TBDQiQAT
QARABAG O e o i M T U R K ELLBRiNIN V e T e N I D i R
Arif
Tarix elmhri doktoru, BDU-nun
Miistafayev,
professoru
[email protected]
Qarabagin fusiinkar tsbii §oraiti: bol otlaq
sahabrins malik m i i l a y i m iqlimli qi^laqlan, yaxin
masafada y c r b ^ a n s s f a l i y a y l a q l a r i , m i i n b i t
lorpaqlara malik sarin yaylalari qadim zamanlardan
insaniari ozuna calb etnii^. smak faaliyyatina
ruhlandirmi^dir. Dagatayi yaylalara qovu§an geni§
M i l - Q a r a b a g d u z b r i tarixin erkon ^aglarindan
ba^layaraq insaniari qurub yaratmaga, akin^ilik vo
maldarliq faaliyyoti ilo mo§gul olmaga hovoslondinni^dir. XQsusila Qarabag diizanliyinin ucsuzbucaqsiz ollaq sahalari. A l p ^ a m a n l i k b r i ila zangin
olan Qarabag yaylaqlari onu maldar tayfalann daimi
maskanina, sevimli makanina gevirmi^dir. M a h z bu
amillarin sayasinda ehtiyal yem tadariiku gormadan.
otanna iisulu ila Qarabag arazisindo istonilan qodar
qaramal naxiri, qoyun surubri, at ilxilari baslomok
miimkun olmusdur. B u tukonmoz tobii sorv'otlori.
ustun i q l i m §oraiti i b o, tarix boyu maldar clat
tayfalarini oziina calb etmi§, mehriban qoynunda
onlara ycr ayirmi^dir.
Yazili qaynaqlan ara^dirib nazardan ke^irdikda
malum olur k i , Albaniyanin qadim gu^abrindan biri
Artsak (Dag saklan) adini da^iyan connatmakan
Qarabag d i y a n olmusdur. Qarabag orazisinda ham
XdZdrXdhdT K9331
iytdlOU
rii
Azarbaycan xalqinin etnogenezinda miihiim rol
oyna mi§ turkdilli sak, alban, uti girdman, artsak va b.
etnik b i r l i k b r i n toromobrinin adina, horn do xalqm
ta^akktilu prosesinda i^tirak etmi§ kongar, pefenok,
bulqar. qip9aq, xazar, tortor, dondar, gorus va b.
tayfalann va onlarin
varislarinin adina tasadtif
olunur.
Qarabag torpaqlarmin dagla arani. yaylaqla
qi§lagi qovu§duran alveri§li tabii §araiti koi^aba
mai^at tarzi ke^iran Kabirli tayfalarini da oziina colb
etmi^dir.
Qarabag elatlan arasinda say etibari i b ^oxluq
to§kil edon on boyuk tayfalardan biri olmaq ctibari i b
K o b i r l i b r ham da qadim tarixa malik olmalan i b
diqqoti calbcdir.
G o r k a m l i Qarabag salnama^isi M i r z a A d i g o z a l
bayin yazdigina gora, Kabirlilar Qarabagin on qodim
sakinbrindan biri olmu^lar (1). Qarabag xanliginin
yaranmasinda onlarin xususi rolu olmusdur. Tosadiifi
deyildir k i , Qarabag xanligi dovrunda Kabirlilarin
moskunla^ib ya^adiqlan arazi inzibati cohotdan
farqlondirilib ' ' K a b i r l i mahali" adlandinlirdi (2).
K a b i r l i l a r i n etnik mansubiyyati, man§ayi va
Qarabagda inaskunla^malari tarixi xiisusi maraq
dogurur.
Azarbaycanin tarixi toponim vo etnonimlorinin
tadqiqi ilo ciddi ma§gul olmu§ mutoxossisbrin
fikrinco, K o b i r l i tayfasmm ctnik man^ayi tiirkasilli
Xozor etnosu ilo baglidir (3). Tadqiqatginm fikrinca,
erkon orta asrbrdo A l b a n i y a arazisina ^oxsayli xazar
yiiru^lari olmu^ va buraya xeyli ahali kutlasi
kd^mii^diir. Bunun naticasinda Azarbaycanda h o b
da elnonim izlari qalmi^ bir sira xazar tayfalan
maskunla^mi^dir. B e b tayfalardan biri do Kabarhr
olmu§dur (4). X o z o r b r i n torkibindo Kobar tayfa
birliyinin movcud olmasi faktini X osr miiallifi
Konstantin Baqryanarodni da tasbit etmi§dir. O ,
$imali Qafqaz tayfalarindan bahs edarkan " K a v a r "
k i m i taqdim cidiyi Kabarlarin X a z a r noslindan
toradiyini soylami^dir (5).
Kabar tayfa birliyi Xazarlarin tarkibindo Conubi
Qafqaza, xususib A l b a n i y a (Azarbaycan) orazisina
gobndon sonra onun adina yerli ahali tarafindan
mansubiyyot bildiron " l i " §okil9isi artirilaraq Kabarli
(Kabirli) formasi kasb etmiijdir. B i r qadar ke^andan
53
sonra " l i " ^skil^isinin ahongino uygun olaraq K s b s r
etnoniminin sonuncu " 3 " saili " i " ila svsz olunmu^ va
dam^iq dilindo bu etnonim " K a b i r t i " formasina du§mu^diir. Oslinda iss tayfanin oziinuadlandinriasina
miivafiq olaraq homin etnonim K s b a r l i k i m i
s o s l o n m o l i i d i . X I X osrD a i d
odobiyyat
materiallarmda 90X vaxt K a b i r l i etnonimi aslina
uygun olaraq Kabarli adlandirilmi^dir (6).
M a l u m oldugu k i m i , Kabarlar etnik cahatdon
xazarlarin tarkib hissasina daxil olduqlanndan onlan n biitun yiirti^ va doyii^larinda faal i^tirak edirdilar.
^' Azarbaycanm erkan orta asr etnik tarixinda gorkamli
yer tutan xazarlar hala antik ddvriin sonlanndan b a § layaraq, aramsiz olaraq d a f a b r b A l b a n i y a orazisina
yiirii^br etmi^br. Onlarin ilk yuru^larinin bir qismi
hunlann tarkibindo, bir qismi isa miistoqil ba^
vermi^dir. Q a d i m ermani tarixyisi M o i s c y X o r e n l i (II
kit., 65-ci fasil) h o b 193-213-cii i l b r d o X o z o r b r i n
A l b a n i y a yuru§undan bahs ctmi^dir: X a z a r va
b a s i l b r i n b i r b ^ m i § qlivvalari Qoxa qapismdan ke^ib
Kuradak i r a l i b m i ^ va gayin o biri tayina kcgarak.
burada sopolonib yaydmi^lar. M a l u m haqiqatdir k i .
Cora (Dorbond) ke^idindon goldikda K i i r ^aynnn o
biri tayi indiki M i l - Q a r a b a g d i i z b r i n a du^iir.
X o z o r b r i n Albaniyaya b e b yurU^lori sonralar dofalarla takrar olunmu^dur. Y a z i l i monba molumatiarinm qitligi Uzundon Kobor tayfa b i r b § m o s i n i n bu
yurii^brin hansi birisinda A l b a n i y a arazisina galib
9ixdigmi daqiq sdylamak ^atindir. R.Baqryanarodni
Kabarlarin Canubi Qafqaza kc^malarini VIII asro aid
edir (7). Bununia belo $imali Qafqaz. D o n va Volqa
faylari otraflarmda kogari va yarimko^ari hayat tarzi
ke^iron vo osason, maldarliqla ma:?gul olan Kabarlarin gcni§ M i l - Q a r a b a g duzlorinin miilayim qi^ orii§lari va onun otrafindaki sofali daglarin yay otlaqlari
diqqatindan yayinmami^dir. M a h z b u sobobdon do
Kabar tay falarina Canubi Qafqazin bir gox g u § a b r i n da tasadiif edilsa da, onlar, asasan. Qarabagda camb § i b maskunla^mi^lar. Digar tarafdan, kabirlilar ko9obo. yani yarimkoyari hayat tarzina vardi§ etmalari
sobobindon Canubi Qafqazin digar ayabt va mahallarini da gazib dola^mi^lar. Onlarin Conubi Qafqazda
yayilma areallarinin geni^bnmosi do e b bununia
bagli olmu§dur. Buna goro do Azarbaycan vo
Ermanistan arazilarinda sapobnmi? bir sira turkdilli
toponim, oronim va hidronimlar Kabirlarin adi ila
baglidir.
Ermanistandaki Yeni Bayazit qazasinm kc^mi^
Kavar (8) adi. $arur-Daralayaz qazasinda K a b i r l i
dagi (9), $irvanda Kobirli qi^lagi, K a b i r r i yeri (10) va
s. K o b i r l i tayfasinin hamin yerlarda maskan salmalan
ila alaqodar olaraq yaranmi^dir.
X i X osrin sonu vo X X osrin ovvollorindo K o b i r l i
elinin Qarvand (Ba? Qarvond), X a n Qorvond, Orta
Qarvand, A y a q Qarvand), Ulubabali. Salmanbayli,
54
Hiisiilii, Rangbarbr, M a r z i l i , Q i z i l Mahammadli,
A r i q M a h a m m a d l i . Homidboyli, Agabayli,
Hacibayli. Boytikbayli, Coforboyli, $elli va i.a.
tiralari Qarabagda etnik izini qoymu^dur.
Kabirlarin elat mai^ati onlarin hcyvandarliq tosorriifal ma^guliyyati va ko^aba hayat torzindan irali golirdi. Qarabagin digar elat tayfalarindan farqli olaraq
K o b i r l i b r oturaq hayat tarzina nisbatan gc? kcfmi^dibr. K o b i r l i obalannin bir qismi Azarbaycanda
Sovet h a k i m i y y a t i
qurulana qadar hala da
oturaqla^mami^. oturaq tosorriifat ma^?quliyyatina
k c f m a m i ^ d i b r . Onlar saglamliqlarini, giimrah hayat
tarzini sofali yaylaq ko^iinda goriir, ata-babalarin
ananaya ^cvrilib m i n i l l i k l o r boyu davam edon
vardi^indan al gokmak istomomi^br.
Dagla aran arasinda miitohorrik ko^obo moi^oti
onlarin maddi madaniyyatinin biitun sahalarina darin
tasir gostanni^dir. Dag va aran obalarmda alai;tq tipli
yiingtil gubuq-^aton konstruksiyali ya§ayi§ e v b r i tez
va asan yigilib-sdkiilmasi, ucuz ba§a galmasi, minikyiik hcyvanlari i b da^inma miinasibliyi va s.
baximdanolduqca olvcri^Ii va sorfoli idi. B s r b r b o y u
K a b i r l i clinin varli asilzado ailolori " M u x u r " adlanan
daha mukommal v a bor-bozokli alayiqlarda, orta
tobaqasi "kuma^larda, kasib fobankara a i l o b r iso "kolux"da gtin-giizaran kegirirdilar.
Kabirlilarin 90X da dabdabali olmayan ononovi
geyimbri sado va kog ^araitina uygun olsa da, tipoloji
cahatdon zongin i d i . X u s u s i b da onlann yaylaq ko^U
90X dobdoboli va tamtaraqli ke^irdi. H a m i kohna
paltarmi dayi^ib tozo libas geymoyo ^ali^irdi.
Olalxiisus da elat q i z - g o l i n b r i yaylaq kogti zamani
qa^ang goriinmok ii^iin al-olvan geyinib bazanirdi.
B u ovqat aran kogii vaxtinda da takrar olunurdu.
Biitun bu bar-bazaya baxmayaraq, K a b i r l i qadmlan
omoksevor olub, ev tasarrufati i§larinda faal i^tirak
edir. xalca-palaz toxumagi, tikib-hormayi, siid mahsullannt emal etmayi. bi'jirib-dti^urmayi mtikammal
bilirdilor. O n l a r i n toxuduqlan al-alvan naxi^li
ornamental xalga-palaz momulati Qarabagin ananavi
xalga^iliq sanatino abodi §ohrot qazandirmi^dir.
B u amakscvarliklarindon olavo, K o b i r l i qadinlari
digar elat qadinlari k i m i , at ^apmagi, kamond atmagi,
qilinc oynatmagi, at bclinda tufongdon sorrast atos
a^magi maharatb bacarir, lazim galanda tayfanin, elobaninmonafeyini kisibrbbarabarqoruyurdular.
K o b i r l i b r sanal mahsullarim. asasan, koi; yollari
iizarindaki sanat istehsali markazbrindan satmalma
va ya natural m i i b a d i b y o l u i b alda edirdilar.
Bununia yana§i. bir sira sonot vo pe^o momulatlanni
onlar o z b r i hazirlayirdilar. O n l a n n ararsinda kega,
namad. vapinci basmagi bacaran pc§okar ustalarhollaclar ad-san qazanmi§dilar. Onlarin i^indon
^ i x n i i ^ ustalarm bir qismi araba baglamagi. tokor
hazirlamagi, qo^qu va minik b v a z i m a t i diizaltmayi
X3ZDrX9b3r
JYO331
lyul 2014
moharatb bacanrdi. Talo)\i, qahaq(;i, sdrrac. hatla
ihmiixi vo di'ilgar k i m i pe^okar ustalar da onlarm
ozbrindonolurdu.
Kobirlilorin kovobo moi^otino uygun yemakhri.
bir sira spesifik xorok vo i^oroklori yaranmi^dir.
Sacigi, yaxni. qavli. cfd^ama. hagir-heyin kimi qodim
ttirk motboxinin sociyyovi otli xoroklori halo do
K o b i r l i sufrosindo davam ctdirilirdi. Uzun miiddot
qaldiqda dad-tamim vo yemok moziyyotini itirmoyon
layli yiixa. yagli koka. ayirdak ko^ todariikiinun on
sorfoli 9orok momulati sayilirdi. Yiiksok koloriyo
malik olan bu momulatlar uzun miiddot davam edon
kof yolunda ycmoli qalirdi.
Yuxanda soyloniton faktlardan aydin o l u r k i , uzun
miiddot davam edon etnik proseslor. xiisusilo
qar§iliqli etnomodoni vo etnososial tomas noticosindo
K o b i r l i lor moi$ot vo m o d o n i y y o t
cohotdon
A z o r b a y c a n x a l q i n a q o v u § m u § l a r . B u monada
Azorbaycan xalqinin to^okkiilii prosesindo xozor
mon§oli, tiirkdilli Kobor tayfa birliyi yaxindan i§tirak
etmi§ vo clo buradaca Qarabagm bu dilbor gii§osindo
K o b i r l i etnonim adini qazanmi;^lar.
BDBBiYYAT
1. M i r z o A d i g o z o l boy. Qarabagnamo. B . , 1956,
S.57.
2.
K). A . r a r a M e i i C T e p .
Tonorpa^JUMccKO-
X03aiiCTBeHH0e o n H c a H H e n p H K a c n n i i c K o r o
Kpaa B
3 a K a B K a 3 b e . C n 6 . , 1850,c.45.
3. r.A.reH6yjiJiaeB. TonoHHMHfl A3ep6aii.nH<aHa.
B.,1986, c.44-45: Yeno onun: K i T H o r c H c i y
a3ep6aM;ia(aHueB. T. 1; Yeno onun. Qarabag c t n i k vo
siyasitarixinodair.
B . . 1990.
B., 1991,c.l39-140.
4. Yenoorada.
• - - ^-^
5. K o H C T a i i T H H KarpHHapOAHbiir. 0 6
ynpaBjieHiie
HMnepiiM. M . , 1 9 8 9 , C . I 6 3 .
6 .Y.A.Qaqameyster. Gost. osori, s.45.
7. K.Baqryanarodni. Gost. osori, s. 163.
8. H . 0 3 a p e B C K H H . MaTCpHajiw jx:\?{ BOCHHo
o6o3peHHfl OpHBaiicKoii ryGcpuHH. M . , 1890, 4-H
T.,C.17.
9. / J . / l . r i a r H p c B . A.i4)aBHTHbiii y K a i a r c j i b K njiTHBepcTHOH KapTC K a B K a 3 C K o r o Kpaa. TH(JJJIHC. 1913.
10. r.r.reH6yji.naeB. TonoHOMMa A3ep6aHA>KaHa.
B., 1936,c.45.
XdZBrXdbdr K9331
lyul 2014
Download

Kurumdan gelen yazı için tıklayınız.