Marmara lletiSim Dergisi, Say: l, Araltk 1992
KAMUOYU ARA$TIRMALARININ
KARAR VERME SURECINE ETKISI
0gr. cor. gengiit OzpRfeN
MARMARA UNIVERSTTESI
lletiqirn Faktilresi
I. KAMUOYU
Modenr karr'mcr dernokras'erin geliqmesi, ekonom'erde
liberalreEme e!iliminin artmasr, gdriiErerin. isteklerin dahatazla agrkranrna arzusu,
ulagrrnda ve kitle
iletigim aragla'nda y[ksek tek'olojiye eriqilmesi, kamuoyu
araqtrrmara'nda
da kapsam ve igerik agrsrndan bi.iyiik orgtide geligmelere yol
agmaktad'. siyasetbilirni, sos_
yoloji, davranrg bilirnleri. isratisrik gibi pek gok dalda ilgi odagr
r.,olin"
to,ruo_
g"l*
yu aragtumalan kouusuna gegrneden 6nce. kamuoyu kavramina
krsaci bakahrn.
A- Kamuoyunun Tanrmr
Sosyal bilimrer literatiirii'de bollu!uyra dikkat geken kamuoyu
tanrmla._
ndan (1) giintirn0zde de kabul gorenlerin toplumbilimi kaynakh oldufuiu
sciyleyebiItriz. Az da olsa bireysel cizelliklere aluhk veren ranrmlar da varir.
o.*gln.rr.
chrlds, "birey ve toplum etkilcEimini kabul etmekle birlikre, kamuoyunu ',uiefret
kanaatlerin toplamr" olarak agrklar. (2)
ranrg
J.w.Lapieneye gore karnuoyu, bireyi. herhangi bir konudaki griri.i;iinii
davdlizeyi'de belli etrncsidir ve bu da bireysel giidiilerden kaynaklaiabiimektedir
(3).
william Allbig konuyu. childs'e gcire daha toplumbilimsel diizeyde ele alarak. kamuoyunun tartrgmah bir konuda bireylerin birbirlerinden etkiienmesiyle
do!du!unu kabul etrniqtir (4).
Qegitli konulardaki gciriig ve tutumlann "kamuoyu" <izellili kazanabilmsi igin
bireyler tarafindan "ifade edilir" veya en azrndan ifade edilmeye hazu nitelikte olmalan lazrmdrr" (5).
6t
sonrad4n bilim' yunBallangr9ta yalnEca siyasi literatiirde kullarulan ancak
(public opinion) teri(6)
kanuoyu
kapsayan
kar!;l*lantu
uiitun
t"srtt rt.
adeta bir "karnu"ve onun
terim
Bu
yan
trcldrr
biraz
olarak
rEl
,kary
anla
.n'ik"lim"
denince akla'toplumun
du-bi, oyu uu^,5 giui bir izlenim yaratmaktadu' Kamuoyu
"Toplumun
gelmetrelidir'
giiriig
ak
bir
paylat
an
o
UJtiin y"t4tdtt iiy"i"ti taraftndan
u" oybirtiEinaifade eden bir kanaat blogu sosyolojik gergeklere
ti""fitl
,ii.itnl
tup.uy"n
kastedilen yalmzca belli bir olay'
giirtig
bildiren kililerin geqici olarak
uU. Ou-.talau olugan ve bu konuda
karylalmrlolmalan
birbirleriylc
gruba
ait
kigilerin
(8).
Bu
olulturduklafl bL gruPtur
kendileri gibi
g-ilgive
bir
konuda
herhangi
olduklarr
gdriil
sahibi
iu iart a"gifak.
bu gruba ait hisve
kendilcrini
olmalarr
bilincinde
uu'iundulunun
kilit"rin
iiiq;n"n
"
gevreciler"'" gibi'
setmeteri yeterlidir. timelin, "biz savag aleyhtarlarl
"'biz
Hcrhangi bir gorii:iiin kamuoyu olulturabilmesi igin' en aztndan ba;langlgta'
"nicelik"
golunlu!a ait oirnasr da $rt deEildir' "Kamuoyu" olaytnda "nitelik" unsuru
olu$urkarnuoyu
konuda
bir
uniuruni gtlre aafra fazla agrl& talmaktadf Herhangi
dakitlelerden
ve
sessiz
dagrnft
bir
ve
itgiitlii
gu9lii
8rup,
mada scsiii iyi duyurabilcn
ha giieltidijr.
"yf"t
,oron
aitl"'t' fZl. S" *imde "kaInu" ketimesiyle
olKamuoyunu olulturan g6rii! ve rutumlsnn bir diEe'dzelliEi de' duraEan
gitriilii
deEllti'
ya
da
savunduiu
noktasm
ilgi
gegitli
etkcnlcrle
marna.srdf. Karnuoyu
da birlikle
,"Uit;r. fu,rruoyunon tu ozelliEi' kamuoyunun y<inlcndirilcbilme zaafl
getimcktedir.
B- Birey - GruP
iltkisi
Kamuoyuna temel oluqturan kanllann bigimlenmesinde' ballangrgla kiinin
ve ruhsal dz€lbireysel ozellikLri rol oynar. Kah[m yoluyla kazalrrlm{ olao fiziksel
gubun etkiigiik
bL
dizi
ba}layarak
ailcden
buna.
Soua
noktasrdrr.
hareket
likl;r bir
kisi katrhr. eocuklukta kazamlan temel lutumlara gittikge balkalart eklenir' Kalr'
ve o topkiqisel ttrtumun belirli bir soruya verdigi cevaptu (9)' lnsanlar topluln iginde
soyuttamamcn
bunlardan
birey
olarak
olduklarrndan
ya5amakta
lumun normlanyla
ililkileel
tizel
ana-baba{ocuk
igindeki
aile
Muzaffer
olanakszdr.
larmala
$erif'
rinin bilc, "dofal" ya da "doEultan" olamayacaErn belirttnektedir (10)'
Toplumsal kurallar bieylerin ve pgidi gruplann iliqkilerinin sonucu olarak
gftarlar.
Toplumsal deEerter de OlgiitleFrek grupta onak ve herkesin eriqebileortaya
cegi bir konuma ulatmc& $ubun iiyeleri olan bireylerin hoguna gideni ve gitmeyeni'
orlak olanr iilgiitl€$tirebilir ya da bigimlendirebilitler (ll).
Ashln laboratuvarda gergekle$irdigi deneylerde, denekler do$u cevabr kobildikleri halde, diger deneklerin (*) hepcinin yanhg cevap vermesi iizerine kendi cevaplanndan tiipheye dqerek deg\tirmillerdir (12). Muzaffer $erif, yap[Er "otolayca
62
kinetik etki" deneyinde fiziksel gergelin gok belirsiz oldulu bir durumda rek bir
kiginin bile deneli e&itedilini yani iki kiqilik gruplarda da etkileme ve grup nodnu
olu$tugunu giirmii$tiir (13). Grubun gapr genigledikge etki gocii de o oranda arrmaktadu. "Qolunluga uymak ve "ondan etkilenrnek genel ve giiglii bir eSilimdn (14).
rey, ahcr durumundayken. aldrlr mesajlan, baEll oldulu grupladaki fikir ve inanglat
agrsmdan delerlendirir vc yorumlar. Bunu yaparken de yakrn gevresi ile tutarh bir
lekilde hareket ettiginden hakh olduluna inanlr (15).
Bi
Bir qok sosyal pdikolog, tutumlann oluqurnunda bireyin ytizyiize ililkide bulundulu ev, aile. yakrn akraba ve arkadaj gibi birincil guplann etkisillin daha fazla
olduEunu ileri siirmiiltiir. Campell Curin ve Miller, dnemli yalqn grup ferrlerinde siyasal davramqlann benzerlik diizcyini dlgmeye gahqrn4lardu. Bununla ilgili olarak
sogimlerde uySuladlklan ankette. oy verme davrantllannda, dcneklerin evli iseler
eqlerine, bekar iseler ailelerine etki yaprklafinr g<inniiglerdir. (16).
C - Kamuoyu Ondcrleri
Kamuoyu iinderlcri (opinion leader), gclitli konularda kille ilerilim araglannln yaydrlr bilgileri. gevresinc, dzellikle de, bu mesajlan alamayan ya da
gdztimlcyemeyen ki;ilere yayan kiSilerdir. Kamuoyu ttnderleri gelitmil iilkelerde de
gdriilmckle birlike daha gok gcri kalmr; iilkclcre itzgiidiirler (17). Bu kililer kirle haberlegme araglanndan aldrklarr bilgileri, genclliklc kendi giirii$leri doErullusunda
yorumlayank yansrtrlar. (18). OErctrncn. muhtar. iIrram, aEa, qeyh vb. korrurnlardaki
kigilcr az gcligmi5 ulkelcrin tipik karnuoyu <indcrleridir. Devlet memurlan, iinlii yazarlar. biiyiik i$adamlan (19) krsaca o lopluma g<ire saygnhlr olalr her meslek mensubu ya da kilisel ntifuz sahibi ki$iler de kamuoyu bndcli konununda olabilirlcr.
" Karnuoyu iinderiuin ltaberlelme siireci ydniinden olduiu kadar sosyolojik
teori ydniinden de dnernleri, birincil gruplarla drgiiller arasmda baE gtirevi y.pmalanndadr" (20). Elihu Kauln "iki agarnah iletilim" (21) dedili, mcdyalardan kamuoyu
liderlerine ve onlann siizgccindcn yiizyiize iletiqirn yoluyla halka akan bilgi akrqr
siireci Duygu Sezer'e gdre. Almond'un "segkinlcr" kavramrmn geniglctilmig bir bigimidir. Allllond. siyasal gergeklerden hareket cdildiEindc, ka aat-politika siirecinde
dtirt unsurun varllglnrn saptanabileceEi giiriiliindedir. Bunlar sfasryla : Pasif halk,
aknf (ilgili) halk, politika vc kanaat segkinleridir. Segkinlcr, seslcrini duyuran ve politikayr oluguran halk tabakasr olupdiEer gruplara gegiti saElarlar (22). Hemen hemen
biitiin iilkelerde varLgln duyunn kamuoyu dnderleri, dzellikle, okuma yaana oranl
dii{iik, az geli{mia iilkelerde daha etkilidirler.
II - KITLE ILETI9IM ARACLARININ KAMUOYU OLU$TURMA
ETKISI
Kitle iletilim alagtanmn bireylerin tutum ve davran$lan iizerinde gok e&ili
63
oldugu yolundaki gdrii!, son yrllarda yap an araltmalarla zayrflam{ giiriinmektedir. E. N. Neuman (*), kille itetilim araglan ve kamuoyu arasurdaki etki iligkisinin kesin olmadrErnr belirtir (23). Paul Lazarsfeld'in ABDde yaptrir aragtrrmalar, televizyon dahil en geliqrrti5 kitle ilcti;im araglarrnrn bile, yiizyiize iletilimdeki kadar etkili
olamadlE$u onaya koymaktadf. Baqka iilkelerde yap an ara5ttrmalar da benzer sonuglar verniitir (24).
A - Algr ve Yorumda Segicilil
lnsa.nlar, habcrleqrne rnesajlannr segici bir qekilde alrlar (35). "Bir diier dcinanglanna zrt olal mesajlan dik:Lat etrnezlcr" (26) Kitle iletilim arag-
y$e ki;iler
lanndan hcr an akmakta olan mesaj yrlnnna kargt kidcler, tamatnen a9ft detildirler.
kendilerine ulalan mesajlarrn biiyiik bir krsrnrna ilgisizdftler' Omefin. Amerika'da
yaprlan br-r iuaStrnna. scgirnlerde Dcmokat Paniciler ile Cumhuriyedcrin kendi i patrilerinin gopagandasrnl dilerinden birkag misli fazla izledilini ortaya glkdmr$trr
(2'7).
Kitle iletiqirn araqlarrndan gelcn bilgilerin ilk kar;rlaqacalr engel, bireysel
f:rkhlklardrr. Muzalt'er $erif herhangi bir uyarrnrl iki kiqi iizerinde hatta aynr k;l i
iizeriMc farkh zaman vc fi{kL kosullar alhnda ki. e&isi in aynl olamayacalrnr belirtrniqtirr (28).
Ikinci engel ise bircyin dahil oldulu Srubun normlandr. Kiqilcre ula;an mesajlar ancak grubun kurallarr ile uyu;abiliyorsa delilirrl sallayrcr dz.ellik kazanabilir
(29). Uyesi bulunulan gruplar. ideolojik inanglar. toplumsal vc ekonomik stalii. zevkler ve tercihler. her haberi[ dzcl bir $ckildc deuerlendirilmesi ne yol aqa9akt[. Habcrlelrne, kille ilctilim araglan yoluyla. bir tinreklige gittiEi haldc, gcrek kamuoyu liderleri. gerekse birirrcil gruplar deicrde bir <imekliEin sallaDmas t 6ilcmektedir.
Mesaj ile tutum arasurdaki bir diler engcl de "yoturl)lamadr". Uluslaratasl
Kitle lleri$im Arallrmalan Mcrkezi (IAMCR) Balkanr Cees Harnelink in dediii gibi," Medyalar, insanlarrn yorum yaprna dzgtirliiEiinii hentiz ellerinden alarnarruqlardt." (30). Yorumlarna aqamasrnda araya. bireyin duySularl hisleri. sczgileri. kitisel tecriibeleri ve bil8i drizeyi de g;nrektedir. Kitle iletigirn araqlarmm kamuoyu olulturabilmesi igin ahcr kitlcde ki.iltr.ir ve bilgi ortakhEr da larttu.
Kitle ilctiqim araglarr kilileri e&ileme konusunda tek balua yelerli deEildir.
Bazr aracr etkenlerin de medyalann yarattlgl etki o(arnlna uygun olmasr gerekmektcdir. Katdr ki pek 9ok konuda, kitle iletiqim araglan da kendi iglerinde ,yorum konusunda hemhkir ohnayabilirlcr. Aytrca, burada yayrn tekeli konusu son derece dnem kazanmaktadr. Kitle iletigim araglanmn miilkiyetinin bibirinden farkh ve balrmsz
gevrelerin elinde olmasr, bireylerin baErmslz yorum yapabilme kapasitesini arttra-
caktr.
Prol Dr. Oya Tokg6z,
dzeUikle siyasal tanrtm konusunda
b.+
TV haberlerinin
iek barrna etkili oramayacaEmr, bunlann gazete
makereleriyre destekrenmesi serek-
tigini beliltmektedir (31). Nermir Abadan da bireylerin d;hit
oldu;f"r,
gruplara gcire, izledikleri gazerelerin belirli oldu!uirdan
-f""**,
sciz edcr 13:1. X,qili.-lul,u
esnek yorumlan izleyebiLnek igin tv dttrnda gunluk gazetelere
<te ih;iyag;utm;kta
ancak bunu da yine kendi elilinrlerine uygun olaral
segmektedirl"..
- " '
diizcyi yiiksek kiqilcrin bilgi akrqr iginde, verilen bilgiyi
ahna oranr
.
.Edirim
daha yiiksekrir. Berkrnan ve Krlch. dzell*le poiirit Uilginin
t,lruU
u.,
diizeyindeki gruplann polirik haberlcsmeyr gok sayr,Ja ie farklr
""nili
"ui,r,
kayn;l"r;a;,';ld"
edcbileceEi varsayrmrna dayanarak kitle iletigim araglannrn
etki giicunii smtrlamak_
.
tadu (33).
'Kitle iletiqim aragl:rnnrn en biiyiik etkileri, ahcllara inandrklan vc duymak
istcdikleri haberleri vcrdiklcri zaman meydana gelir,,(34). Kirlc
iler;; ;;;;r,"
herhangi bir konuda rururn ya da davranrl
deli5iklili
yaratrnaaa ert<ifi
.l"t;f"ili
lc, "kararsrzlar" grubudur (35). Erki yararmanm kolay olabileccli
bir aiger atalr
Lit_
i*,
kamuoyunun daha ijnce tizerinde diiriiniip tavrr alrnadrlr, higb'ir
<i"y"ig" C"i"""t
grup normu vb. gibi engel mekanizmalanmn heniiz devreye ginlecligi
ycni oliytar ve
durumlardrr.
B - Suskunluk Spirali
Bu kuram Alnalya'da 1965 segimlerinde. sonuglann son ana kadar
belirsz
olmasr ve segime gok az bir siire kala.karnuoytnda tlristiyan Dcmohatlaln
kazana_
callna ait beklcnrinin lnzla yoEunla!hErnm gcizlenmcsi i_izerine olulturulmultur.
_
Ka_
,lu:llldu,
dokuz ay boyunca higbir harckellilik gciriilnemcsine ralrnen br-r ani
deiigikli[in [edeni ne olabilirdi? O ddnem de. kamuoyu ara;rrnnala-n yayrnlan_
marnrltl ve zaten her iki partinin heme herrrcn egit qansa sahip olarak gcinilnresi,
bu
tiirden bir ekilenme ihtimalini dc onadan kaldrryordu-E. N. Neuman
inianlardaki bu
yeteneEi. qevrelerindc daima hangi giiri\lerin agrhkra oldugunu. hangilerinin
daha
fazla. onaylandlErnr anlamaya gallan. "netcdeyse, istatistiksel bir anlayrg giicii,,ola_
rak tammlamaktdu (36). Kiqiler, fikirlerini. goEunluk tarafindan uySun gdriildiigiinu
anladftlafl zaman ifade ederler. Sosyal gruplar, bireyi benzeqmeyi bilmemekten
do_
layr drqlayabitir. Kigiler toplumduur dtqlanma korkusuyl4 yalmzca ce:ra riski olmayarl g6rii$lerini ag*lama ctilimindedirler (37). Bu siiregre spiral harekcre geger ve
agftlanarnayan gdri\ler gerilemeye baglarken ifade edilen gttriiqler eg"rn"n bi, hiini_
yel kazanu.
III . KAMUOYU ARASTIRMALARI VE ETKI
Eflatun ve Aristo ddnemlerinden bu yana dnemi anla$lrnrq olmasrna ralmen,
65
anlam kakamuovu kavtarnr 19. yiizyltda toplumbilimiDin geliqmesiyle tam bir
lay* olinsanlann
getirilebileceli'
hale
rafine
yagamrn
daha
,*.rqi,t. Topfu.tuf
bilimlerde
sosyal
iJf* a"ft" iyi * y"l".r kendi elleriyle kurabilecekleri di\iincesi
bElayar
J"n"yt"t (".pitif) amlhrmalara kaynakl* etmiltir'Bityle bir amagla \e
a.
iu urlrimutut jiinii.iizde
haugi amaqlara hianet etrnektedir? Besinci kuvvet olarak
gdrtiltcri genel olarak
nitel"ndirilen kaimuoyu araqtfmalannrn eki giiciine yonelik
grup altrnda tcPlaYabiliriz :
!
l- Kamuoyu aragtrrmalannm halka hizmet ediyor Sdriintiisij altlnda ashrlda
c8cme11
gitri.illete hizmet ettigini diiltiDenlet
2- ArEhrma sonuglarlnm fazla
abartddrEr giirii!iinde olanlar;
;
ctkili olmadrlrm' bu etki konusunun fazlaca
ve temsili demok3- Kamuoyu ua|urmalannn halkrn taleplerini yansftlEml
rasiye hizmet ettiEini savunanlar.
A - Kamuoyu Araltrmalanmn Yiinlendirme Etkisi
Kamuoyu araltumalan anlk lrcmcn her konuda yaprlmaya bElandlEnrdan'
bilgilerin sislematik agrdan giivcnilir olmadrgr' sesirn
a ket yoluyla
"lde "ailen
vb konularda
donernleriode segmenlerin tizgiirce karar vermelerini engelledili
elelthiler de daha gok yolunlalmaya baglarnqur'
Prof. Dr. Unsal Oskay'a giire." ampirik ar'ltrrmalar' kendi diinyalannda
kuran insanlann, hayata bakll agrllnnl deE\tirccek yerde''halihazlr'rn
devamrni sallamaya yaramaktadr. Kamuolru ataltrrmalan bize insanlan sarsmasdylermamrzr, radikal bir degilirn itnermememizi aksi halde redde u$ayacagrmrzl
(38).
ler."
smrl dii{let
Segirnlerden tince yaprlsn ve oylama iincesi haftalarda' adaylann ve bu adaylan destekleyat topltmrsal kategorilerin konumlannl belirleyen araltmalar' kulkusuz gelitli adaytrrm kampanya straqiilerindc belli bir rasyonalizasyon saglarlal ancak iiyasal bir mannlrn alevlend dili hileli bir tutumu da alevlendirirler (39)' Kamuoyu araltltma.lanyla derlenen bitgil€t. politikacrlafln halka iinderlik etmelerini vc onlara yeni mesajlar v€rmelerini engelleyebilirler.
Kamuoyunun nabzrnl elde tutnaya yalayan bu aralbrmalann giicii. iktidar
partileri tarafindar\ baa elilimleri yozla5trrmak igin kullanllabilt Segmenlerin nezdinde gegerli lemalann belidenmesi, politikac arda "cazibe" endilesi uyandrru ve siyasal "arz" yerine siyasal "taleb'e ydnelim olabilir. Champaigne, kamuoyu araltrrma-
6
lannr, politikacrlar4 segmenleri has tuzaEa dii$iirebileceklerinin yollalnr giistermekle suglamaktadr (40). Kamuoyu, politik alanla sosyal alanrn arabuluculik yeri
olarak, srnrf ideolojilerine baskt ve g*ar gruplannrn girebileceli bir alan olulturur
(41)- Karnuoyu araqtrmalannr bir vantroloEun sesini kuklalara vermesine
benzeren
G.Grunbcrg, kamuoyu
araltrnnacllaiu ve politikacrlan basktn srnrfi olulturabilmek
igin politika oyunlanu ydnlendirrnekle suglamakradr (42). Fransa'da yaprlan bir
arajtrmada. iilkedeki aanlklarm sayBnu genel niifusa oranla gok fazla bulan ve bun
lann higbir zaman Fransz niifusuna uyum saElayamayacaEm dijliinenlerin say$mrn
gok yiiksek oldugu gdriilmiiltiir (43). Hatta, azrnl*lara segmc lrakkr verilmemesini
isteyenleril oranr % 60-70'leri bulmaktadrr. B<iyle bir bilginirr polirikacryr azrnlft
aleyhtan bir gizgi izlerne konusunda tahrik edebileceEi de gijz d;unde nrtulmaldu.
En ileri demokasilerde bile bazr tabular bulunabilir. Orne!in "ABD'de ya_
rarh da olsa, bir projcyi kamuoyuna reddettirmeDin yolu, onu, Amerikarlga aykfr
olarak dalngalamakru (44).
Kamuoyu aragtrnnalannln segim ddnemlcri arasmda adeta yeni bir segirn
da elestirilcn konulafin balnda gelmektedir. iki segim arasr
ddnemde politikacrlara, ancak gizli ve kapah oyla yapllan bir.cferandurr cn dogru
bilgiyi vcrebilir. Karruoyu araqtrnnalan belirli durumlarda elilirnleri saptamakla yc_
tinmeli, anket sonuglanna, segim me$rutiyeti yiiklenilmemclidir.
illevi gijrnleyc ba$ladrF
Diinyada 1960 L yrllarda. akla gelen hemen her konuda yaprlan yoklamalarrn
gittikge artmasr ilk kcz politikacrlann tepkisini gekmiqtir. Kamuoyu arartmalan, si,
yaset alanmda zaten zayrl olan diiltinc. ya da harekct ijzerkliEini tehlikcye sokabile_
cak yeni bir rakip olarak g<;rtilmiiyiir (45). Ulkemizde ise ka[ruoyu arEtmalanmn
politikac ardan gdrdiikleri rcpkiler, sonuglann partilerinin lehire ya da eleyhine olmasma gtire delipbihnektedir. Omelin. 6.10.1991 tarihli Milliyer Gazetesi,nde pan;
sinin oy kaybettilini gdstcren aratrmayla ilgili olarak DYP lstanbul ll Balkaninm
demeci ytyledir (46) :
"Bu araltrma gok titiz yapllmamlltrr. Cidi
olarak tekar edilnesi gerekir..."
Aym kilinin ar*et sonuglanndan birinci olarak gdriindiikleri zaman ki demc-
ci:
"Bakm, anketler de gitsteriliyor. Ben birinciyim.
Oyum biraz daha artarsa tek ba$tna iktidara da
gelirim."
Kamuoyu aragtumalanndan stratejik sonuglar grkanldrtrm ve bazr kide ile-
67
tisim orsanlarrndan, seQmenin oy verme karannl etkileme amaclyla bazl uyarrlaJ
yaprldrlim da gormekteyiz. ornegin I Ekjm l99l rarihli Cumhuriyet Cazelesinde bir
kiile yazrsrndan (4?)
:
"Kamuoyu araltrrmalarrndan 9*an sonug' DSP'nin
9o l-f ii aqamadrlr yolundadf. DSP millewek'ili grkaracaktu ama meclis te Srup kurmasr olaslhgr
yoktur' Bdylece binlerce sosyal demokat oy
9<\r gidecektir. Biz inamyoruz ki,sosyal demokat seqmen satduyuludur ve oyunu
bdlmeYecektir" "
Kamuoyu araltrmalan segmenin giigliiyii destekleme Stidiisiinii
harekete gcgirebilir mi? Bando e*isi (band effect) olarak da adlandr an
bu eEilimle birlikte. suskunluk spirali stiteci[in de i$lemeye ba$lamasr, si
yasal yaqamr. pattilerin oy daEllrmrnl ne diizeyde e&ilemekledir? Zet
Medya yiineticisi Do9. Dr' Sezgin T0ziin' segim <incesi karnuoyu
aragtrrmalannda ilk partileri tahmin ctrnenin daha kolay oldulunu. astl
6nemli hatalarm kiigiik partilerin tahminlerinde yan dlllnr belirlerck'
kiignk partilelde 7"5'in 7ol0 olarak tahmin edilmesinin' burada yofunlEma olmasrna ya da partinin az oy alacagtmn belli olmaslnn kiigiik par-
tilcrin oylannn daha da duqmesine sebcp olabilecelini bclirtmektedir
(-18).
Kanuoyu araltrmalannda, segirr iincesi diilremde, oy olalrlarmm agrklanmasl yalnrzca o zaman dilimilre ait bir gerqek olmakla birlikt'e'
bu sonuqlann karnuda yarattrgr etki-Berqekte hak edilmeyen-bir hiiviyet
oluqturabilmektedt. OrneEin bi! Partiniu, % 30 gibi bir oranla en yi.iksek
oy oramna sahip goriinmesi onu kamuoyuldaki en melru pafli korumuna
gegirecektir" (49). Yoklama sonuglartmn halka ilanmdan sonra. koalisyon olmamasr, oylann daErtllmamasr Eibi dnetiler de sunulabilmekte ve
pa.rtiler kampanya sEalejilerinr bu dolruhuda kullanabilmektedirler.
25 Ekim l9l tarihli Mitliyet Gazetesi'nde. bir reklam ajanst yetkilisi. segim dncesi dijnemde, araqlrma sonuglannt nas kullandftlannt
qoyle agrklryor (50) :
BaSn b.d DYP nin tek basru icida olamalaca!rnr biliyorduk.Halkrmlzrn giigliiniin yanlnrda oldulunu bilditimiz igin tek balrnha iktidar modelini geliStirdik,SHP nin oylanna gciz
dikmiqtik.
68
Kamuoyu alaltrmalanna ydneltilen bir diEer eleltiri de elde edilen bilSilerin felsefi igerikten yoksun olduEu yolundadrr. Anket yoluyla
bilgi topla$ada en gok balvurulan y6ntem olan "kapah uglu soru" ydnte,
mi* bazl sak$calan da beraberitrde getirmektedir. Ornelitr bir kasabaurn
yal'rnura tennik santralin kurulmasryla ilgili olarak yaprlan bir ankette
qevre korurnacrlann, kasabada yeni iE alant agllrnasll isteyenlerin. cncrji
iiretimi aglslndaD bu santralin kurulnaslnl dii$iinenlerin, illerini bijy0lllle
bcklentisi iginde olan esnatlaln.. birbirleriyle ilirtisiz olarak ankelc verdikleri cevaplar. topluca delerlendirildifinde, sonug olarak yalnrzca iki
oran kalacaktu : Santraltn kurutnasrnr isteyenler.... istemeyenler... Bu liir
deEcrlcndilnelerde, konunur uzlrliur olan kigilerin gtlriiqleriyle. konuyla
ilgisi olnayan kiqilerin gtjriillcrinin drneklem endiliesiylc bir [nrlmasr da
eleltirilcbilmektcdir.
Birbirlerine benzer ydntemlerle yapllan ara;hnnalann sonuglannrn parti programlannrn birbirine benzemesinc yol agtr& izleyici ankelleriylc televi4/on yayularru gittikge daha gok basitle{tirdigi ve srradanlaltrdrll. klsacasr, kitle lakipgililine yol agarak bu siiregtc azrnIIln
sesinin gittikge yok olnlasrna ve teleplerinin karylanmanlaslna yol aqtrEr
da iddia edilmekledir.
B - Kamuoyu Ara$trtnalannrn
Srnrl E*isi
Kamuoyu ara$hnnalannu, kilileri ctkileme g0ciinnii sanlldrtrndan daha az olduEunu savunanlara gdre, bu aralhrmala! b;eyleri crkilenle giiciinc sahip biitiin diEer etkenlcr arasmda en az etkiye sahiptir.
Ara$hrma sonuglar$dan kar$rlagtuma yapabilme olanaEr olmasr ncdeniyle. yine scaim konusuna ddnersck: 1983 yllnda. biit0n TiiLrkiye'de hal
ta d ryada. Milliyctgi Dernokrasi Partisi'nin (MDP) birinci parti olacalr
diiliiniilmesine raEmen segimdcn ancak tigiincu olarak grkabildili segirnlcri ijnrek vcrebiliriz. MDP olayr kamuoyunun her zamai giiglii olam desteklemediEine giizel bir drnektir.
Basurrr, karnuoyu araqtrmalannt. yorumlayank vennesi ve hata
paylan dahilindcki kiigiik farklara raEmen oy sualamasr yapmasrna dik,
kat geken Emre Kongar, kendi elegtirisine qdyle cevap vermektedir :
"Basnrrn destekli yayln yapmasl sonuglan
e&ilemez. Tam tersine, segim sonunda diit
krnklEmr arftracaEr igin siyasal destelin
daha da kaybedilmesine
69
yol agar." (52)
Ozellikle, politika konusunda liiphecilik eEiliminin diter alanladan daha belirgin oldulunu gdrmekteyiz. Le Monde/ Sofrcs tarafrndan yaprlan biiyiik bir
aralllrlnaya gore, Fransa'da halkrn 7o55'ilrin politikacrlarrn gok zengin olduklannr, %
44'0lun gok eski dil kullandrklarrnr, % 82'sinin ise gergefi siiylemediklerirri
diitiiDdiildcri soDucuna vanlmqtr (53). Ulkcrniz,le ise TUSLAD tarafindan yaphnlan
bir araltlnnaya gdre halkrn % 49,7'si siyasal kurumlanmrza Siiven duyarken, 7.
gl..f iiniin orduya giiven duymakta olduiu gdritllnii$ttt (54). Halkrn sivil kurumlara
olan giivensizlik duygusu vc cizellikle de. basrnrn yrpranmrqhfr. kamuoyu arattrnna
lan11rn etki giiciinii azaltrcr etkenlerden biri olarak g<iriilebilir. Habcr kaynalrnrn
giivenilirlik diizeyi ve etki giicii birbirine baEh iki olgudur.
AraJtrrnalirrln yijDlendirmc etkisinin fazla olrrradrlr gtiriigii, daha etkili olan
diEcr fakrctrlciin varhlryla da desteklenrncktcdir. ArEtulna so uglannln. yayrnlan
madan dnce ve sonraki ddnemleri arasrnda. segirn bcllgelerinin birbirlerinin oy
dalrhmlrdan e&ilenmedikleri gdriilmektedir (55). Segimlerder ijlce, pani liderlerinin bir lrafta siircyle yapt*.lan televizyoD konugrnal:ur segnrenler uzerindeki en etkili
faktdr olarak her zaman birinci strayr korulnaktadr (56).
Kanruoyu aralt(malannrn. segmeni ctkilcmcmesi igin segirrlerden ancak
belli bir siirc ii cesine kadar yayurl anabilrlcsilnacryla 24 Mays 1987'dc Avrupa ParIamcntosu tlyesi iki iilke teklif vermillir. Bu konuyu ara!trnlak iqin olu5turulan komisyon. ddrt ayhk bir inceleme devrcsi sonunda Avrupa Parlamelltosu. karruoyu
araltrrnlrlannn segmenled etkileyen fakldrlcr arasrnda en sortda geldiEi sonucuna
vararak, ba!laycr bir karar alnayr reddctmir; vc konuyu her iilkcnin kendi karanna
brnkrnrqtLr (57).
Seymour Sudnan. ABD'de segiIn sonuqlafi duyurulduEurda hcntiz, oy venre
i$lemine devam eden cyaleller araslnda yaP arb araltumada, oy dag t lnl dcEiitiren ijncrnli bir fark bulunamadrErru bclinmektcdf. Sudnan. Amerikan Istatistik Kurumuirun 1985 yrlndaki toplantrsmda sundulu bildirisindc,(58) ABD'de bazr eyaletIer arasrnda etkilenme yainiinden farkhhklar saPlatnakla bcraber, geniq olarak
diiliiniildii-Eijndc bunuD yalnzca istatistiksel deiil. siyasal bi olgu olarak dlEerlendiriltncsi gcrektiEfui belirturiqtir. Scgirn sonuqlarrnln clkisikonusunda yalnrzca. gekigrneli ohnayaca!r <incedeu bclli olan segitnlcrde. oy kullaruna oranmda 7al-5 arasrnda ktigiik bir diiqiiq ihtimalinden siiz edilmcktedit.
Fransa da bir kamuoyu atalhrma lirketi ytjneticisi olan Michel Brule, kamuoyu araltumala mn halkr delil, uzmanlan etkilediEiri. basm olmasa politika alamnda
araqtrmalann ilgi gekicililinden sdz edilcmcyecegini savunmaktadr. (59)
Anket sonuglanmn segimlerden iince yayrnlanmasmrn e*ileri konusunun
70
belirsizliEi farkl kiihiirlerdc, farkh etkile! yaratabilecegi olasrhgmdan da kaynaklanmaktadu. ee$itli iilkelerde rgmenin giigliiyii destckleyecegi vaJsayrmma giire oylaida biiyiik partiye yitnelnesi qektinde ya da ABD'de hafrf bir eEilimden * seqimi kazanaca!l dnceden belli olan parti yandaqlannm segim sandtElna daha az ginikleri yolunda kiigiik yitne\ler den sdz edilnektedir. Ancak bu eEilimlerin gok belirgin olmayrqr
ve bu tiir y6ielimlcritr birdcn fazla e&i kaynaEtndan olu$an karmaqrk bir etkilenim
siireci sonucu oluqabileceEi kaygNl, bu tiir araltmalann saylsal verilerle agrk olarak
yaymlanmasrnr en azrudan limdilik engellemektedir.
C - Kamuoyu
fualtrrnalanntn Olumlu lglevleri
Kamuoyu araltrmalannrn yaygmlaEmasryla birlikte.politikacrlar, seqmenlcrin giiriilleri hakkulda salhktr bilgiler eldc etmeye ballamr\lardn. Bu geliqmeden
dncc parti liderleri. karnuoyu hakJ<rnda sadece tahminlerdcn . olasrlklardan yola
qftryorlardl. "Bclirli bir sislcme sahip olmayan kamtlara dayandrklarr igin.dnc€den
talrminlcrin gogu yanh!tr giivcnilirliEi ltipheli kaynaklar.a dayanryordu,"(60). Karnuoyu aralhrmalarr. stirckli dcliEim halilde olan bir ortamrn yalnrzca bir anrndaki
Bdrijniimiinii yansrhrlar. Bu gdriiniim de daima sondan bir <ilrcekidir. Biz bu bilgryi
aldrlrmrz anda bir dncckilrin deliqrnig ya da eskimil olabilecc!ini varsaymak zorundayrz. Alfred Sauvy. belli durumlarda. deEilirnlerin riim aynntrlnnyla saptanabilmcsi
igin diizenli olarak yaprlan kamuoyu araqtfrnalannrn yara na ilarel ennektedir (61).
Kamuoyu araltmnalannln periyodik olar?rk yapllmasrnm nedcnlcrinden biri dc saptanan dcEi!imlerin bir siircg olulumu igindc dclerlendirmeyc alrnabilmesi igindir.
Delilimin yiin vc bigirni saplanarak bel;li projcksiyonla! yapnra olanafma sahip olu-
nabilir.
"Sadece
belli bir dijnemin verilerinden hareketle segirn sooucu ilan etrncye
yiinelik birtakrrn kavramlalttmalardan hareket edilmcsi, gok iincmli yanrlmalarr
giindeme getirebilir" (62).
Kamuoyu araltumalafi, politikacrlara, siyasal davranrg kolusundaki en elle
tutulur bilgilcri saElayan kayDaklardr (63).
Kamuoyu araJtrmalanndan asrl bcklenmesi gereken itlev toplumda. yiinetilenlerle ydnetenler arasmda iletilim saglamasr, taleplerin alagrdan yukanya iletilnesinde arac ft ctmcsi olmahdu. Kamuoyu arajhrmalan a{rrl liberalizme kargr. politikacrlar ve medyalai birlc$tirerek. mevcut kamuoyuna kalll hareket ettikleri zaman,
politikacrlara karlr bi! aEul* olu$urabilirler.
Kamuoyunun durumunun tesbiti giivenli bir yoldur giinkii tepkilerin risklerinden habersiz olarak, belli etkenleri bilmeden hareket elrnek politikac ar igin salqncaldr. Araltmalar onlara projelcrini gergekleqtirmek igin ftsat taturnaktadr. (64)
7l
Konda'nrn yrineticisi Tarhan Erdem, kamuoyu araltfmalaflnln, partilelrn
amaglanm delilse bile politikalannr. hedeflerini e&ilediiini, pek gok suistinale ve
suniliklere agft bir alan olmalarma raEmcn basml partileri. scameni bilgilendirerek
bir karnu hizmeti yapt*.laru belitmektedir (65).
Kamuoyu araltrmalafl, polilikacrlann ve siyasetbilimcilcrin iki segilrr arasrnda ycni geliqen olay ve durumlardan elit olarak haberdiu olmalanm sa!lu. Brult,
kamuoyu araltrmalan kullanrlmaya baglanmadan drce. segim analizlerinirr kopuk
bi siireg iginde cercyan eltiEi gdrii$iindcdir. Brul6'ye gdre eskiden segimlcrin uzmanlara sunduEu bilgilcrden son.a, bir so raki segirn onlart dof,rulayrncaya kadar. uz-
nlanlanrr ve politikacrlarrn analizlcrini yapacaklart uzun bir scssizlik periyoduna
ddniiyiiyordu. Giintimiizle ise sandrklar kapandlEr zaman aralhrmalar, en azrndan
scgmcnii deEi$imini tanrmaya ve tanrlrnaya yaratuaktadrlar, (66). J. Geer de arkcrlcrin iirettili bilgilerin her zalnar miikcrnrnel olamayacaEmr kabul etmekle birlikte.
giivenilir diizeyde olduklarft ve partilerlc politikac ann tutumlannr edcileyebilcceli
gtirii5iindedir.J.Geer, bu sayedc pa.rtilcrin karnuoyuyla tizdeg bir parti programr lrazrrlayabileceklcrini. p:fti lideri vc ekibinin bilgiyc dayah stratejilcr olulturabilcccklcrili ve rakiplcriyle daha akllcr yollarla, Iniicadcle cdcbilne imkanna sahip olacaklanm bclirtmcktcdir. (67)
Kamuoyu ara$tnnalarlnda clc altrran konularda uznranlann vc konu hiikl'rnda yetcrli diizeyde bilBisi olmayan ki)ilerin gitriiiilerinin itmeklcm sistemi igitrde
cldeEerde sayrlnasrun yanlq sonuglara yol agabilcceEi gttriiltine karllft. Lancclol
bu clc:;tirirrin aynr rnaltrlla bakrldrirrrda geDel scgiurlerdc oy kullamna hakkr igiu de
geqerli olacalrnr bclirtmcktedir. (68) Scqncnlcr, toplumdaki orlak diiliince akunlarl
konusunda nc kadar iyi bilgilcndirilirlerse rniikcmnrel bilgiye o kadar daha gabuk
ula$abilirler. (69)
Kamuoyu aragtrr ralarr. rtzelliklc belirli bir siireg gerektircn, dcmokalikbililcinur gclilniesi vb. konulafda siirecrn illeyilini ve yijniinti gdsteren
vazgegilmez vcri elemanlarrdr.
lcgrne. gevre
D- Kamuoyu Ara;trnnalanna Tcpkilere Cevaplar
(Gdriilme Notlanndan)
PLAR'rn y<incticisi olal Biiletrt Tanl4 kamuoyu arastrmalannrn olutnsuz e!
kileri olabileceline inanmadrklannr tam tersine, segmeni bilgilendirerek daha dolru
karar vermesini sagladrklanru, basrna giincel bilgiler iirettiklerini sdylemckredir (70).
Bu. bilgi verme iglevi, politikacrlar4 siyas.et bilimcilere hatta sosyal bilimlerin diler
alanlannda galqanlara da yiineliktir.
72
Kamuoyu aralhrmalartmn sonuglarrnm basrnda yaymlanmasryli:. en yiiksek
oy alan partiye dolru clilimin annfr, kiigiik parrilcrin ise yokolma snrecine girdigi
yolundaki eleltirilere kargrhk, Prof. Dr. Ilter Turan.arket sonucu en gok oy aldrlr
Siiriilen partirin digcr partilere gdre eD biiyiik parri olma nireliEini dnceden elde crti-Iini belirtmcktedir. (71). Itof. Dr. Ersin Kalaycrollu da l99l yrhnda Dl?irin scgirnlcri kazanmasrnrn sebcbinin anket sonuqlaJryla ilgili olamayacagrlrl. bu partinin en
yiiksek oy potansiyclille sahip bi parti olarak ikridara gcldilini bclirrmekredir.(72)
Prof. Dr. Kcnral Kurtulul, kamuoyu arallrinalannda rrranipulasyon konusunun taunamen ortadan kallonasl n. ankcl ydnlemlcrindcki sisle[latik hatalann gidc-
rilmesiyle miimk0n olabileceEini belirtmcktcd;. (73)
Arkctlcrin kiigiik parlilcri yok edebileceli gdriiliinc katrlmayaD Ferhal Keu
itlediEili. kiiqiik bir partinin dt' arrkel sonuqlan saycsindc cn azrndaD va! oldulunun kamuoyuna duyurulduEu goriiliindcdir. (7.1)
tel de bu siirecin tam tcrsi yiinde
Prof. Dr. Muhittin Karabulut ise. asrl yanh$hfrn arallmna souuglan ile segirn
sonuglannrn birbirini tutrnasr bcklcntisinde yaprldrlr gdriijiindcdu.. Karabulut'a gbre
araltrmalar yalnrzca bir durum tcsbitidir ve Qeqirli defi5kcnlcre ba!h olarak segirn
sonuglanndan sapnra gcisterebilirlcr. Kamuyu araltrrrnalarlntn rcddedilnresi dc
miinkiiu deEildir. "Bu sistcmi rcddchnck. islatislik bilimini rcdderrnek dentcktir".
('75\
Kamuoyu ara$tmnalarr halkrn talcplerinin yukanya ilctilnesinde aracr gcirc-
vi giinncktedir. Dolru Yol Parrisi Ba;kanr Stilcyman l)ernirclin siyasi iislubunu
dcliltinnesinde. kamuoyu arEtnnalannrn da payr oldulunu sdyleyen Ferhat Kcntcl.
kamuoyu arathrmalarlnrn uq noktalafl tcmsil etrnedili elcqtirisine kar$rhk olarak,
bunda da yilre arqtrnnalann payl olmak iizrre bir "b0tiinldk iislubunuD" douduEunu
savunmakladr. (76)
E - Kamuoyu Araqttrnalan ve Dcmokrasi
Demokasiler toplumda sosyal ve ekono il diizcyi farkl gruplann scslcrinin dile gelirihncsiesasrna dayanlr. eogulcu toplunllarda kamuoyunun iktidarlan eF
kilemesi scizkonusudur. Kamuoyunda hakim olan giiriilleri dikkate almayan bir
ydnetim bigimirde dcmokrasinin i$leyilindcn sdz etnek miimkiin dcgildir.
"Karnuoyu" ise kavram olarak sosyal ve politik diinyanln arabuluculugu
roliinii oynayan bir ortarndu. Halk:n yalmzca belirli periyodlarda bir araya gelerek oy
kullanmalan ve bu oyla da temsilcilerini secmeleri gibi yiinetime dolrudan katrlmalannr zorla.llran bu siiregte kamuo,{'l arqtfrnalaflnrn iinemi gittikge arknakad[. Bu
73
da yiinetim biQimlerinin liberalleqmesine ve kitle
iletilim araqlanndaki Sehmeye pa-
ralel bir geliqmedir.
Giiniimiizde aftk, medyaslz vc kamuo)ru araltrmasrz politika yoktur (77)Politikacr-medya iliqkisi anrk gtiniiniizde, halk, kamuoyu ara$trnnalan, medya ve
politilac
ar arasrnda bastntrh bir
ililkiye ddnii nii$tiir. Niltifer Gdle. eskidcn aydr-
nlarrn halkr kurtarmaya gah$trklanru, halkrn nabzrnr ellerindc tuttuklarma iDardrklafin giiniimiizdc ise topluma bir analist olarak bakrp anlarnaya galltrklaflnl bclit'
mektedir. (78)
Medyalarrn geligmesi, kamuoyu aralttmalarrnrn yaygrnlagmasr ve iletilim
uzmanlannln orlaya qrkrnasryla pek gok iilkede siyaset alalu dcgilime uEramlltlr
(79). Orne!in. Fransa'da politikacrlar crr gok hargi konularla ugralmalannrn isterdiEini dErcnmek igin a kct sonuglanna baqvurmaktadr (80). Pek gok Bah iilkcsindc
htikiimette Sdrev almrg olau bakanlarrtr galtgma tempolan. kanuoyu arashnnalanyla
rakip cdilmektcdir. (81). Bazl durunllarda ise bakanlann ya da hiikiimet iiyelerinin
g<lrevden ahnrnasrna iktidarlardan dnce kamuoyu karar vcrcbihrlckledir.
Ancak EaEdal demokasilcrdc bile her zaman ve hcr dulunrda karnuoyunun
irzusuna rtyulduEunu stiylcmck zordur. Pck gok iilkede. kamuoyu ara\hnna kurumlarrnrn en biiyiik ntiilfcrisi hiikijrncllcrdir. Ancak pek gok konuda halkrn ne
dii:tiindtilii araltnlmakla bcrabct. alnun kararlar hcr zarnan bu dodrulluda olmayabilncktcdir. Kamuoyu kar| olsa da. istcnrneyen bir blEeye tcnrrik santral kurulabilmckte. d$ ililkiler istcnmcycn boyutlarda cereyan edebihncktedir. Giinccl b; iirnck
olarak Rusya'dan kagarak Tijrkiye'ye Selen "beyaz balina" olayrm vcrebiliriz. Kamuouyunun balinanrn iilkcmizdc kahnasr yolundaki yogun istcEinc raEmcn iki iilkede ilgili giirevlilerin karanyla balina iilkesine Beri gdndelilm\ti!.
lktidarlar. karnuoyunun isfeli doErultusunda karar almad*lar! zaman gcrellikle, kendilerinin o konuda daha rasyoncl karar verebileceklerini ve halklnn igin daha
iyi olanr yapt*larlna iddia ehekledirlcr. (82)
Hcr zaman kamuoyunun dcdiEi olmasa da, dernokralikle ne egilinri vc kamuoyu araltlnnalalmm. hcr zaman baglantrh oldulu yadsrnanlaz. "Ulkelerde demokasiye giriqle birliktc kamuoyu arallumalannm onayl grkr$r gecikmemcktcdir
(83). Buna <imek olarak, lspanya'yr. Arjantin'i. Filipinleri <irnek verebiliriz. PIAR\n
yiineticisi B. Tanla iilkemizde dc askeri yonctimler suasmda anketlerin lrcmen hemen
sadece medya araltlrrnalanndan ibalet kaldlglnl. demokatiklelme sijrecine gegilmcsiyle, aratttmalann tam anlamryla kamuoyu ara$tmasr hiiviyetini hcmcn kaz anmaya batladrEmr belirtmektedir (84). Dorninique Wolton. medyalarm ve kamuoyu
ara{tfmalannln ba{langlQta yad[ganmalanna ragmen artrk kabul edilmelerini, kide
74
toplumunda, demolcatik modelin adaptasyonunu saElamalarma bailamaktadrr. (85)
Woholr'a 86re, kamuoyu ara$tlrmalan ve medyalarrn ayrrlmazhfr, kitle demokrasilende halkn siyasal katrl nrm olumlu olarak etkilemektedir. (86)
Onceki yrllarda segirn sonuglan yalmzca ytlresel sonuglara dayanarak analiz
cdilcbiliyordu. Cinsiyet, ya!. din, mezhcp, gelir diizeyi vb. de!iqkenlerin oy verme
davranrynr nasrl etkilediii konusunda giivenilir bilgilcr, kamuoyu araltlrmalanyla
gelmittir. (87)
Bcrknan ve Kitch'in de stjyledili gibi: "Bilgi demokasinin kayragrdr. Vataldaglann, siyasi kararlarrn ahnmaslna katkrda bulurmasr beklenen toplumlarda,
bu, csastrr. (88)
F - Totaliter Sistcmleide Kamuoyu Aralhnnalan
Y6neten ve ycinctilcn srmfin birbirinden altrlmaya ba5ladrlr her ddnemde ve
her toplumda kamuoyu kavraml da dnem kazannraya ballarnrllr. Biittin rejimlcrde
siyasal crk, bclli sorulllarya da dururnlar kaqrsrnda kamuoyunun gdrii$iinii dErenmek
istemilitir. Dolayrsryla Bnniimiizdeki lekliylc olmasa da kamuoyu araltumalannrn,
qc$i1li haber kaynaklan kullanrlarak eski baskrcr rejimlerde de ballamr! oldugunu
sityleyebiliriz.
Ancak, baskrcr rcjimlerde kanruoyu yoklarnalarr. denrokratik rcjirnlcrde ol-
dulu gibi halkrn Bdrii! ve talepleriniD "alairdan yukanya", y6netici
katlara
ulaltrllmasl anraclyla kullamlnaz. Burada asll anlag "katnuoyunui nabatu elde tutmak"(89) ve bunu "yukannm talepleri do$ultusunda kullalrabihnektir. Dolayrsryla
bu rejimlerde s6z konusu olan "kamuoyu" terimi. dogasr gereli serb€stge olulan dctil
"gijdiimlii" olarak yaratrlmaya gah$lan bir diiliinccler dcnretini kapsamaktadr.
SONUQ
"Bclirli konularda ya da tartentah bir sorun karlrsmda olulan tutum ve davranlllar" olarak tanlmlanan "karnuoyu" konusunda. Eiirliilniizdc iki farkh gdri\ ortaya elkmlltu. Bunlardan ilki, kamuoyu ve bu ad altmda yaPllan ge$itli araltumalafln,
ilk bak{ta, 'dcmokasiye ka&rda bulunuyor" gitriint0sii altmda, pasif kamuoyunun
talepleriDi garprttlEr ve yiinlendirdiEi yolundadrr' Bu gitriile Sijre : Kamuoyu, bilgiden gok. duygu ve sezgilerire gdre hareket ettnektedir' istikalslz ve unu&and[; ilgisi
kolayca ba$ka alanlara gekilebilecek durumdadr. Bu baflamda, kamuoyu aralbrmalan da, topluma yeni bir bigim vermeye delil. var olamn yeniden iiretilmesine' bdylelikle de, toplumun iirselenmiS bigimini pekigtirmeye yaramaktadr . Bibirine benzer
75
y6niemlerle yaprlan aDketlerin sonuqlan, reklam girkederinin, politikacrlann, gazete
ve televizyonculann ellerinde dolalmakta. bu alanlardaki kigilerin hareket ve
diitiince dzgitliiklerini. her gegen giin bi-raz daha krsrtlamaktadu. Politikacrlar art*,
lralka <iDdcrlik ctrnek ve hiatet gdtiinnek degil. kitlcyi takip ederek, oylannr daha
fazla arttrrabilmck telagrndadrlar. Kiiqiik paitiler gittikge yok olmakta, segmenler
giiglU partilcrc ybuclmcktedir. lzleyici anketleri, Brezilya dizileri ve benzcri programlann yayrn srkllrnrn. gitgide a.rtrnasrna lcdcn olmaktadrr. Gazeteciler, yel)i ha,
bcrlcr iirctrnck yerine halkm ilgisini gekecek basit. ellendirici konular aramakla
me$guldiir. Bu durumda. insaular, ya;adrklan hayatr delerlendirebilecek elclririsel
agrsr cdinebilme imkanxrdan lrer gegen giin biru daha yoksun hale gclmck,
tedirlcr.
bir bakrg
DiEer Bdrii! ise. kalnuoyunu oh.r;turan aktif-kat lncr gruplaln drlrnda. kitle,
lcrin seslcrini duyurabilccekleri bir zelnin olarak. karnuoyunun dcrlcnmesirrin yararL
olacalr ydniindcdir. Kalabal*lar arasrnda ezilip giden aznl* gdriigler. bu yolla ses-
lerini duyurabilmektcdir. Kiigiik partilcr bu sayede, "biz de vanz" diycrek, az olsa. sahip olduklan oy ora nr kitlclcrc ilan edcbilnrcktedirler. Krsacasr karnuoyu ve onun
gctriillcrini dil€ getiren organlar. dolrudan demokasiye hizmet et nektedirlcr.
Bu konuda. kanruoyu araltlrnlalanna ydneltilcn olurnlu ya da olumsuz cle;ti( bir nokra oldulunu dzellille vurgulamak gerckrnektcdir. Her iki gdriil de
karlluoyu araltrrnalarma hak etnrcdiEi ya da en azrndan kendisinin iistlcnrncdili
rilcrde
ort
gdrcvlcr yiiklcmcklcdir. Kanuoyu araltlnnala tek bal la, ne dcntokasiyc ne de
cgcmcn giiglere hizmel ehlrek amacuu giitrnektedir. A ketlcr. bilirnsely<inlcnrlcrle
yaprlmakladrr; ancak kuraursal diizeyde bilgi iirettiklcri iddiasrnda da deEildir; KaDluoyu ara$tumalan yapan orgallar.saylsal olarak miimkiin olan en so rul, eD gtivenilir bilgi rnalzernesi toplayan kuruluqlardr-r. Kamuoyu dlgiimlcrinin. segim souuglarrnr iinceden bildirnrek gibi bir i5lcvi de yoktur. Bu arar;tumalarur ana a racr. ozclliklc, bclirli bir siireg izleyen durumlarda. elilirnlerin. duyarlLklann ve varsa
delir;imlcril. lre y<indc olduEunu saplamak; her tiirlii yorum ve etkden ar.rnnr5 olarak
8ergege e yakrn bilgi iiretmekti. Dolayrsryla. dernokasilin igleyiline karkr ya da
cngcl olulturmalan. arrcak dolayh yoldan bu bilgilerin kullanlll! leklire ve diEer
l'akldrlerin de varhgrna baih bir erki konusu olabilir.
Kamuoyu aragtrnnalanmn bircyleri hig e&ilernedigini sdylemek de miinlkiJrl
degildir. eaEda! demokasilerde. bireyin karar verme siirecinde, kendisini erkilcyen
qok gelitli bilgi kayoaklar vardr. Ornelin. segim ddnemlerinde, segmenleri erkilemek amacryla, gerek yUzyiize iligkiler yoluyla, gerekse dolayh olarak ailcden ba5la_
yarak gelitli sosyal guplardan. kanuoyu liderlerinden kd|e yazarlarmdan. siyasi par_
ti liderlerinin propaganda konulmalaflna kadar pk gok kaynakran bilgi akrnaktadu.
Belirli bir gitriiliin ya da grubun temsilcisi olmayan-olmamast gereken karnuoyu
76
araqtfmalan ise segmen€, tarafslz ve yorumsuz bilgi sunar. Arashrmalar, oy verme
davran4rm etkilemede, segmenlerin, en 9ok parti liderlerinin, televizyondaki gopa_
ganda konu$malanndan e&ilendiklerini gdsiermektedir. Kamuoyu araStu.malan
ise,
bu srralamada hentz en alt sralarda yer almaktadr.
Pasif kamuoyunun tartllmalr durumlar karqrsmdaki g<iriiqlerinin rasyonel
olamayacagr konusun&li eletririler ise, A. Lancelot'un belirttifi gibi. ,'segmenin r_ry
hrllarma hakkr" iizerine de gcririlebilecek olan eleltirilerdir. Okuyucu ve izleyici an_
ketleri yiiziinden haber ve prograrnlarda kalitenin diilmesi, eglendirici. basit , suadan
dizi ve programlann artmasnlda da izleyici anketlerinin tek ba{rna suQlannasr
miimkiin deEildir. Bu araltlrmalar, rcklarnlarla ayakta duan basrnrn ckonom* rckabet ortamtrda baqvurdulu bir yoldur. Burada asll iizerinde dtiriiniilmesi gereken nokta ise, izleyiciden gelen taleplerin nitelik aglsmdan kiigiimsenmesi yerine, bu taleplcri
doluran e&enlerin araltrllmasL olmahdr.
Kamuoyu aragtumalafl. bilimsel ydntemlerle, gerQeEe uygun verilcr elde et_
tiEi siirece, sorunlann g{iziimiinde, "var olamo saptanmasl" ndan korkrnak delil, daha
doiruya ulagmak igin, daha gok bilgi kaynalr kullanmak gereklidir. Bclli koirularda,
kamuoyunun ne diiliindiigiinii en saEl*h yoldan dErenmek de, bireylerin en dolal
haklanndan biri olarak gdriilnelidir.
DIPNOTI,AR
(l) Bak. Duygu Sezer, Kamuoyu ve Drq Politika. Seving Maab., Ankara 1972, s. l_13;
Nennin Abadan, Halk Efkan. Yeni Matb., Ankara 1959., s. 13-31.
(2) Harwood L. Childs, "An lntroduction to Public Opinion Wiley ard Sons, New
Yolk 194.0, s.4l " nak. Abadan. op.cit., s. 28.
(3) J.W. Lapiene, Opinion Publigue PUF, Paris 1958, s.3
(4) Williarn Allbig. Modern Public Opinion, Mac craw Hill, New york 1956. s.3
(5) Floyd H. Allpo( " Toward A Science of Public Opinion, public Opinion
euarterly, 1937. ss.7-23" nak. Sezer,op. cir., s.9.
(6) Philip E. Converse, "Chalging Conseption of Public Opinion in the political kocess", Public Opinion Quarterly, vol. 5l Univ. ofChicago Press, 1987. ss. 1213.
(7) Munci Kapani. Politika Bilimine ciriq, 4. Baskr, Bilgi Yayrnevi, Istanbut 1988, s.
146.
(8) ibid, s. 148.
(9) A. Taner Kqlah, Siyaset Bilimi, A.U. BYYO Yay., Ankara 1987, s. 339.
(10) Muzaffer lerif, Sosyal Kurallann Psikolojisi,
Qer. Ismail Sandrkgrollu, Alan
Yay. Istanbul1985, s. 122.
77
(ll) ibid, s.95
yanhg cevaP vermeleri
1*i Bu gal4mada, aenek pozisyonundaki diler kiqiler den'
iizellikle istenmi$tir.
(12) qigdem Kagrtgrbaqr,lnsan ve lnsanlar' 3. Baskr' Sosyal Bilimler Derneli Yay'
Ankara 1977. 56.
(13) ibid,s. 63.
(14) Kqlah, op. , s.345.
(l5) Emre Kongar, Toplumsal Degi$me Kuramlafl ve Turkiye GergeEi,4 Baskr'
Remzi Kitabevi. Istanbul 1985, s.259.
(16) Mendras Henri, "Elernents de Sociologie, Armand Colin' Paris, 1967. s;87" nak'
Metin inceoElu, Giidiileme Yiintemlcri. A.U. BYYO Yay., Ankara 1985, s l?'
(17) Krglah, op.cit., s. 141.
(18) Onaran, A. $erif, Kamuoyu, Filiz Kitabcvi, lstanbul 1984' s.42-43'
(19) Hrfa Topuz, Segimlerde lletilim Politikalan Tiises Yay. lstanbul l9l, s 16
(20) Kongar, op. cit., s. 254
(21) Elihu Katz, "The Two Steps Flow of Communications" Public Opinion Quarterly, s.21, Spring 1957; nak. Kongar. ldem.
(22) Gabriel Ahnond, The American People and Foreign Policy'New York Prager
Publishers. 1960, s. 138. nak. Sezer' op. cit..s.79
(*) Bah Almanyah bit sosyolog olan Elisabeth Noelle Neumarn, alahksrz olarak
yaptr[r kamuo]'u ara:ttrmalannda hig yantlmamr! olmasryla tanlnmaktadr'
(3) E.N. Neumann, '1-a Spiral Dr.r Silence-Une Tlrr:orie dc L Opinion Publigue" Her'
mes. No:4, 1989, ss. 187.
(24) KrElah, op.cit., s.340-341
(5) Herbert Hyman-Paul Sheasley, "Some Reasons Vhy Informaion Campaign Fail. Public Opinion Qr-rartrly, lL Fall, 1947. ss.412-442" nak. Kongar, op. cit.' s
259
(26) Berelson-Steiner. "Human Behavoi, Harcourt Brace and World Inc.' New York
1964. s.125-126 "nak Kongar' loc.cit..
(27) P. Lazarsfeld-B. Berelson-H€aude! "The People's Choise", Columbia Univ.
Press, New York 1949. s.49" nak. Kongar Loc.cit.
(28) Muzaffcr, $erif, Sosyal Kurallann Psikolojisi, Qev. Ismail Sandrkgroflu, Alan
Yay., lsr.nbul 1985. s. l2l.
(29) E. KaD-P. Lazarsfeld, "Personel Influence : The Part Played by People in The
Flow of Mass Communicarion. Glencoe, lll : Free hess 1955. s. 8-9" nak. lrfan
Erdolan-Korkmaz Alemdar, lletilim vc Toplum, Bilgi Yayrnevi, lst. 1990,
s.75
(30) "Medya Elettirileri Dogrulandl', Cumhuriyet Cazetesi, 1.7.1991
(31) oya Tokgata "Tiirkiye'de Siyasa.l Reklamcrl*" , A.U. sBF 1990
Y
hEL s. 261-
262.
(32) Nermin Abadan "Kitle llaberlegme Vasrtalan" A.IJ. SBF Dergisi,
78
q XV, s.l,1960
Ankara. ss. 139.
(33) Ronald Berkman-Laura W. Kitch, "Media and Democracy" politics in The Me,
dia Age, Mc Craw Hill Book Company, U.S.A., 1986 s. t39.
(34) B. Berclson- G.A.Steiner, Human Behavoir, op.cit.54G.54l.
(35) Topuz. op.cit., s. 172.
(36) Jurgen kimbach, "Suskunluk Sarmah ve Soru kalrdlun Olulrurulmasl' Kamuoyu Ara;ttmalan l. Uluslararasi Semp,ozyumu, Ankara 17-19 Ekim 1988, Ed.
Muharrern Varol. A.U. BYYO Yay., Ankara 1990 s. 170.
(37) Heumann. op.. 182.
Bu dcyimi ilk kez Nermirr Abadan kullanmrgrrr.
(38) Unsal Oskay. Olretim ljycsi, M.U.llerilirn Fakiiltesi, Radyo ve Tv Biil. Ba;k.,
(*)
"Kamuoyu AraStrmalari' konulu gbriiimc. lstanbul 11.2,1992.
(39) Patrick Champagne, "Kamuoyu Yaratrnak, Ycni Siyasi Oyun",
Qev. H0lya Tufan. Birikim, s.30, Ekim l99l ss.47.
(40) tbi4 s.45-50 .
(41) Ferhat Kenlel, "Indusfialisation, Commurricarion et Rapports Socioux en Turguie ct crr Mediterannee Orientale Depuis Un Si6cle". Uluslararast Paris
Kolok-
yumu, 27,29 Mayrs 1991.
(42) Gerard Crunberg, "Lcs Enuemis de Lbpinion ' Le Debat. n: 66 Septembrc-Octobre 1991. ss.45.
(43) Muriel Humbcrtjean "[,es Frangais et Les imnrigr6s" Sofres Opinion Publigue,
Gallirnard, 1984, s. 87.
(44) Alfred Sauvy. Kamu Oyu, lstanbul Reklam Yay, Isranbul 1974. s.ll.
(45) Champagne, op. cit.. s.46
(46) Altan Oymen, "Ne Olmug Yani". Milliyet Gazetesi,
6.t0.1991
(47) Hikmer Qerinkaya "Politika Ciinltigii", Cumhuriyer Cazeresi I Ekim
(48) GiintaE
6zler,7rt
1991.
Medya Ydneticisi, "Kamuoyr.r Araltrrmalari' Konulu
Giiriiqrne. Istanbul 13.2.1992.
(49) Ferhat Kentel,"Demokati Kamuoyu ve Siyasal lleti$ime Dair",
Birikim, s:30,
Ekim l99l. ss.4l.
(50) "Reklam Ajanslan igletrne Fakiilte;i Panelinde Bulultu", Milliyet ,Gazetesi 25
Ekim
l9l.
(*) Kapah uglu
soru yiintemine gdre hazrlanmr$ anketlerde kigiler sorulara kendi
ciirnleleri ile degil, itnceden hazflanmll seqeneklerden birini segerek ccvap
vcrirler,
(51) Emre Kongar. "Basm-Kamuoyu
ArEbrmacllafl lli$kileri" Kamuoyu AraltrrmaIan Semineri, Di.iz. Pazarlama ve Kamuolru Araqtumacrlan Demeli, lstanbul
12
Ekim
1991.
(52) Emre Kongar, "Kamuoyu fua$tumacrlan Saptnhyor". Medya, c:4, s:8. Ekim
199t
(53) Jerome Jaffre 'L'ann6e Politique
:
l*s Dix Lecons",
79
Softes-Public Opinion, Gal-
Iimard, 1984, s.53.
(54) Tiirk Toplumunu Degelleri, TUSLAD Aragtuma Raporu 1991.
(55) Erkani Keyman "Gnekleme Y<intcmleri" Kamuoyu fuagtrrmalart Semineri,
Diz. Pazarlarna ve Kamuoyu Aratlrmacrlan Demegi, lshnbul 12 Ekim 1991.
(56) Sezgin Tuziin, "Son Seqim Kampanyalarmda Kamuoyu Yoklamalan" Kamuoyu
Ara{t[malan l. Uluslararasr Sempozyumu, Ankara, Ed. Muharrem Varol,
A.U. BYYO 1990. s.318.
(57) Btlent Talla" "Son Segirn Karnpanyalainda Kamuoyu Yoklatnalan", Kamuoyu
Araltrrmalan l. Uluslararasr Sempozyumu, Ed. Muhanem Varol Ankara
1988, s. 339-340.
(58) Seymour Sudman "Do Exit Polls Influence Voting Behavoir" Public Opinion
Quafierly, vol:50, The Univ. ofChicago Press. 1986, ss. 337-339.
(59) Michel Brul6, LEmpirc dc Sondages, Trarlsparence ou Manipulation. Ed. Robert
laffont. Pais 1990, s. 80.
(60) John G.Geer, "Critical Realigment and The Public Opinion Poll" The Joumal of
Polirics, Arizona Slate University. vol : 53, no.2 May. 1991, s.434.
(61) Sauvy,
op.cit.25.
(62) Tiiziin. op.cit. s.302.
(63) Geer, op.cit., s.450.
(64) Dominique Wolton. "Les Medias. Maillon Faible de la Communication Politique", Hermes, No.4, Paris 1989.
(65) Tarhan Erden, "Son Segirn Kampanyalarmda Kamuoyu Arallrmalan" Kafiuoyu Araltrmalan L Uluslararasr Sempozyurnu. Ankara. l7-19 Ekim Ed. Muharrem Varol A.U. BYYO Yay. Ankara 1990, s.309.
(66) Bru16, op. cit. s.39
(67) Geer. op. cit. 434.
(68) Alain Laucelot "Sondages el Democratie" Opinion Publique- Sotres, Gallimard,
1984, s.256.
(69) Brul6, op.cilt., 162.
(70) Biilent Tanla. PIAR Ytireticisi, "Kamuoyu Araqtrrmalan" Konulu Gdriigme,
lstanbul.15.l.l992.
(71) Ilter Turan, l.U.SBF itgretim iiyesi, "Kamuoyu Aralrrmalan" koiulu gdrii$me
Istanbul. 20.11.1991.
(72) Ersin Kalaycroflu. B.U. SBF Olretim iiyesi "Kamuoyu Ariqrumalan" Konulu
G<iriiqme, lsranbul 4.2.1992.
(73) Kemal Kurtulug Olretim [yesi, l.U. lgletrne Fak. Ogetim Uyesi" "Kamuouyu
Ara$brmalan" Konulu Giiroqme, 6.1.1992.
(74) Ferhat Kentel, M.U. Siy. Bil. Fak. O!rctim G<irevtisi, "IGmuoyu Arathnnalan"
Konulu Giiriiqme, 13.2.1992.
(75) Muhittin Karabulur, l.U. hl.Fak. Oyedrn Uyesi. "Kamuoyu
nulu Cttdiqme, 17.2. 1992.
80
Aratrmalan" Ko-
(76) Kentel. rdportaj, op.cit.
(77) Wolron, op. cir. s.165.
(78) Niliifcr Giile, "Akrif Kat macr Gdzlem"
Kamuoyu Ara5trmalan l. Uluslararasr
Sernpozyumu, Ed. Muhanem Varol, A.U. BVVO Vay.,
,lntar" I9OO s.:OS.
(79)Jean Marie.Colombarri "Les prangais Jugent
f_a foftquei Sofr"s-nJtic
on, callimard
ttini
1984. s. 18 19.
(80) Grunberg, op.cit., s.19.
(81) Champagne. op.cit.. s. ,17.
(82) 8ru16, op.cit., s. 189.
(83) ibid, s.222.
(84) Tanla. rdportaj, op. cir.
(85) Wolron. op.cir., s. 166.
(86) ibid.. s.167.
(87) Brule. op.cit., s.34.
(88) Berkrnan-Kitch. op.cir.. s. 322.
(89) Onaran, op. cit., s.7.
KAYNAKqA
l- Kitaplar:
ABADAN, Nermin, Halk Efkan. A.U. ByyO yay. Ankara I959.
AILBIC. William, Modem public Opinion. Mac Graw Hill, New york
1956.
BRULE. Michcl , L'eurpir dc Sondagcs. Ed. Robcrt Laffonr., paris 1990.
COLOMBANI J.Maric. "Les Frangais Jugenr La politiquc.' Sofics Opinion publique
. Gallirnard- 1985
ERDOdAN
,
lrfan, Korkmaz Alerndar, lleriqim ve Toplum. Bilgi yayrnevi. lsranbul
1990.
HUMBERTJEAN , Muriel ."Les Frangais
er Les irnmigres,'. Sofrcs.
Opinion
publi
quc, Callimard, 1985.
INCEOdLU, Merin. ciidiitemc yiinremleri. A.U. Byyo yav.. Ankara 1980.
JAFFRE . Jcrorne , "L" Annee Poliiique :Les Dix lcEons' Sofrcs Opinion publique,
t981.
KAdfTQIBA$1, eiEdem. lnsan ve lnsanlar 3. Baskr. Sosyal Bilmler Dc,rne!i yay.,
Ankara 1977.
KAPANI , Munci. Politika Bilimine Giriq, 4. Baskr. Sosyat Bilimler Demeli yay.,
Ankara 1977.
KI$LAII.
Taner, Siyaset Bilimi, A.U. ByyO yay., Ankara 1987.
KONGAR, Emre. Toplumsal DeE&me Kuramlan ve Tiirkiye Gergefi,4. Baskr,
Rcmzi Kitabevi. lstanbul 1985.
I,ANCELOT , Alain "Sondages et democrarie" Softes, Opinion publique, Gallimud,
t984.
8l
LA PIERRE, J.W. Opinion Publique, P.U.F. ' Peis 195?.
ONARAN, A. $erif, Kamuoyu, Filiz Kitabevi' lstanbul 1984'
SAUVY , Alfted, Kamu Oyu, Istanbul Reklam Yay' lstanbul 1984
SEZER , Duygu, Kalnuoyu ve Dq Politika. Sevinq Matb ' Ankara 1972'
lsmail Sandrkgrotlu' Alan
$ERIF . Muzaffer, Sosyal Kurallarrn Psikolojisi, Qev'
Yay.. lstanbul 1985.
TOPUZ , irfzr, Segimlelde lletilim Politikalan, TUSES Yay , lstanbul l99l'
ll- Makaleler :
ABADAN .Nermin. "Kitle
HaberleQme Vasrtalan" , A.0' BYYO SBF Dergisi ' c'
XV, s. l, Ankara 1960.
BERKMAN , Ronald-Laura w. Kitch, "Media and Democracy" Politics ill The Me'
dia Age , Mc Craw Hill Book Company , U S'A' 1986'
CHAMPAGI*{E , Patrick, "Kamuoyu Yaratmalq Yeni Siyasal Oyun". Qev Hiilya Tu-
fan.
Birikim, no.30, Ekim
1991.
E. Philip, "Changing ConsePtion of Public OPinion in The Political
Process", Public Opiiion Quarterly, vol. 51, Univ. ofChicago kess' 1987' ss
CONVERSE
.
ll-13.
"Politika Giinliilu" Cumhuriyet Gazetesi, I Ekim l9L.
QETINKAYA . Hikmet,
-C.iti.al
Realigment and the Public OPinion Pool" Thc joumal ofPo'
bEER. l. John.
lilics, Arizona State University. vol. 53.no.2, May l99l'
GRUNBERG
.
Cerard, "l,es Ennemis de L'Opinion" Le Debat no'66 Septcmre{)c-
tobre l99l,
KENTEL . Ferhat "Demokasi, kamuoyu ve Siyasal
Ekirn
lleti'ime Dair", Birikim no 30,
l9l.
KONGAR , Emre "Kamuoyu Araltmnalall Saptrrhyor". Medya. c'4 s'8' ekirr I99l'
LANCELOI Alain, "SordaScs et Demoqatie" Softes-OPinion Publique. Gallirnard
1984.
'MEDYA ELE$TtRllfRl DO6RUI-ANDI' , Cumhuriyet Gazetesi, I Temmuz
NEUMANN
.
1991.
Elizatreth N., "La Spirale Du Silence -Une Teorie Dc L'Opinion" Her-
mes . no.4.,1989.
6YMEN , Altan "Nc Olnug Yani" Milliyet Gaz-etcsi" 6 Ekim l99l
" REKLAM AJANSLARI ISLETME FAKULTESI PANELINDE BULU$TU".
Milliyet Gazetesi, 25 Ekim l99l .
SUDMAN Seymour "Do Exit Polis Influence Voting Behavoir ?" Public Opinion Quarrcrly, vol:50, The Univ. ofChicago Prcss, 1986'
TOKGOZ , Oya ; Ttirkiyeue Siyasal Reklamcrhk". A.lJ. BYYO Yrlldr 1990.
WOLTON . Dominique, "Les Medias Maillon Faible de la Communication Politique" Hermes n.4 1989.
DiEer Kaynaklar
r
82
(Seminer - Sempozyum - Rapor - Giiriiqme)
ERDEM, Tarhan "Son Segim Kampanyalannda Kamuoyu Araltrrmalan" Kamuoyr
Ara5trmalan l. Uluslararasr Sempozyumu Ankar4 17-19 Ekim Ed_ Muharrem
varol. A.U. BYYO Yay. Ankara t991,
GOLE, Niliifer, 'Aktif Karrlmacr G<izlem", Kamuoyu Aralt!.malan l. Uluslararasr
Sempozyumu Ed. Muharrern Varol. A.U. BYyO yay..Ankara 1990.
KALAYCIO6LU ,Ersin. B.0.SBF Olrerim iiyesi "Karnuoyu Aragtumalan ,, Konulu Giiriilme. istanbul. .1.2.1992.
KARABULUT . Muhirtin, I.U. Itl. Fak. OFetim iiyesi, "Kamuoyu Aratrlrmalan" konulu gbrii!me. I\tanhul 17.:.1991 .
KENTEL .Fcrhat 3lndustrdialisation Communication et Rapports Sociaux en Turguie et en Mediteranncc Orientale Depuis Utr Siecle" Uluslararasr paris Kolokyurnu. 27-29 Mayrs l99l (Basrlmam\).
........, M.U. Siy. Bil. Fak. Olretirn Gijrevlisi. "Kamuoyu Ara;rrnnalan', konulu
giiriilme. lstanbul 14.2.1992.
KEYMAN. Erkalri "Omckleme Ycintemlcri" Kamuoyu Aralrumalan Sernineri. Diiz.
Pazarlama ve Karnuoyu Ara;hnnalan Demeli, Istanbul 12. Ekirn l99l (Basr-
lmamrq).
KONGAR,Emre, "Basrn-Kamuoyu Araltrmacrlan llilkileri", Kamuoyu Araltrmalan Semincri. Diiz. Pazarlanra ve Kamuoyu Ara;trnracrlan Dcnrcli. lstanbul.12 Ekirn l99l (Basrlmarnr1;).
KURTULU$ . Kcrnal "Kamuoyu Ara\trinalan" Konulu Gdriigme lsranbul 6.1.1992.
LEIMBACH Jurgcn. "Suskunluk Sarnlah ve Soru KaErdnt Olu\turulmasi', Kamuoyu Araltrnnalan l. Uluslararasr Sempozyurnu, Ankara l7-19 Ekirn I988, Ed
Muharrem Varol. A.U. BYYO Yay., Ankara 1990.
OZLER, Gi.intaq Zet Mcdya YdDericisi. "Kamuoyu Aragrrmalari' Konulu cij i$me,
Istanbul 13.2.1992.
TANLA. Biilent. "Son Scqinr Kampanyalannda Karnuoyu Yoklamalarr" Karnuoyu
Aralhrmalan l. Uluslararasr Serrrpozyumu, Ed. Muhancm Varol Ankara
1988.
------ , "Karnuoyu Ara$trnnalari' Konulu Cdrtiqme, lstanbul 15.1.1992.
TURAN , llter. l.U.SBF Olrctim iiyesi, "Kamuoyu Alaltrrmalan" KoDulu Gdriitme
lstanbul.
20.11.1991.
TUSLAD, 'Tiirk Toplurnunun DeEerleri" Adh Ara$tnna Rafroru 1991.
TUZUN , Sezgin, "Son Segim Kampanyalalnda, Kamuoyu Yoklamalan", Kamuoyu
Araltrrmalarr l. Uluslararasr Sempozyumu. Ed. Muharrem Varol. A.U.
BYYO Yay., Ankara 1990.
83
Download

kamuoyu ara$tırmalarının