EKONOMİ
PETROL FİYATLARINDAKİ
DÜŞÜŞ VE ORTADOĞU
EKONOMİLERİNE ETKİLERİ
Son dönemde yaşanan petrol fiyatlarındaki gerilemenin sürekli olması halinde petrol ihracatına bağlılığı çok yüksek olan ülkelerde ekonomik daralma kaçınılmaz gibi görünmektedir. Hâlihazırda, Arap Baharı sonrası artan kamu harcamalarının yaratmış olduğu ekonomik
sorunlar ortadayken bu fiyat şoku söz konusu ülkelerdeki sıkıntıları da arttıracaktır.
Rüstem YANAR
74
Kasım-Aralık Cilt: 6 Sayı: 65
H
aziran ayından bugüne
petrol fiyatlarında hızlı
bir düşüş trendi yaşanmaktadır. 2008 yılı Mortgage krizinin etkisi ile 60 dolar seviyelerine
kadar gerileyen petrol varil fiyatı,
takip eden yıllarda gelişmekte olan
ülkelerdeki hızlı büyüme trendi ve
Arap Baharı ile birlikte petrol arzında olası azalma beklentisi ile
yükselişe geçmiştir. Varil fiyatı 160
dolara kadar yükselen petrol, ortalamada 120 dolar civarında seyretmiştir. Ancak geçtiğimiz dört ay
içerisinde fiyatlarda yüzde 20’nin
üzerinde bir düşüş meydana geldi.
Haziran ayında 110 dolar civarında
olan fiyat düzeyi, 82 dolara kadar
düştü. Dünya ekonomisinde büyüme beklentisinde gerileme ve buna bağlı olarak petrol talebindeki
Petrolün en önemli enerji kaynağı olması ve birçok sektörde
hammadde olarak kullanılması
nedeni ile fiyat değişimleri dünya ekonomisi açısından oldukça
önemlidir. Yapılan araştırmalar,
petrol fiyatlarındaki yüzde 10’luk
kalıcı bir azalmanın dünya ekonomisi açısından yüzde 0,5’lik bir
büyümeye yol açabileceğini ortaya
koymuştur. Petrol fiyatlarındaki bu
gerileme, petrol ithal eden ülkeler
açısından cari açıklarda ve enflasyonda azalma yönünde olumlu bir
etki potansiyeli taşımakla birlikte,
petrol ihraç eden ülkeler açısından
sıkıntılı günlerin habercisidir. Bu
çalışma Ortadoğu ekonomilerinin
bu değişimden nasıl etkileneceğini
analiz etmeye çalışmaktadır.
azalma beklentisi, fiyatlardaki düşüşün en önemli sebeplerinden
birisidir. Bunun yanında yeni rezervler ve geleneksel olmayan yöntemlerle (özellikle ABD’de) petrol
üretiminin artmış olması, fiyatlar
üzerindeki aşağıya doğru baskıyı
arttırmaktadır. Uluslararası Enerji Ajansı’nın raporuna göre 2020
yılında kadar Kuzey Amerika’nın
enerjide dışa bağımlı olmaktan tamamen kurtulacağı ve önemli bir
petrol ihracatçısı haline geleceği
beklenmektedir. Bu süreç, özelikle
petrol üretimde en büyük payı üstlenen OPEC ülkeleri, özellikle de
petrol gelirlerine bağımlılığı yüksek olan Körfez Ülkeleri, açısından
büyük riskler taşımaktadır.
Grafik 1: Petrol Fiyatlarındaki Değişim Trendleri
Petrol Fiyatlarındaki Değişim
(Brent Tipi Petrol Varil Fiyatı)
140,00
120,00
100,00
80,00
60,00
40,00
Cari Fiyatı ($)
20,00
2013 Yılı Fiyatı ($)
Petrol Şokları ve Ortadoğu:
Petrol fiyatlarında yakın dönemde 1973 yılında Yom Kippur Savaşı ile başlayan “Yeşil Dalga” ve
1999 sonrası devam eden “Siyah Dalga” olmak üzere iki büyük fiyat dalgalanması yaşanmıştır. Petrol fiyatlarındaki birinci
Kasım-Aralık Cilt: 6 Sayı: 65
13
20
09
20
11
20
03
05
20
07
20
01
hareketlilik,1973 yılında OPEC
ülkelerinin arzı azaltması ve 1979
İran İslam Devrimi sonrasında
Petrol piyasasındaki belirsizlikten
kaynaklandı. Petrol fiyatlarındaki
artış, sanayileşmiş ülkelerde girdi
maliyetlerinin artmasına ve ekonomik durgunluğun oluşmasına yol
20
99
20
19
97
95
19
19
93
91
19
19
89
87
19
19
85
83
19
19
81
79
19
19
75
77
19
19
19
73
0,00
açmıştır. Petrol ihraç eden ülkeler
açısından ise gelirlerde büyük çaplı
bir artış yaşanmasına neden olmuş
ve uluslararası finans piyasalarında ‘petro-dolar’ kavramının oluşmasına neden olmuştur. 1990’lı
yıllarda Irak müdahalesi ile hafif
bir yükselişe geçen petrol fiyatları,
75
EKONOMİ
76
fiyat şoku söz konusu ülkelerdeki
sıkıntıları da arttıracaktır.
Aşağıdaki grafikte Ortadoğu’da
petrol ihraç eden ülkelerin petrol
fiyatına bağlı olarak, bütçe ve cari
açıklarında başa baş noktaları verilmiştir. Dikey eksende 2014 yılı
için planlanan kamu harcamalarının dengede olabilmesi için gereken petrol fiyatları gösterilmiştir.
Yatay eksende ise cari işlemler dengesinin sağlanabilmesi için gereken
petrol fiyatları verilmiştir. Ekim
ayı sonu itibarıyla Brent tipi petrolün varil fiyatını 84 dolar olarak
kabul ettiğimizde Yemen ve Libya’da kronik düzeyde, Cezayir ve
Irak’ın ise hem cari açık hem de
kamu açığı sorunu ile karşı karşıya kalacağı söylenebilir. Umman
petrol fiyatlarında 80 doların altında düşmesi durumunda ikiz açık
tehlikesi ile karşı karşıya olan diğer
bir ülkedir. İran, Bahreyn ve Suudi
Arabistan’ın, bu fiyat düzeyinde
bir cari açık sorunu ile değilse bile
bütçe açığı sorunu ile karşı karşıya
oldukları söylenebilir. Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) petrol
fiyatları 70 doların altına düşmediği sürece ekonomik dengede bir
sorun oluşmayacaktır.
Petrol fiyatlarındaki bu değişmelerin yaratacağı ekonomik etkiler, Ortadoğu’da petrolün üretim maliyetleri ile ilişkili değildir.
Çünkü dünya üzerindeki en ucuz
maliyetli petrol üretimi hala bu
bölgede gerçekleşmektedir (Tablo
1). Petrol gelirlerinin azalmasına
bağlı olarak artan bütçe açıkları
ve cari işlemler hesabında dengesizlikler, ekonomik performansı
olumsuz yönde etkileme potansiyeli taşımaktadır. Bu süreç ekonomide durgunluğun ve işsizlik sorunun artmasına yol açacaktır. Aynı
zamanda ülkelerdeki kırılganlığın
artmasına ve borçlanma maliyetlerinin yükselmesine yol açmaktadır.
Ortadoğu’da hâlihazırda yaşanan
geçiş süreci, siyasi belirsizlikler ve
terör tehdidi, ülkelerin güvenilirliğini azaltmış durumdadır. Petrol
Grafik 2: Petrol fiyatı, Cari İşlemler ve Bütçe Dengesinde Başabaş Noktaları
220
Mali Bütçe Dengesi Başabaş Noktası
90’lı yıllar boyunca daha yatay bir
seyir izlemiştir. 1997 yılı Güneydoğu Asya Krizi’nin ardından dip
yapan petrol fiyatları,1999 sonrasında artış trendine girmiş, 2003
sonrasında küresel talepteki artışa
bağlı olarak, fiyat artışı 2008 yılına kadar devam etmiştir. 2009 yılında başlayan son yükseliş trendi,
gelişmekte olan ülkelerin büyüme
performansındaki hızlı toparlanmadan kaynaklanmıştır. Avrupa
ve ABD’de yaşanan durgunluğun
gelişmekte olan piyasalara yayılması ve arz yönlü etkiler nedeni ile
petrol fiyatlarında son dört aydır
düşüş trendi devam etmektedir.
Petrol fiyatlarındaki artış, petrol ihraç eden ülkelerde gelirlerin
artması ve ekonomik büyümenin
hızlanması ile sonuçlanırken, petrol fiyatlarındaki düşüş, ekonomik
dinamizmin zayıflamasına yol açmaktadır. Ekonomik çeşitliliğin
düşük olduğu, petrolün en önemli gelir kaynağı olduğu bu ülkelerde, fiyatların artması ekonomide
kolay finansman ve harcamaların
artmasına yol açarken, ‘Hollanda
Hastalığı’ diye tabir edilen nedenle, ulusal paraların değerlenerek
petrol harici sektörlerde rekabet
gücünün azalmasına yol açmaktadır. Bu durum, petrol fiyatlarının
yüksek olduğu sürece bir problem
yaratmazken, fiyatlardaki gerilemeler kamu açıklarının artması, büyüme hızının yavaşlaması ve işsizlik
sorunun artmasına yol açmaktadır.
Son dönemde yaşanan petrol
fiyatlarındaki gerilemenin sürekli
olması halinde petrol ihracatına
bağlılığı çok yüksek olan ülkelerde ekonomik daralma kaçınılmaz
gibi görünmektedir. Hâlihazırda,
Arap Baharı sonrası artan kamu
harcamalarının yaratmış olduğu
ekonomik sorunlar ortadayken bu
Yemen
200
Libya
180
140
İran
Bahreyn
120
100
Cezayir
Suudi Arabistan
80
Katar
60
Irak
Brent Petrol Varil Fiyatı:
Umman
$ 84
BAE
Kuveyt
40
30
40
50
60
70
80
90 100 160
Cari İşlemler Dengesi Başabaş Noktası
170
180
Kaynak: IMF Regional Economic Outlook, Mayıs 2014.
Kasım-Aralık Cilt: 6 Sayı: 65
190
fiyatlardaki gerilemenin kalıcı olması halinde, ülkelerdeki sorunların daha kronik hale gelmesi tehlikesi bulunmaktadır. Bu durum,
sadece petrol ihraç eden ülkeler
açısından değil, bu ülkelerden yardım alan ve işgücü geliri sağlayan
diğer bölge ülkeleri açısından da
önemli bir sorun teşkil etmektedir.
Düşük Fiyatla Mücadele
Petrol fiyatlarındaki değişimin etkilerini minimize etmek iki yoldan
mümkün olabilir. Birinci yöntem,
ekonomik çeşitliliğin arttırılması
ve ekonomin tek ürüne bağlı olmaktan çıkartılmasıdır. Petrol ihraç
eden Ortadoğu ekonomileri açısından bu çeşitliliğin sağlanamadığı
görülmektedir. Özellikle Körfez ülkelerinde petrol bağımlılığı yüzde
90 düzeyine kadar çıkmaktadır. Bu
konuda yapısal politikalar oluşturulması gerekliliği, çok uzun süredir tartışılan bir konu olmakla birlikte, henüz çok büyük mesafeler
alındığı söylenemez. İkinci yöntem
Tablo 1: Petrol Üretim Maliyeti
Bir Varil Petrol Üretiminin Marjinal Maliyeti
Bölgeler
Varil Fiyatı ($/bbl)
Kuzey Kutup Bölgesi
115-122
Brezilya
63-69
Merkez ve Güney Amerika
29-35
Okyanus
54-60
AB Biodizel
106-113
AB Etanol
98-105
Ortadoğu
10-17
Kuzey Denizi
46-53
Rusya
15-21
ABD Etanol
80-87
ABD Kaya Gazı
70-77
Kaynak: Reuters
ise İstikrar Fonları oluşturarak, fiyatların yüksek olduğu dönemlerde tasarruf edip, fiyat düşüşlerinin
yaratacağı etkileri minimize edilmesidir. Ortadoğu’da Yemen Hariç
diğer tüm petrol ihracatçısı ülkeler,
bu tür fona sahiptir (Tablo 2). Bu
tür fonlar, fiyat düşüşleri karşında
ekonomik aktivitelerin azalmasını
engelleyebilir. Ancak yapılan uygulamalı çalışmalarda, petrol ihraç
eden ülkelerde fiyat istikrar fonlarının uzun dönemde fiyat düşüşleri karşısında etkili olmadıklarını,
ekonomik yavaşlamayı durdurmadıklarını göstermiştir.
Yrd. Doç. Dr. Gaziantep Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü
Tablo 2: Ortadoğu’da Petrol İhraç Eden Ülkelerin Sahip Oldukları Fiyat İstikrar Fonları
Ülke
Fon Adı
Varlıklar $ Milyar Başlangıç Yılı
Kaynak
BAE
Suudi Arabistan
Kuveyt
Abu Dhabi Investment Authority
SAMA Foreign Holdings
Kuwait Investment Authority
$773
$757.2
$548
1976
n/a
1953
Petrol
Petrol
Petrol
Katar
Qatar Investment Authority
$170
2005
Petrol-Gaz
BAE
Cezayir
BAE
BAE
Libya
Abu Dhabi Investment Council
Revenue Regulation Fund
Investment Corporation of Dubai
International Petroleum Investment Company
Libyan Investment Authority
$90
$77.2
$70
$68.4
$66
2007
2000
2006
1984
2006
Petrol
Petrol-Gaz
Petrol
Petrol
Petrol
İran
BAE
Brunei
Irak
National Development Fund of Iran
Mubadala Development Company
Brunei Investment Agency
Development Fundfor Iraq
$62
$60.9
$40
$18
2011
2002
1983
2003
Petrol-Gaz
Petrol
Petrol
Petrol
BAE
Emirates Investment Authority
$15
2007
Petrol
Kaynak: SWFI
Kasım-Aralık Cilt: 6 Sayı: 65
77
Download

petrol fiyatlarındaki düşüş ve ortadoğu ekonomilerine etkileri