Özgün Araştırma / Original Article
Okul öncesi öğretmenlerinin temel ilk yardım
uygulamalarına ilişkin bilgi düzeyleri, Isparta örneği *
Knowledge levels of pre-school teachers related with basic first-aid practices,
Isparta sample
Yonca Sönmez, Ersin Uskun, Azize Pehlivan
Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Isparta, Türkiye
Özet
Abstract
Amaç: Bu araştırmanın amacı Isparta İl Merkezi’nde görevli okul öncesi öğretmenlerinin temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin bilgi
düzeyleri ve bu bilgi düzeylerini etkileyen bazı etmenleri değerlendirmektir.
Aim: The aim of this study was to evaluate the levels of knowledge of
pre-school teachers working in the province center of Isparta related
with basic first-aid practices and some factors which affected these
levels of knowledge.
Gereç ve Yöntemler: Kesitsel-analitik tipteki araştırmada Isparta il
merkezinde görev yapan 110 okul öncesi öğretmen evreni oluşturmuştur. Sosyodemografik özellikler ile ilk yardım uygulamalarına
ilişkin bilgi düzeyini sorgulayan anket gözlem altında uygulanmıştır. Bilgi düzeyi 20 puan üzerinden değerlendirilmiştir. Veri SPSS
18,0 programı ile değerlendirilmiştir. Analizlerde Kruskal-Wallis ve
Mann-Whitney U testleri ile Spearman sıra korelasyonu kullanıl­
mıştır. Bu çalışma için etik komite onayı Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu’ndan alınmıştır (kayıt numarası: 105).
Material and Methods: In this cross-sectional, analytic study, 110 preschool teachers working in the province center of Isparta constituted
the population. A questionnaire questioning sociodemographic properties and the level of knowledge related with first-aid practices was
applied under supervision. The level of knowledge was evaluated on
a 20-point scale. In the analyses, Kruskal-Wallis and Mann-Whitney
U tests and Spearman’s rank correlation were used. The study was
approved by the Ethical Committee for Clinical Studies of Süleyman
Demirel University School of Medicine (registration number: 105).
Bulgular: Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgi puanlarının
ortalaması 11,9±2,9 olarak saptanmıştır. En az bilinenler köpek ısırması sonrası yaranın sabun ve suyla yıkanması, yüksekten düşen çocuğun hareket ettirilmemesi gerektiğine ilişkin bilgiler ile ulusal zehir danışma merkezinin numarası olmuştur (sırasıyla %16,4, %20,9
ve %22,7). İlk yardım bilgisini iyi olarak değerlendirenlerin puanları,
bilgisini orta (p=0,009) ve kötü (p=0,001) olarak değerlendirenlerden
anlamlı olarak daha yüksektir. Yaş, çalışma süresi, ilk yardım eğitimi
alma ve daha önce ilk yardım gerektiren durumla karşılaşma açısından ilk yardım puanlarının anlamlı farklılık göstermediği saptanmıştır (tüm karşılaştırmalar için p>0,05).
Çıkarımlar: Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgilerinin yeterli olmadığı saptanmıştır. Daha önce ilk yardım eğitimi aldığını
belirtenlerin bilgi puanlarının anlamlı yükseklik göstermemesi nedeniyle, eğitim alınması kadar alınan eğitimin niteliğinin de önemli
olduğu düşünülmüştür. (Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46)
Anahtar Kelimeler: Bilgi düzeyi, ilk yardım, okul öncesi öğretmen
238
Results: The mean score of first-aid knowledge of the pre-school
teachers was found to be 11.9±2.9. The least known issues included
washing the wound by soap and water after a dog bite, information
related with the necessity of immobilization of a child who has fallen
from a high level and the phone number of National Poison Information Center (16.4%, 20.9% and 22.7%, respectively). The scores of
the subjects whose knowledge of first-aid was evaluated to be well
were higher compared to the subjects whose knowledge of first-aid
was evaluated to be moderate (p=0.009) and poor (p=0.001). It was found that first-aid scores did not show significant difference in terms
of age, working period, having received first-aid training and having
faced with a condition requiring first-aid previously (p>0.05, for all
comparisons).
Conclusions: It was found that pre-school teachers had insufficient
first-aid knowledge. Since the first-aid knowledge scores of the subjects who reported that they received first-aid training before did not
show significant difference, it was thought that the quality of training
was as important as receiving training. (Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46)
Key words: Knowledge level, first aid, pre-school teacher
* Bu araştırma 21-22 Mayıs 2010 tarihinde Mersin’de yapılan 1. Okul Sağlığı Sempozyumu’nda poster-bildiri olarak sunulmuştur.
Yazışma Adresi / Address for Correspondence: Yonca Sönmez, Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı,
Isparta, Türkiye. E-posta / E-mail: [email protected]
Geliş Tarihi / Received: 18.09.2013 Kabul Tarihi / Accepted: 04.03.2014
©Telif Hakkı 2014 Türk Pediatri Kurumu Derneği - Makale metnine www.turkpediatriarsivi.com web adresinden ulaşılabilir.
©Copyright 2014 by Turkish Pediatric Association - Available online at www.turkpediatriarsivi.com
DOI:10.5152/tpa.2014.1581
Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46
Sönmez ve ark. Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgileri
Giriş
Çocukluk yıllarında karşılaşılan kazaların sonucunda oluşan
istemsiz yaralanmalar, küresel bir halk sağlığı sorunu olup
ölüm ve engelli yaşam nedenleri arasında ilk sıralarda yer almaktadır (1, 2). Tüm dünyada her yıl en az 875 000 18 yaş altı
çocuk istemsiz yaralanmalar nedeniyle ölmekte ve bu ölümlerin %95’inden fazlası düşük ve orta gelirli ülkelerde meydana gelmektedir (3).
Çocuklar tehlikelerin farkında olmamaları, hareketli bir yapıya sahip olmaları gibi gelişimsel ve davranışsal özelliklerinin yanında hava yollarının daha dar, beden kütlelerinin
daha küçük, ciltlerinin daha ince ve hassas olması gibi fiziksel
özellikleri nedeniyle de yaralanmalara karşı daha riskli ve duyarlıdırlar (4).
Çocukluk çağı yaralanmaları açısından ilk dört yılda ev kazaları önemli iken dört yaşından sonra okul kazaları ön plana
çıkmaktadır (5). Okul kazaları sonucunda gelişen yaralanmalarda öğretmenler çocuğa yardım edebilecek, ilk yardım uygulayabilecek ilk kişilerdir. İlk yardım uygulamaları çok basit
müdahalelerle ölümü ve daha fazla oranda zarar görmeyi engellemesi bakımından önemlidir (6). Bu nedenle öğretmenlerin temel ilk yardım kurallarını bilmeleri gerekmektedir. Bu
araştırmada Isparta İl Merkezi’nde görevli okul öncesi öğretmenlerinin temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin bilgi düzeylerini ve bu bilgi düzeylerini etkileyebilecek bazı etmenleri değerlendirmek amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntemler
Kesitsel-analitik tipteki çalışma 01-28 Şubat 2010 tarihleri
arasında gerçekleştirilmiştir. Isparta İl Merkezi’nde görev yapan 110 okul öncesi öğretmen evreni oluşturmuş, örnek seçilmeyerek evrenin tamamına ulaşılması hedeflenmiştir.
Bu çalışma için etik kurul onayı Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu’ndan
(kayıt numarası: 105), çalışma için gerekli izinler ise Isparta İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nden alınmıştır. Veri toplama
aşamasında öğretmenlere araştırmanın amacı aktarılarak
sözlü onamları alınmış, sonrasında 32 sorudan oluşan anket
gözlem altında uygulanmıştır. Araştırmanın bağımlı değişkeni öğretmenlerin temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin
bilgi puanıdır. Öğretmenlerin temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin bilgi durumları iki tane boşluk doldurma, beş
tane çoktan seçmeli, 13 tane doğru/yanlış olmak üzere 20
soruyla değerlendirilmiştir. Her doğru yanıtlanan soruya 1
puan verilmiş olup alınabilecek en düşük puan 0, en yüksek puan 20’dir. Bilgi sorularının oluşturulmasında ilgili literatürden faydalanılmıştır (7, 8). Anketin uygulanmasının
ardından öğretmenlere, bilgi sorularının yanıtlarını içeren
görsel ağırlıklı bilgilendirme kağıdı dağıtılmıştır. Temel ilk
yardım bilgi durumlarını etkileyebileceği düşünülen yaş,
cinsiyet, en son bitirilen okul, meslekte çalışma süresi, daha
önce ilk yardım gerektiren durumla karşılaşma durumu, temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin bilgisi olma durumu,
bilgi düzeyi algısı, bilginin kaynağı ve konuyla ilgili hizmet
içi eğitim gereksinimi araştırmanın bağımsız değişkenlerini oluşturmuştur. İlk yardım bilgisinin kaynağı incelenerek
planlı eğitim alan ve almayan gruplar (sadece televizyon, gazete, dergi gibi kaynaklar ile akraba, arkadaş gibi çeşitli kişilerle kurulan iletişim sonucunda bilgi edindiğini belirten
kişiler planlı eğitim almamış kabul edilerek) bilgi puanları
açısından karşılaştırılmıştır (9, 10). Araştırmanın veri toplama formu 20 kişiden oluşan ilköğretim okulu öğretmenleri
üzerinde denenmiş, gerekli düzeltmeler yapılarak son şekli
verilmiştir.
İstatistiksel analiz
Veri PASW (Predictive Analytics SoftWare) Statistics 18 (SPSS
Inc., Chicago, IL, USA) programı ile değerlendirilmiştir. Tanımlayıcı bulgular sayı, yüzde, ortalama ve standart sapma
değerleriyle sunulmuştur. Kolmogorov-Simirnov testi ile
verinin normal dağılıma uyup uymadığı değerlendirilmiştir.
Verinin normal dağılıma uymaması nedeniyle grup karşılaştırmalarında değişken olmayan testler olan Mann-Whitney U
testi ve Kruskal-Wallis varyans analizi kullanılmıştır. Yaş ve
meslekte çalışma süresi ile bilgi puanı arasındaki ilişki Spearman sıra korelasyonu analizi ile incelenmiştir. İstatistik anlamlılık için sınır değer p<0,05 olarak kabul edilmiştir. Kruskal-Wallis testinde anlamlılık bulunması durumunda farkın
hangi gruptan kaynaklandığını belirleyebilmek amacıyla post
hoc test olarak Bonferroni düzeltmeli Mann-Whitney U testi yapılmış, bu durumda istatistik anlamlılık için sınır değer
p<0,0167 olarak alınmıştır.
Bulgular
Araştırmanın sonunda araştırma grubunun tamamına ulaşılmıştır (ulaşma oranı %100).
Öğretmenlerin ortalama yaşları 32,9±7,3 yıl (en az 21, en çok
55) olup, %50’nin 30-39 yaş aralığında yer aldığı, %98,1’inin
kadın (n=108), %97,3’ünün (n=107) üniversite mezunu olduğu saptanmıştır. Öğretmenlerin %1,8’inin (n=2) lisans üstü
eğitim aldığı, %0,9’unun (n=1) ise lise mezunu olduğu belirlenmiştir. Ortalama meslekte çalışma süresi 10,6±7,2 yıldır
(en az 1-en çok 33). Grubun %48,2’sinin (n=53) 11 yıl ve daha
fazla, %29,1’inin (n=32) 1-5 yıl süreyle ana sınıfı/kreş öğretmenliği yaptığı belirlenmiştir.
Öğretmenlerin %68,2’si (n=75) meslek yaşamlarında ilk yardım gerektiren bir durumla karşılaştığını belirtmiştir. En
sık karşılaşılan ilk yardım gerektiren durum kanamalardır
(n=42, %56). Kanamaları; kırık şüphesi olan durumlar (n=21,
%28), bilinç kaybı/bayılma durumu (n=11, %14,7), yanık (n=8,
239
Sönmez ve ark. Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgileri
%10,7), yabancı cisim aspirasyonu (n=4, %5,3), ateşli havale
(n=1, %1,3), solunum-dolaşım durması (n=1, %13) izlemektedir. İlk yardım gerektiren durumla karşılaşan öğretmenlerden %69,3’ü (n=52) kendisinin müdahale ettiğini, %30,7’si
(n=23) ise herhangi bir müdahalede bulunmadan ambulans
çağırdığını ifade etmiştir.
Öğretmenlerin tamamı (n=110, %100) ilk yardım konusunda
bilgisi olduğunu belirtirken, bilgi düzeylerini değerlendirmeleri istendiğinde %74,5’i (n=82) orta, %15,5’i (n=17) iyi, %10’u
(n=11) ise kötü olarak değerlendirmiştir. En sık belirtilen bilgi
kaynakları kitle iletişim araçları (n=67, %60,9) ve sürücü kurslarıdır (n=63, %57,3). Lisans dersleri (n=28, %25,5), hizmet içi
konferanslar (n=21, %19,1), ilk yardım kursları (n=8, %7,3) ve
akraba/arkadaşlardan edinilen bilgiler (n=7, %6,4) daha az
sıklıkla bilgi kaynağı olarak belirtilmiştir.
Plansız eğitim kaynakları olan kitle iletişim araçları ve/veya
akraba ya da arkadaşlardan bilgi edindiğini belirten öğretmenler dışarıda bırakıldığında, öğretmenlerin %73,6’sının
(n=81) planlı ilk yardım eğitimi aldığı saptanmıştır. En fazla
eğitim alınan kurumun sürücü kursları (n=63, %57,3) olduğu
belirlenmiştir.
Öğretmenlerin %97,3’ü (n=107) ilk yardım konusunda hizmet içi eğitim almak istediğini, %19,1’i (n=21) kalbi durmuş,
solunumu olmayan bir çocuğa kalp-akciğer canlandırması
yapabileceğini belirtmiştir.
İlk yardım bilgi puanlarının ortalaması 11,9±2,9 (en az bir, en
çok 20) olarak saptanmıştır. Bilgi sorularını doğru yanıtlama
yüzdesi %16,4 ile %100 arasında değişmektedir. En az doğru
bilinenler köpek ısırmalarında yaralı bölgenin en az 5 dakika süreyle sabun ve suyla yıkanması gerektiği bilgisi (n=18,
%16,4), yüksekten düşen çocuğun hareket ettirilmemesi gerektiğine ilişkin bilgi (n=23, %20,9) ve ulusal zehir danışma
merkezinin numarasıdır (n=25, %22,7). Türkiye’de yaralı/hastanın en yakın sağlık kuruluşuna sevkini sağlamak amacıyla
112 numaralı acil çağrı merkezinin aranması gerektiği öğretmenlerin tamamı (n=110, %100) tarafından bilinmiştir (Tablo 1). Temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin olarak sorulan
sorular ve alınan yanıtlar Tablo 1’de sunulmuştur.
İlk yardım bilgi algısı ile bilgi sorularından alınan puanlar
arasında anlamlı farklılık olduğu saptanmıştır (Kruskal-Wallis
testi, p=0,002) (Tablo 2). İlk yardım bilgisini iyi olarak değerlendirenlerin puanları orta ve kötü olarak değerlendirenlerden anlamlı olarak daha yüksektir (Bonferroni düzeltmeli
Mann-Whitney U testi, sırasıyla p=0,009, p=0,001).
İlk yardım eğitimi aldığı belirlenen öğretmenlerin puanları,
eğitim almayanlara göre daha yüksek olmakla birlikte aradaki farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığı saptanmıştır
(Mann-Whitney U testi, p=0,086). Yaş, çalışma süresi ve daha
240
Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46
önce ilk yardım gerektiren durumla karşılaşma açısından da
ilk yardım puanları anlamlı farklılık göstermemektedir (tüm
karşılaştırmalar için p>0,05) (Tablo 2).
Yaş ve meslekte çalışma süresi ile bilgi puanı arasındaki ilişkiler incelendiğinde; negatif yönde zayıf ilişki olduğu; yaş ve
meslekte çalışma süresi arttıkça bilgi puanının azaldığı görülmüştür. Ancak bu ilişkinin istatistiksel olarak anlamlı olmadığı saptanmıştır (yaş için r=-0,053, p=0,581, meslekte çalışma
süresi için r=-0,078, p=0,421).
Tartışma
Isparta il merkezinde görevli okul öncesi öğretmenlerin ilk
yardım bilgi düzeylerinin belirlenmesini amaçlayan çalışmada, öğretmenlerin tamamı ilk yardım konusunda bilgisi olduğunu belirtmiştir. En sık belirtilen bilgi kaynağı kitle
iletişim araçlarıdır (%60,9). Planlı eğitim olarak incelendiğinde; %73,6’sının ilk yardım eğitimi aldığı, en sık eğitim
alınan kurumun sürücü kursları (%57,3) olduğu saptanmıştır.
Sürücü kurslarını lisans eğitimi ve hizmet içi eğitimler izlemektedir. Afyonkarahisar’da yapılan çalışmada da okul öncesi
eğitim kurumlarında görevli öğretmenlerin %69,1’inin ilk
yardım eğitimi aldığı, en sık eğitim alınan kurumların okul
(%59,6) ve sürücü kursları (%40,4) olduğu belirlenmiştir (11).
Ankara’da okul öncesi eğitimcilerde yapılan çalışmada ise ilk
yardım eğitimi alanların sıklığı %37,7 olup sürücü kursları
en sık (%55,8) eğitim kaynağıdır (12). Ordu Kız Meslek Lisesi Çocuk Gelişimi Bölümü son sınıf öğrencilerinde yapılan
bir çalışmada okulda ilk yardım eğitimi aldığını belirtenlerin oranı %12,7 olarak saptanmıştır (13). Isparta’da ilköğretim
ve liselerde görevli öğretmenlerde yapılan bir çalışmada ise
ilk yardım eğitimi alma oranı %38,5 olup bizim çalışmamıza
benzer olarak sürücü kursları en sık (%60,6) eğitim alınan kurumdur (14). Görüldüğü gibi okul öncesi öğretmenlerinin ilk
yardım ile ilgili eğitim alma sıklıkları ve eğitimin kaynakları
farklılık göstermektedir. Bununla birlikte çalışmaların çoğunda sürücü kursları en sık eğitim alınan kurum olarak göze
çarpmakta, lisans eğitimi sırasında ilk yardım eğitiminin ise
yeterince verilemediği görülmektedir. Hırça’nın (15) çalışmasında da bu eksiklik vurgulanmakta, öğretmen yetiştiren tüm
okullarda konunun zorunlu ve düzenli olarak eğitim programında yer alması gerektiği belirtilmektedir.
Araştırmamızda okul öncesi öğretmenlerinin yalnızca
%15,5’inin ilk yardım bilgi durumlarını iyi olarak değerlendirdiği ve bu grubun bilgi puanlarının anlamlı olarak daha
yüksek olduğu saptanmıştır. Afyonkarahisar ve Ankara’da yapılan çalışmalarda da ilk yardım konusunda kendini yeterli
hissetme oranlarının bizim çalışmamıza benzer olarak düşük
olduğu görülmüştür (sırasıyla %13,6, %16,7) (11, 12). Okul
öncesi öğretmenlerin yeterlilik algılarının verilecek nitelikli eğitim programıyla arttırılması gerektiği düşünülmüştür.
Kaza/yaralanma durumunda müdahalede bulunma potansi-
Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46
Sönmez ve ark. Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgileri
Tablo 1. Temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin bilgi soruları ve verilen yanıtların dağılımı
Temel ilk yardım uygulamaları ile ilgili bilgi soruları
Puan Yanıtların dağılımı
değeri
n=110
%
1. Türkiye’de yaralı/hastanın en yakın sağlık kuruluşuna sevkini sağlamak amacıyla …… numaralı telefon aranmalıdır.
112 yanıtını yazanlar 1
110
100
1
25
22,7
2. Zehirlenme durumunda bilgi/danışma amaçlı aranabilecek telefon numarası…..’dır.
114 yanıtını yazanlar
3. Bir çocukta solunum olup olmadığı nasıl değerlendirilir?
a.
Bak dinle hisset yöntemiyle
1
47
42,7
b.
Nabzına bakılarak
0
60
54,5
c.
Vücut ısısına bakılarak
0
1
0,9
d.
İyi misin diye sorularak
0
0
0,0
e.
Bilmiyorum
0
2
1,8
4. Bilinci kapalı olan bir çocukta ilk değerlendirme hangi sırayla yapılmalıdır?
a.
Nabız-solunum-hava yolu değerlendirilir.
0
27
24,5
b.
Solunum-nabız-hava yolu değerlendirilir.
0
32
29,1
c.
Hava yolu-solunum-nabız değerlendirilir.
1
40
36,4
d.
Hava yolu-nabız-solunum değerlendirilir.
0
3
2,7
e.
Bilmiyorum
0
8
7,3
5. Hava yolunda tam tıkanıklık olan (yabancı cisim yutmuş) öksüremeyen bilinci açık bir çocuğa ilk olarak ne yaparsınız?
a.
Arkasına geçer, karın bölgesine bası uygularım.
1
54
49,1
b.
Kalp masajı uygularım.
0
0
0,0
c.
Yüzü koyun yatırır, sırtına vururum. 0
13
11,8
d.
Sırt üstü yatırırım.
0
40
36,4
e.
Bilmiyorum
0
3
2,7
1
18
16,4
6. Hayvan ısırmaları ve böcek sokmaları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
a.
Köpek ısırmalarında yaralı bölge en az 5 dakika süreyle sabun ve soğuk suyla yıkanmalıdır. b.
Arı ve akrep sokmalarında yaralı bölgeye sıcak uygulaması yapılmalıdır.
0
1
0,9
c.
Hayvan ısırığı baş ve boyun bölgesinde ise yara çevresine turnike yapılır.
0
3
2,7
d.
Yılan sokmalarında yara bıçakla kesilerek zehir emilir ve tükürülür. 0
77
70
e.
Bilmiyorum
0
11
10
7. Sıcak su dökülmesi sonucu oluşan yanıklarda ilk olarak ne yapılmalıdır?
a.
Yaralı bölgenin üzerine buz uygulaması yapılmalıdır.
0
26
23,6
b.
En az 5-10 dakika süreyle akan çeşme suyunun altında tutulmalıdır.
1
36
32,7
c.
Yaralı bölgeye derhal yanık kremi sürülmelidir.
0
32
29,1
d.
Yaralı bölgeye yoğurt veya diş macunu sürülmelidir.
0
12
10,9
e.
Bilmiyorum
0
4
3,6
Aşağıdaki tümceleri doğru ya da yanlış olmaları yönünden değerlendiriniz.
8. Kırık durumunda, kırık kemiğin uçları dışarı çıkmışsa içeriye doğru itilmelidir.
a.
Doğru
0
1
0,9
b.
Yanlış
1
101
91,8
c.
Bilmiyorum
0
8
7,3
9. Çamaşır suyu, deterjan benzeri temizlik malzemesi içen çocuk derhal kusturulmalıdır.
a.
Doğru
0
36
32,7
b.
Yanlış
1
39
35,5
c.
Bilmiyorum
0
35
31,8
241
Sönmez ve ark. Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgileri
Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46
Tablo 1. Devamı
Temel ilk yardım uygulamaları ile ilgili bilgi soruları
Puan Yanıtların dağılımı
değeri
n=110
%
10. Kafa travması geçiren çocuk uyanık tutulmaya çalışılmalıdır.
a.
Doğru
1
99
90
b.
Yanlış
0
6
5,5
c.
Bilmiyorum
0
5
4,5
11. Bayılan çocuk düz zemine sırt üstü yatırılarak ayakları yukarı kaldırılmalıdır.
a.
Doğru
1
66
60
b.
Yanlış
0
13
11,8
c.
Bilmiyorum
0
31
28,2
12. Düşme ile yaralanan çocukta kırık olup olmadığını anlamak için ağrısı olan organ harekete zorlanır.
a.
Doğru
0
45
40,9
b.
Yanlış
1
50
45,5
c.
Bilmiyorum
0
12
13,6
13. Elektrik çarpan çocuğa doğrudan temasta bulunulmamalıdır.
a.
Doğru
1
98
89,1
b.
Yanlış
0
4
3,6
c.
Bilmiyorum
0
8
7,3
14. Elektrik çarpması sonrasında bilinci açık olan çocuğun sağlık kuruluşuna götürülmesine gerek yoktur.
a.
Doğru
0
1
0,9
b.
Yanlış
1
103
93,6
c.
Bilmiyorum
0
6
5,5
15. Yüksekten düşen çocuk, sırt üstü yatırılarak başı yana çevrilmelidir.
a.
Doğru
0
22
20,0
b.
Yanlış
1
23
20,9
c.
Bilmiyorum
0
65
59,1
16. Eline bıçak, demir parçası gibi bir yabancı cisim saplanan çocuk, cisim çıkarılmadan hemen en yakın sağlık kuruluşuna götürülmelidir.
a.
Doğru
1
103
93,6
b.
Yanlış
0
1
0,9
c.
Bilmiyorum
0
6
5,5
17. Kanamalı yaralanma durumunda ilk olarak yara yerine doğrudan bası uygulanmalıdır.
a.
Doğru
1
80
72,7
b.
Yanlış
0
19
17,3
c.
Bilmiyorum
0
11
10
18. Burun kanaması olan çocuğun başı geriye doğru yatırılmalıdır.
a.
Doğru
0
24
21,8
b.
Yanlış
1
63
57,3
c.
Bilmiyorum
0
23
20,9
19. Burkulmalarda, burkulan organ istirahate alınarak soğuk uygulama yapılmalıdır.
a.
Doğru
1
74
67,3
b.
Yanlış
0
20
18,2
c.
Bilmiyorum
0
16
14,5
20. Epilepsi (sara) nöbeti geçiren bir çocuğun çenesi kilitlenmiş ise ağzına çatal, kaşık gibi metal cisimler yerleştirilerek açılmaya çalışılmalıdır.
242
a.
Doğru
0
20
18,2
b.
Yanlış
1
72
65,5
c.
Bilmiyorum
0
18
16,3
Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46
Sönmez ve ark. Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgileri
Tablo 2. Bazı değişkenlere göre öğretmenlerin temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin bilgi sorularından aldıkları
puanların dağılımı
Değişkenler
n
Ortalama ±
Standart sapma
p
Yaş grubu
20-29 yaş
37
12,32±2,52
30-39 yaş
55
11,67±3,28
40 yaş ve üstü
18
11,78±2,90
0,780*
Meslekte çalışma süresi
0-5 yıl
32
12,69±2,57
6-10 yıl
25
10,68±3,33
11 yıl ve üstü
53
12,02±2,89
0,047*
İlk yardım eğitimi alma durumu
Evet
81
12,31±2,67
Hayır
29
10,79±3,50
0,086†
İlk yardım bilgi düzeyi algısı
Kötü
11
8,36±4,80
Orta
82
11,98±2,24
İyi
17
13,88±2,74
0,002*
Daha önce ilk yardım gerektiren yaralanma ile karşılaşma
Evet
Hayır
76
11,93±2,65
34
11,85±3,64
0,660†
*Kruskal Wallis testi, Mann-Whitney U testi
†
yeli fazla olan diğer meslek gruplarında yapılmış çalışmalarda
da benzer olarak ilk yardım bilgisi açısından kendini yeterli
bulma oranlarının düşük olduğu görülmektedir. Trafik polislerinde, polis okulu öğrencilerinde, otobüs ve kamyon şoförlerinde yapılan çalışmalarda ilk yardım konusunda kendini
yeterli hissetme oranları sırasıyla %19,6, %19,5 ve %8,3 olarak bulunmuştur (16-18). Bu sonuçlar ilk yardım durumunda
müdahale etmesi olası diğer meslek grupları açısından da
eğitim gereksinimini ortaya koymakta, sorunun sadece okul
öncesi öğretmenleri ile sınırlı olmadığını göstermektedir.
Öğretmenlerin ilk yardım bilgi sorularından aldıkları puan
ortalaması 11,9±2,9 olarak saptanmıştır. Afyonkarahisar’da
yapılan çalışmada okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım
bilgi puanlarının ortalaması 100 üzerinden 54,4 olarak bulunmuştur (11). Isparta’da ilköğretim ve lise öğretmenlerinde yapılan çalışmada ise ilkyardım bilgi puanı ortalaması 12
üzerinden 7,07 olarak saptanmıştır (14). Genel olarak ilk yardım bilgi puanı ortalamasının diğer çalışmaların sonuçlarıyla
uyumlu olarak orta düzeyde olduğu görülmektedir.
İlk yardım bilgi sorularına verilen cevaplar incelenerek daha
az bilinen ilk yardım uygulamaları ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir. Köpek ısırmalarında yaralı bölgenin en az 5
dakika süreyle sabun ve suyla yıkanması gerektiği seçeneği-
nin öğretmenlerin yalnızca %16,4’ü tarafından işaretlendiği
saptanmıştır. Çoktan seçmeli olan bu soruda grubun önemli
bölümünün (%70) doğru seçenek olarak “Yılan sokmalarında
yara bıçakla kesilerek zehir emilir ve tükürülür” seçeneğini
işaretlemesi dikkat çekicidir. İlk yardım uygulamalarında yeri
olmayan bu girişimin grubun önemli bir bölümü tarafından
doğru olarak belirtilmesine dizi veya filmlerde karşılaşılan
yanıltıcı sahnelerin neden olmuş olabileceği düşünülmüştür.
Ankara’da yapılan çalışmada da okul öncesi eğitimcilerinin
yalnızca %16,7’sinin böcek sokması ve ısırıklarda yapılacak ilk
yardım uygulamasını bildiği bulunmuştur (12). Çin’de yapılan
bir çalışmada ise okul öncesi öğretmenlerin %41,7’sinin yaralanma durumunda yaralı bölgenin akan su altında yıkanması gerektiğini bildiği saptanmıştır (19). Bulunan farklı doğru
yanıt yüzdeleri, katılımcıların bilgi düzeyindeki farklılıktan
kaynaklanabileceği gibi soruların oluşturulma biçimindeki
farklılıklardan, standart ölçme yöntemi kullanılmayışından
da kaynaklanıyor olabilir. Dolayısıyla farklı çalışmalardan
elde edilen sonuçların karşılaştırılmasına şüpheyle yaklaşmak
gerekebilir. Yine de genel olarak okul öncesi öğretmenlerin
hangi konularda bilgi eksikliği olduğunu göstermesi açısından diğer çalışmaların sonuçlarının irdelenmesinin önemli
olduğu düşünülmüştür.
Yüksekten düşen çocukta omurga yaralanması olasılığı düşünülerek kesinlikle hareket ettirilmemesi, baş-boyun-gövde
ekseninin bozulmaması önemlidir. Ancak araştırmamızda
öğretmenlerin yalnızca %20,9’unun bu yaklaşımı bildiği,
büyük bölümünün bilmiyorum cevabı verdiği görülmüştür.
Çin’de yapılan çalışmada ise okul öncesi öğretmenlerinin
%80,7’sinin omurilik yaralanması şüphesinde çocuğun hiç
hareket ettirilmeyerek boyun ve gövde ekseninin korunması
gerektiğini ifade ettikleri belirlenmiştir (19). Yüksekten düşmeler omurilik felcine yol açan önemli bir nedendir ve olay
anında bilinçsizce yapılacak ilk yardım uygulamaları omurilikte hasara neden olabilir, ya da tam olmayan bir kesiyi tam
bir kesi haline dönüştürebilir. Bu durum hastada kalıcı nörolojik bozukluklara yol açarak psikolojik ve sosyal yönden büyük sorunlara, yaşam biçiminin değişmesine neden olabilir
(20). Konunun bireysel ve toplumsal önemi düşünüldüğünde bu bilginin öğretmenlerin yalnızca beşte biri tarafından
bilinmesi kaygı vericidir. Bu nedenle verilecek eğitimlerde
konunun üzerinde daha fazla durulmasının önemli olduğu
düşünülmüştür.
Ulusal Zehir Danışma Merkezi’nin numarasını öğretmenlerin yalnızca %22,7’sinin bildiği saptanmış, merkezin tanıtılması konusunda daha fazla çalışılması gerektiği sonucuna
varılmıştır.
Sıcak su dökülmesi sonucu oluşan yanıklarda, ilk olarak yanık bölgesinin en az 5-10 dakika süreyle akan çeşme suyunun altında tutulması gerektiğini katılımcıların %32,7’si
bilmiştir. Bu soruyu öğretmenlerin yarısından fazlası “ya-
243
Sönmez ve ark. Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgileri
ralı bölgeye derhal yanık kremi sürülmelidir” ya da “yaralı
bölgenin üzerine buz uygulaması yapılmalıdır” şeklinde yanıtlamıştır. Oysa ki yanan bölge hiç soğutulmadan üzerine
yanık kremi sürüldüğünde yanma ve doku hasarı derinlere
doğru ilerlemeye devam etmekte, hiperemi artmakta ve
büller oluşmaktadır (21). Yine yanıklı alan üzerine doğrudan buz uygulanması vazokonstrüksiyona yol açarak kan
akımının azalması nedeniyle yanığın verdiği hasarı artırmaktadır (22). Yakıcı/korozif madde içen çocuğun kusturulmaması gerektiğine ilişkin bilgi, katılımcıların %35,5’i
tarafından doğru olarak bilinmiştir. Ankara’da okul öncesi
eğitimcilerinin %16,7’si yakıcı madde içilmesi durumunda
yapılacak ilk yardım uygulamasını bilmişlerdir (12). Dolayısıyla okul öncesi öğretmenlerinin hem termal hem de
kimyasal yanıklara yaklaşımları açısından eksiklik olduğu
görülmektedir.
Öğretmenlerin %36,4’ü bilinci kapalı bir çocukta ilk değerlendirmenin nasıl olması gerektiğini, %42,7’si solunumun
nasıl değerlendirileceğini doğru olarak belirtmiştir. Öğretmenlerin yalnızca beşte birinin kalp akciğer canlandırması
yapabileceğini belirtmesi bu bulguyu desteklemekte, temel
yaşam desteği uygulamasına ilişkin bilgi ve beceri eğitimine
olan gereksinimi göstermektedir.
“Düşme ile yaralanan çocukta kırık olup olmadığını anlamak için ağrısı olan organ harekete zorlanır” tümcesini öğretmenlerin %40,9’unun doğru, %13,6’sının ise bilmiyorum
olarak yanıtlaması dikkat çekicidir. Düşmelerin ve buna
bağlı kırık şüpheli durumların çocukluk çağı yaralanmaları
içinde önemli yer tuttuğu düşünüldüğünde öğretmenlerin
tamamının, kırık şüphesi olan organın hareket ettirilmeyerek istirahate alınması gerektiğini bilmesi gerektiği düşünülmüştür. Son derece basit bir uygulama olan atelleme
işlemi damar ve sinir yaralanmalarını önlemekte, çocuğun
ağrısının azaltılmasında faydalı olmaktadır. Ankara’da yapılan çalışmada öğretmenlerin %51,4’ünün kırık şüphesi
olan bölgenin hareketsiz hale getirilmesi gerektiğini bildiği
saptanmıştır (12). Küçükoğlu ve ark. (23) kırık, çıkık ve burkulma ile acil servise başvuran çocuklara hastaneye gelmeden yapılan ilk yardım uygulamalarını değerlendirdikleri
çalışmalarında olguların yalnızca %19,2’sine sarma/askıya
alma işlemi yapıldığını tespit etmiştir. Bombacı ve ark. (24)
acil servise yaralanma nedeniyle başvuran 120 çocuğun 42
tanesine hastaneye gelmeden müdahale edildiğini, müdahale edilenlerin de sadece %26,2’sine geçici tespit uygulandığını saptamıştır.
Burun kanaması olan çocuğun başının geriye doğru yatırılmaması gerektiğini araştırma grubunun %57,3’ü bilmiştir.
Ordu’da yapılan çalışmada da benzer olarak çocuk gelişimi
bölümü öğrencilerinin %53,7’si burun kanaması durumunda
başı öne eğerek bası yapılacağını ve kanama durmazsa doktora başvurulacağını belirtmiştir (13).
244
Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46
Nayir ve ark. (14) çalışmasında da bizim sonuçlarımıza benzer olarak yanıklı hastaya yaklaşım (%21,4) ile asidik veya bazik bir madde içen birine yaklaşım (%29,4) konusunda öğretmenlerin bilgi eksikliği olduğu vurgulanmıştır.
Çalışmamızda ilk yardım bilgi puanı ortalaması, 20-29 yaş
grubunda diğer yaş gruplarına göre daha yüksek olduğu, yaş
ile bilgi puanı arasında negatif yönde zayıf ilişki olduğu bulunmuş ancak her iki durumun da istatistiksel olarak anlamlı
olmadığı saptanmıştır. Nayir ve ark. (14) çalışmasında ise yaş
ile bilgi puanı arasında anlamlı, negatif yönde zayıf bir ilişki
olduğu; yaş arttıkça puanın azaldığı saptanmıştır.
İlk yardım bilgi puanı ortalaması ile meslekte çalışma süresi
arasında istatistiksel açıdan anlamlı ilişki olmadığı görülmüştür. Ankara’da yapılan çalışmada da öğretmenlerin çalışma
süresi ile ilk yardım bilgi düzeyi arasında anlamlı ilişki bulunmamıştır (12).
İlk yardım eğitimi alan öğretmenlerin puan ortalamaları eğitim almayanlara göre daha yüksek olmakla birlikte aradaki
farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığı saptanmıştır. Nayir ve ark. (14) çalışmasında da eğitim alan ve almayanların
bilgi puanları arasında anlamlı farklılık saptanmamıştır.
Sonuç olarak; öğretmenlerin çok küçük bir bölümünün ilk
yardım konusundaki bilgisini iyi olarak değerlendirdiği ve
bilgi sorularından alınan puanların çok kötü olmamakla birlikte yeterli olmadığı saptanmıştır.
Okul öncesi öğretmenleri yetiştiren kurumlarda verilen mezuniyet öncesi eğitimlerde temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin konuların daha fazla yer alması gerektiği düşünülmüştür.
İlk yardım konularının oldukça dinamik olduğu da göz önünde
bulundurularak var olan bilginin mezuniyet sonrası hizmet içi
eğitimlerle desteklenmesi önemlidir. Hizmet içi eğitimlerin
verilmesi hususunda; okulların bağlı oldukları toplum sağlığı merkezleri, il halk sağlığı müdürlükleri ve il milli eğitim
müdürlükleri eş zamanlı olarak çalışmalı, varsa bölgelerindeki
üniversitelerle iş birliği yapmalıdırlar. Bununla birlikte araştırmamızda eğitim aldığını belirtenlerin puanlarının anlamlı
yükseklik göstermemesi, eğitim alınması kadar alınan eğitimin
niteliğinin de önemli olduğunu ve değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Yetişkinlere verilecek ilk yardım eğitiminin yararlı ve kalıcı olması için yetişkin eğitiminin ilkelerine
uyulmalıdır. Eğitimin yüz yüze olması, konuların olabildiğince
görsel ağırlıklı olarak sunulması, uygulamalara yer verilmesi,
soru-yanıt tekniği, küçük grup çalışmaları gibi katılımcıların
sürece aktif olarak katılabilecekleri yöntemlerin kullanılması
gerekmektedir. Eğitimin hedefleri arasında beceriye yönelik
psikomotor hedeflerin de olması sağlanmalıdır. Bu çalışmada
öğretmenlerin sadece bilişsel hedeflere uygun olarak bilgi düzeyi değerlendirilmiştir. Dolayısıyla öğretmenlerin ilk yardım
beceri düzeylerinin değerlendirilmemiş olması bu çalışmanın
Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46
Sönmez ve ark. Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgileri
kısıtlılığıdır. İleride konuyla ilgili yapılacak çalışmalarda bu durum göz önünde bulundurulmalıdır.
2.
Çalışmamızda sürücü kurslarının en fazla ilk yardım eğitimi alınan kurum olduğu sonucundan hareketle özellikle bu
kurslarda verilen eğitimin niteliğinin sorgulanması, daha da
önemlisi sürücü kurslarının okul öncesi öğretmenleri için ilk
sırada gelen eğitim kurumu olmaması gerektiği düşünülmüştür. Okul öncesi öğretmenlerin ilk yardım eğitimleri, sürücü
kursları ile sağlanamayacak kadar önemli ve önceliklidir. Bu
gruba verilecek nitelikli bir ilk yardım eğitimiyle, bir çocuğun
hayatının kurtarılmasının veya ömür boyu sürecek sakatlıkların önlenmesinin mümkün olabileceği unutulmamalıdır.
3.
Etik Kurul Onayı: Bu çalışma için etik komite onayı Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu’ndan
alınmıştır (Kayıt Numarası: 105).
Hasta Onamı: Araştırmaya katılan okul öncesi öğretmenlerinden bilgilendirilmiş olurları alınmıştır.
4.
5.
6.
7.
Hakem Değerlendirmesi: Dış bağımsız.
Yazar Katkıları: Fikir - Y.S., E.U., A.P.; Tasarım - Y.S., E.U., A.P.; Denetleme - Y.S.; Malzemeler - Y.S.; Veri toplanması ve/veya işlemesi - Y.S.,
A.P.; Analiz ve/veya yorum - Y.S., E.U.; Literatür taraması - Y.S., E.U.,
A.P.; Yazıyı yazan - Y.S.; Eleştirel İnceleme - Y.S., E.U, A.P.
Çıkar Çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.
Finansal Destek: Yazarlar bu çalışma için finansal destek almadığını
beyan etmişlerdir.
Ethics Committee Approval: The study was approved by the Ethical
Committee for Clinical Studies of Süleyman Demirel University
School of Medicine (Registration Number: 105).
Informed Consent: Verbal informed consent was obtained from nurses who participated in this study.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
Peer-review: Externally peer-reviewed.
Author Contributions: Concept - Y.S., E.U., A.P.; Design - Y.S., E.U., A.P.;
Supervision - Y.S.; Materials - Y.S.; Data Collection and/or Processing
- Y.S., A.P.; Analysis and/or Interpretation - Y.S., E.U.; Literature Review
- Y.S., E.U., A.P.; Writer - Y.S.; Critical Review - Y.S., E.U, A.P.
Conflict of Interest: No conflict of interest was declared by the authors.
14.
15.
16.
Financial Disclosure: The authors declared that this study has received no financial support.
Kaynaklar
17.
1.
18.
Altundağ S, Öztürk MC. Ev kazalarına yönelik eğitimin, güvenlik önlemleri alınması ve kaza görülme sıklığına etkisi. Ulus
Travma Acil Cerrahi Derg 2007; 13: 180-5.
İnanç ÇD, Baysal US, Coşgun L, Taviloğlu K, Ünüvar E. Çocukluk
çağı yaralanmalarında hazırlayıcı nedenler. Türk Ped Arş 2008;
43: 84-8.
World Health Organization. Child and adolescent injury prevention: A WHO plan of action 2006-2015. Erişim Adresi: http://
whqlibdoc.who.int/publications/2006/9241593385_eng.pdf.
[Erişim Tarihi: 29.04.2013]
Peden M, Oyegbite K, Ozanne-Smith J, et al. World report on
child injury prevention. World Health Organization & United
Nations Children’s Fund. Geneva; 2008. Erişim Adresi: http://
whqlibdoc.who.int/publications/2008/9789241563574_eng.pdf.
[Erişim Tarihi: 29.04.2013]
Rogmans W. Education and legislation are key to preventing child
injuries. Bull World Health Organ 2009; 87: 334-5. [CrossRef ]
Uskun E, Alptekin F, Öztürk M, Kişioğlu AN. Ev hanımlarının ev
kazalarını önlemeye yönelik tutum ve davranışları ile ev kazalarına yönelik ilkyardım bilgi düzeyleri. Ulus Travma Acil Cerrahi
Derg 2008; 14: 46-52.
World Health Organization. Training manual for cluster representatives and health volunteers, Module 2, Emergencies, environmental health and food safety, 2009. Erişim Adresi: http://
http://applications.emro.who.int/dsaf/dsa1138.pdf. [Erişim Tarihi: 09.01.2010]
Öztürk AS, Öztürk FT. 6-14 yaş grubu çocuk ilkyardım el kitabı.
Polat H, (yazar). T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Sağlık İşleri Daire
Başkanlığı. Erişim Adresi: http://www.ilkyardimailkadim.org.
[Erişim Tarihi: 11.01.2010]
Tabak RS. Sağlık eğitimi. 1. Baskı. Ankara: Somgür Yayıncılık,
2000: 72-7.
Fidan N. Okulda öğrenme ve öğretme. 3. Baskı. Ankara: Pegem
Akademi, 2012: 4-6.
Yürümez Y, Yavuz Y, Sağlam H, Köken R, Tunay K. Evaluation of
the level of knowledge of first aid and basic life support of the
educators working in preschools. Acad Emerg Med 2007; 5: 1720.
Dinçer Ç, Atakurt Y, Şimşek I. Okulöncesi eğitimcilerinin ilk yardım bilgi düzeyleri üzerine bir araştırma. Ankara Tıp Fakültesi
Mecmuası 2007; 53: 31-8.
Bölükbaş N, Kahraman AN, Karaman Y, Kalaycı G. Ordu ili kız
meslek lisesi çocuk gelişimi bölümü son sınıf öğrencilerinin çocuklara yönelik ilk yardım uygulamaları ile ilgili bilgi düzeyleri.
Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi 2007; 10:
52-9.
Nayir T, Uskun E, Türkoğlu H, Uzun E, Öztürk M, Kişioğlu AN.
Isparta il merkezinde görevli öğretmenlerin ilkyardım bilgi düzeyleri ve tutumları. SDÜ Tıp Fakültesi Dergisi 2011; 18: 123-7.
Hırça N. Does teachers’ knowledge meet first aid Needs of Turkish schools? Review of Turkish Literature. Journal of European
Education 2012; 2: 16-23.
Altıntop L, Dündar C, Güven H, Doğanay Z, Topbaş M. Samsun
il merkezinde görev yapan trafik polislerinin ilk yardım eğitimi
öncesi ve sonrası bilgi düzeyleri. Ulus Travma Acil Cerrahi Derg
2000; 6: 53-6.
Polat A, Turacı G. Bir polis okulundaki öğrencilerin ilk yardım
konusundaki bilgi ve tutumları. Eurasian J Med 2003; 35: 27-32.
Şenol V, Çetinkaya F, Yıldırım C. Otobüs ve kamyon şoförlerinin
ilk yardım konusundaki bilgi tutum ve davranışları. Ulus Travma Acil Cerrahi Derg 1999; 5: 19-23.
245
Sönmez ve ark. Okul öncesi öğretmenlerinin ilk yardım bilgileri
19. Li F, Jiang F, Xingming J, Qiu Y, Xiaoming S. Pediatric first
aid knowledge and attitudes among staff in the preschools of
Shanghai, China. BMC Pediatrics 2012; 12: 121-7. [CrossRef ]
20. Köse S, Yıldırım G, Sabuncu N, Özhan F, Yorulmaz H. The
knowledge level of students at Haliç University on spinal cord
injuries. Turk J Emerg Med 2010; 10: 15-9.
21. Treharne LJ, Kay AR. The initial management of acute burns. JR
Army Med Corps 2001; 147: 198-205. [CrossRef ]
246
Türk Ped Arş 2014; 49: 238-46
22. Venter T, Karpelowsky J, Rode H. Cooling of the burn wound: The
ideal temperature of the coolant. Burns 2007; 33: 917-22. [CrossRef ]
23. Küçükoğlu S, Arıkan D, Cürcani M. Kırık, çıkık ve burkulma durumlarında çocuklara yapılan ilkyardım uygulamalarının özelliklerinin belirlenmesi. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi 2009; 12: 74-83.
24. Bombacı H, Ülkü K, Adıyeke L, Kara S, Görgeç M. Çocuk yaralanmaları, nedenleri ve önlemler. Acta Orthop Traumatol Turc
2008; 42: 166-73. [CrossRef ]
Download

Okul öncesi öğretmenlerinin temel ilk yardım uygulamalarına ilişkin