Bir önceki konumuz
İrab yönünden isimlerdi.
1. sınıf
Konu 6
İsim cümlesinin öğeleri
1
İsim cümlesinin iki öğesi vardır. Mübteda ve haber
Mübteda başlanılan, başlangıç demektir. İlk baştaki öğedir. İlk baştaki kelime mübteda
olacak diye bir kural yoktur. Bazen mübteda ertelenebilir. Şu an için baştaki mübteda diye
öğrenmekte bir mahzurumuz yok. Örneklere bakalım. Yeşil çizgililer mübteda maviler haber
‫احلمد هلل رب العاملني‬
‫الذي يذكر امحد‬
‫مدرسة خالد بعيدة عن بيته‬
‫هو طيب‬
‫هي مجيلة‬
2
İsim ile başlayan cümle isim cümlesidir.
Cümlenin fiil ile başlamadığını gördüysem bunun isim
cümlesi olmama ihtimali yoktur. Harf ile başlıyorsa eğer
atarım onu cümleden.
Harfler cümle çeşidi belirlemede adamdan sayılmaz.
‫ الذي‬ve türevleriyle başlayan cümlelere karşı dikkatli olalım. Bu kelime ve türevleriyle birlikteki
fiiller isim manasına gelirler. Giden, gelen, yapan türkçe kelimelerindeki gibi. Gitmekten geldiği
halde giden bir fiil değil isimdir.
3
Soru harfleri harf olmasına rağmen cevapları isim olduğu için
mübteda konumundadırlar. Olur mu öyle şey diyorsanız hemen
inceleyelim.
‫ احمد قدم‬cümlesini inceleyelim.
Ahmet geldi. Ahmet yani bir isimle başladığı için isim cümlesidir. Aynı cümleyi
sorduğumuzu düşünelim.
‫ من قدم‬kim geldi dediğimizde cevap olarak ahmet cevabı verilecek cümle yine
‫ احمد قدم‬haline dönüşmüştür. Soru edatları yapı olarak harf olmalarına rağmen
tıpkı zamirler gibi bir mananın yerine kullanıldıkları için mananın görevini yerine
getirirler.
4
Rastgele iki kelime mübteda haber olabilir mi?.
Mübteda
marife olur.
‫البيت مجيل‬
‫هو حي‬
‫يف الدا ِر رجل‬
Ev güzeldir
O canlıdır
Evde adam
5
var.
• Marifelik normal bir isme ‫ ال‬takısı getirilerek
yapılabilir
• Zamirler marife olduğu için mübteda olabilir.
• Ali ayşe gibi bir özel isim olur marife olur.
• Zihnen bilinmeyen fakat görülen bir şey de
marife olduğu için işaret zamirleri ile de isim
cümlesi başlayabilir.
• Nekra bir isimden sonra marife isim geliyorsa
marifelik bulaşıcı olduğundan o da marife
olur.
• ْ‫ اَن‬ve ‫ اَ َّل‬başına gelmiş muzari fiil de isimleşir
ve mübteda olabilir.
• Mübteda marife olamayacaksa o zaman
haber öne mübteda arkaya alınır. Bu da
genellikle zarflarla olur.
Mübteda bazen de şeklen olmasa bile manen marife olur
ya da marifeye yaklaştırılır. Bu da genelleştirme yoluyla
yapılır. Nasıl mı görelim.
ٍ ‫خاتم‬
1. Nekra nekra’ya izafe edilerek marifeye yaklaştırılır. ‫فضة رخيص‬
ُ
2. Sıfat tamlaması yapılarak tamamen bilinmezlikten biraz daha marifeleştirilir.
‫غالية‬
3. Olumsuzlaştırılarak marifeye yakınlaştırılır.
‫سيارة سريعة‬
‫ما احد مسافر‬
4. Habere vurgu yapılacağından mübtedanın nekralığı dikkate alınmaz bu yüzden cümlenin
ikinci konumuna itilir ve önemli olan haber başa alınır. ‫رجل‬
‫في الدا ِر‬
Bir dakika benim burada kafam karıştı. Madem mübteda başlangıç demekti, niye biz
elin nekrasını itip kaktığımız halde yine de mübteda yerine koyuyoruz. Kiminle
başlandıysa ona mübteda diyelim yine.
Şöyle oluyor çekirge, haber hüküm ifadesidir. Hakkında hüküm verilen nekra da kalsa
mübteda olur, haber başa da gelse hüküm cümlesi olduğundan haber olur. O kadar
kafana takma, üç günlük dünya yani.
6
Genelleştirme ifadelerinden bir tanesi de َ‫ رُب‬dir. Bu kelime ile
başlayan nekralı ifade de genelleşir ve marifeye yaklaşır.
Ne kadınlar vardır erkeklerden daha güçlü
ٍ ‫رب اِمر‬
ٍ ‫أعظم ِم ْن َر‬
‫جل‬
‫أة‬
َّ .
ُ
Bazen hem mübteda hem de haber marife olabilir.
(Yahu arkadaş nasıl bir dildir bu yav. O olur, bu olur, bu da olur, bu olmaz, ama olabilir,
ama olamaz da olabilir böyle iş mi olur.) (Olur kardeşim her şey olur.)
Peki ne zaman olur bu genellikle.
Genellikle tanım cümleleri bu şekilde kurulur. Bu şekilde isim cümlesi kurmak çok
sağlam sonuçlar doğurmayıp sıfat tamlaması gibi algılanma tehlikesi sezilirse hemen
devreye bir zamir girer ve tarafları ayırır.
.‫أولئك هم الم ُفلِ ُحون‬
7
Mübteda haber birbiriyle uyumludur.
Müzekker ve
Müenneslik
Ne
açı
Her zaman mı?
dan
?
Tekil ve çoğulluk
‫هي طبيبة‬
‫هو طبيب‬
‫هي طالبة‬
‫مها طا لبتان‬
‫هن طالبات‬
َّ
‫هو طالب‬
‫مها طا لبان‬
‫هم طالبون‬
(buyur buradan yak. Yine sokuşturdu araya
adam. Geldi yine bir bela. De tamam, de de
çıkar ağzındaki baklayı)
8
Haber türetilmiş bir isim değilse bu uyum aranmaz çünkü
aynısından başka uyumlu kelime yoktur. Ne yapsın
adamlar olsa dükkanı verecekler.
Bir de arapların kendi akıllarından uydurduğu uyumlar vardır. Biz de
onlara uymak zorundayız.
Örneğin akılsız varlıkların çoğulları tekil müennes
yapılarla eşleştirilirler. ‫ج ِدي َدة‬
ُ ‫السيّار‬
َ ‫ات‬
َ (Arabalar yenidir.)
(Feminist damarlarınızın kabarmasına gerek yok. Dil kuralı bu. Kadınlar
akılsız diye bir şey ima etmiyor adamlar yani. Diyelim ki ediyorlar ne
yapalım dersimize bakalım boş konuşmayla vakit kaybetme ey öğrenci)
Ha, unutmadan bir de hemen ekleyelim. Eğer bir isim ya da şahsın bulunduğu yer gibi zarfa
dayalı isnadlarda bulunuyorsak takdir edersiniz ki burada da bir uyum aramak zorunda
olmayız. Kadınlar mescidine erkekler de girebilir kazayla da olsa.
Dur bak daha karpuz keseceğiz. Şu sözümü de bitireyim. Şimdi biz dedik ya uyacak edecek
diye. Adamın uyum kabiliyeti yok. Sonu uzatan ye ile bitiyorsa napsın yavrucağız.
(Zenginlik ruh zenginliğidir.)
(Hayra çağıran onu yapan gibidir.)
9
.‫س‬
ِ ‫ال ِغ َنى غِ َنى ال َّن ْف‬
َ ‫ال ّداعِ ي إلى‬
. ‫ير َك َفا َعلِ ِه‬
ِ ‫الخ‬
10
ِ ‫ حا ِرث م‬.1
ِ ‫الش ِرَك‬
َّ
‫ير‬
‫د‬
‫في‬
‫ة‬
ُ ُ
İşiniz yoksa
.‫داد‬
yandaki cümlelerin
َ ْ‫بَغ‬
ِ .2
mübteda haberini
.‫اءةُ ِه َوايَة ُم ِفي َدة‬
‫ر‬
‫الق‬
َ
bulun.
ِ ُ‫ض ال ُكت‬
ِ
.‫ب‬
‫ر‬
‫ هذا ُه َو َم ْع‬.3
ُ
Artık bulup ne
ِ
ِ
ِ
ِ
ِ
.
.4
‫اللغات‬
‫ع‬
‫ي‬
‫م‬
‫ج‬
‫ب‬
‫ف‬
‫ح‬
‫ص‬
‫ه‬
‫هذ‬
ِ
ُ
َ
ُ
yapacaksanız orası
ِ
ِ
ِ
‫م‬
‫الح‬
‫س‬
‫ب‬
‫ال‬
‫يب‬
‫ق‬
.
‫ة‬
‫في‬
.
5
َ
da ayrı bir konu.
ُ َ َ َ
ِ‫اال ْخت‬
ِ .6
.‫بار في شه ِر َش َّو ٍال‬
Ders geçeceğiz
ُ
ِ َّ‫اعةُ اآل َن الت‬
başka derdimiz mi
‫اس َع ُة‬
.7
َ ‫الس‬
ّ
var arkadaş tövbee
.‫ف‬
ُ ‫ص‬
ْ ِّ‫والن‬
ٌ ‫ َم َج ّّل‬....... cümledeki boşluğa
1 ٌ‫ت َجدِيدَ ة‬
uygun düşen mübteda
aşağıdakilerden
hangisidir?
a. ‫هَذا‬
b. ‫َه ِذ ِه‬
c. ‫هذان‬
ِ
d. ‫هاتان‬
e. ‫هؤالء‬
ِ
2 . .‫ار ِة الدّ ا ِخلِ َّي ِة‬
َ ‫ف في ِو َز‬
ٌ ‫ُم َو َّظ‬
..........cümledeki boşluğa uygun düşen
mübteda
aşağıdakilerden hangisidir?
a. ‫أنا‬
b. ‫ه َِي‬
c. ُ‫َن ْحن‬
d. ‫ُه ْم‬
e. ‫ت‬
ِ ‫أ ْن‬
11
3 . َ‫صا ِدقُون‬
َ ‫…… َي ْح َف ُظونَ األَما َن َة‬
cümlesinde mübteda olmaya uygun
olan ism-i
mevsul aşağıdakilerden hangisidir?
a. ‫الذي‬
b. ‫التي‬
c. ‫ان‬
ِ ‫الّ َذ‬
d. ‫الّذِين‬
ّ
e. ‫الّلتِي‬
Bir sonraki
konumuz
Fiil fail meful
Download

aö1-1 ders 6 mübteda haber