Türk"ye
Beşer"ve Ekonom"k
Coğrafyası
Servet Karabağ
Sal"h Şah"n
5. Baskı
Prof. Dr. Servet KARABAĞ & Doç. Dr. Salih ŞAHİN
TÜRKİYE BEŞERİ VE EKONOMİK COĞRAFYASI
ISBN 978-605-364-669-3
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
5. Baskı: Mart 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Şermin Demirhan
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Ankamat Matbaacılık San. Ltd. Şti.
30. Cadde 1344. Sokak No: 60
İvedik Organize Sanayi Bölgesi /ANKARA
(0312-394 54 94 - 394 54 95)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13256
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
Prof. Dr. Servet KARABAĞ
1968 yılında Iğdır’da doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini
Iğdır’da tamamladı. 1989 yılında coğrafya lisansı aldı. 1990
yılında, araştırma görevlisi olarak Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Coğrafya Bölümü’ne atandı. Yüksek lisansını
1992 yılında, İstanbul Üniversitesi’nde, doktorasını da beşeri
coğrafya alanında, 1997 yılında Gazi Üniversitesi’nde tamamladı. 1999 yılında yardımcı doçent unvanını aldı. Halen aynı
üniversitede öğretim üyesi olarak görevine devam etmektedir.
Çalışmalarını siyasi coğrafya, ekonomik coğrafya ve coğrafya
eğitimi alanlarında sürdüren Karabağ, evli ve iki çocuk babasıdır.
Doç. Dr. Salih ŞAHİN
1968 yılında İskilip’de doğdu. İlk ve orta öğrenimini Karaören (Oğuzlar) lise öğrenimini Çorum’da tamamladı. 1989
yılında A.Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nden mezun oldu.
Aynı fakültede 6 aylık bir asistanlık ve 1991’de Milli Eğitim
Bakanlığı Beypazarı Ortaokulu’nda görev yaptı. 1991 yılında,
Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Coğrafya Bölümü’ne
araştırma görevlisi olarak atandı. Yüksek lisansını 1993 yılında, Ankara Üniversitesi’nde, doktorasını da beşeri coğrafya alanında, 1998 yılında Gazi Üniversitesi’nde tamamladı.
1999-2000 yılları arasında Kuleli Askeri Lisesi’nde asteğmen
öğretmen olarak askerliğini yaptı. 2002’de yardımcı doçent ve
2011’de doçent unvanını aldı. Halen aynı üniversitede öğretim
üyesi olarak görevine devam etmektedir. Çalışmalarını nüfus
ve yerleşme coğrafyası ile coğrafya eğitimi alanlarında sürdüren Şahin, evli ve iki çocuk babasıdır.
SUNUŞ
Türkiye’de, Türkiye Coğrafyası konularına ait kitap sayısının
az olduğu her coğrafyacı tarafından bilinen bir gerçektir. Sınırlı
sayıda olan bu kitapların bir kısmının konuları genel olarak ele
alması ve coğrafî bölge esasına göre yazılmış olması, Türkiye ile
ilgili yeni coğrafya kitaplarına ihtiyaç olduğunu göstermektedir.
Elinizdeki kitap da bu düşüncelerle yola çıkan iki genç meslektaşımın çalışmalarının bir ürünüdür.
Coğrafya öğretmenleri, Coğrafyacılar, Sosyal Bilgiler öğretmenleri ve öğrenciler için ders kitabı niteliğinde olan bu eser, özgün değerlendirmelerin yapılması ve konuların çağdaş coğrafya
yaklaşımları ile ele alınması sonucu ortaya çıkmıştır.
Kitabın; öğretmenlere, öğretmen adaylarına, coğrafyacılara
ve Türkiye’nin coğrafî özelliklerine merak duyan herkese yararlı
olacağına inanıyorum.
Prof. Dr. Cemalettin ŞAHİN
Mart 2003 – ANKARA
ÖNSÖZ
Doğal ve beşerî ortama bağlı olarak yeryüzünde, en küçük
mekân biriminden başlayarak, yerel ve küresel ölçekte bir sistem
oluşmuştur. Karşılıklı etkileşimle oluşan dünya üzerindeki bu
sistemi araştıran ve çözümlemelerde bulunan bilim alanlarından
biri olan coğrafya, insan ve çevre arasındaki ilişkilerin dağılışı,
nedenleri, etkileşimleri ve mekânsal gelişimleriyle ilgilenir. Başka bir ifadeyle, olay ve olguların yeryüzünde dağılışının, özelliklerinin, benzerlik/farklılıklarının ve bunların nedenlerinin ortaya konulmasında coğrafya araştırmaları yol gösterici olmaktadır.
Coğrafya biliminde araştırma konuları genel olarak fizikî ve
beşerî/ekonomik şeklinde olmakla birlikte, olay ve olgular, alana veya konuya göre de ele alınır. Coğrafya araştırma metotları
ile ilgili olarak belirtilen bu esaslar dikkate alınarak, bu kitapta
Türkiye’nin Beşerî ve Ekonomik Coğrafyası değerlendirilmiştir.
Türkiye Beşerî ve Ekonomik Coğrafyası içerisinde değerlendirilen konular, dinamik özellikte olup, kısa sürede değişebilmektedir. Türkiye’nin kendi iç yapısından ve küresel gelişmelerden
kaynaklanan bu durum, aynı zamanda konuların değerlendirilmesinin zorluğunu da göstermektedir.
Eser çok geniş içeriği olan iki ana bölümden oluşmaktadır.
Çok kapsamlı olan her iki bölüm, kendi başına bağımsız ele alınmış ve konular öz olarak verilmeye çalışılmıştır.
Bu çalışma, Hocamız Prof. Dr. Cemalettin ŞAHİN’in öncülüğü ve yönlendirmeleri ile ortaya çıkmıştır. Bu vesileyle kendisine teşekkürlerimizi sunarız.
Kitabın hazırlanmasında birçok değerli hocamızın eseri yol
gösterici olmuştur. Türkiye’nin Beşerî ve Ekonomik Coğrafyasına eserleri ile katkıda bulunan herkese ve yetişmemizde emeği
geçen hocalarımıza minnet duygularımızı iletmek isteriz.
Eserin ilgilenen herkese yararlı olmasını diliyoruz. Saygılarımızla.
Servet KARABAĞ – Salih ŞAHİN
Mart 2003 – ANKARA
viii
Türkiye Beşerî ve Ekonomik Coğrafyası
İkinci baskıya…
Coğrafya eğitiminin temel amaçlarından biri “yaşadığı yerden başlayarak dünya ölçeğinde, mekana ait bilinç kazandırmaktır”. Bu bağlamda, coğrafya eğitimi yoluyla insanlar yaşadığı alanı
kullanma, planlama ve geleceğe aktarabilmede, neleri, nerede ve
nasıl yapması noktasında yeterlilikler kazanırlar. Bu kazanımlar,
doğa-insan etkileşimine dayanan coğrafi analizlerle elde edilir.
20. yüzyılın özellikle ikinci yarısında dünyanın birçok yerinde hızlı değişimler yaşanmaya başlanmıştır. Bu değişimler
teknolojik ilerlemeyle sıkı sıkıya ilişkilidir. İnsanlığın elde ettiği
birikimler doğa-insan ilişkisine yeni boyutlar katmaktadır. Coğrafyanın bir kolu olan beşeri coğrafya, gelişmeleri zamanında
algılamak ve aktarabilmek adına, verileri ve yöntemini günün
şartlarına uygun hale sokmak zorundadır. Bu bağlamda, kitapta
olabildiğince çağdaş yöntemler ve güncel verilere yer verilmiştir.
Bütün bunlara ek olarak, kitap ülkemizi tanıma ve sahip çıkma
bilinci geliştirmeyi de hedeflemiştir.
“Türkiye Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası” adlı bu eserin
ortaya çıkışında farklı sebepler etkili olmuştur. Kitabın hangi
şartlarda hazırlandığı, birinci baskının sunuş ve önsözünden anlaşılacaktır. Yayınevinin, kitabın baskısının tekrar yapılmayacağını ifade etmesi üzerine, kitabın ikinci baskısının önü açılmıştır.
İkinci baskının yapılmasında büyük destek ve yardım gördüğümüz Gazi Kitabevi sahibi, değerli dostumuz Sayın Suavi Sarı’ya
ve onun nezdinde tüm çalışanlarına teşekkür ederiz.
Birinci baskısının gördüğü ilgiden cesaret alarak, güncelleme ve bazı düzenlemelerle ikinci baskı yapılmıştır. Birinci
baskının tükenmesi ve gelen talepler üzerine yapılmak istenen
bazı temel değişiklikler bu baskıya yetiştirilememiştir. Gelecek
eleştiriler, beklentiler ve yukarıda belirtilen verilerin güncelleme
kaygısıyla yeni baskıların yapılması düşünülmektedir. Kitabın
Türkiye beşeri ve ekonomik coğrafyasını anlamada ve anlamlandırmada yararlı olmasını dileriz…
Saygılarımızla…
Servet KARABAĞ – Salih ŞAHİN
Aralık 2006 – ANKARA
İçindekiler
Beşinci baskıya...
Türkiye konum özellikleri bakımından doğal faktörlerin etkisine bağlı olarak ilk tarihsel bulguların var olduğu alanlardan
biri olmuştur. Konumun vermiş olduğu bu doğal zenginlik insanın ilk yerleşim alanlarının bu bölgede olmasını sağlamış ve hatta birçok ekonomik faaliyetin de ülkemizin bulunduğu alanlarda
ortaya çıkmasına imkan vermiştir. Bu nedenledir ki, ülkemiz beşeri ve ekonomik açıdan yeryüzünde istisna özelliklere sahip bir
konumdadır. Bu da ülkemizin beşeri özellikler ve ekonomik faaliyetler açısından çok çeşitli etkinliklere sahne olmasını sağlamış,
dinamizm ve değer katmıştır. Bu durum tarihin her aşamasında
gelişerek ve daha da çeşitlenerek devam edegelmiştir.
Türkiye Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası adlı bu çalışma
yaklaşık on yıldan fazla bir süredir yayınlanmaktadır. Bu sürede
bile Türkiye beşeri ve ekonomik süreçler açısından dinamik gelişmelere sahne olmuş ve kitap her baskısında yenilenerek güncellenmiştir. Bu bağlamda kitap coğrafya ders kitapları içerisinde
yerini almış ve ilgi görmüştür.
Kitabın bu baskısında da hem veriler bağlamında hem de
metin açısında çeşitli revizeler yapılmıştır. Okuyucuya daha fazla
yararlı olmak adına güncel yayınlar takip edilerek kitapta değerlendirilmiştir. Kitabın niteliği gereği pratik ve geniş bir okuyucu
kitlesi dikkate alınarak anlaşılır ve sade içerikle kitap okuyucuya
sunulmuştur.
Kitabın geçmiş baskılarında olduğu gibi bu baskısında da
okuyucunun eleştiri ve görüşlerine ihtiyaç duyduğu muhakkaktır. Kitaptan yararlanan coğrafya tutkunlarından bu anlamda
katkı beklemekteyiz. Kitabın baskısının da tüm okuyuculara yararlı olmasını dileriz…
Prof. Dr. Servet KARABAĞ & Doç. Dr. Salih ŞAHİN
ix
İÇİNDEKİLER
BİRİNCİ BÖLÜM
TÜRKİYE BEŞERÎ COĞRAFYASI
Doç. Dr. Salih Şahin
1. Türkiye Nüfus Coğrafyası ..............................................................................2
Nüfusun Ülkeler İçin Önemi ve Nüfus Sayımları .......................................2
1.1. Türkiye’de Nüfus Gelişimi .....................................................................7
1.1.1. Türkiye’de Nüfus Artışının Nedenleri.......................................12
1.1.2. Türkiye’de Hızlı Nüfus Artışının Yol Açtığı Sorunlar .............19
1.1.3. Türkiye’de Uygulanan Nüfus Politikaları..................................22
1.1.4. Gelecekte Türkiye Nüfusu ..........................................................24
1.2. Türkiye’de Nüfusun Dağılışı .................................................................25
1.2.1. Doğal Faktörler ............................................................................26
1.2.2. Beşerî Faktörler............................................................................28
1.2.3. Türkiye’de Nüfusun Dağılışı .......................................................30
1.2.4. Türkiye’de Nüfus Yoğunlukları ..................................................35
1.2.4.1. Aritmetik Nüfus Yoğunluğu .........................................36
1.2.4.2. Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu .........................................41
1.2.4.3. Tarımsal Nüfus Yoğunluğu ...........................................43
1.3. Türkiye’de Göçler ...................................................................................46
1.3.1. Türkiye’de Göçlerin Nedenleri ...................................................46
1.3.2. Türkiye’de Göçlerin Sınıflandırılması .......................................49
1.3.2.1. Türkiye’de İç Göçler .......................................................51
1.3.2.2. Türkiye’de Dış Göçler ....................................................54
1.4. Türkiye Nüfusunun Nitelikleri.............................................................59
1.4.1. Türkiye Nüfusunun Yaş ve Cinsiyet Özellikleri.......................59
xii
Türkiye Beşerî ve Ekonomik Coğrafyası
1.4.2. Nüfusun Yaş Bağımlılık Oranları ..............................................66
1.4.3. Türkiye’de Çalışan Nüfusun Ekonomik Faaliyet
Kollarına Dağılımı.......................................................................68
1.4.4. Türkiye’de Nüfusun Eğitim Durumu ........................................71
1.4.5. Türkiye’de Nüfusun Kır ve Şehir Özellikleri ............................72
2. Türkiye’nin Yerleşme Coğrafyası .................................................................76
2.1. Türkiye’de Yerleşmenin Dağılışına Etki Eden Faktörler ...................77
2.1.1. Fizikî Faktörler.............................................................................77
2.1.2 Beşerî ve Ekonomik Faktörler ...................................................80
2.2. Türkiye’de Yerleşmenin Tarihçesi ........................................................82
2.2.1. Tarih Öncesi Devirlerde Türkiye’de Yerleşme ..........................84
2.2.2. Tarih Çağlarında Ülkemizde Yerleşme .....................................89
2.3. Türkiye’de Yerleşmelerin Özellikleri ....................................................92
2.3.1. Nüfus Özellikleri Açısından Türkiye’de Yerleşmeler...............92
2.3.2. Doku ve Şekil Özellikleri Açısından Türkiye’de
Yerleşmeler...................................................................................94
2.3.3. Fonksiyonel Özellikleri Açısından Türkiye’de
Yerleşmeler .....................................................................................95
2.3.3.1. Türkiye’deki Kır Yerleşmeleri ..................................... 100
2.3.3.2. Kasaba Yerleşmeleri .................................................... 111
2.3.3.3. Şehir Yerleşmeleri ....................................................... 112
2.4. Türkiye’de Meskenler .......................................................................... 134
2.4.1. Mesken Tiplerini Etkileyen Faktörler .................................... 135
2.4.2. Türkiye’de Mesken Tipleri ....................................................... 138
İçindekiler
İKİNCİ BÖLÜM
TÜRKİYE EKONOMİK COĞRAFYASI
Prof. Dr. Servet Karabağ
1. Türkiye Ekonomik Coğrafyasının Temelleri .......................................... 144
1.1. Doğal Ortam Unsurları...................................................................... 145
1.1.1. Konum (Lokasyon)- Ekonomi İlişkisi ................................... 145
1.1.2. İklim-Ekonomi İlişkisi............................................................. 149
1.1.3. Yeryüzü Şekilleri-Ekonomi İlişkisi......................................... 152
1.1.4. Denizler, Kara İçi Sular-Ekonomi İlişkisi .............................. 153
1.1.5. Toprak-Ekonomi İlişkisi .......................................................... 155
1.1.6. Yer Altı Kaynakları-Ekonomi İlişkisi ..................................... 156
1.2. Beşerî Ortam Unsurları ..................................................................... 157
1.2.1. Nüfus-Ekonomi İlişkisi............................................................ 157
1.2.2. Ekonomi Politikaları ................................................................ 160
1.2.3. Bölgesel Entegrasyonlar ve Küresel Ekonomik Düzen........ 163
1.2.4. Arazi Kullanımı ........................................................................ 166
1.3. Türkiye Ekonomisinin Yapısı ............................................................ 167
2. Sektörel Olarak Türkiye Ekonomisi ......................................................... 169
2.1. Tarım .................................................................................................... 172
2.1.1. Türkiye’de Tarımın Başlıca Özellikleri ................................... 172
2.1.2. Türkiye’de Tarımın Gelişim Seyri ........................................... 174
2.1.3. Bitkisel Üretimde Etkili Faktörler .......................................... 174
2.1.3.1. Toprak Verimliliği ....................................................... 175
2.1.3.2. Sulama .......................................................................... 175
2.1.3.3. Gübre Kullanımı ......................................................... 176
2.1.3.4. Tohum Islahı ................................................................ 177
2.1.3.5. İlâçlama ........................................................................ 177
2.1.3.6. Makineleşme................................................................ 177
2.1.3.7. Pazarlama ve Tarımı Destekleyen Kuruluşlar ......... 178
xiii
xiv
Türkiye Beşerî ve Ekonomik Coğrafyası
2.1.4. Bitkisel Üretim .......................................................................... 179
2.1.4.1. Tahıllar ......................................................................... 180
2.1.4.2. Sanayi Bitkileri ............................................................ 183
2.1.4.3. Baklagiller .................................................................... 189
2.1.4.4. Yağlı Tohumlu Bitkiler ............................................... 190
2.1.4.5. Meyveler ....................................................................... 192
2.1.4.6. Sebzeler......................................................................... 196
2.1.4.7. Seracılık ........................................................................ 196
2.1.4.8. Yem Bitkileri ................................................................ 197
2.1.5. Hayvancılık ............................................................................... 199
2.1.5.1. Türkiye’de Hayvancılığın Durumu ve Dağılışı ........ 199
2.1.5.2. Türkiye’nin Hayvan Varlığı ........................................ 201
2.1.6. Su Ürünleri ................................................................................ 205
2.1.7. Ormancılık ................................................................................ 209
2.1.8. Ekolojik Tarım .......................................................................... 212
2.1.9. Tarımın Türkiye Ekonomisindeki Yeri .................................. 214
2.1.10.Tarımda Başlıca Sorunlar ....................................................... 215
2.2. Madenler ve Enerji Kaynakları ......................................................... 217
2.2.1. Madenler ................................................................................... 217
2.2.1.1. Maden Üretimi ............................................................ 218
2.2.1.2. Metalik Madenler........................................................ 220
2.2.1.3. Metal Dışı Madenler ................................................... 224
2.2.2. Enerji .......................................................................................... 226
2.2.2.1. Enerji Üretim-Tüketim İlişkisi .................................. 227
2.2.2.2. Enerji Kaynakları Açısından
Türkiye’nin Durumu ................................................... 229
2.3. Sanayi ................................................................................................... 236
2.3.1. Türkiye’de Sanayinin Tarihçesi................................................ 238
2.3.2. Türkiye’de Başlıca Sanayi Kolları ve Dağılışı ......................... 244
2.3.3. Türkiye Sanayisinin Sorunları ................................................ 251
İçindekiler
2.4. Ulaşım .................................................................................................. 253
2.4.1. Ulaşım Politikaları.................................................................... 253
2.4.2. Demiryolu Ulaşımı .................................................................. 256
2.4.3. Karayolu Ulaşımı ...................................................................... 258
2.4.4. Denizyolu Ulaşımı.................................................................... 260
2.4.5. Havayolu Ulaşımı ..................................................................... 261
2.4.6. Boru Hatları .............................................................................. 261
2.5. Ticaret .................................................................................................. 263
2.5.1. İç Ticaret .................................................................................... 263
2.5.2. Dış Ticaret ................................................................................. 264
2.5.3. Serbest Bölgeler ........................................................................ 268
2.5.4. Sınır Ticareti ............................................................................. 271
2.6. Turizm .................................................................................................. 272
2.6.1. Türkiye’nin Turizm Kaynakları ve Turizmin
Ekonomideki Yeri .................................................................... 272
2.6.2. Türkiye Turizminde Sorunlar ................................................. 274
3. Türkiye Ekonomisinde Mekânsal Farklılıklar ........................................ 274
3.1. Mekânsal Farklılıkların Sebepleri ve Dağılışı ................................. 275
3.2. Mekânsal Farklılıkları Gidermeye Yönelik Uygulamalar .............. 277
3.2.1. Bölgesel Plânlar ........................................................................ 277
3.2.2. Metropoller ............................................................................... 282
3.2.3. Yeni Sanayi Odakları ................................................................ 284
3.2.4. Kalkınmada Öncelikli Yöreler ................................................ 285
4. Türkiye Ekonomisinin Dünya Ekonomisindeki Yeri ............................ 288
5. Türkiye Ekonomisinin Problem Alanları................................................ 290
Kaynakça...........................................................................................................293
xv
%ñ5ñ1&ñ%°/¶0
7¶5.ñ<(%(ì(5¨
&2ï5$)<$6,
Doç. Dr. Salih ŞAHİN
Gazi Üniversitesi
2
dƺƌŬŝLJĞĞƔĞƌŠǀĞŬŽŶŽŵŝŬŽŒƌĂĨLJĂƐŦ
TÜRKİYE NÜFUS COĞRAFYASI
1. NÜFUSUN ÜLKELER İÇİN ÖNEMİ ve NÜFUS
SAYIMLARI
Hemen her dönemde bütün dünya ülkelerinin en çok üzerinde durduğu konulardan biri de nüfustur. Çünkü nüfus, bir
yandan üretimi gerçekleştiren ülkeler için önemli bir güç kaynağı ve devamlılıklarını sağlamada gerekli bir unsur iken; diğer
yandan da Dünya’daki sınırlı doğal kaynakları paylaşan, çevre
sorunlarının temel kaynağıdır.
Nüfus denildiğinde genel bir ifadeyle, belirli bir zamanda,
sınırları belirli bir alanda yaşayan insan sayısı anlaşılmaktadır.
Yüzyıllar önce hatta yirminci yüzyılın ortalarına kadar ülkeler, nüfusun sayısal olarak fazlalığını güçlü olmak için gerekli ve
yeterli bir faktör olarak görüyorlardı. Ancak günümüzde nüfusun sayısal fazlalığından daha çok, nitelikleri üzerinde durulmaktadır. Böylece nüfus miktarı yanında özellikleri ile ülkelerin
kalkınmaları arasında ilişki kurulmaktadır. Başka bir ifade ile
ülkenin kalkınabilmesi veya bir devletin varlığını devam ettirebilmesi için nüfus gereklidir. Bu yönüyle nüfus, devleti oluşturan
temel unsurlardan birisidir. Böylece ülkeler bu temel unsur ile
ilgili politikalar belirlemektedir. Dünya ülkeleri bir yandan aşırı
nüfus artışının sorun yarattığını ve buna karşı önlem alınması
gerektiği üzerinde dururken, diğer yandan da çok az artması
veya eksilmesi de ülkelerin varlığını ve geleceğini tehdit etmesine
vurgu yapmaktadır. Bu nedenlerle nüfusun belli bir oranda, sorun yaratmadan artışını sağlamak hedeflenmektedir. Oysa bu her
zaman ve her ülke için o kadar kolay olmamaktadır.
Ülkeler belirli dönemlerde sınırları içinde ne kadar insan
yaşadığını ve bunların ne gibi özelliklere sahip olduklarını tespit
etmek ihtiyacı duyarlar. Bir ülkede yaşayan insan sayısı çok çeşitli
amaçlar için tespit edilir. Yüzyıllar önce özellikle askere alınacak
ve vergi verecek kişi sayısını belirlemek amacıyla nüfus miktarı
bilinmek isteniyordu. Ancak son yıllarda bu amaçlara ek olarak;
nüfusun artışını, azalışını, gelir düzeyi, çalışma, eğitim durumu
gibi özelliklerini yani mevcut insan potansiyelini bütün yönleriyle tespit etmek için de nüfusu bilmek amaçlanmaktadır. Çünkü
dƺƌŬŝLJĞĞƔĞƌŠŽŒƌĂĨLJĂƐŦ
3
ister gelişmiş isterse gelişmekte olan ülkeler olsun bütün ülkelerde, kalkınma plânlarının yapılması ve uygulanabilmesi için
toplam insan varlığının ve bunların ne gibi özelliklere sahip olduğunu bilinmesi gerekir. Aksi halde nüfus potansiyeli ve bunun
özellikleri bilinmeden hazırlanacak kalkınma plânlarının başarılı
olması beklenemez. Çünkü farklı yaş, cinsiyet, eğitim seviyesindeki insanların kapasiteleri ve beklentileri farklıdır. Bu yüzden
planlamaların yapılması için de nüfusun miktar ve özelliklerinin
bilinmesi önemli bir husustur.
Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi Türkiye nüfusu da
esas olarak “nüfus sayımları” aracılığıyla belirlenmektedir. Nüfus
sayımı denildiğinde, çeşitli sorularla ve belirli bir yöntem kullanılarak ülkede yaşayan insanların sayısının ve çeşitli özelliklerinin
tespit edilmesi anlaşılır. Nüfus sayımında sorulan sorular ve sayımın yapılış tarzı ülkeden ülkeye bazı farklılıklar gösterir. Ancak
bazı gelişmiş ülkelerde doğum, ölüm, yer değiştirme ve diğer nüfus
bilgileri bilgisayarlara anında kaydedildiğinden, nüfus sayımı yapılmaya gerek duyulmaz.
Halen birçok ülke tarafından uygulanmakta olan iki türlü nüfus sayım yöntemi vardır. Bunlardan de facto nüfus sayım yönteminde sayım anında bulunulan yere göre nüfus tespit edilirken;
de jure nüfus sayım yönteminde ise sayım günü nerede bulunulursa bulunulsun daimî ikametgâh esas alınarak nüfus belirlenir
(Başol, 1994). Türkiye’deki sayımlarında 1997 yılına kadar de facto
sayım yöntemi, daha sonraki yıllarda ise iki sayım yöntemi birlikte
kullanılmıştır.
Dünyada ilk modern
anlamda nüfus sayımı
1665’de Kanada’da
yapılmıştır.
Türkiye’de Cumhuriyetin
ilanından önce ilk nüfus
sayımı 1831’de yapılmıştır.
Nüfus sayımı ne şekilde yapılırsa yapılsın; nüfusun sayısını,
gelişim seyrini, dağılışını, nüfus hareketlerini ve nüfusun çeşitli
niteliklerini belirlemek için veri toplanmaktadır. Ancak Dünya
ülkelerinin bir çoğunda farklı yöntemler ve farklı dönemlerde
nüfus sayımlarının yapılması yanında sayımlarda kullanılan kriterlerin farklılığı ile ülke nüfuslarının birbirleriyle karşılaştırılmasını zorlaştırmaktadır.
Ülkemizde diğer birçok konuda olduğu gibi, nüfusla ilgili
veri toplama ve değerlendirme işleri de kanunla Devlet İstatistik Enstitüsü’ne (DİE) verilmiştir. DİE ilk olarak 1926 tarihinde
Merkezi İstatistik Dairesi adıyla kurulmuştur (www.tuik.gov.tr,
2005 yılında çıkartılan
kanunla Devlet İstatistik
Enstitüsü’nün adı, Türkiye
İstatistik Kurumu (TÜİK)
olarak değiştirilmiştir.
4
dƺƌŬŝLJĞĞƔĞƌŠǀĞŬŽŶŽŵŝŬŽŒƌĂĨLJĂƐŦ
Şahin, 2000). 2005 yılındaki 5429 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu ile Türkiye İstatistik Kurumu haline getirilmiştir (http://www.
tuik.gov.tr).
Türkiye’de Cumhuriyetin ilânından sonra ilk modern anlamda nüfus sayımı 1927 yılında yapılmıştır. Bir sonraki nüfus
sayımı 1935’de yapılmış ve daha sonra sonu sıfır ve beş ile biten
yıllarda nüfus sayımı yapılması kararlaştırılmıştır. 1990 yılına
kadar böyle devam edilmiş; bu tarihten sonra nüfus sayımlarının on yılda bir yapılmasına karar verilmiş, ancak duyulan ihtiyaç üzerine 1997’de Genel Nüfus Tespiti yapılmıştır. Böylece
Türkiye’de Cumhuriyetin ilânından sonra 14 Genel Nüfus Sayımı
ve bir de Genel Nüfus Tespiti Yapılmıştır*. 2007 yılından itibaren
Türkiye nüfusu Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS)** ile
belirlenmektedir.
Nüfus sayımları yoluyla elde edilen bilgiler, istatistik yöntemler de kullanılarak değerlendirilmekte ve ilgililerin kullanımına sunulmaktadır. Nüfusun geçmiş yıllarda nasıl bir gelişim
seyri takip ettiğini bilmek, ancak geçmişe ait nüfus istatistiklerinden elde edilebilir. Ülkeler, ancak sayımlardan elde ettiği verilerle
mevcut durumlarını ortaya koyabilirler. Nüfus artışı ve niteliklerinin (yaş grupları, cinsiyet, çalışma, eğitim vb) belirlenerek geçmişte nasıl bir seyir takip ettiğinin bilinmesi; özellikle geleceğe
yönelik plânlamaların yapılabilmesi için gerekli bilgilerdir. Ülkede yaşayan kimselerin ihtiyaç ve taleplerine uygun eğitim, sağlık, ulaştırma ve çeşitli iş imkânlarını sunabilmek için nüfusun
sayısını ve özelliklerini bilmek zorunludur. Ayrıca nüfusun nasıl bir artış hızına sahip olduğunu da belirlemek gerekir. Çünkü
eğer nüfus aşırı artıyorsa bazı sorunları beraberinde getirmektedir. Ülkelerin ve dünyanın kaynaklarının kapasitesi belirlidir ve
ancak belli bir sayıda insanı besleyebilecek düzeydedir. O halde
*
1997’de yapılan Nüfus Tespiti, nüfus sayımlarındaki kadar ayrıntılı
olmayıp bazı genel bilgileri elde etmeye yöneliktir. Türkiye’de en son
Genel Nüfus Sayımı 22 Ekim 2000’de yapılmıştır.
**
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS), kişilerin yerleşim yerlerine göre nüfus bilgilerinin güncel olarak tutulduğu, nüfus hareketlerinin her an izlenebildiği, Merkezi Nüfus İdare Sistemi (MERNİS) kayıtlarındaki T.C. Kimlik Numarısına göre kişiler ile ikamet adreslerinin
eşleştiğirildiği bir kayıt sistemidir. Bu konuda http://www.tuik.gov.tr/
ısp/duyuru/adnks/dosya/ aciklama/yenisistem.doc internet adresinden
detaylı bilgi alınabilir.
Download

Türk ye Coğrafyası