1. Nar Kongresi
105
NAR MEYVESùNùN KùMYASAL BùLEúùMù VE
BùYOLOJùK ETKùLERù
Hüsnü Can BAúER*
ÖZET
Nar Afrodit’in kutsal meyvesidir. Nar meyvesi, sahip olduøu çok sayÖda
tohum ve kÖrmÖzÖ rengiyle kadÖnÖn üretkenliøini ve bekâretin evlilikle
kaybedilmesini sembolize eder. Antik kültürler için kadÖnlÖøÖ en güçlü temsil
eden meyvedir. Çoøu Yahudi ve Hristiyan din bilginlerine göre Adem ve
Havva’ya cennette cinselliøi hatÖrlatan meyve elma deøil, nardÖr. NarÖn kÖrmÖzÖ
renginden sorumlu olan maddeler antosiyaninlerdir. Bu maddeler aynÖ zamanda
güçlü antioksidanlardÖr. Nar suyunun kÖrmÖzÖ ûarap ve yeûil çaya nazaran üç
misli daha güçlü antioksidan etkiye sahip olduøu bulunmuûtur. Nar suyu damar
sertliøine karûÖ güçlü etkiye sahiptir. Nar çekirdeøinde bulunan ve soøukta
sÖkarak hazÖrlanan nar çekirdeøi yaøÖnÖn da antioksidan etkileri gösterilmiûtir.
Nar suyunda ayrÖca organik asitler ve ûekerler bulunur. TatlÖ ve mayhoû
lezzetinden bu maddeler sorumludur. Kabukta bulunan tanenler sÖkÖlma
esnasÖnda suya geçtiøinden aøÖzda buruk bir lezzet bÖrakÖr. Nar kabuøu
tanenlerinin antioksidan ve anti-tümör etkileri bilinmektedir. Nar kabuøunda
tanen yanÖnda alkaloit ve glikozitler de bulunur. Nar kabuøu ishal kesici ve kurt
düûürücü özelliøe sahiptir, dizanteride kullanÖlÖr. Meyve kabuøu ekstresinin
güçlü virüs ve mikrop öldürücü özelliøi vardÖr. Ciltteki ve genital organlardaki
enfeksiyonlara karûÖ etkilidir. Yara iyileûtirici özelliøi vardÖr. Nar çiçeklerinden
hazÖrlanan sulu-alkollü ekstrenin kan ûekerini düûürücü özelliøinden ötürü ûeker
hastalÖøÖnda kullanÖldÖøÖ Hindistan’da yapÖlan bir araûtÖrmada gösterilmiûtir. 1
Prof. Dr.; Anadolu Üniversitesi EczacÖlÖk Fakültesi; [email protected];
www.khcbaser.com
1 KHC Baûer, http://www.derki.com/hekim/item/1898-ayva-sari-nar-kirmizisonbahar
*
106
1. Nar Kongresi
GùRùú
2008 rakamlarÖna göre, Dünya Nar meyvesi üretimi yÖlda 2.5 milyon
tondur. Hindistan ‘da 100.000 hektarda Nar tarÖmÖ yapÖlÖr. YÖllÖk üretimi
1.140.000 ton olup ihracat rakamÖ 35.000 ton’dur. ùran 705.000 ton üretir,
60.000 ton’unu ihraç eder. Türkiye 127.760 ton üretip, 12.000 ton’unu ihraç
eder.
ABD’nin üretimi 110.000 ton; ihracatÖ 17.000 ton’dur. Irak’Ön üretimi
80.000 tondur. ùspanya yÖlda 40.000 ton Nar meyvesi üretir ve 15.000 ton’unu
ihraç eder. (BATEM www.batem.gov.tr/urunler/meyvelerimiz/nar/nar.htm )
Nar meyvesi aøÖrlÖøÖ
50 kg
% oranÖ
Etli tohum aøÖrlÖøÖ
27.2 kg
54.4
Posa aøÖrlÖøÖ
5.83 kg
11.66
Kabuk aøÖrlÖøÖ
22.16 kg
44.32
Usare aøÖrlÖøÖ
20.83 kg
41.66
Nar meyvesi kÖsÖmlarÖnÖn ortalama aøÖrlÖklarÖ (Taze meyvede)
Nar suyunda bazÖ analitik ölçüm sonuçlarÖ
Nar suyunda tamamen çözünmüû katÖ madde miktarÖ (Refractometre
ölçümü) 14.5% a/h, toplam fenolik madde miktarÖ (Folin Ciocalteau) 3.21
mg/ml., toplam indirgen ûeker miktarÖ (DNSA) 135.96 mg/ml., protein miktarÖ
(Bradford metodu) 0.701 mg/ml.dÖr. Nar kabuøunun metanollü ekstresinde
yaklaûÖk 152.21 mg/gram fenolik madde bulunmuûtur. (tannic asit üzerinden
hesaplanmÖû) Nar posasÖndan hekzan ile 202.1 mg/gram ekstre elde edilmiûtir.
Basit ûekerler: Glikoz, fruktoz, sakkaroz
Alifatik organik asitler: Sitrik asit, malik asit, tartarik asit, fumarik asit,
süksinik asit
Enolik furanolakton: Askorbik asit (Vitamin C)
Hidroksibenzoik asitler: Gallik asit, elajik asit
Hidroksisinnamik asitler (Fenil propanoitler): Kafeik asit, klorojenik asit,
p-kumarik asit, o-kumarik asit
Siklitol karboksilik asitler ve tuzlarÖ: Kinik asit
1. Nar Kongresi
107
Flavan-3-ol’ler: Flavan-3-ol, kateûin, epikateûin, epigallokateûin-3-gallat
[ECGC]
Flavonol: Kersetin
Flavonol glikoziti: Rutin
Antosiyaninler:
Siyanidin-3-glikozit,
siyanidin-3,5-di-O-glikozit,
delfinidin-3-O-glikozit, delfinidin-3,5-di-O-glikozit, pelargonidin-3-O-glikozit,
pelargonidin-3,5-di-O-glikozit, prosiyanin B1, prosiyanin B2
Amino asitler: Prolin, valin, metionin
ùndolaminler: Triptamin, serotonin, melatonin
Mineraller: Fe, Ca, Ce,Cl, Co, Cr, Cs, Cu, K, Mg, Mn, Mo, Na, Rb, Sc,
Se, Sn, Sr, and Zn
NAR ÇEKùRDE÷ù
Nar çekirdeøi %12-20 oranÖnda sabit yaø içerir.
YaøÖn yaklaûÖk %80’i konjuge oktadekatrienoik yaø asitlerinden oluûur.
YaøÖn çoøunluøu bir cis 9, trans 11, cis 13 asit olan punisik asit’ten ibarettir. Bu
asit‘in prekürsoru konjuge olmayan bir oktadekadienoik asit olan linoleik asittir.
Bu asitin yaødaki oranÖ %7’dir.
Çekirdek yaøÖnÖn en az %95’ini yaø asitleri oluûturur. Bunun da %99’u
trigliseritlerden ibarettir. Yaøda ayrÖca daha az miktarlarda steroller, steroitler,
ve memelilerde miyelin kÖlÖfÖnÖn ana komponenti olan glikolipit serebrozit
bulunur. Nar çekirdeøinde ve çekirdek yaøÖnda bulunan baûlÖca steroitler
ûunlardÖr:
Çekirdek: Asiatik asit, betulinik asit, ursolik asit, daukosterol,
stigmasterol, testosteron
Çekirdek yaøÖ: Estron, estriol, 17-a-estradiol, b-sitosterol
Diøer bazÖ önemli bileûikler ûunlardÖr: a-tokoferol, b-tokoferol, dtokoferol, g-tokoferol
Skualen (düz zincir triterpen)
Kumestrol (Fitoestrojen)
Siringarezinol, pinorezinol (lignan)
Pomegranin (antifungal peptit)
Globulin, albumin (protein)
Bütün meyve’den elde edilen uçucu yaøda bulunan bileûikler: Trans-2-
108
1. Nar Kongresi
hexenal, delta-3-karen, a-terpinen, a-terpineol,
Flavonoitler, tanenler, organik asitler baûlÖca maddeleri oluûturur. Alkaloit
varlÖøÖ kesin deøildir.
Hidroksi benzoik asitler: Gallik asit, elajik asit
Hidroksisinnamik asitler (Fenil propanoitler): Kafeik asit, klorojenik asit,
p-kumarik asit
Flavan-3-ol’ler: Flavan-3-ol, kateûin, epikateûin, epigallokateûin-3-gallat
[ECGC]
Flavonol: Kersetin, kempferol
Flavonol glikozitleri: Rutin, kempferol-3-O-glikozit, kempferol-3-Oramnoglikozit
Flavon: Luteolin
Flavonol
glikozitleri:
Luteolin-7-O-glikozit,
Apigenin-4’-O-bglikopiranozit, luteolin-4’-O-b-glikopiranozit, luteolin-3’-O-b-glikopiranozit,,
luteolin-3’-O-b-ksilopiranozit
Flavanon glikoziti: Naringin
Elajik tanenler: Punikalin, punikalagin, korilagin, kasuarinin,
gallagildilakton, pedunkulagin, tellimagrandin, granatin A, granatin B
Pelletierin alkaloitleri: Pelletierin
Ursolik asit, g-tokoferol, ellajik asit, elajitanenler, kersetin, luteolin,
apigenin gibi maddeler tümör hücrelerini programlÖ ölüme (apoptosis’e)
sürüklerler.
Bunu NF-kB’nin aktivasyonunu, yaø asidi sentezlenmesini ve tümör
nekroz faktörünü azaltarak; kaspaz aktivitelerini arttÖrarak ve P21 ve P53
genlerinin ekspresyonunu arttÖrarak saølar.
Nar kimyasallarÖ yangÖlarÖ (iltihaplarÖ) engeller. Nar çekirdeøi yaøÖnda
bulunan punisik asit ile polifenoller bunu COX ve LOX enzimlerini bastÖrarak
ve hücrelerden prostaglandin salgÖlanmasÖnÖ engelleyerek gerçekleûtirir. Nar
bileûikleri tümör hücrelerinin normal dokuya saldÖrmasÖnÖ ve metastaz ihtimalini
azaltÖr. Bunu metaloproteinaz aktivitesini, VEGF ekspresyonunu ve fokal
adhezyon kinaz (FAK veya PTK2) aktivitesini azaltarak gerçekleûtirir. Narsuyu
ve nar ekstresinin, içerdiøi kateûinlerden ötürü, kanser tedavisinde kullanÖlan
ilaçlarÖn etkisini arttÖrdÖøÖ gösterilmiûtir.
1. Nar Kongresi
109
Nar çekirdeøi yaøÖnÖn, sÖçanlarda, kolon kanseri oluûumunu ve
ilerlemesini azalttÖøÖ gösterilmiûtir. Bu etki için yüksek dozda deøil düûük dozda
yaøÖn kullanÖlmasÖ önerilmiûtir. Yani, düûük dozda alÖnan nar çekirdeøi yaøÖ
kanserden korunmada önemli rol oynayabilir. Nar suyu ve ekstresi yanÖnda, nar
tanenleri ile antosiyaninlerinin kolon ve meme kanserleri yanÖnda prostat, baû
ve boyun kanserlerinde de etkili olabileceøi gösterilmiûtir. Superkritik
Karbondioksit ekstraksiyonuyla (SFE) elde edilen yaøÖn 17-b-hidroksisteroit
dehidrojenaz tip 1 enzimini güçlü ûekilde bastÖrdÖøÖ (inhibe ettiøi) gösterilmiûtir.
Bu enzim estron’un çok daha güçlü östrojenik aktiviteye sahip 17-b-estradiol’e
dönüûümüne sebep olur. Bu reaksiyon östrojene hassas tümörlerin östrojenik
uyarÖlmasÖna neden olduøundan, habis meme kanserinin kontrolünde önem
arzeder . Anjiyojenez, yani yeni kan damarlarÖnÖn oluûumu tümör geliûimi ve
metastazÖ için çok önemlidir. YapÖlan bir çalÖûmada, narÖn antianjiojenez özelliøi
gösterilmiûtir. Tüm meyveden sÖkÖlarak elde edilmiû olan narsuyu’nun, tanelerin
sÖkÖlmasÖyla elde edilen narsuyundan daha güçlü; kÖrmÖzÖ ûarap ve yeûil çaya
nazaran ise 3 defa daha güçlü antioksidan etkiye sahip olduøu gösterilmiûtir.
Buna sebep olan maddenin meyve kabuøunda bulunan antioksidan polifenol
punikalagin olduøu sanÖlmaktadÖr. 1000 dalton büyüklüøündeki bu elajik tanen
vücutta daha küçük elajik tanenlere parçalanarak uzun süre etki göstermektedir.
Antioksidan etkiye baølÖ olarak, yapÖlan çalÖûmalarda, ûu bulgulara
rastlanmÖûtÖr: sÖçan mide mukozasÖnÖn aspirin ve alkol toksisitesinden korunmasÖ; yenidoømuû sÖçan beyninde oksijen azlÖøÖnÖn (hypoxia) önlenmesi; erkek
tavûanda erektil disfonksiyonun (sertleûme sorunu) önlenmesi; antihepatotoksik
etki; toplam kolesterol ve LDL seviyesinin düûürülmesi; sistolik yüksek
tansiyonun iyileûtirilmesidir. Kalp hastalarÖyla yapÖlan bir klinik çalÖûmada, nar
polifenollerinin kalp kasÖ (miyokard) bozukluøunda iyileûme yaptÖøÖ
gözlenmiûtir. Nobel Ödüllü Lou Ignarro endotel hücrelerinde nitrik oksit
üretiminin arttÖøÖnÖ bulmuûtur. Bunun kalp hastalÖklarÖnÖ önlemenin öncül bir
yolu olduøu düûünülmektedir. Menopozlu kadÖnlarla yapÖlan bir çalÖûmada, bir
hafta düzenli olarak nar suyu verildikten sonra estron hormonu seviyesinin
arttÖøÖ, diøer kadÖnlÖk hormonlarÖnda bir artÖû görülmediøi gözlenmiûtir. Bu
kadÖnlarda hafif bir aromataz (estron-sintaz) enzim aktivitesine iûaret
etmektedir. Bir klinik araûtÖrmada, nar ekstresi ihtiva eden bir jel diûeti iltihabÖ
(Denture stomatitis) olan hastalarda 15 gün süreyle günde 3 kez denenmiû ve
kandida enfeksiyonunda antifungal ajan olarak kullanÖlabileceøi belirlenmiûtir.
Bir baûka klinik araûtÖrmada, Nar meyve kabuøu ektresi ile Centella asiatica
110
1. Nar Kongresi
(Yaraotu) ekstresi içeren bioçipler, diûeti cebi derinliøi 5-8 mm olan 20
periodontitis (diû eti ve çevresi iltihabÖ) hastasÖna 3-6 ay süreyle uygulanmÖû ve
kronik periodontit’in klinik bulgularÖnda önemli ölçüde düzelme
görülmüûtür.Baûka bir klinik araûtÖrmada karotis arter stenozu (damar sertliøine
baølÖ damar daralmasÖ) çeken hastalara 1 yÖl (5 hastaya 3 yÖl) süreyle nar suyu
verilmiû ve Karotis intima-media kalÖnlÖøÖ (CIMT) ile sistolik kan basÖncÖnda
azalma gözlenmiûtir. 3 yÖl süreli hastalarda daha iyi sonuç alÖnmamÖûtÖr.
SONUÇ
Nar üzerindeki çalÖûmalar dünya çapÖnda sürmekte ve her gün yeni veriler
bilim alemine duyurulmaktadÖr. Görüldüøü gibi, yaygÖn kanaatin aksine, nar
üzerinde çok sayÖda araûtÖrma yapÖlmÖûtÖr ve kimyasÖ oldukça iyi bilinmektedir.
AsÖrlardÖr bilinen ve kullanÖlan bu meyvenin ülkemiz koûullarÖnda iyi yetiûiyor
olmasÖnÖ ekonomik bir avantaja dönüûtürmek için, narÖ meyve olarak satmak
yerine, nar ürünlerini üretmemiz ve pazarlamamÖz gerekir. Bunu
gerçekleûtirmeye çalÖûan firmalarÖn çoøalmasÖnÖ diliyorum.
Download

Hüsnü Can BAŞER*