Sürdürülebilirlik Ekseninde
Ekonomik
Büyüme Politikalarına bir Bakış
Doç. Dr. Ahmet Atıl Aşıcı
İTÜ İşletme Mühendisliği Bölümü
SOMA'DAN SONRA: TÜRKİYE'DE ENERJİ KAYNAKLARI, ÜRETİM VE TÜKETİMİ,
ALTERNATİF ENERJİLER, ENERJİ POLİTİKALARI
18 Haziran 2014, İstanbul
1
Sürdürülemez
bir ekonomik
büyüme
modeli
Soma
Faciası
Doğa ve insan
haklarının
gasbı
Kurumsal
yapıdaki çöküş
2
Bu yapı sürdürülebilir mi?
• Sürdürülebilirlik 3 bileşenden oluşur
– Ekonomik Sürdürülebilirlik
– Toplumsal Sürdürülebilirlik
– Ekolojik Sürdürülebilirlik
• Ekolojik sürdürülebilirlik olmazsa olmaz!
3
Yapı ekonomik olarak sürdürülebilir
değildir!
• Büyürken cari açık veren bozuk bir yapı
– 2014 1. çeyrek cari açık GSYH’nın %7.4’ü
• 1994 ve 2001 krizleri öncesinden daha yüksek
– Sebebi ara ve yatırım mallarında dışa aşırı
bağımlılık
• Toplam ithalatın %88’i (Kaynak: GİTES Raporu)
4
Yapı toplumsal olarak sürdürülebilir
değildir!
• Gelir dağılımı her yıl daha da bozuluyor.
• Ekonomi büyürken istihdam yaratamıyor.
•
•
•
•
2000 öncesi ortalama %7-8 işsizlik
2002 sonrası ortalama %11’e yükselmiş
İş sahibi olan «şanslı» kesimin reel ücretleri artmıyor
Emek piyasası gittikçe güvencesizleştiriliyor
5
Yapı ekolojik olarak sürdürülebilir
değildir!
• Ekolojik Ayakizi vs. Biyokapasite
– Üretim ve tüketim için doğadan talep ettiklerimiz için
kişi başına 2.55 hektara ihtiyaç var
– Oysa sahip olduğumuz doğal kaynakların bize yılda
sunabildiği miktar 1.3 hektar
• Kaynak: Küresel Ayak İzi Ağı, 2012.
– Biyokapasite Açığı’nı 2 yolla kapamak mümkün
• Varolan stokları tüketerek
– Orman ve balık stoklarının aşırı tüketilmesi
• Yurtdışından kapasite ithal ederek
– Sudan’dan tarım için kiralanan topraklar, yurtdışında maden
yatırımları
6
Açmazdaki Türkiye Ekonomisi
• 1995-2009 yılları arasındaki Girdi-Çıktı
tablolarından faydalanarak
– 1995-2002 ve 2003-2009 dönemlerinde
• Lokomotif sektörler
• Sektörel dışa bağımlılık oranları
• Sektörel enerji kullanımı ve CO2 emisyonları
– Kaynak: http://www.wiod.org/new_site/database/niots.htm
– 2007 yılında
• Bu sektörlerin ekolojik ayak izine katkıları ne olmuş?
7
Ekonomik yapıdaki dönüşüm
1995-2002
Lokomotif Sektörler-Kod
Büyümeye
Katkı
2003-2009
Enerji
CO2 payı Kullanımı
payı (TJ)
İthalat
Bağımlılık
Oranı
Finansal Aracılık-c28
5.3
0.1
0.2 0.04 (18)
Tekstil-c4
4.1
2.9
Gayrimenkul Faaliyetleri -c29
3.1
0.1
Kara ve Boruhattı Taşımacılığıc23
2.2
4
0.4
Diğer Taşımacılık-c26
1.8
0.4
2.7
Kamu yönetimi ve savunma;
zorunlu SG-c31
1.8
0.4
İnşaat-c18
1.2
6
Posta ve Telekomünikasyonc27
1.2
0.2
0.3 0.06 (33)
Tarım, Avcılık, Oramncılık ve
Balıkçılık-c1
1.1
7.3
4.6
Kağıt ve basım-c7
1.1
0.8
2.6 0.16 (16)
Lokomotif SektörlerKod
Büyümeye
Katkı
İthalat
Bağımlılık
Oranı
Enerji
Kullanımı
payı (TJ)
CO2
payı
Gayrimenkul Faaliyetleri -c29
4.1
0.3
0.2
0.04 (19)
Kara ve Boruhattı
Taşımacılığı-c23
3.9
3.2
2.5
0.09 (5)
Makine Ekipman Kiralamac30
2.8
0.1
0.1
0.08 (18)
0.08 (7)
Tekstil-c4
2.6
2.9
3.1
0.21 (1)
0.08 (6)
Finansal Aracılık-c28
2.2
0.1
0.2
0.04 (27)
0.1 0.03 (24)
Perakende Ticaret-c21
2.1
0.7
0.5
0.04 (24)
4.6
Toptan Ticaret-c20
2
0.7
0.7
0.06 (17)
İnşaat-c18
1.4
5
4.6
0.17 (4)
Tarım, Avcılık, Oramncılık ve
Balıkçılık-c1
1.1
6.4
4.5
0.08 (9)
Gıda, İçecek ve Tütün-c3
1.1
2.5
2
0.14 (3)
Kimyasallar ve kimyasal
ürünler-c9
1.1
4.3
4.7
0.20 (10)
Ulaştırma Ekipmanları-c15
1.1
0.4
0.6
0.33 (8)
Elektrik, Gaz ve Su
Dağıtımı-c17
0.9
33.1
26.6
0.22 (6)
Toplam
26.4
59.7
50.3
Tüm Sektörler
35.6
100
100
2
0.18 (1)
0.3 0.03 (21)
0.13 (5)
0.07 (6)
Elektrik, Gaz ve Su Dağıtımıc17
0.9
30.4
22.3 0.17 (12)
Perakende Ticaret-c21
0.9
0.3
0.2 0.03 (23)
Eğitim-c32
0.9
0.2
0.1 0.07 (22)
Toplam
25.6
53.1
40.4
Tüm Sektörler
28.6
100
100
8
Cari Açık ve Biyokapasite Açığı artıyor!
• 2003-2009 döneminde
– 15 lokomotif sektör
• İnşaat ve çoğu inşaatla alakalı sektörler yükselişe geçmiş
• 1995-2002 dönemine göre ithalata bağımlılık oranı yükselmiş.
– Enerji ve hurda-demir-çelik ithalatı patlamış
– 2013’te 100 milyar dolarlık dış ticaret açığının %65’i
– 2002 yılında enerji ithalatının toplam ithalat içindeki payı %12’den 2013
yılında %22’ye yükselmiş.
• Bir önceki döneme göre büyümeyi sırtlayan sektörlerin enerji
tüketimi ve CO2 salınımları artmış.
• Bu 15 sektör tüm ekonominin yarattığı ekolojik ayak izinin
%82’sinden sorumlu! (2007 yılında)
– Biyokapasite açığı 2002 yılında 0.76 hektardan 2008’de 1.25’e çıkmış.
9
2023 Vizyonu?
• 10. büyük ekonomi
– Peki ama nasıl? Hangi sektörler eliyle?
– Vizyon’da tek strateji dışa bağımlılığı azaltmak
• Girdi-Tedarik Sistemi (GITES) ve Yeni Teşvik Yasası
– Stratejik sektörler
» Kömür madenciliği
» Yerli kömürle elektrik üretimi
» Yerli payının arttığı otomotiv
» Demir-çelik
– Dolaylı ve dolaysız birçok teşvik
– Sürdürülebilirlik bahsi muğlak bırakılmış!
10
Çözülen Kurumsal Yapı
• Son 10 yılda seçilen ama artık sınırlarına dayanılan büyüme
modelini ne pahasına olursa olsun sürdürme inadı varolan
düzenlemelerin esnetilmesini, diğer uluslar arası sözleşmelerden
bahis bile edilmemesini gerektiriyor!
– Bozuk ekonomik yapı kurumsal yapının çökmesiyle birleşince facialara
davetiye çıkarılıyor.
– Son bir yıldan birkaç örnek
•
•
•
•
Ocak 2003’ten bugüne Kamu İhale Kanunu 160’tan fazla kez değişti.
Mayıs 2013: Tabiatı ve Biyolojik Çeşitliliği Koruma Kanunu
Mayıs 2013: ÇED Muafiyet Yasası
Şubat 2014: Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nda değişiklik (SİT
alanları)
• Nisan 2014: Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği 3. kez değişti
• Nisan 2014: Kamu Özel işbirliği ile yapılan projelere Hazine garantisi
• Haziran 2014: Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği vd.
– Bir soru: Mevcut anlayış ve şartlar altında güvenli bir şekilde nükleer
enerji üretmek mümkün mü?
11
İnşaata dayalı büyüme inadı
• Tükettiğimizden daha çok demir-çelik ve çimento üretiyor,
sadece bu 2 sektörde elektriğin %50’sini hoyratça
harcıyoruz.
– Enerji ithalatı cari açığı artırınca, yerli kömüre teşvik vermek
yoluna gidiliyor.
– Maliyeti düşürmek için çevre ve emek standartlarından feragat
ediliyor.
– Daha çok inşaat için imar yasaları deliniyor, ormanlar, sulak
alanlar yok ediliyor.
– Konut fazlası
• Yama
– Mütekabiliyet Yasası ile yabancıya satış
– Merkez Bankası’na faiz baskısı
– Sorulmayan soru: Bu sektörlere gerçekten mecbur muyuz?
12
Kömür Tuzağı
• 10. Kalkınma Planı (2014-18)
– Öncelikli hedef
• “Yerli kömür kaynaklarının özel sektör eliyle elektrik enerjisine
dönüştürülmesi”
• KP’e göre elektrik talebi 2018’de 2012’ye göre %41 artacak ve 341
GWh’ye çıkacak, bunun için kurulu gücün 57 bin MW’den 78 bin
MW’ye çıkması gerek!
– 80 adet yeni kömürlü termik santral planı gerekli!!!
• Abartılı tahminler gereksiz yeni enerji santrallerine gerekçe olarak
kullanılıyor.
– Neden abartılı?
» Bir önceki 9. KP’de 2013 için öngörülen talep 295 bin GWh iken
gerçekleşen talep 245 bin GWh. %20 daha az!
» Mevcut kömürlü santrallerin (22 ve 7’si yapım aşamasında) toplam
kurulu gücü 13 bin MW iken, kurulması planlanan kömürlü termik
santrallerinin toplam kurulu gücü 59 bin MW.
» Türkiye’nin mevcut kurulu gücü 65 bin MW iken bu akıl almaz bir
hedeftir.
13
Kömür Sevdası
•
•
•
TEİAŞ’ın rakamlarına göre Türkiye’nin mevcut enerji üretim tesisleri 2014 için
320 bin GWh enerji talebini karşılayabilecek kapasitededir.
• Bu rakam 10. Kalkınma Planı’nda 2018 için öngörülen enerji talep
tahminine çok yakındır.
• Türkiye’nin hızla yeni enerji santralları kurmaya ihtiyacı olduğu varsayımı
dayanaktan yoksundur.
• Kömür sevdası sadece temelsiz büyüme saplantısının bir sonucudur.
Bunun yanında kömürlü termik santralleri
• Küresel ısınma, insan sağlığını tehdit eden gaz ve asit yağmurlarının temel
sorumlularından biridir.
• Pnömokonyoz gibi meslek hastalıkları ve akciğer kanserine yol açmaktadır.
• Greenpeace tarafından Stuttgart Üniversitesi'ne yaptırılan bir çalışma,
Türkiye’deki kömürlü termik santralların neden olduğu hava kirliliğinin
her yıl 7.900 kişinin ölümüne neden olduğunu ortaya koymaktadır.
Kömürden vazgeçmeden iklim değişikliğine karşı mücadele etmek ve
uluslararası müzakerelerde anlamlı bir yer edinmek mümkün değildir.
14
25000
Vizyon 2023’ün Yönü?
20000
TTO
15000
ISL
ARE
10000
SAU
OMN
MLT
KOR
SGP
CAN
KWT
NOR
QAT
CHE
BMU
0
5000
NZL
BEL
SYC
USA
FIN
AUS
NLD
SVK
CZE
SWE
POL
HUN BHS CYP
TUR
AUT
DEU
GRC ISR ITA
PRI PRT
DNK
HKG
GBR
IRL
BRB
EST
0
20000
60000
40000
kişi başı gelir
80000
100000
15
Şili-Almanya-Türkiye
6000
6500
_DEU-1995
5500
_CHL-1995
_CHL-2011
_TUR-2011
5000
_TUR-1995
_DEU-2011
0
10000
20000
30000
kişi başı gelir
40000
50000
16
Oysa
• Hayali enerji talep tahminleriyle savurgan ve verimsiz enerji
kullanımının bir bileşkesi olan Türkiye’nin enerji politikaları
kalkınma ve enerji bağımsızlığı söylemini kullanarak
Türkiye’yi içinden çıkılması mümkün olmayacak bir kömür
tuzağına sürüklemektedir.
• Oysa
– Ekonomiyi büyütmek o kadar da zor değil!
– Yeşil ekonomik dönüşüm politikaları ile 2030’da daha
yaşanılabilir bir Türkiye mümkün! (Erinç Yeldan vd. 2012)
– Doğal kaynak-yoğun ve kirletici sektörler eliyle büyümeye
çalışmak, ancak ekonomik, toplumsal ve ekolojik
sürdürülebilirlik ilkelerinden vazgeçmekle mümkün!
– Sormamız gereken soru?
• Bu sektörlere bağımlı mıyız?
• Bu sektörleri beslemek için mi daha çok elektrik üretmeliyiz?
• Türkiye’nin daha fazla elektrik üretmeye değil, ürettiği
elektriği daha akıllıca kullanmaya ihtiyacı olduğu açıktır.
17
Ne yapılabilir?
– Salt ekonomik büyüme hedefi toplumsal ve ekolojik
sürdürülebilirlik ilkeleriyle genişletilmeli, toplumsal ya da
ekolojik sürdürülebilirlikle çelişen hedefler revize edilmelidir.
– Madencilik ve fosil enerji yatırımlarına verilen devlet desteği
derhal kaldırılmalı, bu ve benzeri doğal kaynak-yoğun sektörler
kademeli olarak bir plan dahilinde küçültülmelidir.
– Demir-çelik, çimento ve enerji üretiminde dünya liderleri arasına
girme hedefinden vazgeçilmelidir. Enerjide dışa bağımlı bir ülkeyi
enerji-yoğun sektörlerde değil, daha az doğal kaynağa dayalı,
istihdam ve doğa dostu katma-değeri daha yüksek sektörlerle
büyütmek mümkün.
– Süreç içinde %100 Yenilenebilir Enerji’ye geçiş hedefi
konulmalıdır.
18
[email protected]
http://www.yesillervesolgelecek.org/
19
Download

Aşağıdaki tabloyu örnekteki gibi doldurunuz