İslam Tarih Metodolojisi
– Bir Sosyal Tarih Uygulaması –
Litera – 9
Tarih-Metodoloji – 1
İslam Tarih Metodolojisi-Bir Sosyal Tarih Uygulaması, Stephen R. Humpreys
Çeviri: Murtaza Bedir, Fuat Aydın
Kapak Tasarım: Paralel Ajans
Baskı: Altan Matbaacılık
Mizampaj: Abdulkadir Coşkun
ISBN 975- 6329-05-1
Copyright©Litera Yayıncılık
İstanbul-2004
İcadiye-Bağlarbaşı Yolu 59/3 İcadiye 34674
Üsküdar-İstanbul
Tel: 0(216) 492 43 92–Fax: 0 (216) 341 59 92
Web: www.literayayin.com
e-mail: [email protected]
İslam Tarih Metodolojisi
– Bir Sosyal Tarih Uygulaması –
İÇİNDEKİLER
Kısaltmalar
Önsöz ve Teşekkür
9
12
BİRİNCİ KISIM
KAYNAKLAR ve ARAŞTIRMA ARAÇLARI
BİRİNCİ BÖLÜM
Başvuru Eserleri
VI. İslam’ın Kutsal Metinleri: Kur’an ve Hadis
21
24
30
34
38
40
VII. Araştırma Kütüphaneleri Ve Bu Kütüphanelere
Ait Kataloglar
43
I. Genel
II. Bibliyografya İle İlgili Araçlar
III. Diller
IV. Coğrafya ve Topografya
V. Kronoloji ve Soybilim (Genealogy)
İKİNCİ BÖLÜM
Kaynaklar Analitik Bir Tarama
I. Anlatı ve Yazı Metinleri
II. Arşivler ve Belgeler
III. Nümizmatik (Madeni Para Bilimi)
ve Metroloji (Ölçümbilim)
IV. Yazıbilim (Epigrafi)
V. Sanat, Arkeoloji ve Teknoloji
45
62
72
77
83
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Erken Dönem Tarihsel Gelenek ve İlk İslam Siyasası
I. Erken Dönem İslam Tarih Yazımının Karakteri
Iı. Erken Dönem İslam Tarihinden İki Olay
93
118
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Modern Tarihçiler ve Abbasi Devrimi: Yorum Sanatı
I. Analitik Bir Çerçeve Geliştirme
II. Kaynakların Genel Bir Değerlendirmesi
III. Analizler ve Yorumlar
134
140
147
BEŞİNCİ BÖLÜM
Beyhakî ve İbn Tağrîbirdî:
Orta Dönemler Boyunca İslam Tarih Yazımında Anlatı Sanatı
I. Ortaçağ İslâm Tarih Yazımının Karakteri
162
II. Mutlakiyetçi Krallık Üzerine İki Bakış Açısı:
Beyhakî ve İbn Tağrîberdî
171
ALTINCI BÖLÜM
İdeoloji ve Propaganda
Erken Selçuklu Döneminde Din ve Devlet
171
YEDİNCİ BÖLÜM
Memlûk İmparatorluğu’nun Mali İdaresi
207
SEKİZİNCİ BÖLÜM
Kültürel Bir Elit: İslam Toplumunda Ulemânın Rolü
ve Konumu
227
DOKUZUNCU BÖLÜM
İslam Hukuku ve İslam Toplumu
251
ONUNCU BÖLÜM
Şehir Topografisi ve Şehirli Toplum
Eyyubiler ve Memlûkler Döneminde Şam
I. İslam’da Şehir Tarihine İlişkin Genel Bakış Açıları
273
ONBİRİNCİ BÖLÜM
İslâm Toplumunda Gayri Müslim Katılımcılar
I. Zimmilerin Rolü ve Statüsü
II. Kahire Genize Yahudi Topluluklarında
Otonomi Ve Bağımlılık
III. İhtida Problemi
303
310
324
ONİKİNCİ BÖLÜM
İslam Toplumunun Sessiz Sınıfları:
Köylüler ve Kırsal Yaşam
I. Fiziki Ortam
II. Teknoloji ve Beşeri Etki
III. Tarım ve Toplumsal Düzen
BİBLİYOGRAFİK İNDEKS
DİZİN
335
341
343
354
363
435
Kısaltmalar
Genelde madde girdileri yazara göredir. Bir yazara ait birden fazla veri
madde girildiğinde iki kural geçerlidir: 1- Kitaplar ve monografiler makalelerden; derleme kitaplardaki bölümlerden önce gelir; 2- Bu iki kategorinin her
birinde eserler yayın sırasına göre sıralanmıştır. Ortak yazarlı kitap ya da derlemeler ilk yazarın adına göre olup bu yazarın tüm diğer maddelerinden sonraya konulmuştur. İsimsiz eserler, ansiklopediler ve birçok yazarın metinlerini
içine alan tahkik metinler eserin başlığına göre sıralanır. Son olarak çok az istisna dışında Bibliyografyaya dâhil edilen (modern veya ortaçağ) yazarları dizine konulmamıştır.
Yıldızlı maddeler [*] tam başlıklar ve metindeki sayfa atıfları, bibliyografyada verildi. Arkeolojik süreli yayınlar ve seriler için bkz., s. 90.
AAS
Annales archéologiques de Syrie (Direction Générale des
Antiquités et des Musées, Şam. Cilt I, 1951’den bugüne
kadar. Cilt XVI, 1966’dan itibaren Annales archéologiques
arabes syriennes adıyla yayınlandı.
AESC Annales: Économies, Sociétés, Civilisations (Paris. Cilt I,
1946’dan günümeze kadar).
AI
Annales islamologiques (Institut Francais d’Archéologie
Orientale, Kahire. Mélanges islamologiques, 3 cilt, 1954–57.
AIEO
Annales de l’Institut d’Études Orientales (University of
Algiers, Faculté des Lettres et Sciences Humaines. Cilt I,
1934, Cilt XX, 1962).
AMI
Archäologische Mitteilungen aus Iran (Deutsches
Archäologisches Institut, Abteilung Teheran. Cilt I, 1929.
New Series, Cilt I, 1968’den günümüze kadar).
BAH
Bibliotheca Arabico-Hispana. Ed. F. Codera y Zaidín ve J.
Ribera y Tarrago. 10 Cilt Madrid: (farklı yayıncılar), 188295. (İbn Başkuvâl, ez- ez-Zebbî, Ibnü’l-Abbâr, İbnü’l-Farazî
ve Ebû Bekr b. Hayr’ın biyografik sözlükleri).
BEO
Bulletin d’études orientates (Institut Français d’Études
Arabes, Şam. Cilt I, 1931’den günümüze kadar).
BFLUS Bulletin de la Faculté de Lettres de l’Université de
10
İslam Tarih Metodolojisi
BIE
Bulletin de l’Institut d’Égypte (Kahire, Cilt I, 1919’dan
günümüze kadar. Bulletin de l’Institut Égyptien’in yerine
çıkmaya başladı)
BIFAO Bulletin de l’Institut Français d'Archéologie Orientale
(Kahire. Cilt I, 1901’den günümüze kadar).
BJRL
Bulletin of the John Rylands Library (Manchester. Cilt 1,
1903’den günümüze kadar).
BSOAS Bulletin of the School of Oriental and African Studies
(University of London. Cilt 1, 1917/20’den günümüze
kadar).
*CIA
Berchem, Max van. Matériaux pour un Corpus
Inscriptionum Arabicarum.
CSCO Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium. Ed. J.B.
Chabot, I. Guidi ve diğ., altı bölüm halinde: Scriptores
Aethiopici; Scriptores Arabici; Scriptores Armeniaci;
Scriptores Coptici; Scriptores Iberici; Scriptores Syri
(1908’den günümüze kadar birçok baskısı yapılmıştır).
*DMA Dictionary of the Middle Ages.
*EI1
Encyclopaedia of Islam, Birinci baskı.
*EI2
Encyclopaedia of Islam, Yeni baskı.
*GAL Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur.
*GAS
Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums.
*HO
Spuler, Bertold. Handbuch der Orientalistik.
*İA
İslam Ansiklopedisi.
IJMES International Journal of Middle East Studies (Middle East
Studies Association of North America, New York. Cilt I,
1970’den günümüze kadar).
JA
Journal Asiatique (Société Asiatique, Paris. Seri I, no. 1,
1822’den günümüze kadar).
JAOS
Journal of the American Oriental Society (New Haven,
Conn. Cilt 1, 1843/49’dan günümüze kadar).
JESHO Journal of the Economic and Social History of the Orient
(Leiden. Cilt I, 1957’den günümüze kadar).
JNES
Journal of Near Eastern Studies (Oriental Institute,
University of Chicago. Cilt I, 1942’den günümüze kadar. The
American Journal of Semitic Languages and Literatures’in
yerine çıkmaya başladı).
JRAS
Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and
Ireland (Londra. Cilt 1, 1834’ten günümüze kadar. Cilt
belirtilmemiş, 1890’dan günümüze kadar).
JSS
Journal of Semitic Studies (Manchester. Cilt 1, 1956’dan
günümüze kadar).
M1E
Mémoires presentes a l’lnstitut d'Egypte (Kahire. Cilt I,
11
MIFAO Mémoires publics par les membres de l’lnstitut Franfois
d'Archéologie Orientate (Kahire. Cilt I, 1902’den günümüze
kadar).
MMAF Mémoires de la Mission Archeologique Française au Caire
(Cilt I, 1884, Cilt XXXI, 1934).
MMII
Mecelletü’l-Mecm'ati’l-ilmi’l-Iraqi
(Bağdad.
Cilt
I,
1369/1950’den günümüze kadar).
MW
Muslim World (Hartford Seminary Foundation, Hartford,
Conn. Cilt I, 1911’den günümüze kadar. 1911-1947 yılları
arasında Moslem World adıyla basıldı.)
OLZ
Orientalistische Literaturzeitung (Berlin. Cilt 1, 1898’den
günümüze kadar).
*RCEA Repertoire chronologique d'epigraphie arabe.
REI
Revue des etudes islamiques (Paris. Cilt I, 1927’den
günümüze kadar. Revue du monde musulman’ın yerine
çıkmaya başladı. Ayrıca bibliyografyaya bkz., Abstracta
Islamica).
RHR
Revue de l’histoire des religions. Annales du Musée Guimet
(Paris. Cilt I, 1880’den günümüze kadar).
ROMM Revue de l’Occident musulman et de la Mediterranée (Aixen-Provence. Cilt 1, 1966’den günümüze kadar).
RSO
Revista degli studi orientali (Rome. Cilt I,1907’den
günümüze kadar).
*SEI
Shorter Encyclopaedia of Islam.
SI
Studia Islamica (Paris. Cilt I, 1953’ten günümüze kadar).
*TA
Turkologischer Anzeiger.
*TAVO Tubinger Atlas des Vorderen Orients.
*VOHD Verzeichnis
der
orientatischen
Handschrrften
in
Deutschland.
*WKAS Wörterbuch der Klassischen Arabischen Sprache.
WKZM Wiener Zeitschrift fur die Kunde des Morgenlandes (Institut
der Orientalistik der Universitat Wien. Cilt I, 1887’den
günümüze kadar. Ayrıca bkz., bibliyograpya, Turkologischer
Anzeiger).
ZDMG
Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft
(Leipzig; 1945’den günümüze kadar, Wiesbaden. Cilt I,
1858’den günümüze kadar).
Önsöz ve Teşekkür
İslam Tarihi, deneyimli bir uzman için bile ciddi zorluklar arz eder. Bu zorlukların çoğu, hem kaynakları hem de çağdaş edebiyatı okuyabilmek için gerekli olan dillerin fazlalığı, pekçok ana metnin hala yazma halinde olması, kütüphanelerin ve arşivlerin kötü düzeni gibi teknik nedenler dolayısıyladır. Daha da önemlisi araştırma konusuna bütün olarak hâkim olmanın ve bu yeterince gelişmemiş ve düzensiz çalışma sahasını bir bütün halinde sunmamızı sağlayacak geniş konular ve kavramları anlamlandırmanın getirdiği zorluktur. O
halde bu kitabın ilk hedefi İslamî geçmişin ikna edici ve bütüncül bir sentezini
inşa etmekte kullanılabilecek birtakım çalışma stratejileri ve araştırma hatları
oluşturmak olacaktır.
Buna rağmen elinizdeki kitap İslam dünyasını araştıran sadece deneyimli
öğrencilere yönelik bir kitap değildir. Ümit ediyorum ki, sahaya yeni giren
araştırmacılar da bu sahada faydalı çalışmalar yapmak için gereken araştırma
becerileri ve bibliyografyaya yönelik pratik bir kılavuzu bu kitapta bulacaklardır. Ayrıca Bizans, Haçlılar, ortaçağ ve erken dönem modern Akdeniz dünyası,
Osmanlı İmparatorluğu ve Çağdaş Ortadoğu gibi ilgili alanlarda çalışan araştırmacıların ihtiyaçlarını da özellikle göz önünde bulundurdum. Bu kitabın onlara, İslam tarihi çalışmalarının hâlihazırdaki durumunun faydalı bir gözlemini
ve bu çalışmalarda izlenen yöntem ve ele alınan sorunları kendi alanlarındakilerle karşılaştırma imkânını sunacağını umuyorum. Bugün bile pekçok tarihçi
için İslam, ana tarih araştırmacılığının gerçekte bir parçası değildir. Eğer ben,
başka sahalarda çalışan araştırmacıların İslam tarihini makul ve karşılığı olan
bir çalışma alanı olarak görmelerini sağlayabilirsem, kendi adıma faydalı bir
çalışma yaptığımı kabul edeceğim.
Bu kitapta, insanların onlar vasıtasıyla birbirleri ile ilişkilerini yapılandırdıkları, amaçlarını tanımladıkları ve kaynaklarını bölüştürdükleri davranış kalıpları anlamında sosyal ve siyasî tarih üzerine yoğunlaşıyorum. Bu çerçevede,
kültür (insanların değerlerini, tavırlarını ve inançlarını kendileri ile ifade ettikleri yollar) ve din (insanların kendilerini nihaî hakikatlerle ilişkilendirme bi-
Önsöz
13
Bu incelemenin coğrafî ve kronolojik sınırları geniş olmakla birlikte dikkatle belirlenmiştir. Ben, M. G. S. Hodgson’ın Merkez İslam Toprakları adını
verdiği bölge ile ilgileniyorum, çünkü bu topraklar (Nil-Amu Derya arası, ayrıca Kuzey Afrika ve İspanya) hemen hicretin ilk yüzyılında İslam hâkimiyeti
altına girmiş ve bu çalışmanın ilgi alanına giren 900 yıl boyunca İslam iktidarının ve kültürel gelişiminin merkezî alanı olarak kalmıştır. 600-1500 yıllarını
önemli dönüm noktaları olarak seçmemin pekçok nedeni vardır. İslam’ın içinden doğduğu ilk tarihi çevreye işaret ediyor olmasından dolayı, 600 senesinin
seçilme gerekçesi yeterince açıktır. Diğer yandan, 1500 yılı, İslamî hayat ve
bizim onunla ilgili bilgimizde meydana gelen pekçok değişime dikkat çekiyor.
İlk olarak, bu tarihlerde İslam, ilk fetihlerle kurulan merkezin çok ötesinde büyük siyasî ve kültürel merkezler oluşturuyordu. İkincisi, sürekli artan hâkimiyeti ve İslam toplumlarının gelişimini kesintiye uğratıcı varlığı ile Avrupa’yı
göz önünde bulundurmalıyız. Son olarak, bu tarihten itibaren Osmanlı arşivleri
bizim kaynaklarımızın niteliğini tamamen değiştirmektedir.
Ancak, söz konusu sınırlar dâhilinde bile, bu kitapta ilgilenilen saha geniş,
karmaşık ve bazen de hiçbir biçimde nüfuz edilemeyecek kadar karanlıktır.
Kaynakların incelenmesi ve bu inceleme için gereken metotların oluşturulması
oldukça zahmetli bir görevdi. Bunun ne kadar zahmetli ve zaman alıcı bir görev olduğunu önceden bilseydim, bu sorumluluğu asla yüklenmezdim. Zaten
elimizde mevcut olan pekçok güzel bibliyografik incelemeye bir tane de ben
eklemeye kalkışmadım. Ben daha çok, yöntem ve yaklaşım sorunları ile yani
ortaçağ İslam tarihiyle ilgili bilgimizi derinleştirmek ve genişletmek için kaynaklarımızı kullanabileceğimiz yollarla ilgilendim.
Bu kitabı iki ana kısma ayırdım. Birinci kısım, ortaçağ İslam tarihçileri için
kullanılabilir durumda olan başvuru araçlarının ve kaynakların (her ne kadar
tam olmasa da) kapsamlı bir incelemesini vermeye çalışıyor. Ana başvuru
eserlerini belirlemeye ek olarak, onları değerlendirmeye, mutlaka doldurulması
gereken boşluklarına dikkat çekmeye ve gerekli olan yerlerde de onların nasıl
kullanılacağını açıklamaya çalıştım. Kaynaklara gelince, onların sistemli bir
listesini sunmayı amaçlamadım. Bunun yerine, onları tasnif etmenin anlaşılır
ve elverişli bir yolunu bulmaya çalıştım. Bu çerçeve dâhilinde, özel bazı malzemelere ulaştıracak çeşitli repertuar, katalog ve konulu bibliyografyalar ı değerlendirdim. Ayrıca, her bir kaynak malzemenin doğurduğu özel sorunları ve
o kaynağın nasıl etkin bir biçimde kullanılabileceğini tartıştım.
İkinci Kısım, her biri genişçe açıklanmış bir araştırma sorununa yoğunlaşan
on bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler, ortaçağ İslam tarihinin tümünü ‘kuşatmak’ gibi bir iddia taşımamaktadır. Kaldı ki böyle bir algılama her halükârda gerçekleşmesi asla mümkün olmayan bir yanılgıdan başka bir şey de-
14
İslam Tarih Metodolojisi
önemli çalışmayı yansıtmak üzere seçilmiş bir dizi konuyu ele almaktadır. Her
ne kadar her bölüm kendine ait bir plan takip ediyorsa da, tümü ortak bir gündeme göre yürümektedir. Bunlar:
1. Bölüm içinde tartışılan genel sorunun ortaya çıkardığı bir dizi soruya
dikkat çekmek. Bu kitap geçerli ve faydalı sorular sormayı esasında
kendisine iş edinmiştir, çünkü bunlar tarihi bilginin özüdür.
2. Bu soruları cevaplamamızı sağlayacak eldeki kaynakları -yalnızca metinleri değil, maddî izleri de- tanımlamak. Yazılı kaynaklarla ilgili olarak, çeviri olanlara özel önem atfettim. Bunun nedeni çok iyi bir çevirinin asıl metnin yerini yetkinlikle doldurabileceğine inanmam değil,
fakat okuyucularımın çoğunluğunun Arapça, Türkçe, vb. dillere yeterince aşinâ olmayan kimselerden oluşacağı tahminimdir. Dahası, bu
dillere hâkim olan bilim adamları bile teknik terimleri açıklamak ve
zor metinlere yeni bakış açıları sunmak gibi konularda çevirileri faydalı bulacaklardır.
3. Bu kaynakların en etkin bir biçimde kullanımını sağlayacak stratejileri
keşfetmek. Pekçok durumda strateji keşfi, İslamî konularda uzman kişilerce ortaya konulmuş (veya bazen sadece kısaca değinilmiş) araştırma hatlarını takip etmekle en güzel şekilde yapılabilir. Bazı durumlarda ise, tarihin daha iyi geliştirilmiş başka sahalarında takip edilen
yöntemlere dayandım. Son olarak da, bazen daha önce bilimsel yazılarda ortaya konulmamış yeni yaklaşımlar teklif etmek faydalı olur diye düşündüm; bunlar yetkin araştırma usulleri olarak değil, birer öneri
olarak kabul edilmelidir.
4. Bölümün konusuyla (genellikle çok geniş anlamda) ilgili bilimsel literatürü taramak ve değerlendirmek. Batı çıkan yayınlarda nadiren incelenmekte veya indekslenmekte oldukları için Arapça, Farsça ve Türkçe’deki önemli çalışmaları buna dâhil etmek için özel bir gayret gösterdim.
İki genel noktaya da değinilmesi gerekir. İlki, hiçbir bölüm kullanılabilecek
tüm kaynakları veya bilimsel katkıları kuşatmak iddiasında değildir; şüphesiz
istenmeden bazı atlamalar olmuştur. Benim amacım her şeyi kuşatmak değil,
fakat sahanın dengeli bir değerlendirmesini yapmaktır. Ve bu hedef beni, konuların ve incelenmekte olan sorunların doğasını en iyi biçimde ortaya çıkaracak eserlere yoğunlaşmaya mecbur etti. Ayrıca ısrarlı bir okuyucu, dipnotları
ve atıf yapılan eserlerin bibliyografyalarını izleyerek dilediği kadar eksiksiz bir
bibliyografya oluşturabilir. İkincisi, kullandığım bilimsel çalışmalara karşı yapıcı bir yaklaşım geliştirmeye gayret ettim, bununla amacım onların başardık-
Önsöz
15
sorunlar olarak görmeyi tercih ettim. Eğer çalışma çok tartışmalı ise bu durumlarda biraz tereddütlü görülebilirim. Ancak, çatışma noktalarının nerede olduğunu açıklayarak okuyucuya kendi fikrini oluşturma şansı vermek bu bağlamda kendi dogmatik yargılarımı ilan etmekten daha faydalı olur sanırım.
İkinci kısmın ilk beş bölümü ağırlıklı olarak şöyle ya da böyle siyasetle ilgilidir. Her bölüm konunun farklı bir boyutunu ele almakta ve ayrı nitelikte bir
malzeme bütününe dikkat çekmektedir. Üçüncü Bölüm, erken devir İslam sözlü anlatı (rivayet-hikâye) geleneğinin çağdaş araştırmacının karşısına çıkardığı
sorunlarla ilgilenmekte ve bizim bu geleneği İlk İslam Toplumu’ndaki otorite
ve bütünlük sorunlarını tahlil etmekte nasıl kullanabileceğimiz sorusunu sormaktadır. Abbasi devrimi ile ilgili olan Dördüncü Bölüm, çağdaş bilimsel çalışmaların bu paradigmatik olaya dair çelişkili yorumlarına eğilmektedir. Beşinci Bölüm tekrar sözlü anlatı kaynaklarına -bu sefer 10. ve 15. yüzyıllar arası
İslam dünyasında siyasete dair bilgimiz için vazgeçilmez bir edebî tür olan saray tarihlerine (chronicle)- dönüyor. İki dikkatli ve zeki saray tarihçisinin sunduğu askerî idareye dair tahlilin sorgulanması yoluyla, tartışmamız bu türden
yazılarda içkin olan siyaset kavramlarını belirlemeye çalışmaktadır. Altıncı
Bölüm, siyasetin sembolik boyutuna dönerek 10. ve 11. yüzyıllarda Irak ve
İran’daki hanedanlar arası kavgalarda ideolojinin rolünü açıklamaya gayret
sarfeder. Bu bağlamda özellikle önem arzeden, Selçukluların benimsediği fikirler sentezidir. Son olarak Yedinci Bölüm, kaynaklarımızın ortaçağ İslam
tarihinde yönetim mekanizmasının inşasını ve bu mekanizmanın tüm toplum
üzerinde nasıl bir etkiye sahip olduğunu incelemektedir. Kabul edilebilir nedenlerden dolayı Memlûk İmparatorluğu (1250–1517) tercih edilmiştir; çünkü
bu rejimden, ortaçağ İslam idaresini araştırmamıza yarayacak olan -yazılı, dokümanter, arkeolojik- her türlü kaynaktan en azından fragmanları bize ulaştırmıştır.
Sonraki beş bölüm sosyo-ekonomik tarihin kaygan zeminine ayrılmıştır. Bu
alan günlük yaşantımızda tüm eylemlerimizi kuşattığından acımasızca seçici
olmak zorundayım. Tabii ki, bu araştırmada ilgi çeken pekçok hayatî konuya eğer değinildiyse- ancak üstünkörü değinildiğinin farkındayım. Bunlar arasında yokluğuna en çok üzüldüğüm üç başlık vardır: (a) Bütün devirlerde Ortadoğu yaşamının çok önemli bir özelliği olan Kabilecilik; belki en açık bir biçimde Emevîler idaresinde, Muvahhidler sonrası Kuzey Afrika ve İlhanlılar ve
Timurlular İran’ında görülen bir özellik; (b) 7./13. yüzyıldan günümüze kadar
İslam dünyasının, dinî canlılığına yaptığı katkı bir yana, toplumsal ve kültürel
bütünlüğünü büyük ölçüde sağlayan Tarikatlar; (c) Son olarak, kadınların karmaşık konum ve rolleri; ortaçağ İslam toplumunun iç dinamikleriyle ilgili düşüncelerimizi büyük ölçüde değiştirmeye aday, hakkında ciddi çalışmaların
16
İslam Tarih Metodolojisi
konuları tercih etmemde bir ölçü aranırsa, kuşkusuz bu, hakkında derin ve yeterli literatür oluşmuş konuları tercih etmemden başkası değildir. Ayrıca bu
bölümlerde sunulan malzeme ve fikirleri kontrol edebilenlerin kendi ilgi alanlarını belirleme ve bu alanda daha ileri adımlar atma hususunda daha iyi bir
durumda olacaklarına inanıyorum.
Sekizinci Bölüm en iyi bildiğimiz sosyal topluluğu yani ‘Ulemâ’yı konu
ediniyor ve bu topluluğun sosyal rolleri ve niteliklerini tanımlamanın çeşitli
yollarını inceliyor. Bu bölüm aynı zamanda hem ulemâyı araştırma hususunda
ana kaynağımız olan hem de tüm edebî türler arasında en çok İslam’la ilgili
sayılabilecek ‘Tabakât’ literatürüne de dikkat çekiyor. Dokuzuncu Bölüm
ulemâ tarafından üretilen düşünce bütününü -Şer‘i hukuku- inceliyor ve bu oldukça soyut, normatif yazın türünün sosyal ve ekonomik tarihin sorunlarına
nasıl ve hangi ölçüde uygulanabileceği sorusunu soruyor. Onuncu Bölüm şehir
tarihini konu edinerek hem “İslam şehri” kavramsal sorununa hem de arkeolojinin ve topografik metinlerin neden olduğu metodolojik sorunlara eğiliyor.
Diğer pekçok bölümde olduğu gibi, bu bölüm de geniş ve genel sorunların içini belirli bir zamanı ve mekânı -bu kez 12. ve 16. yüzyıllar arası Şam’ı- inceleyerek doldurmaya çalışıyor. Onbirinci ve Onikinci Bölümler’in her ikisi de,
elimizdeki metinlerde marjinal bir role sahip görünmelerine rağmen gerçekte
daha hayatî role sahip oldukları açık olan toplulukları ele alıyor: Gayrimüslimler (Onbirinci Bölüm) ve Çiftçi sınıfı (Onikinci Bölüm). Onbirinci Bölüm ortaçağ Ortadoğusu’ndan günümüze kalan en değerli hazineyi, Kahire Genize kayıtlarını inceliyor; bu bölüm aynı zamanda neredeyse hiçbir şekilde kayda geçirilmiş olma olasılığı bulunmayan ihtidâ sürecini gündemine alıyor. Onikinci
Bölüm, kendileri adına konuşamayan ve okur-yazar takımı tarafından da ihmal
edilmiş olan insanların hayatına nüfuz edebilecek ne tür teknikler olabileceğini
soruyor. Buna ilaveten, insan ekolojisini ilgilendiren hususlara da eğiliyor; yani sert fiziksel çevrenin getirdiği zorluklar ve bu zorluklarla başa çıkmak için
insanların bulduğu teknolojiler ve sosyal sistemler.
Son bir nokta ise; ben bu on bölümde tartışılan konuların birçok yorumunu
öneriyorum, ancak bunların kesin ifadeler olduğu gibi bir iddia içinde değilim.
Onlar sadece muhtemel araştırma ve açıklama ufukları teklif eden kısa söylemlerdir. Katı metodolojik modeller çizmek niyetim de yoktur. Sadece alanımız
için merkezi önemi olan (ya da olması gereken) bazı yaklaşım biçimleri önermeyi ümit ediyorum. O halde bir düzeyde bu bölümler, İslam tarihi çalışmalarındaki hâlihazır araştırma düzeyini ortaya koymaktadır; fakat başka bir düzeyde onlar, bu alanın nasıl geliştirilebileceğini ve hatta dönüştürülebileceğini
göstermeye çalışmaktadır. Eğer İslam’ın geçmişiyle ilgili çalışmaların, insan
toplulukları ve kültürleri arasında hak ettiği yeri alması isteniyorsa bu dönüş-
Önsöz
17
Bu türden bir kitap her anlamda bir işbirliğinin ürünüdür. Pekçok arkadaşım
bir veya daha çok bölümü cömertçe okumuş ve önemli eleştiri ve düzeltme
yapmış, başvuru kaynakları sağlamıştır. Her ne kadar zaman ve mekân sınırları, yapılan tekliflerin tamamını kitaba dâhil etmeme izin vermediyse de onlardan büyük ölçüde yararlandım. Alfabetik sıraya göre bu okuyucularım şunlardır: William Brinner, Mark Cohen, Bruce Craig, Robert Dankoff, Fred M.
Donner, Robert Frykenberg, Paul Hyams, Charles Issawi, Bernard Lewis, Maureen Mazzaoui, Roy P. Mottahedeh, Eric Ormsby, Carl Petry, Fazlur Rahman, Paula Sanders, Jan Vansina ve Jeanette Wakin.
Bu bilim adamlarının hepsine çok şey borçluyum, ancak onlardan ikisiyle
ilgili birkaç söz söylemeliyim. Bana bu kitabı yazma fikrini ilk olarak Bruce
Craig verdi ve daha sonra da tüm müsveddeyi, oluşum aşamasında okudu ve
benimle tartıştı. Craig aynı zamanda bana kitabın ortaya çıkması için gerekli,
nazik fakat kararlı ve arkadaşça bir baskı sağladı. Bernard Lewis sadece o derin bilgisini değil kişisel kütüphanesindeki pekçok malzemeyi de benimle paylaştı; daha da önemlisi o, sıkıntılı dönemlerde istikrarlı bir destek ve arkadaşlık
gösterdi.
Wisconsin Üniversitesi’nden üç doktora öğrencisine de müteşekkirim: Susan Grabler, Nurhan İsvan ve James Lindsay. Onlar nefret ettiğim pekçok rutin
işte -bibliyografyayı kontrol etme ve düzeltme, metni tashih, indeks hazırlamabana yardım ederken oldukça kararlılık ve maharet gösterdiler. Kimberly Roach dört bölümün müsveddesini birkaç kez yazdı ve Sandra Heitzky Bibliyografik indeksi kelime dizini için hazırlanmış olan programa girerken geleneksel
etkinliğini ve oldukça başarılı mizahını ortaya koydu. Bütün bunlar yazımın
son aşamalarının normalden daha hızlı hazırlanmasını sağladı.
Ben bu çalışmayı birkaç kurumun cömert malî desteği ve araştırma mesaisi
olmaksızın asla bitiremezdim: the Institute for Advanced Study, Princeton,
N.J. (1980–81); American Council of Learned Societies (ilkbahar, 1982); the
Graduate School of the University of Wisconsin-Madison (yaz, 1982 ve 1983;
kış, 1984); National Endowment for the Humanities ve the Ford Foundation’ın
sağladığı malî destekle, the Joint Committee on the Near and Middle East of
the Social Science Research Council and the American Council of Learned
Societies (kış, 1984); the Institute for Research in the Humanities, University
of Wisconsin-Madison (ilkbahar, 1985).
Aynı zamanda şu bilim adamları ve yayıncılara da yardımlarından dolayı teşekkür etmek isterim: John. E. Woods’a, Ebû’l-Fadl Beyhâkî’nin Târih-i
Mes’ûdî’sinin basılmamış çevirisinden alıntı yapmama izin verdiği için; Bernard Lewis’e, yine Beyhâkî’den diğer bir kısa metnin çevirisini İkinci Kısım,
18
İslam Tarih Metodolojisi
Philology, xvii, 1957) adıyla İngilizce’ye çevrilen çalışmasının III. cildinden
uzun metinler alıntılamama müsaade ettikleri için.
Bu kitabın metni 1988’deki ilk baskınınkiyle büyük ölçüde aynıdır. Bununla
birlikte, o metin 1985’te baskıya girmişti; İslam tarihi sahası ve benim onunla
ilgili düşüncelerim takip eden günlerde belirli oranda değişti. Bu yeni baskıyı
fırsat bilerek bazı noktaları gözden geçirdim ya da açıkladım, hataları düzelttim, yeni basılmış kitap ve makaleleri ekledim ve bugün artık geçerliliğini yitirmiş olanları çıkardım. Kolayca tahmin edilebileceği gibi, bu gözden geçirme
beklediğimden daha uzun sürdü. Margaret Case’e bu sıkıntılı süreçte sükûnetli
sabrı ve faydalı danışmanlığını benden esirgemediği için en sıcak teşekkürlerimi sunmak isterim.
Son olarak bir kişisel not: Ben bu kitabın çoğunu the University of Wisconsin, Madison’ın bir üyesi iken yazdım. Bu harika kurumdaki çalışma arkadaşlarıma, benim eserime gösterdikleri güven ve sağladıkları destekleyici atmosfer için teşekkürü bir borç bilirim. Eşime teşekkürlerimi ifade etmenin bir yolunu bulabileceğimi sanmıyorum, fakat o, sevgisinin, birlikteliğimizin ve geçen çeyrek yüzyıl boyunca hiçbir zaman eksilmeyen sadakatinin bana ne ifade
ettiğini çok iyi biliyor.
Madison, Wisconsin
Haziran 1990
Birinci Kısım
KAYNAKLAR VE ARAŞTIRMA ARAÇLARI
GİRİŞ
Hiçbir bilim adamının, bilmesi gerekenlerin tümüne hâkim olamayacağını
baştan kabul etmek en iyisidir. İslam tarihinin çok dar bir alanında bile, gerçekten sağlıklı bir inceleme gerektiren birikim ve teknik beceriler çok ağır olabilir. İşte Emevîler dönemi Mısır’ın idarî tarihi, Yunanca, Arapça ve Kıptice’yi
iyi bilmeyi, ayrıca papiroloji, nümizmatik ve arkeolojiye ve nihayet geç Roma
ve erken devir İslam tarihi yazıcılığına, İslam hukuku ve idarî uygulamalara
vakıf olmayı gerektirmektedir. Haçlılar dönemi Suriye ile ilgilenmek için bir
kimsenin (Ermenice ve Süryanice de dâhil) en az sekiz dilde kaynaklara hâkim
olması gerekmektedir; yalnızca anlatı metinlerine değil, fakat aynı zamanda
idareye dair risalelere, hukuk mecmualarına, mahkeme yazışmalarına ve şiire
hâkimiyet gerekmektedir. Ve burada da, nümizmatik, epigrafi (yazı bilim) ve
arkeoloji hayatî önem taşır. Kısaca araştırması için makul çerçevede gerekli
olduğunu düşündüğü tüm becerilere hâkim olmak isteyen bir araştırmacı başka
hiçbir şeye vakit ayıramayacaktır. Bir kimsenin sınırlarının doğru bir şekilde
anlaşılması, yalnızca yararlı değil aynı zamanda, mutlak olarak gereklidir.
Buna rağmen, kimse zanaatının aletlerine tam manasıyla sahip olmaktan
vazgeçemez. Bunun ışığında, gelecek iki bölüm bu kitaptaki tüm diğer bölümlerin temelidir. Bu iki bölümün konuyu eksiksiz taramış olmak gibi bir iddiası
yoktur. Tersine, bu bölümlerde amaç, İslam tarihinin ana kaynaklarının ve
başvuru kitaplarının nasıl kullanılacağını göstermektir. Başvuru eserleri için bu
hedef, onların amaçlarını ve her birinin tertip hususiyetlerini (idiosyncracies)
yeterince ortaya koymayı gerektirmektedir. Çünkü onların pek çoğu açıklamayı hedefledikleri Doğu’dan (Orient) çok daha esrarlıdır. Ek olarak, elimizin
altındaki araçlar bütünündeki ana boşlukları -ki bazıları gerçekten hayret vericidir- belirleyeceğiz. Başvuru eserlerinin böyle bir kuşbakışı değerlendirmesi-
20
İslam Tarih Metodolojisi
bu, İslam tarihi çalışmalarının gelişiminin, hâlihazır durumunun ve gelecekte
alması muhtemel yönelimlerinin bir resmini sunacaktır.
Kaynakların pratik ve uygun bir tasnifini geliştirmeye çalıştım; bu sayede
sahaya yeni giren birisi bile ne tür malzemeye sahip olduğumuzu kolayca öğrenebilecektir. Böylesi bir taramanın iki amacı vardır. Birincisi; bu, daha sonraki bölümlerde yapılacak belirli kaynak atıfları için ortak bir başvuru çerçevesi tesis eder. İkincisi, elimizin altındaki kaynakları belirleyerek yapılan bu tarama, sahanın hangi problemlerinin ve araştırma hatlarının daha verimli olabileceğini ve bunları etkili bir biçimde takip etmek için hangi araştırma becerilerine sahip olmak gerektiğini bize önerebilir.
Download

İdari Tarih, şüphesiz bu sahada üzerinde en az söz