Araflt›rma | Research Article
doi:10.2399/tahd.08.142
Türk Aile Hek Derg 2008; 12(3): 142-148
www.turkailehekderg.org
Ö¤retmenlerin sigara b›rakma davran›fllar›n›n
transteorik modele göre incelenmesi
Teachers’ smoking cessation behaviors according to transtheoretical model
Araflt›rma
Erkan Melih fiahin1, Zafer Tunç2
Özet
1)
142
2)
Summary
Amaç: Ö¤retmenlerin sigara içme ve b›rakma davran›fllar›n›n, bu
Objective: To investigate the relationship between teachers’
konudaki bilgi ve tutumlar›yla iliflkisini transteorik sa¤l›k davran›fl
knowledge and attitudes and their smoking and quitting behav-
de¤iflikli¤i modeline uygulamak.
iors and to apply data to behavioral change models.
Yöntem: Bu kesitsel tan›mlay›c› çal›flmada Edirne flehir merkezin-
Methods: This cross-sectional descriptive study aimed to reach all
deki kamu ve özel, ilk ve ortaö¤retim kurumlar›nda çal›flan tüm
teachers working in public and private primary and secondary
ö¤retmenlere ulafl›lmas› hedeflendi. Ö¤retmenlerin demografik
schools of the city of Edirne; a questionnaire consisting of items
bilgileri, sigara içme durumlar›, sigara hakk›ndaki bilgi, tutum ve
on demographic characteristics, smoking status, attitudes and
görüflleri, sigara b›rakma davran›fl› aflamalar› bir soru formu ile be-
opinions on smoking, stages of quitting behavior and knowledge
lirlendi: Soru formu, ö¤retmenlerce, çal›flma saatleri içinde doldu-
was used. The questionnaire was filled by teachers at school in
ruldu. 1042 ö¤retmene; evrenin %65.8’ine ulafl›ld›.
working hours. The response rate was 65.8% (n=1042).
Bulgular: Ö¤retmenlerin %33.2’si halen sigara içiyordu, %16.3’ü
Results: 33.2% of teachers were current smokers, 16.3% were
b›rakm›flt›. %38.1’i b›rakmay› düflünmüyor, %18.1’i ise b›rakmay›
quitters. Uncontemplators rate was 38.1% and 18.1% was main-
sürdürüyordu. Bilgi endeksi puan› ortalamas› 6.08±1.67 (0-8 pu-
taining a quitting try. Mean knowledge index score (0-8 points)
an) sigara içme durumu ile anlaml› farkl›l›k göstermiyordu. Tutum
was 6.08±1.67 and there was no significant difference according
endeksi puan› ortalamas› 0.55±0.61 [(-2)–(+2) puan] idi. Halen si-
to smoking status. Mean attitude index score [(-2)-(+2) points]
gara içenlerin puan› di¤erlerinden düflüktü ve sigara b›rakman›n
was 0.55±0.61 points. Current smokers had lower attitude score
davran›flsal aflamalar› ile pozitif korelasyon gösteriyordu. Sigaray›
and it showed a positive correlation with behavioral stages of
b›rakmay› sürdürenlerin puan›, b›rakmay› düflünmeyenlerin ve dü-
quitting. Teachers maintaining a quitting try had higher scores
flünenlerin puan›ndan yüksekti. Beklendi¤i gibi, de¤iflim iste¤i ol-
than uncontemplators and contemplators. Lack of knowledge
mayanlarda, bilgi eksikli¤i vard›.
was present in teachers with no motivation to change.
Sonuç: Verilerimiz, de¤iflim sürecinin aflamalar›n› tan›mlayan
Conclusions: Our data was applicable to transtheoretical model
transteorik modelle uygunluk göstermektedir. Özellikle de¤iflime
which describes stages of changing process. Teachers who are in
haz›rlananlar, sigaray› b›rakt›rmak için odaklan›lmas› gereken iyi
preparation stage to quit are the ones to be focused on and they
sonuç al›nabilecek gruptur. De¤iflim aflamalar›nda karfl›lafl›lan tu-
promise good results for quitting efforts. The attitude change in
tum de¤iflimi dikkat çekicidir: Sigaraya karfl› tutumun transteorik
teachers throughout change stages deserves attention. More peo-
model içinde de¤erlendirilmesiyle daha fazla kiflinin sigara b›rak-
ple may benefit quitting aids if their smoking behaviors are evalu-
mas›na yard›mc› olunabilir.
ated within transtheoretical model.
Anahtar sözcükler: Sigara b›rakma, ö¤retmen, transteorik mo-
Key words: Quitting smoking, teachers, transtheoretical model,
del, Edirne, Türkiye.
Edirne, Turkey.
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi T›p Fakültesi Aile Hekimli¤i Anabilim Dal›, Aile Hekimli¤i Uzman›, Yard. Doç. Dr., Çanakkale
Pehlivanköy Sa¤l›k Merkezi, Aile Hekimli¤i Uzman›, K›rklareli
2008 © Yay›n haklar› Türkiye Aile Hekimli¤i Uzmanl›k Derne¤i (TAHUD)'a aittir. Her hakk› sakl›d›r. Deomed Medikal Yay›nc›l›k taraf›ndan yay›mlanmaktad›r.
Copyright © 2008 Turkish Society of Family Practice. All rights reserved. Published by Deomed Medical Publishing, Istanbul.
S
b›rakmak isteyip bir plan yapmam›fl olanlar “b›rakmay›
düflünenler”; geçen y›l sigara b›rakmay› deneyip sürdüremeyenler ile gelecek ay b›rakmay› planlayanlar “b›rakmaya haz›rlananlar”; sigaray› b›rakal› 6 ay ve daha az
olanlar “b›rakma aflamas›ndakiler” ve sigaray› b›rakal› 6
ay – 5 y›l geçmifl olanlar “b›rakmay› sürdürenler” olarak
s›n›fland›r›ld›.
Sigara içen eriflkinlerin %80’inden fazlas› sigaraya 18
yafl›ndan önce bafllam›flt›r.3 Bu dönemde gençlerin zaman›n›n ço¤u okulda geçmekte, en çok, arkadafl ve ö¤retmenlerinden etkilenmektedirler. Ö¤renci, ö¤retmenlerini özdeflim nesnesi olarak seçer. Ö¤retmenlerin tutum ve davran›fllar›, - bu e¤ilimi göstermeyen çal›flmalar olsa bile, gençlerin sigaraya karfl› tutum ve davran›fllar›n› etkiler.4
Ö¤retmenlerin ço¤u sigara içen okullarda ö¤rencilerin de
ço¤u sigara içmektedir.5 Etkili bir sigara karfl›t› kampanyada ö¤retmenler, toplumun gelece¤ini etkileyen önemli bir
hedef kitledir. Ülkemizde ö¤retmenlerin sigara içme s›kl›¤› toplum geneliyle paralellik göstermektedir.6-10
Bilgi sorular› iki seçenekli; (do¤ru – yanl›fl) idi. Tutum
sorular› için beflli Likert skalas› (kesinlikle kat›l›yorum 2,
kat›l›yorum 1, fikrim yok 0, kat›lm›yorum -1 ve kesinlikle kat›lm›yorum -2) kullan›ld›.13 Ortalamalar: ≥ 1 kesinlikle kat›l›yorum, 0 - 1 kat›l›yorum, 0 - -1 kat›lm›yorum ve
≤ -1 kesinlikle kat›lm›yorum olarak yorumland›.
Bu çal›flmada Edirne’deki ö¤retmenlerin sigara hakk›ndaki bilgi ve tutumlar›n›n, sigara içme ve b›rakma
davran›fllar›na etkilerini araflt›rmay› amaçlad›k. Ö¤retmenlerin sigara konusundaki davran›fllar›n›, sa¤l›kla ilgili davran›fl de¤ifliklikleri için önerilen transteorik modele
uygulayarak önerilen sigara b›rakma stratejileri aç›s›ndan
inceledik.
Çal›flma öncesinde Trakya Üniversitesi T›p Fakültesi
Etik Kurulu’nun onay›, Edirne Valili¤i ve Edirne ‹l Milli E¤itim Müdürlü¤ü’nün idari izinleri al›nd›. Ö¤retmenlerin soru formunu çal›flma saatleri içinde doldurmalar›
istendi. Çal›flmaya kat›lma konusunda zorlamada bulunulmad›, formun girifl sayfas›nda, kat›lmak istemeyenlerin bofl formu teslim edebilecekleri belirtildi. 1-3 gün
sonra ulaflt›ran araflt›rmac› doldurulan soru formlar›n›
toplad›. O s›rada kurumda bulunmayan ö¤retmenler çal›flma d›fl›nda b›rak›ld›.
Gereç ve Yöntem
Bu çal›flma, daha önce sunulan t›pta uzmanl›k tezinin verilerini yeniden analiz etmektedir. Bu kesitsel tan›mlay›c› çal›flmada, Edirne flehir merkezindeki kamu ve
özel, ilk ve ortaö¤retim kurumlar›nda çal›flan ö¤retmenlerden oluflan evrenin tümüne ulafl›lmas› hedeflendi.
11
Veriler, bir soru formu ile topland›: Form, ö¤retmenlerin demografik bilgilerini, sigara içme durumlar›n›, sigara hakk›ndaki bilgi ve tutumlar›n› ve sigara b›rakma
davran›fl›n›n aflamalar›n› sorguluyordu. Demografik veriler ile sigara içme ve b›rakma davran›fl›na iliflkin sorular
bu konudaki temel standartlara uygun olarak araflt›rmac›lar taraf›ndan düzenlendi. Sigara b›rakma davran›fl›n›n
aflamalar› Prochaska davran›flsal modeli ile de¤erlendirildi.12 Sigara kullanan ve 6 ay içinde b›rakmay› düflünmeyenler “b›rakmay› düflünmeyenler”; 6 ay içinde sigaray›
Soru ve yönlendirmelerin okunabilirlik ve anlafl›labilirliklerini belirlemek üzere, çal›flma evreni d›fl›nda kalan,
Edirne Lalapafla ilçesi ö¤retmenleri ve Trakya Üniversitesi Beden E¤itimi ve Spor Yüksek Okulu okutmanlar›ndan 20 kifliye deneme uygulamas› yap›ld›; düzeltmelerden sonra soru formuna son hali verildi.
Araflt›rma
igara içmek ciddi hastal›klara ve ölüme yol açmaktad›r. Dünyada 1.1 milyar kifli sigara içmektedir.
Bu say› 15 yafl üstü dünya nüfusunun yaklafl›k
1/3’üdür. Sigara içenlerin %80’i geliflmekte olan ülkelerde yaflamaktad›r.1 En yüksek sigara içme s›kl›¤›na sahip
ülkelerden Türkiye’de, nüfusun yaklafl›k %40’› sigara
içmektedir.2
Veriler aral›k 2006 – mart 2007 aras›nda topland›.
166 özel ve 1417 kamu çal›flan› ö¤retmeni kapsayan çal›flma evreninin %65.8’ine (1042 kifli) ulafl›ld›.
Veriler bilgisayara aktar›larak istatistiksel analiz gerçeklefltirildi. Tan›mlay›c› veriler s›kl›k tablolar› yard›m›yla, sürekli de¤iflkenler merkezilik ve yayg›nl›k ölçütleriyle tan›mland›. Sürekli de¤iflkenlerin normal da¤›l›ma
uygunlu¤u Kolmogorof-Smirnov testi ile incelendi. Verilerin analizinde, Pearson Ki-kare, Fisher Exact, MannWhitney U, Kruskal Wallis testleri kullan›ld›. Kruskal
Wallis testi anlaml› oldu¤unda post-hoc analiz için Dunn
testinden yararlan›ld›.
Trakya Üniversitesi Araflt›rma Fonu, TÜBAP-798
numaral› proje kapsam›nda çal›flmay› destekledi.
Türkiye Aile Hekimli¤i Dergisi | Turkish Journal of Family Practice | Cilt 12 | Say› 3 | 2008
143
Bulgular
Tablo 2. Halen sigara içenlerde b›rakma aflamalar›
Araflt›rma
Çal›flmaya kat›lan ö¤retmenlerin sosyo-demografik
özellikleri Tablo 1’de verilmifltir. 997 (%95.7) ö¤retmenin 331’i (%33.2) halen sigara içiyor, 163’ü (%16.4) b›rakm›fl, 92’si (%9.2) daha önce denemifl (yaflam boyu
<100 sigara), 411’i (%41.2) ise hiç sigara içmemiflti. Halen sigara içen kad›n (%31.8) ve erkeklerin (%34.9) oranlar› aras›nda anlaml› fark yoktu (X2=1.06, p=0.303). ‹lk
sigara deneme yafl› ortalama 18.91±4.32, ortanca 19 (en
küçük 5, en büyük 40 yafl), günde içilen ortalama sigara
say›s› 15.29±9.32 ortancas› 15 (en az 1, en fazla 70) idi.
Aflama
Kifli say›s›
Yüzde (%)
B›rakmay› düflünmeyenler
162
38.1
B›rakmay› düflünenler
162
10.1
B›rakmaya haz›rlananlar
126
29.6
B›rakma aflamas›ndakiler
15
3.5
B›rakmay› sürdürenler
79
18.7
Toplam
425
100.0
Sigara B›rakman›n Davran›flsal Aflamalar›
Halen sigara içen ve b›rakma süresi befl y›l› geçmemifl
haz›rlanan 126 ö¤retmenden 70’i son bir y›lda b›rakmay›
425 ö¤retmenin sigaray› b›rakmadaki davran›flsal aflama-
denemiflti; bunlardan 36’s› bir ay içinde yeniden deneme-
lar› Tablo 2’de verilmifltir. Sigaray› b›rakmay› düflünme-
yi planlamaktayd›. Son bir y›lda b›rakmay› denemeyen 56
yenlerin oran› %38.1 iken 79 ö¤retmen (%18.7) alt› ay›
aflk›n bir süredir sigara içmiyorlard›. Sigaray› b›rakmaya
ö¤retmen de bir ay içinde denemeyi planlamaktayd›.
Sigara Hakk›nda Bilgi ve Tutum
Tablo 1. Ö¤retmenlerin sosyo-demografik özellikleri
Cinsiyet
%44.2 (n=459) erkek
(n=1038)
%55.8 (n=579) kad›n
Yafl
Medeni durum
(n=1025)
Çocuk say›s›
(n=876)
Evde sürekli birlikte
yaflayan kifli say›s›
Ailelerin ayl›k geliri
Kifli bafl› ayl›k gelir
Ortalama 38.19±8.34
Ortanca 38 (en düflük 22, en yüksek 59)
%17.4 (n=178) bekar
%80.5 (n=825) evli
%2.1 (n=22) dul
%13.8’ünün (n=121) çocu¤u yok
Çocu¤u olanlarda ortalama 1.36±0.78
Ortanca 1 (en az 1, en fazla 5)
Ortalama 3.11±0.99 kifli
Ortanca 3 kifli (en düflük 1, en yüksek 8)
Ortalama 1988.04±711.86 YTL
Ortanca 2000 YTL (en az 500; en çok 5000 YTL)
Ortalama 714.40±348.34 YTL
Ortanca 666.67 YTL (en az 167; en çok 3000 YTL)
%0.2 (n=2) ortaokul
%1.5 (n=16) lise
E¤itim durumu
(n=1071)
%24.6 (n=255)yüksek okul
%65.2 (n=655) fakülte
%8.4 (n=87) yüksek lisans
%0.1 (n=1) doktora
Çal›flma süresi
Çal›flt›¤› kurum
(n=1017)
144
Ortalama 15.34±8.51 y›l,
Ortanca 15 y›l (en düflük 1, en yüksek 38 y›l)
%7.3 (n=74) özel
%92.7 (n=943) kamu
Sigara hakk›ndaki bilgi sorular›n›n yan›tlar› fiekil 1’de
verilmifltir. Ö¤retmenlerin %92.5’i “light” sigaran›n daha
az zararl› olmad›¤›n›, %91.4’ü e¤itim-ö¤retim kurumlar›nda sigara içmenin yasak oldu¤unu, %94.6’s› nikotin’in
fiziksel ba¤›ml›l›k yapt›¤›n›, %58.1’i sigaray› b›rakt›ktan
24 saat sonra kandaki karbonmonoksit düzeyinin normale inece¤ini, %85.8’i sigara b›rak›ld›¤›nda kalp-damar
hastal›klar› riskinin bir y›lda %50 azalaca¤›n›, %56.7’si sigara b›rakmada ilaçlar›n yararl› oldu¤unu, %81.7’si doktorlar›n sigaray› b›rakmaya yard›mc› önerileri oldu¤unu,
%84.9’u sigaran›n s›k›nt›y› gidermedi¤ini biliyordu.
Sekiz bilgi sorusunun do¤ru yan›tlar›na birer puan
verilerek oluflturulan bilgi endeksi ortalamas› 6.08±1.67,
ortancas› 6 (en düflük 0, en yüksek 8) idi. Bilgi endeksi
puanlar›, sigara içme durumu ile de¤iflmiyordu (KW=2.499; p=0.476). Bilgi endeksi puan›, sigara b›rakman›n davran›flsal aflamalar› ile pozitif korelasyon içindeydi
(Kendall’s tau_b=0.130; p=0.001). Ortalama bilgi endeksi puan› sigaray› b›rakmay› düflünmeyenlerde 5.89, düflünenlerde 6.53, planlayanlarda 6.45, b›rakmakta olanlarda
6.47 ve sürdürenlerde 6.43’tü. Bilgi endeksi puan›, sigara
b›rakman›n farkl› davran›flsal aflamalar›ndakilerde anlaml› fark gösteriyordu (K-W=14.820, p=0.005). Post-hoc
Dunn testine göre davran›flsal aflama gruplar› aras›nda
anlaml› fark yoktu (p>0.05).
fiahin EM, Tunç Z | Ö¤retmenlerin sigara b›rakma davran›fllar›n›n transteorik modele göre incelenmesi
Araflt›rma
fiekil 1. Ö¤retmenlerin sigara ile ilgili bilgi düzeyi.
Ö¤retmenlerin sigara ile ilgili tutumlar›n›n da¤›l›m›
na ait yan›tlar›n matematiksel dönüflümden sonraki orta-
Tablo 3’te verilmifltir. “Sigara içenlerin ço¤u, isterlerse
lamas› 0.32±1.23 (%95 güven aral›¤› 0.24-0.39) idi ve
sigaray› b›rakabilirler” yarg›s›na ait yan›tlar›n matema-
“kat›l›yorum” alan›na düflüyordu. “Ö¤retmenler sigara
tiksel dönüflümden sonraki ortalamas› 1.03±1.01 (%95
konusunda, ö¤rencilere bilgi aktarman›n ötesinde etkin-
güven aral›¤› 0.96-1.09) idi ve “kesinlikle kat›l›yorum”
liklerde bulunmal›d›r” yarg›s›na ait yan›tlar›n matema-
alan›na düflüyordu. “Okulda sigara yasa¤› olmas› ö¤ret-
tiksel dönüflümden sonraki ortalamas› 1.19±0.81 (%95
menlerin ifl uyumunu güçlefltirmektedir” yarg›s›na ait ya-
güven aral›¤› 1.14-1.24) idi ve “kesinlikle kat›l›yorum”
n›tlar›n matematiksel dönüflümden sonraki ortalamas› -
alan›na düflüyordu. “Ö¤retmenlerin okulda, ayr›lm›fl bir
0.46±1.18 (%95 güven aral›¤› -0.53−-0,39) idi ve “kat›l-
odada sigara içebilmeleri gerekir” yarg›s›na ait yan›tlar›n
m›yorum” alan›na düflüyordu. “Ö¤retmenler sigara iç-
matematiksel dönüflümden sonraki ortalamas› 0.77±1.24
meyerek topluma iyi örnek olmal›d›rlar” yarg›s›na ait ya-
(%95 güven aral›¤› 0.69-0.84) idi ve “kat›l›yorum” alan›-
n›tlar›n matematiksel dönüflümden sonraki ortalamas›
na düflüyordu.
1.09±1.11 (%95 güven aral›¤› 1.02-1.16) idi ve “kesinlik-
Tutum endeksi puan›, tutum yarg›s›na ait 6 yan›t›n
le kat›l›yorum” alan›na düflüyordu. “Ö¤retmenlerin siga-
say›sal karfl›l›klar›, sigara b›rakma aç›s›ndan olumsuz olan
ra içmesi toplumda sigara içme s›kl›¤›n› artt›r›r” yarg›s›-
2 ve 6 numaral› ifadeler için ters çevrildikten sonra top-
Türkiye Aile Hekimli¤i Dergisi | Turkish Journal of Family Practice | Cilt 12 | Say› 3 | 2008
145
Tablo 3. Ö¤retmenlerin sigara konusundaki tutumlar›
Kesinlikle
Kat›lm›yorum
n%
Kat›lm›yorum
n%
Fikrim yok
n%
Kat›l›yorum
n%
Kesinlikle
Kat›l›yorum
n%
28 2.8
93 9.3
47 4.7
488 48.8
344 34.4
200 20.2
373 37.6
161 16.2
202 20.3
57 5.7
Ö¤retmenler sigara içmeyerek topluma iyi örnek
olmal›d›rlar (n=996)
32 3.2
111 11.2
52 5.2
344 34.5
457 45.9
Ö¤retmenlerin sigara içmesi toplumda sigara içme
s›kl›¤›n› art›r›r (n=995)
54 5.4
303 30.5
93 9.3
365 36.7
180 18.1
Ö¤retmenler sigara konusunda, ö¤rencilere bilgi aktarman›n ötesinde etkinliklerde bulunmal›d›r (n=998)
14 1.4
40 4.0
46 4.6
543 54.4
355 35.6
Ö¤retmenlerin okulda sigara içmek için ayr›lm›fl bir
odada sigara içebilmeleri gerekir (n=995)
81 8.1
120 12.1
59 5.9
424 42.6
311 31.3
Sigara içenlerin ço¤u, isterlerse sigaray› b›rakabilirler
(n=1000)
Araflt›rma
Okulda sigara yasa¤› olmas› ö¤retmenlerin ifl uyumunu
güçlefltirmektedir (n=993)
lan›p alt›ya bölünerek hesapland›. Tutum endeksi puan
sa¤l›k üzerindeki birikici etkisi belirdikten sonra günde-
ortalamas› 0.55±0.61, ortancas› 0.5 (en düflük -1.5, en
me gelmektedir. Sigaray› b›rakacaklara yard›m edecek
yüksek 2.0) idi. Tutum endeksi puanlar› sigara içme du-
hekimlerimizin de sigara kullan›m oran› topluma yak›n-
rumuna göre anlaml› farkl›l›k gösteriyordu (K-
d›r.14 Sigaray› b›rakma yard›m›; sigara kullan›m düzeyi ve
W=165.822; p<0,001). Post-hoc Dunn testine göre halen
b›rakma arzusunun do¤rudan sorulmas› veya bir ölçekle
sigara içenlerin puan› di¤erlerinden düflükken (p<0.05)
saptanmas› ile bafllar ve tütün kullan›m›n› azaltmak için
di¤er gruplar aras›nda anlaml› fark yoktu (p>0.05). Tu-
öncelikli önlemler, hiç bafllamama veya b›rakt›rmaya yö-
tum endeksi puan›, sigara b›rakman›n davran›flsal aflama-
nelik dan›flmanl›k ile ihtiyaç duyuldu¤unda nikotin rep-
lar› ile pozitif korelasyon gösteriyordu (Kendall’s ta-
lasman› ve di¤er farmakolojik tedavileri içerir.15 Sigara
u_b=0.276, p<0.001). Ortalama tutum endeksi puan› si-
b›rakma çabas›n›n de¤iflen davran›fl modelinin aflamalar›-
garay› b›rakmay› düflünmeyenlerde 0.08, düflünenlerde
na uygun yap›land›r›lmas›, etkinli¤ini artt›r›r.16
0.24, planlayanlarda 0.32, b›rakmakta olanlarda 0.55 ve
Bireylerin yaflad›klar› de¤iflim sürecinin aflamalar›
sürdürenlerde 0.68’di. Tutum endeksi puan›, sigara b›-
transteorik modelde tan›mlanm›flt›r. Sigara b›rakma dav-
rakman›n farkl› davran›flsal aflamalar›nda bulunanlarda
ran›fl› ile gelifltirilen ve ilk uygulamas› yap›lan bu model,
anlaml› fark gösteriyordu (K-W=52.135, p<0.001). Post-
bütün sa¤l›k davran›fl de¤iflikliklerine uyarlanabilmekte-
hoc Dunn testine göre sigaray› b›rakmay› sürdürenlerin
dir.17,18 Modelin, çoklu riskli davran›fl de¤iflikliklerine
puan›, düflünmeyenlerin ve düflünenlerin puan›ndan yük-
uyarlanmas›na çal›fl›lmaktad›r.19 De¤iflim aflamalar›n›n
sekken (p<0.05) di¤er gruplar aras›nda anlaml› fark yok-
kritik önemini vurgulayan model, birkaç basit soru ile
tu (p>0.05).
de¤erlendirilebilir. Haz›rl›k aflamas›ndakilere ihtiyaç
duyduklar› iflaret ve bilgileri vermek, de¤iflikli¤i bafllat-
Tart›flma
maya yeterli olabilir. Daha erken aflamadakilerin de¤iflim
Ülkemizde gençli¤in sigara kullan›m› azalmakla bir-
aflamas›na ulaflt›r›lmas› için de¤iflim iste¤i gelifltirilmeli-
likte, bu e¤ilim, gençleri etkileme gücü bulunan ö¤ret-
dir.16 Tablo 2’de modelde aç›klanan aflamalar verilerimi-
menleri de kapsayan özel gruplardaki yüksek sigara kul-
ze uygulanm›flt›r.
13
146
lan›m›n›n da etkisiyle istenen h›zda de¤ildir. Sigara b›-
Çal›flmam›zdaki, ö¤retmenlerin %38,2’si düflünme
rakma çabas›, genellikle uzun y›llar süren al›flkanl›¤›n
öncesi aflamada idi; model topluma uyguland›¤›nda da bu
fiahin EM, Tunç Z | Ö¤retmenlerin sigara b›rakma davran›fllar›n›n transteorik modele göre incelenmesi
Araflt›rma
fiekil 2. Entegre Sa¤l›k Davran›fl› Modeli21 (Çember rengi koyulaflt›kça müdahale flans› azal›r, oklar›n kal›nl›klar› etkinin gücü ile orant›l›d›r).
de¤erlerle karfl›lafl›lmas› beklenir.20 Düflünme öncesi
baflar›l› (>5 y›l) bir sigara b›rakma davran›fl›na etki eden
gruptakilerin bilgi puanlar›, di¤erlerinden daha düflük-
faktörlerden en güçlüsü bu konudaki tutumlar› yans›tan
tür. Bu bulgu entegre sa¤l›k davran›fl› modeline göre de-
endeks olmufltur.
¤iflim iste¤i göstermeyenlerdeki önemli etmenlerden bi-
Sigara b›rakmada hedef kitlenin bilgi ve tutumunu,
b›rakma davran›fl›n›n aflamalar› aç›s›ndan belirlemek, bu
konudaki çabalar›n baflar› flans›n› artt›racakt›r. Toplumun sigara kullan›m›n›n gelecekteki durumuna büyük
etki potansiyeli olan ö¤retmenler, sigara karfl›t› etkinliklerin önemli bir hedefi olmas› gerekirken, halen toplumdakine benzer sigara içme oranlar› göstermeleri sigara
b›rakma için tafl›d›klar› potansiyelin kullan›lamad›¤›na
iflaret etmektedir. Ö¤retmenlerin sigara hakk›ndaki bilgi
ve tutumlar›n›n basit sorularla anlafl›lmas› ve davran›fllar›n›n transteorik model içinde de¤erlendirilmesiyle k›s›tl› emek gücü ile daha fazla ö¤retmenin baflar›yla sigaray›
b›rakmas›na yard›mc› olunabilir.
risinin bilgi eksikli¤i ya da yanl›fl bilgilenme olmas›yla tutarl›l›k içindedir (fiekil 2).21 Ö¤retmenlerin %29.6’s› haz›rl›k aflamas›nda idi; yani de¤iflimi istiyorlard›. Sigara
içenlerin ço¤u, b›rakma iste¤ini, sigaray› b›rakmak için
gerekli ve yeterli görmektedir; ancak baflarabilece¤ine
inananlar›n oran› çok daha düflüktür.22 Sigara içenlerin
sigarayla ilgili hastal›klar› oldu¤una inand›klar›nda, de¤iflim isteklerinin yüksek oldu¤u gösterilmifltir.23 Çal›flmam›zda davran›fl de¤iflikli¤i aflamalar› aras›nda ö¤retmenlerin tutum endekslerindeki dikkat çekici bir de¤iflim izlenmektedir. Çal›flmam›zda incelenen etkenler aras›nda
Türkiye Aile Hekimli¤i Dergisi | Turkish Journal of Family Practice | Cilt 12 | Say› 3 | 2008
147
Kaynaklar
1.
World Health Organization. Tobacco or Health: A Global Status Report.
Geneva; 1997.
2.
Emri S, Baflo¤lu S, Turnagöl H, Güven GS, Arslan D. Epidemiology of
smoking among Turkish adults: A national household survey 2002. The
Second International Symposium on Medical Geology, Nutrition and
Cancer Abstract Book’da. ‹stanbul, Turkey, 2003; 33-6.
3.
Karl›kaya C. Edirne’de lise ö¤rencilerinde sigara içme prevalans›,
kaçakç›l›k, reklamlar ve ergenlerin sigaraya ulaflmas›. Toraks Derg 2002; 3:
6-12.
4.
de Moor C, Cookson K, Elder JP, Young R, Molgaard CA, Wildey M.
Araflt›rma
The association between teacher attitudes, behavioral intentions, and
smoking and the prevalence. Adolescence 1992; 27: 565-78.
5.
Poulsen LH, Osler M, Roberts C, Due P, Damsgaard MT, Holstein BE.
Exposure to teachers smoking and adolescent smoking behaviour: analysis of cross sectional data from Denmark. Tob Control 2002; 11; 246-51.
6.
Salt›k A, Y›lmaz T, Yorulmaz F, Yücel V, Dindar ‹. Edirne merkezinde
13. Eneç Can FN. Edirne fiehir Merkezindeki Lise Ö¤rencilerinde Riskli
Sa¤l›k Davran›fllar›n›n De¤erlendirilmesi (tez). Trakya Üniversitesi,
Edirne, 2007.
14. Sahin EM, Ozer C, Dagdeviren N, Akturk Z. Physicians smoke as much as
their patients in Turkey. MEJFM 2005, 3(2).http://www.mejfm.com/ journal/May%202005/PDFs/PhysiciansSmoke.pdf adresinden 15/05/2008 tarihinde eriflilmifltir.
15. Yalç›n BM, fiahin EM, Özer C. Birinci basamakta sigara b›rakma
dan›flmanl›¤›. 19 May›s Üniversitesi T›p Dergisi 2004, 21: 142-7.
16. Velicer WF, Prochaska JO. An expert system intervention for smoking
cessation. Patient Educ Couns 1999, 36: 119–29.
17. Naar-King S, Rongkavilit C, Wang B, Wright K, Chuenyam T, Lam P,
Phanuphak P. Transtheoretical model and risky sexual behaviour in HIV
+ youth in Thailand. AIDS Care 2008, 20: 205-11.
18. Kim YH, Cardinal BJ, Lee JY. Understanding exercise behavior among
Korean adults: A Test of the Transtheoretical Model. Int J Behav Med
2006, 13: 295-303.
Turgut T, Deveci F, Altuntafl E, Muz MH. Elaz›¤’da lise ve dengi okul
19. Prochaska JJ, Velicer WF, Nigg CR, Prochaska JO. Methods of quantify-
ö¤retmenlerine uygulanan sigara anketi sonuçlar›. Solunum 2001; 3: 295-
ing change in multiple risk factor interventions. Prev Med 2008, 46: 260-5.
Demirel Y, Toktam›fl A, Nur N, Sezer RD. ‹lkö¤retim okullar›ndaki
ö¤retmenlerde sigara içme durumu. Türkiye Klinikleri J Med Sci 2004; 24:
492-7.
9.
change: application to addictive behaviours. Am Psychol 1992; 47: 1102-14
testi ile ölçülen kayg› düzeyinin incelenmesi. Ege T›p Derg 1991; 30: 524-
9.
8.
ve Etkileyen Faktörler (tez). Trakya Üniversitesi, Edirne, 2007.
12. Prochasca JO, Diclemente CC, Norcross JC. In search of how people
orta dereceli 318 okul ö¤retmeninin sigara içme davran›fl› ve Spielberger
9.
7.
11. Tunç Z. Edirne’de Ö¤retmenlerin Sigara ‹çme ‹le B›rakma Davran›fllar›
Fidan F, Sezer M, Demirel R, Kara Z, Ünlü M. Ö¤retmenlerin sigara
içme durumu ve sigara yasa¤› karfl›s›ndaki tutumlar›. Toraks Derg 2006; 7:
196-9.
10. Marako¤lu K, Erdem D, Çivi S. Konya’da ilkö¤retim okullar›ndaki ö¤retmenler aras›nda sigara içme durumu. Toraks Derg 2007; 8: 37-40.
20. Rakel RE, Houston T. Nicotin addiction. Texbook of Family Practice’de
Ed. Rakel RE. 7. bask›. Philadelphia, WB Saunders Co., 2007; 1457-72
21. Kelly RB, Falvo DR. Patient education. Texbook of Family Practice’de
Ed. Rakel RE. 5. bask›. Philadelphia, WB Saunders Co., 1999; 278-90
22. Balmford J, Borland R. What does it mean to want to quit? Drug Alcohol
Rev 2008; 27: 21-7.
23. Coleman T, Barrett S, Wynn A, Wilson A. Comparison of the smoking
behaviour and attitudes of smokers who believe they have smoking-related problems with those who do not. Fam Pract 2003; 20: 520-3.
Gelifl tarihi: 14.05.2008
Kabul tarihi: 01.07.2008
Çıkar çakıflması:
Çıkar çakıflması bildirilmemifltir.
‹letiflim adresi:
Yard. Doç. Dr. Erkan Melih fiahin
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi T›p Fakültesi
Aile Hekimli¤i Anabilim Dal›
Terzio¤lu Yerleflkesi / Çanakkale
Tel: (0286) 218 00 18 / 2208
e-posta: [email protected]
148
fiahin EM, Tunç Z | Ö¤retmenlerin sigara b›rakma davran›fllar›n›n transteorik modele göre incelenmesi
Download

PDF İndir - Türkiye Aile Hekimliği Dergisi