ÜNÝTE - 1
TARÝH ÝÇÝNDE TÜRK EDEBÝYATI
BÖLÜM 1:
TARÝH ÝÇÝNDE TÜRK EDEBÝYATI - I ................................................................................................15
A. EDEBÝYAT - TARÝH ÝLÝÞKÝSÝ ........................................................................................................15
Edebiyatýn Tarihle Etkileþimi ............................................................................................................15
Edebî Eser - Tarih Ýliþkisi ..................................................................................................................15
Edebî Metin - Tarihî Metin Farký........................................................................................................16
Edebiyat ve Uygarlýk Tarihi ..............................................................................................................16
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................17
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................18
BÖLÜM 2:
TARÝH ÝÇÝNDE TÜRK EDEBÝYATI - II ................................................................................................21
B. TÜRK EDEBÝYATININ DÖNEMLERE AYRILMASINDAKÝ ÖLÇÜTLER..........................................21
Türk Edebiyatýnýn Dönemleri ............................................................................................................22
Edebî Dönemlerin Zihniyetle Ýliþkisi ................................................................................................22
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................23
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................24
ÜNÝTE - 2
DESTAN DÖNEMÝ TÜRK EDEBÝYATI
BÖLÜM 3:
SÖZLÜ EDEBÝYAT (Coþku ve Heyecaný Dile Getiren Metinler - Þiir) ..............................................29
ÝSLAMÝYET’TEN ÖNCEKÝ TÜRK EDEBÝYATI ....................................................................................29
DESTAN DÖNEMÝ ............................................................................................................................29
Destan Döneminin Önemi ................................................................................................................29
Farklý Uygarlýklarda ve Kavimlerde Destan Dönemi ........................................................................29
SÖZLÜ EDEBÝYAT ............................................................................................................................29
Sözlü Edebiyatýn Özellikleri ..............................................................................................................29
Mitolojik Ögelerin Oluþma Nedeni, Sözlü Edebiyatla Mitoloji Arasýndaki Ýliþki ....................................30
Mitolojik Ögelerin Dönemin Zihniyetiyle Ýliþkisi ................................................................................30
Sözlü Edebiyatta Coþku ve Heyecaný Dile Getiren Metinler (Þiir) ..................................................30
Destan Döneminde Sürdürülen Hayatla Þiir Arasýnda Ýliþki ............................................................30
Eski Türklerde Þairlerin Görev ve Ýþlevi ..........................................................................................30
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................31
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................32
BÖLÜM 4:
OLAY ÇEVRESÝNDE OLUÞAN METÝNLER (DESTAN) ....................................................................35
Destanýn Oluþumu ............................................................................................................................35
Doðal Destanlarýn Genel Özellikleri ................................................................................................35
Destanla Roman ve Hikâyeyi Karþýlaþtýrma ....................................................................................35
Türk Destanlarýný Gruplandýrma ......................................................................................................35
ÝSLAM ÖNCESÝ TÜRK DESTANLARI ..............................................................................................35
Altay - Yakut Türklerinin Destanlarý ..................................................................................................35
Saka Türklerinin Destanlarý ..............................................................................................................36
Hun Türklerinin Destanlarý ................................................................................................................36
Köktürklerin Destanlarý ....................................................................................................................36
Uygur Türklerinin Destanlarý ............................................................................................................36
ÝSLAM SONRASI TÜRK DESTANLARI ............................................................................................36
DESTAN TÜRLERÝ ............................................................................................................................36
Destan Dilinin Oluþumu....................................................................................................................36
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................37
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................38
6
Ýçindekiler
BÖLÜM 5:
YAZILI EDEBÝYATI (KÖKTÜRK YAZITLARI, UYGUR METÝNLERÝ) ....................................................41
YAZILI EDEBÝYAT ..............................................................................................................................41
YAZILI DÖNEMÝN ESERLERÝ............................................................................................................41
1. Köktürk Yazýtlarý ............................................................................................................................41
2. Uygurlar Dönemine Ait Metinler ..................................................................................................41
Yazýlý Edebiyatýn Özellikleri ..............................................................................................................42
Yazýlý Belgelerin Bulunduklarý Yerler ve Yazýlarýn Özellikleri ............................................................42
Köktürk Yazýtlarý’nýn Yazýldýðý Dönemle Ýliþkisi..................................................................................42
Köktürk Yazýtlarý’nýn Yazýlý Türk Edebiyatýndaki Önemi ....................................................................42
Köktürk Yazýtlarý’nýn Temel Düþüncesi..............................................................................................42
Köktürk Yazýtlarý’nýn Dil ve Anlatým Özellikleri ..................................................................................42
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................43
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................44
ÜNÝTE - 3
ÝSLAM UYGARLIÐI ÇEVRESÝNDE GELÝÞEN TÜRK EDEBÝYATI
BÖLÜM 6:
XI. - XII. YÜZYILLARDA ÝSLAMÝYET VE
TÜRK KÜLTÜRÜ ÝSLAMÝ DÖNEMDE ÝLK DÝL VE EDEBÝYATI ÜRÜNLERÝ - I ..................................49
XI. - XII. YÜZYILLARDA ÝSLAMÝYET VE TÜRK KÜLTÜRÜ ................................................................49
Ýslâmiyet Öncesi Türk Kültürü Ýle Ýslâm Medeniyeti Arasýndaki Etkileþim ......................................49
Ýslâmiyet’in Türk Kültürü ve Yaþayýþýna Etkisi ..................................................................................49
ÝSLAMÝ DÖNEMÝN ÝLK ÜRÜNLERÝ ..................................................................................................49
1. Kutadgu Bilig ................................................................................................................................50
2. Divan-ý Lügati’t-Türk......................................................................................................................50
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................51
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................52
BÖLÜM 7:
ÝSLAMÝ DÖNEMDE ÝLK DÝL VE EDEBÝYAT ÜRÜNLERÝ - II ..............................................................55
3. Atabetü’l-Hakayýk..........................................................................................................................55
4. Divan-ý Hikmet ..............................................................................................................................55
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................57
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................58
BÖLÜM 8:
OÐUZ TÜRKÇESÝNÝN ANADOLU’DAKÝ ÝLK ÜRÜNLERÝ - I
(ÞÝÝR) - I ............................................................................................................................................61
OÐUZ TÜRKÇESÝNÝN ANADOLU’DAKÝ ÝLK ÜRÜNLERÝ - I ..............................................................61
Mevlana (1207 - 1273)......................................................................................................................61
Yunus Emre ......................................................................................................................................62
Hacý Bektaþ Veli ................................................................................................................................62
Hacý Bayram Veli ..............................................................................................................................62
Hoca Dehhani ..................................................................................................................................62
Âþýk Paþa ..........................................................................................................................................62
Ahmedî..............................................................................................................................................62
Kadý Burhaneddin ............................................................................................................................62
Gülþehrî ............................................................................................................................................62
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................63
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................64
BÖLÜM 9:
OÐUZ TÜRKÇESÝNÝN ANADOLU’DAKÝ ÝLK ÜRÜNLERÝ - II
(ÞÝÝR) - II ............................................................................................................................................67
OÐUZ TÜRKÇESÝNÝN ANADOLU’DAKÝ ÝLK ÜRÜNLERÝ - II ............................................................67
1. Coþku ve Heyecaný Dile Getiren Metinler (Þiir) ..........................................................................67
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................69
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................70
7
Ýçindekiler
BÖLÜM 10: OÐUZ TÜRKÇESÝNÝN ANADOLU’DAKÝ ÝLK ÜRÜNLERÝ - III
(OLAY KAYNAKLI METÝNLER) - I......................................................................................................73
OLAY ÇEVRESÝNDE OLUÞAN METÝNLER - I ..................................................................................73
1. Battalname....................................................................................................................................73
2. Daniþmendname ..........................................................................................................................73
3. Saltukname ..................................................................................................................................73
4. Gazavetname................................................................................................................................73
5. Menakýbname ..............................................................................................................................74
6. Dede Korkut Hikâyeleri ................................................................................................................74
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................75
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................76
BÖLÜM 11: OÐUZ TÜRKÇESÝNÝN ANADOLU’DAKÝ ÝLK ÜRÜNLERÝ - IV
(OLAY KAYNAKLI METÝNLER) - II ....................................................................................................79
7. Mesneviler ....................................................................................................................................79
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................81
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................82
BÖLÜM 12: OÐUZ TÜRKÇESÝNÝN ANADOLU’DAKÝ ÝLK ÜRÜNLERÝ - V
(ÖÐRETÝCÝ METÝNLER) ....................................................................................................................85
ÖÐRETÝCÝ METÝNLER ......................................................................................................................85
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................87
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................88
BÖLÜM 13: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - I
DÝVAN ÞÝÝRÝ - I ..................................................................................................................................91
DÝVAN ÞÝÝRÝNÝN GENEL ÖZELLÝKLERÝ - I ........................................................................................91
Divan Þiirinin Tarihî Geliþimi ............................................................................................................91
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................93
Kazaným Deðerlendirme Testi ..........................................................................................................94
BÖLÜM 14: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - II
DÝVAN ÞÝÝRÝ - II..................................................................................................................................97
DÝVAN ÞÝÝRÝNÝN GENEL ÖZELLÝKLERÝ - II ......................................................................................97
Divan Þiirinde Dil ve Üslup ..............................................................................................................97
Divan Þiirinde Söz Sanatlarý ............................................................................................................97
Divan Þiirinin Konu ve Temalarý........................................................................................................97
Divan Þiirinin Kaynaðý ......................................................................................................................98
Divan Þiirinde Mazmun ....................................................................................................................98
Divan Þiirinde Yapý ve Ahenk Unsurlarý............................................................................................98
Ölçme ve Deðerlendirme ................................................................................................................99
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................100
BÖLÜM 15: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - III
DÝVAN ÞÝÝRÝ - III ..............................................................................................................................103
DÝVAN ÞÝÝRÝ NAZIM BÝÇÝMLERÝ - I..................................................................................................103
A. NAZIM BÝRÝMÝ BEYÝT OLANLAR ................................................................................................103
1. Gazel ..........................................................................................................................................103
2. Kaside ........................................................................................................................................104
3. Kýt’a ............................................................................................................................................104
4. Müstezat ....................................................................................................................................104
5. Mesnevi ......................................................................................................................................104
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................105
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................106
8
Ýçindekiler
BÖLÜM 16: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - IV
DÝVAN ÞÝÝRÝ - IV ..............................................................................................................................109
DÝVAN ÞÝÝRÝ NAZIM BÝÇÝMLERÝ - II ................................................................................................109
B. NAZIM BÝRÝMÝ DÖRTLÜK OLANLAR ........................................................................................109
1. Þarký ............................................................................................................................................109
2. Rübai ..........................................................................................................................................110
3. Tuyuð ..........................................................................................................................................110
4. Murabba......................................................................................................................................110
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................111
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................112
BÖLÜM 17: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - V
DÝVAN ÞÝÝRÝ - V ..............................................................................................................................115
DÝVAN ÞÝÝRÝ NAZIM BÝÇÝMLERÝ - III ................................................................................................115
C. NAZIM BÝRÝMÝ BENT OLANLAR ................................................................................................115
1. Terkib-i Bent ................................................................................................................................115
2. Terci-i Bent ..................................................................................................................................116
3. Müseddes ..................................................................................................................................116
4. Muhammes ................................................................................................................................116
5. Taþtir............................................................................................................................................116
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................117
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................118
BÖLÜM 18: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - VI
HALK ÞÝÝRÝ - I ..................................................................................................................................121
HALK ÞÝÝRÝ ......................................................................................................................................121
I. ANONÝM HALK ÞÝÝRÝ....................................................................................................................121
Mani ................................................................................................................................................121
Türkü ..............................................................................................................................................121
Aðýt ..................................................................................................................................................122
Ninni ................................................................................................................................................122
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................123
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................124
BÖLÜM 19: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - VII
HALK ÞÝÝRÝ - II ................................................................................................................................127
II. ÂÞIK TARZI HALK ÞÝÝRÝ ..............................................................................................................127
ÂÞIK TARZI HALK ÞÝÝRÝ NAZIM ÞEKÝLLERÝ ..................................................................................127
Koþma ............................................................................................................................................127
Koçaklama ......................................................................................................................................128
Güzelleme ......................................................................................................................................128
Taþlama ..........................................................................................................................................128
Aðýt ..................................................................................................................................................128
Semai ..............................................................................................................................................128
Varsaðý ............................................................................................................................................128
Destan ............................................................................................................................................128
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................129
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................130
BÖLÜM 20: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - VIII
ÂÞIK TARZI HALK ÞÝÝRÝ TEMSÝLCÝLERÝ - I ....................................................................................133
ÂÞIK ÞÝÝRÝ TEMSÝLCÝLERÝ - I ..........................................................................................................133
Köroðlu ..........................................................................................................................................133
Kayýkçý Kul Mustafa ........................................................................................................................133
Kâtibi ..............................................................................................................................................133
Âþýk Ömer ......................................................................................................................................133
9
Ýçindekiler
Karacaoðlan....................................................................................................................................134
Levni................................................................................................................................................134
Gevheri............................................................................................................................................134
Erciþli Emrah ..................................................................................................................................134
Dertli................................................................................................................................................134
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................135
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................136
BÖLÜM 21: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - IX
ÂÞIK TARZI HALK ÞÝÝRÝ TEMSÝLCÝLERÝ - II ....................................................................................139
ÂÞIK ÞÝÝRÝ TEMSÝLCÝLERÝ - II ........................................................................................................139
Bayburtlu Zihni................................................................................................................................139
Dadaloðlu........................................................................................................................................139
Erzurumlu Emrah............................................................................................................................139
Everekli Seyrani ..............................................................................................................................140
Âþýk Veysel......................................................................................................................................140
Kaðýzmanlý Hýfzi ..............................................................................................................................140
Bayburtlu Celali ..............................................................................................................................140
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................141
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................142
BÖLÜM 22: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - X
DÝNÎ - TASAVVUFÝ HALK ÞÝÝRÝ - I....................................................................................................145
III. DÝNÎ - TASAVVUFÝ HALK ÞÝÝRÝ ..................................................................................................145
DÝNÎ - TASAVVUFÝ HALK ÞÝÝRÝ NAZIM ÞEKÝLLERÝ ........................................................................145
1. Ýlahi..............................................................................................................................................145
2. Nefes ..........................................................................................................................................146
3. Þathiye ........................................................................................................................................146
4. Devriye ........................................................................................................................................146
5. Nutuk ..........................................................................................................................................146
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................147
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................148
BÖLÜM 23: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - XI
DÝNÎ - TASAVVUFÝ HALK ÞÝÝRÝ - II ..................................................................................................151
DÝNÎ - TASAVVUFÝ ÞÝÝR TEMSÝLCÝLERÝ - I......................................................................................151
Kaygusuz Abdal..............................................................................................................................151
Seyyit Nesimi ..................................................................................................................................151
Nacý Bayram Veli ............................................................................................................................152
Eþrefoðlu Rumi ..............................................................................................................................152
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................153
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................154
BÖLÜM 24: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - XII
DÝNÎ - TASAVVUFÝ HALK ÞÝÝRÝ - III..................................................................................................157
DÝNÎ - TASAVVUFÝ ÞÝÝR TEMSÝLCÝLERÝ - II ....................................................................................157
Süleyman Çelebi (1351? - 1422)....................................................................................................157
Pir Sultan Abdal ..............................................................................................................................157
Aziz Mahmut Hüdayi ......................................................................................................................158
Niyazi Mýsrî......................................................................................................................................158
Erzurumlu Ýbrahim Hakký................................................................................................................158
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................159
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................160
10
Ýçindekiler
BÖLÜM 25: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - XIII
OLAY ÇEVRESÝNDE OLUÞAN EDEBÎ METÝNLER - I ....................................................................163
A. ANLATMAYA BAÐLI EDEBÎ METÝNLER ....................................................................................163
Halk Hikâyesi ..................................................................................................................................163
Masal ..............................................................................................................................................164
Mesnevi ..........................................................................................................................................164
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................165
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................166
BÖLÜM 26: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - XIV
OLAY ÇEVRESÝNDE OLUÞAN EDEBÎ METÝNLER - II ....................................................................169
B. GÖSTERMEYE BAÐLI EDEBÎ METÝNLER ................................................................................169
Karagöz ..........................................................................................................................................169
Meddahlýk ......................................................................................................................................170
Orta Oyunu ....................................................................................................................................170
Köy Seyirlik Oyunu ........................................................................................................................170
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................171
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................172
BÖLÜM 27: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - XV
ÖÐRETÝCÝ METÝNLER - I ................................................................................................................175
ÖÐRETÝCÝ METÝNLER - I ................................................................................................................175
NESÝR TÜRLERÝ..............................................................................................................................175
Tezkire ............................................................................................................................................175
Tarih ................................................................................................................................................176
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................177
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................178
BÖLÜM 28: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - XVI
ÖÐRETÝCÝ METÝNLER - II ..............................................................................................................181
ÖÐRETÝCÝ METÝNLER - II ..............................................................................................................181
Seyahatname (Gezi Yazýsý) ............................................................................................................181
Babür Þah ......................................................................................................................................181
Evliya Çelebi ..................................................................................................................................182
Piri Reis ..........................................................................................................................................182
Seydi Ali Reis ..................................................................................................................................182
Yirmisekiz Çelebi Mehmet ..............................................................................................................182
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................183
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................184
BÖLÜM 29: XV. YÜZYILDAN XIX. YÜZYIL ORTALARINA KADAR OSMANLI EDEBÝYATI - XVII
ÖÐRETÝCÝ METÝNLER - III ..............................................................................................................187
ÖÐRETÝCÝ METÝNLER - III ..............................................................................................................187
Mektup ............................................................................................................................................187
ÝLMÎ ESERLER ................................................................................................................................188
DÝNÎ ESERLER ................................................................................................................................188
Sinan Paþa ......................................................................................................................................188
Mercimek Ahmet ............................................................................................................................188
Katip Çelebi ....................................................................................................................................188
Ölçme ve Deðerlendirme ..............................................................................................................189
Kazaným Deðerlendirme Testi ........................................................................................................190
CEVAP ANAHTARI ..............................................................................................................................................197
11
BÖLÜM
1
TARÝH ÝÇÝNDE TÜRK EDEBÝYATI - I
Kazaným
z Edebî eserlerde yapý ve temalarýn tarih içinde geliþtiðini,
Bu bölümü bitirdiðimde;
z Edebiyat tarihinin uygarlýk tarihi içindeki yerini,
z Edebî eserlerin yazýldýklarý dönemi yansýtan tarihî
belge olduklarýný
z Edebî dönemlerin, eserlerin ve sanatçýlarýn tarih
içindeki yeri ve deðerini,
öðreneceðim.
z Edebiyat tarihinin hangi konularý incelediðini,
A. EDEBÝYAT - TARÝH ÝLÝÞKÝSÝ
muþtur. Bunlarýn zaman içinde izlenebilmesi için bilimsel yöntemler gereklidir. Bu noktada geçmiþe yönelik
araþtýrma yöntemlerine sahip olan tarih bilimi edebiyata yardýmcý olur. Hangi yazarýn hangi dönemde yaþadýðý, hangi eserleri ortaya koyduðu, hangi edebiyat grubu içinde yer alýp almadýðý kesin ve doðru olarak tarih
biliminin yöntemleriyle öðrenilir.
Edebiyat ile tarih arasýnda sýký bir iliþki vardýr. Þimdi, bu
iliþkiyi anlamamýza yardýmcý olacak bazý kavramlarý
açýklayalým.
Edebiyat: Duygu, düþünce ve hayalleri dil aracýlýðýyla
güzel, etkili ve belli bir biçim çerçevesinde anlatan sanat dalýdýr.
TARÝHÎ DEVÝRLER
Edebî eser (metin): Duygu, düþünce ve hayallerin insanda estetik zevk uyaracak þekilde sözle veya yazýyla etkili olarak anlatýlmasý sonucu ortaya çýkan metne
denir.
Ýlk Çað
M.Ö. 3500
M.S. 375
Orta Çað
375 - 1453
Yeni Çað
1453 - 1789
Yakýn Çað
1789 - ...
Tarih: Toplumlarý etkileyen hareketlerden doðan, olay-
Yazýnýn
icadý
Kavimler
Göçü
Ýstanbul’un
Fethi
Fransýz
Ýhtilali
larý zaman ve yer göstererek anlatan, bu olaylar arasýndaki iliþkileri inceleyen bilim dalýdýr.
koyan sanatçýlarý, dönemleri ile birlikte inceleyen bilim
dalýdýr.
Kültür: Bir milletin, tarih boyunca elde etmiþ olduðu
maddi ve manevi deðerlerin tümüne denir.
Medeniyet: Belirli bir insan topluluðunun belirli bir
coðrafyada ve belirli bir zaman içinde ortaya koyduðu
deðerler bütünüdür.
Uygarlýk: Binlerce yýl devam eden geliþmeler sonunda ortaya çýkan ve tüm insanlýðýn eseri olan evrensel
birikimlerdir.
Bazen “uygarlýk” ve “medeniyet” kavramlarý ayný anlamda da kullanýlabilmektedir.
Edebiyatýn Tarihle Etkileþimi
Tarih, bir toplumun bütün yönlerini (sosyal, ekonomi,
siyaset, kültür, medeniyet) inceler. Bunlarýn zaman içindeki yerini belirler.
Tarihte yaþanan olaylar edebiyat ürünlerine bir þekilde
yansýr. Bu bakýmdan edebiyat eserleri, tarihçilerin araþtýrmalarýna yardýmcý olacak ipuçlarý içerir. Tarih boyunca pek çok sanatçý çok sayýda edebî eser ortaya koy-
© Coþku Yayýnlarý
Edebiyat tarihi: Edebî eserleri ve bu eserleri ortaya
Tarih, bir milletin hafýzasýdýr. Tarihini bilmeyen bir millet,
kimliðini de bilemez. Bir milletin tarihinin iyi bilinebilmesi için o milletin edebî eserlerinin de incelenmesi gerekir. Çünkü edebî eserler, milletin yaþamýna tutulan bir
aynadýr. Bu aynaya bakýlarak milletin geçmiþte neler
düþündüðü, neler hissettiði, nasýl bir yaþam sürdüðü
öðrenilebilir. Ayrýca, edebî eserleri ve edebî hareketleri
bütüncül bir yaklaþýmla inceleyebilmek için de tarih biliminin yöntemlerinden yararlanýlýr. Herhangi bir çaðda
yazýlmýþ bir edebî eseri inceleyebilmek için o çaðdaki
tarihî olaylarý bilmek gerekir.
Edebî Eser - Tarih Ýliþkisi
Sanatçý, yaþadýðý çevreye ve olaylara eserlerinde yer
verir. Yaþananlar, edebî eserlerde az veya çok yansýtýlýyorsa, yaþananlarý zaman sýrasýna koyan tarih bilimi
için edebî eserler belge niteliðindedir.
Edebî metinde sosyal ve siyasi çevre üzerinde durulur.
Her türlü insan iliþkisinden söz edilir. Edebî metinler ve
edebiyatla ilgili konulardaki deðiþmenin ortaya konmasý da gerekir. Bu yüzden edebiyatta tarihin metotlarýndan yararlanýlýr.
Edebiyat tarihi; eser, sanatçý ve edebî her türlü olaya
tarihe özgü bakýþ açýsýyla yaklaþýr.
Ünite 1 : Tarih Ýçinde Türk Edebiyatý
15
Edebî Metin - Tarihî Metin Farký
Edebî metinler gerçek bir olaya dayansa da temelde
kurmacadýr. Ancak ortaya konduðu dönemin duyuþ,
düþünüþ ve algýlayýþ biçimini yansýtýr. Yararlý olmayý deðil, estetik bir zevk vermeyi amaçlar.
Mesnevi: Türk edebiyatýna Ýslamiyet’ten sonra girmiþtir. Müslümanlýðý kabul eden Türkler, bu inancý daha
önce benimseyen Arap ve Fars (Ýran) edebiyatýndan
da etkilenmiþtir. Bunun sonucunda Türk edebiyatýnda
bu türde eserler verilmiþtir.
Edebî metinlerde dil þiirsel iþlevde kullanýlýr. Sanatlý ve
güçlü bir söyleyiþ hâkimdir. Bu metinler çok anlamlýlýða
açýktýr. Okuru etkilemeyi amaçlar. Bunu, yaratýcýlýktan
ve hayal gücünden yararlanarak yapar.
Roman: Türk edebiyatýna Tanzimat Dönemi’nde girmiþtir. Mesneviler ve halk hikâyeleri bu türün hazýrlayýcýsý olmuþtur. Bu türün olgunlaþmasý Servet-i Fünun
döneminde gerçekleþmiþtir.
Tarihî metinler gerçeklere dayanýr. Tarihçinin elde ettiði
belgeler ýþýðýnda kaleme alýnýr. Öðreticilik ve yararlýlýk
amacý vardýr. Olaylar yaþandýktan sonra nesnel bir bakýþ açýsýyla yazýlýr. Bu metinlerde bireysel ve toplumsal
yaratýcýlýk aranmaz. Tarihî olay, gerçeklere uygun olarak bütün yönleriyle deðerlendirilir ve anlatýlýr. Amaç
bilgi vermek olduðu için bu metinlerde dilin göndergesel iþlevi kullanýlýr.
Destan, Ýslamiyet öncesinde; mesnevi, 11. yüzyýlda;
halk hikâyesi, 15. yüzyýlda; roman ise 19. yüzyýlda ortaya çýkmýþtýr.
Edebiyat ve Uygarlýk Tarihi
Kültür alanlarýyla ilgili farklý çalýþma, kavram ve nesnelerin tarihi vardýr: Askerlik tarihi, sanat tarihi, felsefe tarihi gibi. Bunlarýn bütünü, uygarlýk tarihini oluþturur.
Edebiyat tarihinin görevlerinden biri de edebî türlerin
geliþimini incelemektir. Her edebî metin, belirli bir gelenek ýþýðýnda oluþur. Bütün edebî eserlerin hazýrlýk dönemleri vardýr. Bunlarýn incelenip anlam kazanmasýnda
tarih önemli bir rol oynar.
© Coþku Yayýnlarý
Sonuçta edebî metinler sanatýn, tarihî metinler ise bilimin ilkeleriyle ortaya konur.
Edebî eserlerde (metinlerde) yazý ve temalar tarih içinde geliþir. Bu gerçekten hareketle kimi türlerin Türk
edebiyatýnda kullanýlmaya baþlandýðý dönemler üzerinde duralým þimdi de.
Destan: Türk edebiyatýnda, Ýslam öncesi “Sözlü Edebiyat” döneminde ortaya çýkmýþtýr. Türkler, Ýslamiyet’ten önce, göçebe bir hayat sürmekteydi. Bu yaþam
tarzý destan türünü ortaya çýkarmýþtýr.
Halk hikâyeleri: Destan döneminin sonunda ortaya
çýkmýþ eserlerdir. Halk hikâyeleri, destanla roman arasýndaki geçiþ döneminde ortaya çýkan destan-roman
arasý ürünlerdir. Bu ürünler konu ve biçim bakýmýndan
hem epik eserlerin özelliklerini taþýr hem de modern romandaki tip ve olaylarý içerir.
16
Ünite 1 : Tarih Ýçinde Türk Edebiyatý
Bir dönemdeki sosyal, siyasi, idari, adli, askerî, dinî
güçlerin, sivil toplum örgütlerinin, ticari hayatýn, eðitim
etkinliklerinin birlikte oluþturduðu ortam ve bunlarýn
hiçbirine indirgenemeyen duygu, anlayýþ ve zevk bütünü “zihniyet”i oluþturur. Bu zihniyet de edebî esere
yansýr. Bu bakýmdan uygarlýk tarihi, en iyi þekilde,
edebî eserlerden izlenebilir.
Türk edebiyat tarihi, kapsamý çok geniþ olduðu için uygarlýk tarihinin pek çok unsurunu bünyesinde barýndýrýr. Bu bakýmdan uygarlýk tarihini oluþturan diðer kültür
tarihlerinden ayrýcalýklý bir yere sahiptir. Çünkü Türk
edebiyat tarihinin temelini oluþturan eserlerde siyasi,
askerî, ekonomik, mimari gibi pek çok kültür tarihinden
haberdar olmak mümkündür.
Kazaným Pekiþtirme - 1
Verilen cümlelerin karþýsýna yargýlar doðru ise (D), yanlýþ ise (Y) yazýnýz.
Kazaným Pekiþtirme - 2
Aþaðýdaki kavramlarla açýklamalarý bire bir eþleyiniz.
Kazaným Pekiþtirme - 3
“Tarihten, sanatýn, uygarlýk tarihi” kavramlarýný aþaðýda boþ býrakýlan yerlere uygun þekilde getiriniz.
Ünite 1 : Tarih Ýçinde Türk Edebiyatý
17
Kazaným Deðerlendirme Testi
1.
4.
Aþaðýdakilerden hangisi edebiyat tarihçisinin
görevlerinden biri deðildir?
EEE
“Edebî metinler” ile ilgili þaðýdaki yargýlardan
hangisi doðru deðildir?
BBB
A) Edebî türlerin geliþimini incelemek
A) Edebî metinler, yazýldýðý dönemin zihniyetini
yansýtýr.
B) Sanatçýlarýn hayatýný incelemek
B) Edebî metinlerde anlatýlan olaylar tarihî olaylarla ayný gerçekliktedir.
C) Sanatçýlarýn eserlerini incelemek
D) Edebî dönemlerin özelliklerini belirlemek
C) Edebî eserler, tarih için de önemli kaynak durumundadýr.
E) Tarihî olaylarý kronolojik sýraya koymak
D) Edebî metinler, yaratýcýsýndan izler taþýr.
E) Edebî metinler, toplumsal yaþama ayna tutar.
Edebî metinler, toplumsal yaþamdan doðar. Toplumsal olaylardan etkilenir. Edebî metinlerde toplumlarý etkileyen doðal, ekonomik, siyasi, askerî,
kültürel olaylara yer verilir. Bu bakýmdan, edebî
metinler yazýldýklarý dönemle ilgili önemli bilgiler
içeren tarihî kaynaklardýr. Örneðin Orhun Yazýtlarý ve Dede Korkut Hikâyeleri edebî nitelik taþýmalarýnýn yanýnda hem tarih hem de edebiyat tarihi
için önemli kaynaklardýr.
Bu parçadan çýkarýlabilecek en kapsamlý yargý aþaðýdakilerden hangisidir?
AAA
A) Edebî metinler tarih ve edebiyat tarihi için kaynaktýr.
5.
Edebiyat ile tarih arasýndaki iliþkiyle ilgili olarak aþaðýdaki yargýlardan hangisi yanlýþtýr?
DDD
A) Edebî metinler, yazýldýðý dönemin koþullarý
dikkate alýnarak incelenir.
© Coþku Yayýnlarý
2.
B) Edebî eserler, tarihî olaylardan, konu olarak
yararlanabilir.
C) Edebî dönemlerin oluþmasýnda tarihî olaylarýn etkisi vardýr.
D) Edebî eserlerin temel amacý, tarihî olaylarýn
perde arkasýný aydýnlatmaktýr.
B) Edebî eserler, toplumsal sorunlarý anlatýr.
E) Edebî metinler, tarih ve edebiyat tarihi için
önemli kaynaklardýr.
C) Orhun Yazýtlarý edebî metin sayýlýr.
D) Dede Korkut Hikâyeleri, tarihî belge niteliði
taþýr.
E) Edebî eserlerin sanat gücü yüksektir.
6.
Kapsayýcýlýk özelliklerine göre aþaðýdaki sýralamalardan hangisi doðrudur?
DDD
3.
Edebiyat tarihi ile ilgili kitaplarda aþaðýdakilerin hangisi hakkýnda bilgi yoktur?
CCC
A) Sanatçýlarýn edebî kiþilikleri hakkýnda bilgiler
B) Edebî akýmlarý doðuran koþullar
C) Edebî eserlerin tam metni
D) Ayný dönemde verilen edebî eserlerin karþýlaþtýrýlmasý
E) Edebî eserlere konu olan olaylar
18
Ünite 1 : Tarih Ýçinde Türk Edebiyatý
A) Kültür tarihi > Uygarlýk tarihi > Edebiyat tarihi
B) Uygarlýk tarihi > Edebiyat tarihi > Kültür tarihi
C) Edebiyat tarihi > Kültür tarihi > Uygarlýk tarihi
D) Uygarlýk tarihi > Kültür tarihi > Edebiyat tarihi
E) Edebiyat tarihi > Uygarlýk tarihi > Kültür tarihi
Kazaným Deðerlendirme Testi
7.
11.
Bir milletin geçirdiði maddi, manevi, kültürel deðiþim ve geliþimleri ----- eserlere yansýr. Dolayýsýyla; duygu, düþünce ve hayallerin dil aracýlýðýyla, estetik bir þekilde anlatýldýðý bu eserler tarih
için birer kaynak durumundadýr.
2. Destan, Ýslamiyet’ten önceki Türk edebiyatý
dönemine ait bir türdür.
3. Halk hikâyesi, Sözlü Dönem edebiyatýnýn ürünü olarak ortaya çýkan bir türdür.
Bu parçada boþ býrakýlan yere düþüncenin akýþýna göre aþaðýdakilerden hangisi getirilmelidir?
4. Mesnevi, Ýslamiyet’in etkisindeki Türk edebiyatý döneminde kullanýlmýþtýr.
CCC
A) kültürel
B) askeri
C) edebî
D) dinî
1. Edebiyat tarihinin görevlerinden biri de edebî
türlerin geliþimini incelemektir.
5. Roman türünün ilk örnekleri Batý etkisindeki
Türk edebiyatý döneminde verilmiþtir.
E) tarihî
Numaralanmýþ cümlelerin hangisinde bir bilgi
yanlýþý söz konusudur?
CCC
A) 1
8.
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Aþaðýdakilerden hangisi edebî metinlerin temel özellikleri arasýnda yer almaz?
BBB
A) Ortaya koyan sanatçýdan izler taþýmasý
12.
B) Dilin göndergesel iþlevde kullanýlmasý
D) Yazýldýðý dönemin özelliklerini yansýtmasý
E) Gerçeklerin kurmaca olarak aktarýlmasý
© Coþku Yayýnlarý
C) Estetik bir güzelliði ortaya koymasý
-----, zamana yön veren olaylarý ve kiþileri inceler,
olaylar arasýnda neden-sonuç iliþkisini açýklar,
bunlarý kronolojik sýrayla anlatýr.
Bu cümlenin baþýna aþaðýdakilerden hangisi
getirilmelidir?
BBB
A) Edebiyat
B) Tarih
C) Edebiyat tarihi
D) Kültür
E) Edebî eser
9.
Aþaðýdakilerin hangisinde edebiyat ile tarih
iliþkisini gösteren bir eser deðildir?
EEE
A) Nutuk, Atatürk
B) Safahat, Mehmet Âkif Ersoy
C) Savaþ ve Barýþ, Tolstoy
13.
D) Ölü Canlar, Gogol
E) Güliverin Seyahatleri, Jonathan Swift
Edebî metinler ile tarihî metinler arasýnda yapýlan aþaðýdaki karþýlaþtýrmalardan hangisi
yanlýþtýr?
AAA
A) Edebî metinler, tarihî olaylarý hiç deðiþtirmeden aktarýr; tarihî metinlerde ise edebî metinlerden alýntý yapýlmaz.
10.
Aþaðýdakilerden hangisi edebiyat tarihçisinin
ilgi alanýna girmez?
EEE
A) Göktürk Kitabeleri
B) Dede Korkut Hikâyeleri
C) Alp Er Tunga Destaný
D) Kutadgu Bilig mesnevisi
E) Kurtuluþ Savaþý’na katýlan kiþiler
B) Edebî metinler gerçeði kurgulayarak aktarýr,
tarihî metinler var olan gerçeði olduðu gibi
yansýtýr.
C) Edebî metinler dil aracýlýðýyla estetik bir güzellik oluþturmayý, tarihî metinler okuru bilgilendirmeyi amaçlar.
D) Edebî metinler yaratýcýsýnýn duygu, düþünce
ve hayallerini yansýtýr; tarihî metinlerde nesnel veriler aktarýlýr.
E) Edebî metinlerde dil þiirsel iþlevde, tarihî metinlerde ise göndergesel iþlevde kullanýlýr.
Ünite 1 : Tarih Ýçinde Türk Edebiyatý
19
Kazaným Deðerlendirme Testi
14.
17.
1. Edebî eserlerde geçen bütün kiþilerle, tarihsel kiþiler arasýnda özdeþlikler kurar.
BBB
2. Edebî dönemlerin hâkim zihniyeti hakkýnda
bilgi verir.
A) Toplumlarýn maddi ve manevi varlýklarýnýn; fikir, sanat çalýþmalarýyla ilgili niteliklerinin tümüne uygarlýk denir.
3. Edebî dönemleri etkileyen önemli tarihî olaylarý anlatýr.
B) Bir milletin, tarih boyunca elde etmiþ olduðu
maddi ve manevi deðerlerin tümünü kapsayan kültür, uygarlýðý da kapsar.
4. Edebî dönemlerde öne çýkan nazým ve nesir
türleri üzerinde durur.
C) Ýnsanoðlunun geçmiþi uygarlýk tarihini oluþturan felsefe, din, ekonomi, sanat gibi önemli ve belirleyici kültür alanlarýnýn da geçmiþini
kapsar.
5. Edebî dönemlere damgasýný vuran sanatçýlar
ve eserleri hakkýnda bilgi verir.
Numaralanmýþ cümlelerin hangisinde edebiyat tarihi kitaplarýnýn içeriðiyle ilgili bilgi yanlýþý vardýr?
D) Uygarlýk tarihi insanlarýn ortak çabasýyla yükselmiþ, her bir insanýn payýnýn bulunduðu uzun
bir süreçtir.
AAA
15.
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Uygarlýk tarihinin baþlamasýyla edebî metinler ortaya çýkmýþtýr. Ayný edebiyat zevkine baðlý sanatçýlar edebiyat gelenekleri meydana getirmiþ, modern zamanlarla birlikte çeþitli edebî akýmlarýn
oluþmasýna katkýda bulunmuþlardýr. Zaman içinde de edebiyatçýlarý ve onlarýn eserlerini inceleyen bir bilim dalý ortaya çýkmýþtýr. Bu bilim dalýna
---- denir.
Bu parçada boþ býrakýlan yere aþaðýdakilerden
hangisi getirilmelidir?
E) Uygarlýk tarihini bir aðaca benzetirsek bu aðacýn her bir dalýný farklý bir kültür tarihinin oluþturduðunu söyleyebiliriz.
© Coþku Yayýnlarý
A) 1
Uygarlýk ile ilgili aþaðýdaki yargýlardan hangisi yanlýþtýr?
18.
Geçmiþ zamanlara ait bir edebî eseri tam ve
doðru þekilde anlamak için aþaðýdakilerden
hangisini bilmek gerekmez?
EEE
A) Devrin genel hayatýný
B) Devrin yaþayýþ ve düþünüþ tarzlarýný
C) O devir insanlarýnýn hayat þartlarýný
CCC
A) edebiyat
B) tarih
D) O devir insanlarýnýn evren hakkýnda neler bildiklerini
C) edebiyat tarihi
D) kültür
E) O devir insanlarýnýn beslenme þekillerini
E) sanat tarihi
19.
16.
Edebiyat, toplumun bir kurumu olmasýndan dolayý, kendisini meydana getiren toplumun diðer
kurumlarýyla baðlý ve onlarla ahenklidir. Gerçekten, bir milletin coðrafi çevresiyle, sonra ----- hayatýyla edebiyatý arasýndaki baðlantýlar çok açýktýr.
Bu parçada boþ býrakýlan yere aþaðýdakilerden hangisi getirilemez?
DDD
A) iktisadi
B) dinî
C) hukuki
D) bireysel
E) siyasi
20
Ünite 1 : Tarih Ýçinde Türk Edebiyatý
Aþaðýdakilerden hangisi edebî metinlerle tarihî metinler arasýndaki farklardan biri deðildir?
CCC
A) Edebî metinler kurgusal, tarihî metinler bilimseldir.
B) Edebî metinler öznel, tarihî metinler nesnel
nitelikler taþýr.
C) Edebî metinler göndergesel, tarihî metinler
þiirsel iþlevde kullanýlýr.
D) Edebî metinlerde güzellik, tarihî metinlerde
yararlýlýk amaçlanýr.
E) Edebî metinlerde bireysel yaklaþýmlar, tarihî
metinlerde bilimsel veriler öne çýkar.
Download

ÜNİTE - 1 ÜNİTE