tabi tutulmuştur. Faktör analizi sonucunda anketteki 28 maddeden 7 tanesi çıkarılarak anket 21 maddeye indirilmiştir.
Tablo 1’de gerçekleştirilen açımlayıcı faktör analizi sonuçları yer almaktadır.
Tablo 1. Sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeylerini belirleyen faktörler
21. Yeniden dünyaya gelsem yine de bu kutsal mesleği seçerim.
,726
7. Çocukları sevdiğim için bu mesleği seçtim.
,724
1. Mesleğimi seviyorum.
,689
8. Sınıf öğretmenliği mesleği zevkli bir meslektir.
,651
10. En güzel mesleğin sınıf öğretmenliği olduğunu düşünüyorum.
,626
11. İletişim becerimin daha iyi olduğuna inandığım için bu mesleği seçtim.
,606
5. Sınıf öğretmenliği mesleğini kendim isteyerek seçtim.
13. Zaman geçtikçe mesleğimi daha çok severek yapıyorum.
Zorlanma
Toplumsal Statü
Değer Verme
Gayret Gsöterme
MADDELER
Mesleği Sevme
Faktör Yükleri
,561
,545
15. Mesleki alanda tecrübemi artıracak faaliyetlere katılıyorum.
,791
3. Sınıf öğretmenliği ile ilgili gelişmeleri takip ediyorum.
,763
16. Mesleğimi daha iyi yapabilmem için çocukların gelişim süreçlerini takip
ediyorum.
,714
14. Sınıf öğretmenliği alanında kendimi yeterli buluyorum.
,635
18. Mesleğimi yaparken okul-aile işbirliğini önemsiyorum.
,497
183
Muhammed Turhan, Cihad Demirli, Gülden Nazik
20. Bir insana okuma yazmayı öğretmek açısından sınıf öğretmenliği önemli
bir meslektir.
,733
12. Çocuklarların iletişim becerilerinin gelişmesinde en önemli faktör öğretmenlerdir.
,645
19. Öğrencilerimin itibarlı yerlere geldiğini gördüğümde mesleğime daha da
bağlanıyorum.
,631
6. Sınıf öğretmenliği mesleğinin toplumdaki statüsü yüksektir.
,734
4. Çocuğumun sınıf öğretmeni olmasını istiyorum.
,713
Zorlanma
Toplumsal Statü
Değer Verme
Gayret Gsöterme
MADDELER
Mesleği Sevme
Faktör Yükleri
9. Sınıf öğretmenliği mesleği yorucu bir meslektir.
,843
17. Öğretmenlik mesleği yıpratıcı bir meslektir.
,755
2. Öğretmenlik mesleğini para için yürütüyorum.
,449
Tablo 1’de yer alan açımlayıcı faktör analizi sonuçları incelendiğinde; sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeylerinin 5 faktörlü bir yapı gösterdiği görülmektedir. Bu
faktörlerin içerdiği maddeler incelenerek mesleğe adanmışlık boyutları; mesleği sevme,
gayret gösterme, değer verme, toplumsal statü ve zorlanma olarak isimlendirilmiştir.
Anketin son şeklini oluşturmaya yönelik olarak güvenirlik ve geçerlik analizleri yapılmıştır. Bu analizler sonucunda güvenirlik katsayısı olarak Cronbach Alpha değeri .791
ve geçerlik katsayısı olarak da KMO değeri .795 olarak hesaplanmıştır. Örnekleme
alınan sınıf öğretmenlerine toplam 250 anket formu gönderilmiştir. Dönen anketlerden
198 tanesinin veri analizine uygun olduğu tespit edilmiş ve bunlardan elde edilen veriler analize tabi tutulmuştur.
2.4.
Verilerin analizi
Veri toplama aracından elde edilen veriler anket formatına uygun bir numaralandırma
sistemi kullanılarak bir bilgisayar destekli nicel veri analizi yazılımına aktarılmıştır.
Bu program aracılığı ile veriler üzerinden istatistiksel işlemler gerçekleştirilmiştir.
Veriler, yüzde, frekans, aritmetik ortalama, t-testi ve varyans analizleri kullanılarak
bulgulara dönüştürülmüştür.
3.
BULGULAR ve YORUMLAR
Bu bölümde verileri analizinden elde edilen bulgular ve yorumlar, katılımcıların de184
İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 11 Sayı: 21 Bahar 2012 / 1 s.179-192
mografik durumunu, mesleğe adanmışlık düzeylerini ve mesleğe adanmışlık durumlarını demografik durumlarına göre karşılaştırılmasını içeren başlıklar altında sunulmuştur.
3.1.
Katılımcıların demografik durumlarına ilişkin bulgular ve yorumlar
Katılımcıların demografik durumları üç ana öğe üzerinden incelenmiştir. Bulgular ve
yorumlar aşağıda alt başlıklar halinde sunulmuştur.
Cinsiyet dağılımı
Araştırmaya katılanların cinsiyetlerine göre dağılımları Tablo 2’de sunulmuştur.
Tablo 2. Cinsiyet dağılımı
Cinsiyet
Frekans
Yüzde
Erkek
104
52,5
Kadın
94
47,5
Toplam
198
100
Yukarıdaki tablo incelendiğinde araştırmaya katılanların yüzde 52,5’nin erkek, yüzde
47,5’nin de kadın olduğu görülmektedir. Oransal olarak birbirine yakın olan bu dağılım, cinsiyete bağlı değerlendirmelerin yapılmasını kolaylaştırmıştır.
Yaş dağılımı
Araştırmaya katılanların yaşlarına göre dağılımları aşağıdaki tabloda sunulmuştur.
Tablo 3. Yaş dağılımı
Frekans
Yüzde
20-30
67
33,8
31-40
62
31,3
41-50
54
27,3
51 ve üzeri
15
7,6
Toplam
198
100
Yaş aralığı
Tablo 3 incelendiğinde katılımcıların; yüzde 33,8’inin 20-30 yaş, yüzde 31,3’nün 3140 yaş, yüzde 27,3’nün 41-50 yaş ve yüzde 7,6’sının da 51 ve üzeri yaş aralığına sahip
olduğu görülmektedir. Araştırmaya katılanların çoğunluğunun genç ve orta yaş olarak
değerlendirilebilecek bir yaş aralığına sahip olduğu söylenebilir.
185
Muhammed Turhan, Cihad Demirli, Gülden Nazik
Öğrenim düzeyi dağılımı
Tablo 4’te araştırmaya katılanların öğrenim düzeylerine göre dağılımı sunulmuştur.
Tablo 4. Öğrenim düzeyi dağılımı
Frekans
Yüzde
Önlisans
22
11,1
Lisans
155
78,3
Lisansüstü
21
10,6
Toplam
198
100
Yaş
Tablo 4’e göre araştırmaya katılanların yüzde 11,1’nin önlisans, yüzde 78,3’nün lisans
ve yüzde 10,6’sının lisansüstü düzeyinde öğrenim gördükleri tespit edilmiştir.
3.2.
Katılımcıların mesleğe adanmışlık durumlarına ilişkin bulgular ve yorumlar
Bu bölümde sınıf öğretmenlerinin mesleklerine adanmışlık boyutları içerisinde yer
alan maddelere verdikleri cevaplardan elde edilen bulgular ve yorumları sunulmuştur.
Yapılan analizler sonrası mesleğe adanmışlık durumlarına ilişkin ortaya sonuçlar Tablo 5’te sunulmuştur.
Tablo 5. Öğretmenlerin mesleğe adanmışlık düzeyleri
Mesleğe adanmışlık boyutu
N
SS
x
Mesleği sevme
198
3,64
,721
Gayret gösterme
198
3,92
,633
Değer verme
198
3,88
,501
Toplumsal statü
198
2,75
,998
Zorlanma
198
3,54
,716
Tablo 5 incelendiğinde; sınıf öğretmenlerinin mesleği sevme ( x =3,64), gayret gös-
terme ( x =3,92), değer verme ( x =3,88) ve zorlanma ( x =3,54) boyutlarına ilişkin
maddelere “Katılıyorum” düzeyinde görüş belirttikleri görülmektedir. Ancak, öğretmenler toplumsa algı boyutuna ilişkin maddelere “Kısmen Katılıyorum” ( x =2,75)
düzeyinde görüş bildirmişlerdir. Bu bulgulara göre, sınıf öğretmenlerinin mesleklerini sevdikleri, mesleklerinde başarılı olmak için gayret gösterdikleri ve mesleklerine
değer verdikleri söylenebilir. Diğer yandan sınıf öğretmenlerinin mesleklerini icra
ederken zorlandıkları ve mesleklerinin toplumsal statüsünü tam olarak yeterli bulmadıkları yönünde bir değerlendirme yapmak mümkündür.
186
İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 11 Sayı: 21 Bahar 2012 / 1 s.179-192
3.3.
Katılımcıların mesleğe adanmışlık durumlarının demografik durumlarına
göre karşılaştırılmasına ilişkin bulgular ve yorumlar
Katılımcıların mesleğe adanmışlık durumlarının demografik durumlarına göre karşılaştırılması aşağıda alt başlıklar halinde sunulmuştur.
Mesleğe adanmışlık durumunun cinsiyet değişkenine göre karşılaştırılması
Araştırmaya katılan sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık durumlarının cinsiyet
değişkenine göre karşılaştırılması için bağımsız gruplar t testi yapılmıştır. Sonuçlar
Tablo 6’da yer almaktadır.
Tablo 6. Mesleğe adanmışlık durumunun cinsiyet değişkenine göre karşılaştırılması
Levene’s Testi
Mesleğe adanmışlık
boyutu
Erkek
Kadın
t
p
,74
-,07
,94
3,98
,60
-1,30
,19
,48
3,89
,52
-,26
,79
2,76
,96
2,74
1,03
,17
,86
3,53
,70
3,54
,734
-,10
,91
F
P
Mesleği sevme
,37
,54
3,64
,70
3,65
Gayret gösterme
,29
,58
3,86
,65
Değer verme
,50
,47
3,87
Toplumsal statü
,49
,48
Zorlanma
,003
,95
x
SS
x
SS
Tablo 6 incelendiğinde mesleğe adanmışlık düzeylerine ilişkin bütün boyutların normal dağılım gösterdiği ve tablodaki t ve p değerlerine göre cinsiyet değişkeni açısından hiçbir boyutta anlamlı fark olmadığı görülmektedir. Buna göre; mesleğe adanmışlık düzeyleri açısından erkek ve kadın öğretmenler arasında istatistiksel açıdan anlamlı
bir fark yoktur.
Mesleğe adanmışlık durumunun yaş değişkenine göre karşılaştırılması
Araştırmaya katılan sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeylerinin yaş
değişkenine göre karşılaştırılması kapsamında tek yönlü varyans analizi yapılmıştır. Sonuçlar Tablo 7’de sunulmuştur.
187
Muhammed Turhan, Cihad Demirli, Gülden Nazik
Tablo 7. Mesleğe adanmışlık durumunun yaş değişkenine göre karşılaştırılması
*p<.05
Tablo 7 incelendiğinde; yaş değişkeni açısından bütün boyutların normal dağılım gösterdiği görülmektedir. Yaş değişkenine göre; mesleki adanmışlık boyutlarından mesleği sevme, gayret gösterme ve toplumsal statü boyutlarında gruplar arasında anlamlı
fark bulunmaktadır.
Scheffe testi sonuçlarına göre; mesleği sevme boyutunda 51 ve üzeri yaşlardaki sınıf
öğretmenleri ile diğer yaş gruplarındaki sınıf öğretmenlerinin (20-30, 31-40 ve 41-50)
görüşleri arasında, 51 ve üzeri yaşlardaki öğretmenler lehine anlamlı farklılık bulunmaktadır. Mesleği sevme boyutundaki maddelere 51 ve üzeri yaşlardaki öğretmenler
daha yüksek bir ortalama ile katılmışlardır. Bu bulguya göre; 51 ve üzeri yaşlardaki
öğretmenlerin sınıf öğretmenliği mesleğini daha fazla sevdikleri söylenebilir. İleri yaşlardaki öğretmenlerin mesleki tükenmişlik düzeyinin yüksek olması ve bunun mesleği
sevme düzeyine negatif etki etmesi beklenirken tersi bir durumun söz konusu olması
ilginç bir bulgudur. Bu durum, ileri yaşlardaki öğretmenlerin mesleği daha fazla benimsemeleri ve meslek kültürünü daha fazla içselleştirmeleri ile açıklanabilir.
Araştırma kapsamında elde edilen bir diğer ilginç bulgu gayret gösterme boyutunda
51 ve üzeri yaşlardaki öğretmenler lehine anlamlı bir faklılığın olmasıdır. Gayret gösterme boyutundaki maddelerin ortalamalarına bakıldığında 51 ve üzeri yaşlardaki öğretmenlerin “tamamen katılıyorum”, diğer yaş gruplarındaki öğretmenlerin ise “katılıyorum” düzeyinde görüş bildirdikleri görülmektedir. Bu bulguya göre; ileri yaşlardaki
öğretmenlerin mesleklerini icra etmede ve kendilerini geliştirmede daha fazla gayret
gösterdikleri söylenebilir.
Scheffe sonuçlarına göre; toplumsal statü boyutunda 20-30 ve 41-50 yaş aralığında bulunan öğretmenler arasında 20-30 yaş aralığında bulunan öğretmenler lehine anlamlı
farklılık bulunmaktadır. Ayrıca, 51 ve üzeri yaşlardaki öğretmenler ile diğer yaş gruplarındaki öğretmenler arasında 51 ve üzeri yaşlardaki öğretmenler lehine anlamlı farklılık olduğu görülmektedir. Bu bulgulara göre; ileri yaşlardaki sınıf öğretmenlerinin,
sınıf öğretmenliği mesleğinin toplumsal statüsünü daha yüksek buldukları söylenebilir. Bu durum, ileri yaşlardaki sınıf öğretmenleri çevre tarafından daha fazla tanındığı
188
İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 11 Sayı: 21 Bahar 2012 / 1 s.179-192
için toplumsal statülerini daha yüksek algıladıkları şeklinde yorumlanabilir.
Mesleğe adanmışlık durumunun öğrenim düzeyi değişkenine göre karşılaştırılması
Araştırmaya katılan sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeylerinin öğrenim düzeyi değişkenine göre karşılaştırılması kapsamında tek yönlü varyans
analizi yapılmıştır. Analiz sonuçları Tablo 8’de sunulmuştur.
Tablo 8. Mesleğe adanmışlık durumunun öğrenim düzeyi değişkenine göre karşılaştırılması
*p<.05
Tablo 8 incelendiğinde, öğrenim düzeyi değişkenine göre yalnızca “Zorlanma” boyutunda anlamlı farklılığın olduğu görülmektedir. Yapılan Scheffe testinde bu farklılığın,
lisans mezunları ile önlisans ve lisansüstü mezunları arasında olduğu bulunmuştur.
Ortalama değerleri dikkate alındığında, sınıf öğretmenliği mesleğini icra ederken, lisans mezunlarının, önlisans ve lisansüstü mezunlarına göre daha az zorlandıkları söylenebilir.
Önlisans mezunlarının sınıf öğretmenliği mesleğinde lisans mezunlarına göre daha
fazla zorlanmaları aldıkları eğitimin gerek nitelik ve gerekse nicelik olarak daha düşük
düzeyde olmasından kaynaklanmaktadır. Ancak, lisansüstü mezunlarının lisans mezunlarına göre daha fazla zorlanmaları ilginç bir bulgudur. Lisansüstü eğitim görmüş
öğretmenlerin meslekleri ile ilgili daha fazla kuramsal bilgiye sahip olmaları beklenir.
Bu kuramsal bilgileri uygulama isteği lisansüstü eğitim görmüş öğretmenlerin daha
fazla zorluk yaşamalarına neden olabilir.
189
Muhammed Turhan, Cihad Demirli, Gülden Nazik
SONUÇ VE TARTIŞMA
Araştırmadan elde edilen bulgulara göre; sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık
düzeylerinin 5 faktörlü bir yapı gösterdiği görülmektedir. Bu faktörlerin içerdiği maddeler; mesleği sevme, gayret gösterme, değer verme, toplumsal statü ve zorlanma olarak isimlendirilmiştir.
Mesleği sevme, gayret gösterme, değer verme, toplumsal statü ve zorlanma boyutlarının aritmetik ortalamaları incelenmiş ve sınıf öğretmenlerinin mesleklerini sevdikleri,
mesleklerinde başarılı olmak için gayret gösterdikleri ve mesleklerine değer verdikleri
sonucuna ulaşılmıştır. Diğer yandan sınıf öğretmenlerinin mesleklerini icra ederken
zorlandıkları ve mesleklerinin toplumsal statüsünü tam olarak yeterli bulmadıkları değerlendirilmektedir. Bu toplamda sınıf öğretmenlerinin mesleki adanmışlık düzeylerinin yüksek olduğu söylenebilir. Bu sonuç, Zöğ (2007) tarafından yapılan araştırmanın
sonuçlarıyla paralellik göstermektedir. Anılan araştırmada öğretmenlerin okula ve öğretmenlik mesleğine adanmışlık düzeylerinin yüksek olduğu bulunmuştur.
Cinsiyet değişkeni açısından yapılan analizlerde sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık durumunda cinsiyet değişkeni açısından fark olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Bu, Karagöz (2008) ve Apak (2009) tarafından yapılan araştırmaların sonuçları ile tutarlı değildir. Bu araştırmalarda adanmışlığın bütün boyutlarında cinsiyet değişkenine
göre kadın öğretmenler lehine anlamlı fark bulunmuştur.
Yaş değişkeni açısında yapılan karşılaştırmalarda; mesleği sevme, gayret gösterme ve
toplumsal statü boyutlarında 51 ve üzeri yaşlardaki öğretmenler ve diğer yaş gruplarındaki öğretmenler arasında, 51 ve üzeri yaşlardaki öğretmenler lehine anlamlı fark
bulunmuştur. Buna göre; 51 ve üzeri yaşlardaki sınıf öğretmenlerinin mesleklerini
daha fazla sevdikleri ve daha fazla gayret gösterdikleri sonucuna varılmıştır. Karagöz
(2008) tarafından yapılan araştırmada da 51 yaş ve üzerindeki öğretmenlerin normatif ve duygusal adanmışlıkları diğer yaş gruplarına göre daha yüksek bulunmuştur.
Ayrıca, Zöğ (2007) ve Apak (2009) tarafından yapılan araştırmalarda öğretmenlerin
yaşı arttıkça adanmışlık düzeylerinin de arttığı saptanmıştır. Söz konusu tespitler bu
araştırmanın bulgularıyla paralellik göstermektedir.
Öğretmenlerin öğrenim düzeylerine ilişkin yapılan analizlerde ise yalnızca “zorlanma” boyutunda anlamlı fark bulunmuştur. Sınıf öğretmenliği mesleğini icra ederken,
lisans mezunlarının, önlisans ve lisansüstü mezunlarına göre daha az zorlandıkları sonucuna varılmıştır. Bu durumun, önlisans mezunlarının aldıkları eğitimin nitelik ve
nicelik olarak lisans mezunlarından daha düşük düzeyde olmasından kaynaklandığı
söylenebilir. Lisansüstü eğitim görmüş öğretmenlerin ise meslekleri ile ilgili daha fazla kuramsal bilgiye sahip olmaları ve bu bilgileri uygulama istekleri daha fazla zorluk
hissetmelerine neden olabilir. Apak (2009) tarafından yapılan araştırmada önlisans
mezunlarının daha fazla mesleki adanmışlığa sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu bulgu,
araştırmamızın bulgularıyla örtüşmemektedir.
190
İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 11 Sayı: 21 Bahar 2012 / 1 s.179-192
ÖNERİLER
•
Araştırmadan elde edilen sonuçlara dayanarak uygulayıcılara yönelik aşağıdaki
öneriler geliştirilmiştir:
•
Öğretmenlerin mesleki adanmışlık düzeyini etkileyen faktörler, mesleği sevme,
gayret gösterme, değer verme, toplumsal statü ve zorlanmadır. Dolayısıyla,
öğretmenlerin mesleki adanmışlıklarını artırmak için bu faktörler dikkate
alınmalıdır.
•
Öğretmenlerin mesleki adanmışlık düzeyi yüksektir. Ancak, öğretmenler mesleklerini icra ederken zorlanmaktadır. Bu zorlanma mesleki adanmışlık üzerinde
negatif etki oluşturabilir. Öğretmenlerin zorlandıkları konuların tespit edilmesi ve
bu konularda öğretmenlere destek olunması gerekir.
•
Öğretmenler, mesleklerinin toplumsal statüsünü düşük bulmaktadır. Bu durum,
mesleki adanmışlık düzeylerini negatif etkileyebilir. Dolayısıyla öğretmenlik
mesleğinin toplum nezdinde hak ettiği itibarı kazanması için çalışılmalıdır.
•
Öğretmenlik mesleğinin saygınlığı ve normatif özellikleri sürekli vurgulanmalı,
öğretmenlerin maddi unsurlardan çok mesleklerinin önemi ile motive olmaları
sağlanmalıdır.
•
İleri yaşlardaki sınıf öğretmenlerinin mesleki adanmışlık düzeyleri daha yüksektir. Bu öğretmenlerin genç öğretmenleri pozitif etkilemeleri ve mesleki
adanmışlıklarını artırmaları için mentorluk vb. çalışmalar yapılabilir.
•
Önlisans ve lisansüstü mezunları, sınıf öğretmenliği mesleğini icra ederken daha
fazla zorlanmaktadır. Önlisans mezunlarına, zorlukların üstesinden gelebilmeleri
için okul yöneticileri, müfettişler ve meslektaşlarının desteği sağlanmalıdır.
Lisansüstü mezunlarına ise öğrendikleri kuramsal bilgileri uygulama fırsatı verilmelidir.
191
Muhammed Turhan, Cihad Demirli, Gülden Nazik
KAYNAKÇA
Apak, E.G.A. (2009). “Yıldırma Eylemleri ve Örgütsel Adanmışlık İlişkisi: İlköğretim Okulu Öğretmenleri
Üzerinde Bir Araştırma”. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans
Tezi, İstanbul.
Bakker, A.B. ve diğerleri. (2008). Work engagement: an emerging concept in occupational health psychology. Work Stress, 22, pp.187–200.
Celep, C. (2000) Eğitimde Örgütsel Adanma ve Öğretmenler. Ankara: Anı Yayıncılık.
Çelik, S. (2008). “İlköğretim Okullarındaki Eğitim Yöneticilerinin Yönetim Modelleri İle Öğretmenlerin
Mesleki Adanmışlığının İlişkisi”. Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek
Lisans Tezi, İstanbul.
Dalay, G. (2007). “The Relationship Between The Variables of Organizational Trust, Job Engagement, Organizational Commitment and Job Involvement” Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Eroğlu, S. (2007). “Toplam Kalite Yönetimi Uygulanan Ortaöğretim Kurumlarında Öğretmenlerin Örgütsel
Adanmışlık ve Motivasyon Düzeyleri”. Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış
Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Güner, H. (2006). “Öğretmenlerin Adanmışlık Sorunu: İstanbul İli Örneğinde Bir Çalışma”. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Kanste, O. (2011). Work engagement, work commitment and their association with well-being in health
care. Scandinavian Journal of Caring Sciences. 25, 754-761.
Karagöz, A. (2008). İlk ve ortaöğretim okulu yöneticilerinin öğretmenler tarafından algılanan etik liderlik
rolleri ile öğretmenlerin örgütsel adanmışlıkları arasındaki ilişki. Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Schaufeli, W.B., Bakker, A.B. and Salanova M. (2006). The Measurement of Work Engagement With a Short
Questionnaire: A Cross-National Study. Educational and Psychological Measurement, 66(4), pp.701-716.
Zöğ, H. (2007). İstanbul İli Kağıthane İlçesinde Görev Yapan İlköğretim Okulu Öğretmenlerinin Örgütsel
Adanmışlıkları İle İşdoyumları Arasındaki İlişki. Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
192
Download

sınıf öğretmenlerinin mesleğe adanmışlık düzeyine etki eden faktörler