KUZEYDOĞU ANADOLUDA URARTU’NUN
TARİHİ MİRASI (KALINTILARI) VE
ARKEOLOJİK VERİLERİ
Yasin TOPALOĞLU
DOKTORA TEZİ
ESKİÇAĞ TARİHİ ANABİLİM DALI
Prof. Dr. Alpaslan CEYLAN
2009
Her Hakkı Saklıdır.
ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI
Yasin TOPALOĞLU
KUZEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİNDE URARTU’NUN
TARİHİ MİRASI (KALINTILARI) VE
ARKEOLOJİK VERİLERİ
DOKTORA
Tez Yöneticisi
Prof. Dr. Alpaslan CEYLAN
Erzurum–2009
II
İÇİNDEKİLER
ÖZET............................................................................................................... IX
ABSTRACT .................................................................................................... X
ÖNSÖZ ............................................................................................................ XI
KISALTMALAR ........................................................................................... XIII
LEVHALAR LİSTESİ .................................................................................. XVI
GİRİŞ
Konunun Niteliği, Amacı, Önemi .............................................................. 1
Uygulanan Yöntem ve Kullanılan Terimler............................................... 1
İlgili Araştırmalar ....................................................................................... 10
Urartu Araştırmalarının Tarihi .............................................................. 13
1. DOĞU ANADOLU BÖLGESİ COĞRAFİ ÖZELLİKLERİ
1.1. Yüzey Şekilleri .................................................................................... 20
1.2. İklim .................................................................................................... 21
1.3. Bitki Örtüsü ......................................................................................... 22
1.4. Hidrografya ......................................................................................... 24
1.5. Yollar ................................................................................................. 26
1.6. Madencilik .......................................................................................... 27
1.7. Erzincan İli Genel Coğrafi Özellikleri ................................................ 29
1.8. Erzurum İli Genel Coğrafi Özellikleri ................................................ 32
1.9. Kars-Ardahan İli Genel Coğrafi Özellikleri ........................................ 33
1.10. Iğdır İli Genel Coğrafi Özellikleri..................................................... 35
2. URARTU
2.1. Urartu Siyasi Tarihi ............................................................................ 37
2.1.1. Urartu-İskit İlişkileri ................................................................... 59
2.1.2. Urartu -Kimmer İlişkileri ............................................................ 60
2.1.3. Urartu-Qulha (Colhis) İlişkileri .................................................. 61
2.2.Urartu Kültür ve Medeniyeti ................................................................ 63
2.2.1. Mimari ......................................................................................... 63
2.2.2. Ulaşım ......................................................................................... 66
2.2.3. Din ............................................................................................... 68
2.2.4. Madencilik .................................................................................. 69
2.2.5. Sulama Sistemi ........................................................................... 71
2.2.6. Yazı ............................................................................................. 72
2.2.7. Seramik ....................................................................................... 73
2.2.8. Ölü Gömme Gelenekleri ............................................................. 75
3.ARKEOLOJİK VERİLERE GÖRE KUZEYDOĞU ANADOLU’DA ORTA DEMİR ÇAĞI (URARTU) MERKEZLERİ
3.1.YAZITLAR......................................................................................... 78
3.1.1.ARDAHAN .................................................................................. 78
3.1.1.1. Ortakent (Hanak) Yazıtı .................................................. 78
3.1.1.2. Taşköprü Yazıtı ............................................................... 79
3.1.2.ERZURUM .................................................................................. 79
III
3.1.2.1. Delibaba Yazıtı................................................................ 79
3.1.2.2. Güzelhisar (Avnik) Yazıtı ............................................... 79
3.1.2.3. Hasankale (Pasinler) Yazıtı ............................................. 80
3.1.2.4. Yazılıtaş Yazıtı ................................................................ 80
3.1.3.KARS ........................................................................................... 81
3.1.3.1. Sarıkamış Yazıtı .............................................................. 81
3.1.3.2. Zivin (Süngütaşı) Yazıtı .................................................. 82
3.1.4.IĞDIR........................................................................................... 82
3.1.4.1. Başbulak Yazıtı ............................................................... 82
3.1.4.2. Kazancı Yazıtı ................................................................. 83
3.1.4.3. Solagert Yazıtları ............................................................ 83
3.2.KALELER .......................................................................................... 88
3.2.1.ARDAHAN .................................................................................. 88
3.2.1.1. Akçakale Kalesi .............................................................. 88
3.2.1.2. Beşiktepe Kalesi .............................................................. 89
3.2.1.3. Sınırortası Kalesi ............................................................. 89
3.2.1.4. Sengertepe Kalesi ............................................................ 89
3.2.1.5. Şeytan Kalesi .................................................................. 90
3.2.1.6. Kayabeyi Kalesi .............................................................. 91
3.2.1.7. Başköy Kalesi ................................................................. 91
3.2.2.ERZURUM .................................................................................. 91
3.2.2.1. Umudumtepe Kalesi ........................................................ 91
3.2.2.2. Cin Kalesi ........................................................................ 92
3.2.2.3. Pasinler Kalesi................................................................. 92
3.2.2.4. Avnik (Güzelhisar) Kalesi............................................... 93
3.2.2.5. Haramikalesi ................................................................... 93
3.2.2.6. Uzunahmet Kalesi ........................................................... 93
3.2.2.7. Küçükağdarış Kalesi ....................................................... 94
3.2.2.8. Değirmentepe Kalesi ....................................................... 94
3.2.2.9. Sıfırın Boğazı Kalesi ....................................................... 94
3.2.2.10. Kurbançayır Kalesi........................................................ 95
3.2.2.11. Topdağı Kalesi .............................................................. 95
3.2.2.12. Alibey Kalesi................................................................. 95
3.2.2.13. Yamaçtepe Kalesi.......................................................... 96
3.2.2.14. Başköy Kalesi ............................................................... 96
3.2.2.15. Piralibaba Kalesi ........................................................... 96
3.2.2.16. Oltu Kalesi .................................................................... 97
3.2.2.17. Karakale Kalesi ............................................................. 97
3.2.2.18. Güngörmez Kalesi......................................................... 97
3.2.2.19. Akdağ Kalesi ................................................................. 98
3.2.2.20. Pırtın Kalesi................................................................... 98
3.2.2.21. Kapıkaya Kalesi-I ......................................................... 98
3.2.2.22. Kapıkaya Kalesi-II ........................................................ 99
3.2.2.23. Laleli Kalesi .................................................................. 99
3.2.2.24.Kuşluca Kalesi ............................................................... 100
3.2.2.25.Yukarı Söylemez Kalesi................................................. 100
3.2.2.26.Yiğityolu Kalesi ............................................................. 100
IV
3.2.2.27.Sarıkaya Kalesi............................................................... 101
3.2.2.28.Karakaya Kalesi ............................................................. 101
3.2.3.KARS ........................................................................................... 101
3.2.3.1.Kozlu Kalesi ..................................................................... 101
3.2.3.2.Toprakkale Kalesi ............................................................ 102
3.2.3.3.Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi ....................................... 103
3.2.3.4.Kırankaya (Asboğa) Kalesi ............................................. 104
3.2.3.5.Micingert (İnkaya) Kalesi ................................................ 104
3.2.3.6.Zivin (Süngütaşı) Kalesi .................................................. 105
3.2.3.7.Köroğlu Kalesi ................................................................. 105
3.2.3.8.Yumrutepe Kalesi ............................................................ 106
3.2.3.9.Kayalık Mindivan Kalesi ................................................. 106
3.2.3.10.Keçivan Kalesi ............................................................... 106
3.2.3.11.Kötek Kalesi ................................................................... 107
3.2.3.12.Bozkale Kalesi ............................................................... 107
3.2.3.13.Baykara Kalesi ............................................................... 107
3.2.3.14.Mağaramevkii Kalesi ..................................................... 108
3.2.3.15.Hasbey Kalesi ................................................................ 108
3.2.3.16.Polat Kalesi .................................................................... 108
3.2.3.17.Yarbaşı Kalesi ................................................................ 109
3.2.3.18.Çallı Kalesi ..................................................................... 109
3.2.3.19.Şaban Kalesi ................................................................... 109
3.2.3.20.Sakasen Kalesi ............................................................... 110
3.2.3.21.Köroğlu Kalesi ............................................................... 110
3.2.3.22.Yağlıca Kalesi ................................................................ 110
3.2.3.23.Günindi Kalesi ............................................................... 111
3.2.3.24.Taşbilek Kalesi ............................................................... 112
3.2.3.25.Ziyarettepe (Sulakbahçe) Kalesi .................................... 112
3.2.3.26.Angut (Sulakbahçe) Kaleleri .......................................... 113
3.2.3.27.Taşdere (Sosgert) Kalesi ................................................ 113
3.2.3.28.Duraklı Yarbaşı Kalesi ................................................... 113
3.2.3.29.Atayurt Kalecik Kalesi ................................................... 113
3.2.4. IĞDIR........................................................................................... 114
3.2.4. 1.Yürek Kalesi ................................................................... 114
3.2.4. 2.Papaz Kalesi .................................................................... 114
3.2.4. 3.Kız Kalesi ........................................................................ 114
3.2.4. 4.Korugan Kalesi ............................................................... 115
3.2.4. 5.Deliklitaş Kalesi .............................................................. 115
3.2.4. 6.Karakoyunlu Kalesi......................................................... 115
3.2.4. 7.Karakale .......................................................................... 116
3.2.4. 8.Kasımıntığı Kalesi........................................................... 116
3.2.4. 9.Kalaca Kalesi .................................................................. 116
3.2.4. 10.Akbulak Kalesi .............................................................. 117
3.2.4. 11.Örgülütepe Kalesi ......................................................... 117
3.2.4. 12.Suveren Kalesi .............................................................. 117
3.2.4. 13.Ülkütepe Kalesi ............................................................. 118
3.2.4. 14.Atatepe Kalesi ............................................................... 118
3.2.4.15. Aktaş Kalesi .................................................................. 118
V
3.2.4.16.Gedikli (Aslanlı) Kalesi ................................................. 119
3.2.4.17.Aşık Hüseyin Kalesi-I .................................................... 119
3.2.4.18.Aşık Hüseyin Kalesi-II................................................... 119
3.2.4.19.Katırlı Kalesi .................................................................. 120
3.2.4.20.İnceköy Kalesi................................................................ 120
3.2.4.21.Aşağı Aktaş Kalesi ......................................................... 120
3.2.4.22. Aslanlı Kalesi ................................................................ 121
3.2.5. ERZİNCAN ................................................................................. 121
3.2.5.1.Altıntepe ........................................................................... 121
3.2.5.2.Karakaya Kalesi ............................................................... 122
3.2.5.3.Ozanlı Kalesi .................................................................... 122
3.2.5.4.Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi .............................................. 123
3.2.5.5.Üzümlü Kalesi.................................................................. 123
3.2.5.6.Başköy Kalesi .................................................................. 123
3.2.5.7.Sırataş Kalesi.................................................................... 124
3.2.5.8.Mirzaoğlu Kalesi .............................................................. 124
3.2.5.9.Beyaztaştepe Kalesi ......................................................... 125
3.2.5.10.Yollarüstü Kalesi............................................................ 125
3.2.5.11.Yücebelen Kalesi ........................................................... 125
3.2.5.12.Bardık Kalesi.................................................................. 126
3.2.5.13.Kemah Kalesi ................................................................. 126
3.2.5.14.Yaylacık Kalesi .............................................................. 126
3.2.5.15.Kalecik Kalesi ................................................................ 127
3.2.5.16.Sarıtaş Kalesi.................................................................. 127
3.2.5.17.Yaylacık Kalealtı Kalesi ................................................ 127
3.2.5.18.Başbudak Kalesi ............................................................. 128
3.2.5.19.Şirinlikale ....................................................................... 128
3.2.5.20.Çengerli Kalesi ............................................................... 129
3.2.5.21.Harabetepe Kalesi .......................................................... 129
3.2.5.22.Toprakkale Kalesi .......................................................... 129
3.2.5.23.Çatalçam Kalesi ............................................................. 130
3.2.5.24. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi .................................... 130
3.2.5.25. Maden Kalesi ................................................................ 131
3.3.HÖYÜKLER ...................................................................................... 132
3.3.1.ARDAHAN .................................................................................. 132
3.3.1.1.Karasal Höyük.................................................................. 132
3.3.1.2.Adalar Höyük ................................................................... 132
3.3.1.3.Peyhler Höyük.................................................................. 132
3.3.2.ERZURUM .................................................................................. 133
3.3.2.1.Tetikom Höyük ................................................................ 133
3.3.2.2.Tilkitepe Höyük ............................................................... 133
3.3.2.3.Karaz Höyük .................................................................... 133
3.3.2.4.Pulur Höyük ..................................................................... 134
3.3.2.5.Alaca-Tilkitepe-II Höyük ................................................. 134
3.3.2.6.Çiğdemli Höyük ............................................................... 134
3.3.2.7.Beşiktepe Höyük .............................................................. 135
3.3.2.8.Tepecik Höyük ................................................................. 135
VI
3.3.2.9.Bulamaç Höyük................................................................ 135
3.3.2.10.Büyüktuy Höyüğü .......................................................... 136
3.3.2.11.Altınbaşak Höyük .......................................................... 136
3.3.2.12.Değirmentepe Höyük ..................................................... 136
3.3.2.13.Küçüktuy Höyük ............................................................ 136
3.3.2.14.Saksı Höyük ................................................................... 136
3.3.2.15.Tilkitepe Höyük ............................................................. 137
3.3.2.16.Yastıktepe Höyük ........................................................... 137
3.3.2.17.Topmezar Höyük............................................................ 137
3.3.2.18.Sos Höyük ...................................................................... 137
3.3.3.ERZİNCAN ................................................................................. 138
3.3.3.1.Küçük Höyük ................................................................... 138
3.3.3.2.Elmaağacı Höyük ............................................................. 138
3.3.3.3.İshak Höyük ..................................................................... 139
3.3.3.4.Beykomu Höyük .............................................................. 139
3.3.3.5.Turnatepe Höyük.............................................................. 139
3.3.3.6.Saztepe Höyük ................................................................. 139
3.3.3.7.Yaylayolu Büyük Höyük ................................................. 140
3.3.4.KARS ........................................................................................... 140
3.3.4.1.Boğazkale Höyük ............................................................. 140
3.3.4.2.Danamayalı Höyük .......................................................... 140
3.3.4.3.Yalınçayır Höyük ............................................................. 141
3.3.4.4.Çakmak Höyük ................................................................ 141
3.3.4.5.Camuşlu Höyük................................................................ 141
3.3.4.6.Azat (Dündartepe) Höyük ................................................ 141
3.3.4.7.Hasçiftlik Höyük .............................................................. 142
3.3.4.8.Ataköy Höyük .................................................................. 142
3.3.4.9.Yerlikavak Höyük ............................................................ 143
3.3.4.10.Paşaçayırı Höyük ........................................................... 143
3.3.5. IĞDIR........................................................................................... 143
3.3.5.1.Melekli Höyük ................................................................. 143
3.3.5.2.Tuzyatağı Höyük .............................................................. 143
3.3.5.3.Ülkütepe Höyük ............................................................... 144
3.4.YERLEŞMELER ............................................................................... 145
3.4.1.ARDAHAN .................................................................................. 145
3.4.1.1.Kunduzevi Düz Yerleşmesi.............................................. 145
3.4.1.2.Yıldırımtepe Düz Yerleşmesi........................................... 145
3.4.1.3.Harabeler Düz Yerleşmesi ............................................... 145
3.4.1.4.Ortakent Düz Yerleşmesi ................................................. 146
3.4.2.ERZURUM .................................................................................. 146
3.4.2.1.Kurbançayır Yerleşmesi ................................................... 146
3.4.3.ERZİNCAN ................................................................................. 146
3.4.3.1.Haramidere Düz Yerleşmesi ............................................ 146
3.4.3.2.Yaylacık Kalealtı Düz yerleşmesi .................................... 147
3.4.4.KARS ........................................................................................... 147
3.4.4.1.Budakveren Düz yerleşmesi ............................................. 147
3.4.4.2.Gevenli Düz Yerleşmesi .................................................. 147
VII
3.4.4.3.Carcı Düz Yerleşmesi ...................................................... 148
3.4.4.4.Ani .................................................................................... 148
3.4.4.5.Baykara Karız Yerleşmesi................................................ 148
3.4.5.IĞDIR........................................................................................... 149
3.4.5.1.Abbasındüzü Yerleşmesi .................................................. 149
3.4.5.2.Suveren Düz Yerleşmesi .................................................. 149
3.4.5.3.Suveren II Düz Yerleşmesi .............................................. 150
3.4.5.4.Caf Düz Yerleşmesi ......................................................... 150
3.5.SU YAPILARI .................................................................................... 151
3.5.1.ARDAHAN .................................................................................. 151
3.5.1.1.Darboğaz Barajı ................................................................ 151
3.5.2.ERZURUM .................................................................................. 151
3.5.2.1.Kör Kanal ......................................................................... 151
3.5.2.2.Vakıf Bendi Kanalı .......................................................... 152
3.5.2.3.Deniz Kanalı .................................................................... 152
3.5.3.ERZİNCAN ................................................................................. 152
3.5.3.1.Yukarı Ağındır Barajı ...................................................... 152
3.5.3.2.Aşağı Ağındır Barajı ........................................................ 152
3.5.3.3.Karaağaç Barajları............................................................ 153
3.5.3.4.Bekçayır Su Göleti ........................................................... 153
3.5.4.KARS ........................................................................................... 154
3.5.4.1.Kozlu Su Göletleri ........................................................... 154
3.5.5.IĞDIR........................................................................................... 154
3.5.5.1.Yukarı Korhan Göleti....................................................... 154
3.5.5.2.Aşağı Korhan Göleti ........................................................ 154
3.5.5.3.Bendmurat Barajı ............................................................. 155
3.5.5.4.Katırlı Göleti .................................................................... 155
3.5.5.5.Abbasgöl Barajı ve Göleti ................................................ 155
3.5.5.6.Bendmurat Barajı ............................................................. 156
3.5.5.7.Aşıkhüseyin Göleti ........................................................... 156
3.6.MEZAR ............................................................................................... 157
3.6.1.ARDAHAN .................................................................................. 157
3.6.1.1.Topyolu ............................................................................ 157
3.6.1.2.Cinnik ............................................................................... 157
3.6.2.ERZURUM .................................................................................. 158
3.6.2.1.Aydınsu Kaya Mezarı ...................................................... 158
3.6.2.2.Hasanova Kaya Mezarı .................................................... 158
3.6.2.3.Sürbahan Kaya Mezarı ..................................................... 159
3.6.2.4.Pasinler Kaya Mezarı ....................................................... 159
3.6.2.5.Pasinler Kaya Nişi ............................................................ 159
3.6.2.6.Marifet Kaya Mezarı ........................................................ 160
3.6.2.7.Umudum (Kalortepe) Kaya Mezarı ................................. 160
3.6.2.8.Aliçeyrek Nekropolu ........................................................ 160
3.6.3.ERZİNCAN ................................................................................ 161
3.6.3.1.Yollarüstü Kaya Mezarı ................................................... 161
3.6.3.2. Altıntepe Nekropolu ........................................................ 161
VIII
3.6.4.KARS ........................................................................................... 161
3.6.4.1.Tilkitepe Nekropolu ......................................................... 161
3.6.4.2. Yarüstü Nekropolu .......................................................... 162
3.6.5.IĞDIR........................................................................................... 162
3.6.5.1.Yürek Nekropolu.............................................................. 162
3.6.5.2.Karakoyunlu Kaya Mezarı ............................................... 162
3.6.5.3.Kızılkule Kaya Mezarı ..................................................... 163
3.6.5.4.Asma Kaya Mezarı........................................................... 163
3.6.5.5. Göktaş Kaya Mezarı........................................................ 164
3.6.5.6. Aşağı Aktaş Kaya Mezarı ............................................... 165
3.6.5.7. Aşık Hüseyin Nekropolu ................................................. 165
Tespit Edilen Merkezlerin İdari Bakımdan Dağılımı ................................. 166
SONUÇ ........................................................................................................... 170
KAYNAKÇA ................................................................................................. 176
HARİTALAR ................................................................................................. 219
FİGÜRLER..................................................................................................... 224
ÖZGEÇMİŞ .................................................................................................... 405
IX
ÖZET
DOKTORA TEZİ
Kuzeydoğu Anadolu Bölgesinde Urartu’nun Tarihi Mirası (Kalıntıları)
ve Arkeolojik Verileri
Yasin TOPALOĞLU
Danışman: Prof. Dr. Alpaslan CEYLAN
2009-XXIII+405 Sayfa
Jüri: Prof. Dr. Alpaslan CEYLAN
Prof. Dr. Hasan BAHAR
Yrd. Doç. Dr. İbrahim AYKUN
Yrd. Doç. Dr. Zerrin KÖŞKLÜ
Yrd. Doç. Dr. Ümit KILIÇ
Kafkaslardan Anadolu'ya geçiş noktası olan Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi,
M.Ö.8. yüzyıldan itibaren Van merkez olmak üzere Doğu Anadolu'da önemli bir
devlet kuran Urartu'larında dikkatini çekmekte gecikmeyen bir bölgedir. Doğu
Anadolu, Transkafkasya ve İran olmak üzere geniş bir coğrafyaya yayılan Urartu
Devleti kuruluşundan itibaren kuzeye doğru bir yayılım politikası izlemiştir. Ancak gerek araştırmaların azlığı gerekse Kuzey bölgesindeki karışık siyasi yapı ve
akabinde İskit ve Kimmer akınlarının geçiş güzergâhı olması kuzeydeki Urartu
varlığı hakkında bilgileri kısıtlamaktadır.
1998 yılından itibaren A.Ceylan başkanlığında yaptığımız uzun süreli çalışmalarla çok az kısmı daha önce bilinen, daha çok A.Ceylan ile birlikte yaptığımız çalışmalar sonucu veya bu çalışma ile bilim dünyasına tanıtılan bölgede (Erzincan-Erzurum-Kars-Iğdır-Ardahan) 11 yazıt, 112 kale, 39 höyük, 15 yerleşme,
21 mezar ve 18 su yapısı olmak üzere toplam 216 Orta Demir Çağı merkezi tespit
edilmiştir. Tam tarihlemesi yapılabilen kazı alanları dışında yüzey buluntuları
(mimari, keramik, yazıt) ile değerlendirilen merkezlerin büyük bir kısmının ilk
kez Urartu döneminde kurulduğu diğer merkezlerde ise özellikle höyüklerde Orta
Demir Çağı bir katman halinde olduğu görülmektedir. Böylece Urartu döneminde
bölgenin farklı bir gelişim gösterdiği ve Urartu'nun bölgeyi askeri üsler veya kralî
kentler halinde inşa etmeye çalıştığını göstermektedir. Bu çalışma ile Urartu'nun
kuzey yayılımına bir ışık tutulabildiğini ve daha sonra yapılacak bu konudaki çalışmalara temel teşkil edeceğini düşünmekteyim.
Anahtar Kelimeler:
Urartu, Daya(e)ni, Doğu Anadolu, Transkafkasya, İskitler, Kimmerler
X
ABSTRACT
PH.D. THESIS
URARTIAN’S HISTORICAL and ARCHAEOLOGICAL
HERITAGE (REMAINS) IN THE NORTH-EAST ANATOLIA
Yasin TOPALOĞLU
Supervisor: Prof. Alpaslan CEYLAN
2009-XXIII+ 405 Pages
Jury: Prof. Alpaslan CEYLAN
Prof. Hasan BAHAR
Assoc. Prof. İbrahim AYKUN
Assoc. Prof. Zerrin KÖŞKLÜ
Assoc. Prof. Ümit KILIÇ
North East Anatolian region, which is the crossing point from Caucasus to
Anatolia, was easily realized by Urartian. The Urartian, based in their capital city
Van (Tushpa) formed a significant state in East-Anatolia as of 8th century B.C.
Urartian State covered a large territory including East-Anatolia-TransCaucasus and Iran always followed an expansion policy toward North.
Information on Urartian existence in North was restricted to limited researches, complicated political structure in the North region and because it was on
the route of Scythians and Cimmerian incursions.
We identify 11 inscriptions, 112 fortresses, 39 mounds, 15 settlements, 21
tombs and 18 water canals and totally 216 middle Iron Age center by our lary term studies under A. Ceylan chairmanship since 1998. The region had not been
recognized well, but our studies with A. Ceylan and also this study introduce the
area into the academia world.
Except the excavation sites which terms have been determined, most of the
centers, evaluated by surface finding (architecture, ceramic, inscription), were
founded for the first time by the Urartian period and other centers especially
mounds revealed Middle Iron Age as a layer. This it is observed that the region
had a different development in the Urartian period and royal provinces by Urartian. This study aims to illuminate the north expansion of Urartian and it can be
basic work for the students who would like to search on this subject.
Key words
Urartian, Daya(e)ni, Eastern Anatolia, Transcaucasia, Scythians, Cimmerian
XI
ÖNSÖZ
Bu çalışmada Türkiye’nin Doğu ve Karadeniz bölgeleri sınırları içinde kalan Erzurum, Erzincan, Kars, Iğdır ve Ardahan illerinde M.Ö.9 ve 6. yüzyıllar
arasında merkezini Van Gölü ve çevresinin oluşturduğu Urartu Krallığı’nın kuzey
sınırlarında yapılan tarihi ve arkeolojik araştırmalar yer almaktadır. Ayrıca şimdiye kadar yapılmış kazı ve yüzey araştırmaları ile tespit edilmiş merkezler toplu bir
şekilde ele alınıp, bölgede aralıksız olarak 10 yıldır yürüttüğümüz tarihi ve arkeolojik araştırmalarla birlikte Urartu’nun kuzey yayılımı, sınırları, keramiği, mimarisi ve yayılımını sınırlayan faktörler net bir şekilde belirlenmeye çalışılmıştır.
Çalışma alanımızı oluşturan bölgede şimdiye kadar yapılan çalışmaların ve
Urartu Krallığı üzerine yapılan genel çalışmaların çokluğuna rağmen genel anlamda kuzey sınırına yönelik ne yazık ki kapsamlı bir çalışma ve daha doğru bir
ifade ile bir değerlendirme yapılmamıştır. Özellikle yeni yüzey araştırmaları sonucu birçok merkezin ilk kez sunulacak olduğu düşünüldüğünde çalışmamın
Urartu’nun kuzey yayılımında bazı belirsizlikleri aydınlatmada ve yeni düşüncelerin oluşmasında önemli bir yeri olacağı kanaatindeyim.
Çalışmada öncelikle şimdiye kadar yapılmış olan tüm çalışmalara ulaşılmış, hepsinde yer alan Orta Demir Çağı buluntuları ve değerlendirmeleri incelenmiş, merkezler detaylı haritalar üzerine yerleştirilerek yerleşimin nedenleri ve
kuzey yayılımının sınırları belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde
kapsam ve amaç belirlenmiş, daha sonra bölgede yapılmış çalışmalar belirtilmiştir.
Giriş bölümünde öncelikle bölgenin coğrafi özellikleri daha sonrada genel
olarak Urartu Krallığı ele alınmıştır.
Daha sonra Eskiçağ’la tanışmamı sağlayan hocam Prof. Dr. Alpaslan Ceylan’ın bilimsel başkanlığında Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izinleri ile gerçekleştirdiğimiz yüzey araştırmalarının sonucunda tespit edilen Demir Çağı merkezleri belirli bir tasnife göre genel olarak tanımlanmıştır.
Sonuç kısmında Urartu’nun bölgeye kazandırdıkları kültürel yenilikler ve
bu konu hakkında bazı görüşler ileri sürülmüş, tezin kazanımları hakkında bilgi
verilmiştir.
XII
Arazi çalışmalarında bizlere yol gösteren, suyunu, katığını bizlerle paylaşan isimlerini teker teker sayamayacağım ama her zaman büyük bir vefa duyduğumuz bölge halkına, proje arazi ekip üyelerine proje başkanımız, her şeyimizi
borçlu olduğumuz danışman hocamız Prof. Dr. Alpaslan Ceylan’a ve hocam Yrd.
Doç. Dr. Akın Bingöl’e sonsuz teşekkür ederim.
On yılı aşkın bir süredir bölgede yaptığımız yüzey araştırmaları ve kazı çalışmalarının bir yansıması olan bu çalışmanın arazi ve değerlendirme çalışmalarına katılan, Ardahan Bölgesi'nde Prof. Dr. M. Özsait, N.Özsait, Doç. Dr. O. Gürbüz, Yrd. Doç.Dr.M. Bakırcı, Yrd. Doç. Dr. O. S. Doğan, Dr. H.Korucu, Arş. Gör.
Z. Satar, Arş. Gör. Dr. Sitilobaz, Erzincan Bölgesi'nde Doç. Dr. H. Özkan, Iğdır
Bölgesi'nde Ögr. Gör. A. Akyıldız, Dr. O. Şimşek, Uzm. H. Buyruk, Oltu-Tortum
Bölgesinde Yrd. Doç. Dr. S. Yıldırım, Erzurum Bölgesinde, Prof. Dr. H. Yurttaş,
Yrd. Doç. Dr. V. Ünsal, tüm çalışma alanında Yrd. Doç. Dr. Akın Bingöl, Arş.
Gör. Y.Günaşdı, M. Yakut, İ. Üngör, O. Özgül, M. Karageçi, R. Soy ve K. Salın’a
projeye yaptıkları katkıdan dolayı teşekkür ederim.
Erzurum–2009
Yasin Topaloğlu
XIII
KISALTMALAR
AA
- Archäologie Anzeiger
AAA
- Annals of Archeology and Anthropology
Ac.Ant.Hung. - Acta Antiqua Academie Scientiarum Hungaricae
AFO
- Archiv für Orientforschung
AFO NF
- Archiv für Orientforschung-Neue Folge
AJA
- American Journal of Archeology
AMI
- Archäologischer Mitteilungen aus Iran
AMMY
- Anadolu Medeniyetleri Müzesi Yıllığı
An Ar
- Anadolu Araştırmaları, İstanbul.
ANET
- Ancient Near Eastern Next's Relating to the Old Testament
AO
- Der Alte Orientalia
AOB
- Altorientalische Bibliothek
Ar Or
- Archiv Orientalin
ARAB
- Ancient Records of Assyria and Babylonia
ArOr
- Archive Orientalni
AS
- Anatolian Studies
AST
-Araştırma Sonuçları Toplantısı
Ata.Konf.
- Atatürk Konferansları, Ankara
AÜFEFD
-Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi
BAISSP
- Bulletin de l’Académie impériale des sciences de st. Petersburg
BiOr
- Bibliotheca Orientalis
CAH
- Cambridge Ancient History
CıCh
- Lehmann-Haupt, Corpus Inscriptionum Chaldicarum, I,II
DAN
- Dokladi Akademiyi Nauk
DTCFD
- Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi
GEFD
- Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi
HA
- Historie d’el Arménie
Hchl
- F. W. König; Handbuch der Chaldäischen Inschriften
HCI
- Handbuch der Chaldäische Inschriften
HUCA
- Hebrew Union College Annual, Cincinnati
IAN
- Izvestiya Akademii Nauk
XIV
IEJ
- Israel Exploration Journal
IM
- Istanbuler Mittelungen
IRAIMK
- Izvestiya Rossiyskoy Akademiyi İstoriyi Materialney Kulturi
İst. Mitt.
- Istanbuler Forschungen
JA
- Journal Asiatique
JAOS
- Journal of the American Oriental Society
JCS
- Journal of Cuneiform Studies
JKF
- Jahrbuch für kleinasiatische Forschungen
JNES
-Journal of Near Eastern Studies
JRAS
- Journal of Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland
Kbo
- Keilschrifttexte aus Boghazköi
KlF
- Kleinasiatische Forschungen
KST
-Kazı Sonuçları Toplantısı
KUB
- Keilschrifturkunden aus Boghazköi
MDOG
- Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft
MVAG
-Mitteilungen der vorderasiatisch-ägyptischen Gesellschaft,
NU
- M. Salvini, Nairi e Ur(u)atri
OIP
- Orientale Institute Publications
Or.Ns
- Orientalia. Nova Series
PD
-Politische Dokumente aus Kleinasien, Die Staatsverträge in Akkadischer Sprache aus dem Archiv von Boghazköi
RA
- Revue d’Assyriologie et d’Archéologie Orientale
RHA
- Revue Hittite et Asianique
RHA
- Revue Hittite et Asianique: Organe de la Société des Etudes
Hittites
SANGruz SSR- Soobşçeniya akademiyi nauk Gruzinskoy SSR
SMEA
- Studi Micenei Ed Egeo-Anatolici
SPAW
- Sitzungsberichte der Königlich Preußischen Akademie der
Wissenschaft
St. Bot
- Studien zu den Boghazköi-Texten Wiesbaden.
TAD
-Türk Arkeoloji Dergisi
TTAED
- Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi
XV
TTK Kong.
- Türk Tarih Kongresi
TTK
-Türk Tarih Kurumu
UKN
- G.A. Melikishvili, Urartskie, Klioobraznyne Nadpisi
VDI
- Vestnik drejnev istorii
WVDOG
-Wissenschaftliche Veröffentlichungen der Deutschen OrientGesellschaft
WZKM
- Wiener Zeitschrift für die Kündendes Morgenlandes
ZA
- Zeitschrift für Assyriologie
ZDMG-
Zeitschrift der Deutsch en Morgenländischen Gesellschaft
ZE
-Zeitschrift für Ethnologie
ZVO
- Zapiski vostoçnogo otdeleniya imperetorskogo Russkogo
archeologiçeskoyo
XVI
LEVHALAR LİSTESİ
Haritalar
Harita 1. Doğu Anadolu Bölgesi Fiziki
Harita 2. Doğu Anadolu Bölgesi Siyasi
Harita 3. Çalışma Bölgesi (Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır-Ardahan)
Harita 4. Urartu Yayılım Haritası
Harita 5. Çalışma Alanındaki Urartu Merkezleri
Figürler
Fig.1. Ortakent (Hanak) Yazıtı-Ardahan
Fig.2. Taşköprü Yazıtı Kopyası-Ardahan(Payne 1995'den)
Fig.3. Delibaba Yazıtı Kopyası -Erzurum(Payne 1995'den)
Fig.4. Güzelhisar (Avnik) Yazıtı Koyası-Erzurum (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.5. Hasankale (Pasinler) Yazıtı Kopyası-Erzurum(Payne 1995'den)
Fig.6. Yazılıtaş Yazıtı Kopyası –Erzurum
Fig.7. Sarıkamış Yazıtı Kopyası –Kars (Payne 1995'den)
Fig.8. Zivin-Süngütaşı Yazıtı Kopyası -Kars
Fig.9. Başbulak Yazıtı Kopyası –Iğdır
Fig.10. Solagert Yazıtı-Iğdır
Fig.11. Akçakale Adası-Ardahan
Fig.12. Akçakale Adası Kazısı-Ardahan (Çizim Y.Topaloğlu)
Fig.13. Akçakale Adası-Kale-Ardahan
Fig.14. Beşiktepe Kalesi-Ardahan
Fig.15. Sınırortası Kalesi-Ardahan
Fig.16. Sengertepe Kalesi
Fig.17. Sengertepe Kalesi
Fig.18. Şeytan Kalesi Kalesi-Ardahan
Fig.19. Şeytan Kalesi Kalesi-Ardahan
Fig.20. Kayabeyi Kalesi-Ardahan
Fig.21. Kayabeyi Kalesi-Ardahan
Fig.22. Kayabeyi Kalesi-Ardahan
Fig.23. Başköy Kalesi-Ardahan
Fig.24. Başköy Kalesinin Yıkılmış Sur Duvarları-Ardahan
Fig.25. Umudumtepe Kalesi Kaya Mezarı-Erzurum
Fig.26. Umudumtepe Kalesi Kaya Mezarı
Fig.27. Cin Kalesi
Fig.28. Cin Kalesi
Fig.29. Cin Kalesi
Fig.30. Cin Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.31. Pasinler Kalesi
Fig.32. Pasinler Kalesi
Fig.33. Avnik (Güzelhisar) Kalesi
Fig.34. Avnik (Güzelhisar) Kalesi
Fig.35. Haramikalesi
Fig.36. Haramikalesi
Fig.37. Uzunahmet Kalesi
Fig.38. Uzunahmet Kalesi
Fig.39. Küçükağdarış Kalesi
Fig.40. Küçükağdarış Kalesi
XVII
Fig.41. Değirmentepe Kalesi
Fig.42. Değirmentepe Kalesi
Fig.43. Sıfırın Boğazı Kalesi
Fig.44. Sıfırın Boğazı Kalesi
Fig.45. Kurbançayır Kalesi
Fig.46. Kurbançayır Kalesi
Fig.47. Topdağı Kalesi
Fig.48. Topdağı Kalesi
Fig.49. Alibey Kalesi
Fig.50. Alibey Kalesi
Fig.51. Yamaçtepe Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim Y.Topaloğlu)
Fig.52. Başköy Kalesi
Fig.53. Piralibaba Kalesi
Fig.54. Piralibaba Kalesi
Fig.55. Oltu Kalesi
Fig.56. Pırtın Kalesi
Fig.57. Pırtın Kalesi
Fig.58. Kapıkaya Kalesi-I
Fig.59. Kapıkaya Kalesi-I
Fig.60. Kapıkaya Kalesi-I
Fig.61. Kapıkaya Kalesi-II
Fig.62. Kapıkaya Kalesi-II
Fig.63. Laleli Kalesi
Fig.64. Laleli Kalesi
Fig.65. Karakaya Kalesi
Fig.66. Karakaya Kalesi
Fig.67. Kozlu Kalesi
Fig.68. Kozlu Kalesi
Fig.69. Toprakkale Kalesi
Fig.70. Toprakkale Kalesi
Fig.71. Toprakkale Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.72. Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
Fig.73. Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
Fig.74. Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
Fig.75. Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
Fig.76. Kırankaya (Asboğa) Kalesi
Fig.77. Micingert (İnkaya) Kalesi
Fig.78. Micingert (İnkaya) Kalesi
Fig.79. Zivin (Süngütaşı) Kalesi
Fig.80. Zivin (Süngütaşı) Kalesi
Fig.81. Zivin (Süngütaşı) Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.82. Yumrutepe Kalesi
Fig.83. Yumrutepe Kalesi
Fig.84. Kayalık Mindivan Kalesi
Fig.85. Kayalık Mindivan Kalesi
Fig.86. Keçivan Kalesi
Fig.87. Keçivan Kalesi
Fig.88. Kötek Kalesi
XVIII
Fig.89. Kötek Kalesi
Fig.90. Bozkale Kalesi
Fig.91. Bozkale Kalesi
Fig.92. Baykara Kalesi
Fig.93. Baykara Kalesi
Fig.94. Mağaramevkii Kalesi
Fig.95. Mağaramevkii Kalesi
Fig.96. Hasbey Kalesi
Fig.97. Hasbey Kalesi
Fig.98. Polat Kalesi
Fig.99. Polat Kalesi
Fig.100. Yarbaşı Kalesi
Fig.101. Yarbaşı Kalesi
Fig.102. Çallı Kalesi
Fig.103. Çallı Kalesi
Fig.104. Şaban Kalesi
Fig.105. Şaban Kalesi
Fig.106. Sakasen Kalesi
Fig.107. Sakasen Kalesi
Fig.108. Yağlıca Kalesi
Fig.109. Günindi Kalesi
Fig.110. Taşbilek Kalesi
Fig.111. Taşbilek Kalesi
Fig.112. Ziyarettepe (Sulakbahçe) Kalesi
Fig.113. Ziyarettepe (Sulakbahçe) Kalesi
Fig.114. Angut (Sulakbahçe) Kaleleri
Fig.115. Angut (Sulakbahçe) Kaleleri
Fig.116. Taşdere (Sosgert) Kalesi
Fig.117. Taşdere (Sosgert) Kalesi
Fig.118. Duraklı Yarbaşı Kalesi
Fig.119. Duraklı Yarbaşı Kalesi
Fig.120. Atayurt Kalecik Kalesi
Fig.121. Korugan Kalesi
Fig.122. Korugan Kalesi
Fig.123. Deliklitaş Kalesi
Fig.124. Deliklitaş Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.125. Karakoyunlu Kalesi
Fig.126. Karakoyunlu Kalesi
Fig.127. Karakale
Fig.128. Karakale
Fig.129. Kasımıntığı Kalesi
Fig.130. Kasımıntığı Kalesi
Fig.131. Kalaca Kalesi
Fig.132. Kalaca Kalesi
Fig.133. Akbulak Kalesi
Fig.134. Akbulak Kalesi
Fig.135. Örgülütepe Kalesi
Fig.136. Örgülütepe Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
XIX
Fig.137. Suveren Kalesi
Fig.138. Ülkütepe Kalesi
Fig.139. Ülkütepe Kalesi
Fig.140. Atatepe Kalesi
Fig.141. Atatepe Kalesi
Fig.142. Aktaş Kalesi
Fig.143. Aktaş Kalesi
Fig.144. Göktaş Kalesi
Fig.145. Göktaş Kalesi
Fig.146. Aşık Hüseyin Kalesi-I
Fig.147. Aşık Hüseyin Kalesi-I
Fig.148. Aşık Hüseyin Kalesi-II
Fig.149. Aşık Hüseyin Kalesi-II
Fig.150. Katırlı Kalesi
Fig.151. Katırlı Kalesi
Fig.152. İnceköy Kalesi
Fig.153. İnceköy Kalesi
Fig.154. Aşağı Aktaş Kalesi
Fig.155. Aşağı Aktaş Kalesi
Fig.156. Aşağı Aktaş Kalesi
Fig.157. Aşağı Aktaş Kalesi
Fig.158. Aslanlı Kalesi
Fig.159. Aslanlı Kalesi
Fig.160. Altıntepe
Fig.161. Altıntepe
Fig.162. Altıntepe
Fig.163. Altıntepe
Fig.164. Altıntepe Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.165. Altıntepe (T.Özgüç’ten)
Fig.166. Karakaya Kalesi
Fig.167. Karakaya Kalesi
Fig.168. Ozanlı Kalesi
Fig.169. Ozanlı Kalesi
Fig.170. Ozanlı Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.171. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
Fig.172. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
Fig.173. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
Fig.174. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
Fig.175. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.176. Üzümlü Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.177. Başköy Kalesi
Fig.178. Başköy Kalesi
Fig.179. Başköy Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.180. Sırataş Kalesi
Fig.181. Sırataş Kalesi
Fig.182. Sırataş Kalesi
Fig.183. Sırataş Kalesi
Fig.184. Mirzaoğlu Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
XX
Fig.185. Mirzaoğlu Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.186. Beyaztaştepe Kalesi
Fig.187. Beyaztaştepe Kalesi
Fig.188. Beyaztaştepe Kalesi
Fig.189. Beyaztaştepe Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.190. Yollarüstü Kalesi
Fig.191. Yollarüstü Kalesi
Fig.192. Yollarüstü Kalesi
Fig.193. Yollarüstü Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.194. Yücebelen Kalesi
Fig.195. Yücebelen Kalesi
Fig.196. Bardık Kalesi
Fig.197. Bardık Kalesi
Fig.198. Kemah Kalesi
Fig.199. Kemah Kalesi
Fig.200. Yaylacık Kalesi
Fig.201. Yaylacık Kalesi
Fig.202. Kalecik Kalesi
Fig.203. Kalecik Kalesi
Fig.204. Sarıtaş Kalesi
Fig.205. Sarıtaş Kalesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.206. Yaylacık Kalealtı Kalesi
Fig.207. Yaylacık Kalealtı Kalesi
Fig.208. Başbudak Kalesi
Fig.209. Başbudak Kalesi
Fig.210. Şirinlikale
Fig.211. Şirinlikale
Fig.212. Çengerli Kalesi
Fig.213. Çengerli Kalesi
Fig.214. Çengerli Kalesi
Fig.215. Çengerli Kalesi
Fig.216. Çengerli Kalesi
Fig.217. Çengerli Kalesi
Fig.218. Harabetepe Kalesi
Fig.219. Harabetepe Kalesi
Fig.220. Toprakkale Kalesi
Fig.221. Toprakkale Kalesi
Fig.222. Çatalçam Kalesi
Fig.223. Çatalçam Kalesi
Fig.224. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
Fig.225. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
Fig.226. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
Fig.227. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
Fig.228. Karasal Höyük
Fig.229. Karasal Höyük
Fig.230. Adalar Höyük
Fig.231. Adalar Höyük
Fig.232. Peyhler Höyük
XXI
Fig.233. Peyhler Höyük
Fig.234. Tilkitepe Höyük
Fig.235. Tilkitepe Höyük
Fig.236. Karaz Höyük
Fig.237. Karaz Höyük
Fig.238. Pulur Höyük
Fig.239. Pulur Höyük
Fig.240. Alaca-Tilkitepe-II Höyük
Fig.241. Alaca-Tilkitepe-II Höyük
Fig.242. Çiğdemli Höyük
Fig.243. Çiğdemli Höyük
Fig.244. Çiğdemli Höyük Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.245. Beşiktepe Höyük
Fig.246. Beşiktepe Höyük
Fig.247. Tepecik Höyük
Fig.248. Tepecik Höyük
Fig.249. Bulamaç Höyük
Fig.250. Bulamaç Höyük
Fig.251. Altınbaşak Höyük
Fig.252. Altınbaşak Höyük
Fig.253. Değirmentepe Höyük
Fig.254. Değirmentepe Höyük
Fig.255. Değirmentepe Höyük
Fig.256. Saksı Höyük
Fig.257. Saksı Höyük
Fig.258. Yastıktepe Höyük
Fig.259. Yastıktepe Höyük
Fig.260. Yastıktepe Höyük
Fig.261. Topmezar Höyük
Fig.262. Topmezar Höyük
Fig.263. Küçük Höyük
Fig.264. Elmaağacı Höyük
Fig.265. İshak Höyük
Fig.266. İshak Höyük
Fig.267. Beykomu Höyük
Fig.268. Turnatepe Höyük
Fig.269. Saztepe Höyük
Fig.270. Saztepe Höyük
Fig.271. Saztepe Höyük
Fig.272. Saztepe Höyük Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.273. Yaylayolu Büyük Höyük
Fig.274. Yaylayolu Büyük Höyük
Fig.275. Danamayalı Höyük
Fig.276. Danamayalı Höyük
Fig.277. Yalınçayır Höyük
Fig.278. Yalınçayır Höyük
Fig.279. Dündartepe - Ataköy Höyük
Fig.280. Dündartepe Ataköy Höyük
XXII
Fig.281. Melekli Höyük
Fig.282. Melekli Höyük
Fig.283. Tuzyatağı Höyük
Fig.284. Tuzyatağı Höyük
Fig.285. Ülkütepe Höyük
Fig.286. Ülkütepe Höyük
Fig.287. Kunduzevi Düz Yerleşmesi
Fig.288. Kunduzevi Düz Yerleşmesi
Fig.289. Yıldırımtepe Düz Yerleşmesi
Fig.290. Yıldırımtepe Düz Yerleşmesi
Fig.291. Harabeler Düz Yerleşmesi
Fig.292. Harabeler Düz Yerleşmesi
Fig.293. Ortakent Düz Yerleşmesi
Fig.294. Ortakent Düz Yerleşmesi
Fig.295. Ortakent Düz Yerleşmesi
Fig.296. Ortakent Düz Yerleşmesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.297. Kurbançayır Yerleşmesi
Fig.298. Kurbançayır Yerleşmesi
Fig.299. Kurbançayır Yerleşmesi
Fig.300. Yaylacık Kalealtı Düz yerleşmesi
Fig.301. Yaylacık Kalealtı Düz yerleşmesi
Fig.302. Budakveren Düz yerleşmesi
Fig.303. Budakveren Düz yerleşmesi
Fig.304. Budakveren Düz yerleşmesi
Fig.305. Gevenli Düz Yerleşmesi
Fig.306. Gevenli Düz Yerleşmesi
Fig.307. Carcı Düz Yerleşmesi
Fig.308. Carcı Düz Yerleşmesi
Fig.309. Baykara Karız Yerleşmesi
Fig.310. Baykara Karız Yerleşmesi
Fig.311. Abbasındüzü Yerleşmesi
Fig.312. Abbasındüzü Yerleşmesi
Fig.313. Abbasındüzü Yerleşmesi Keramikleri Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.314. Suveren Düz Yerleşmesi
Fig.315. Suveren Düz Yerleşmesi
Fig.316. Suveren II Düz Yerleşmesi
Fig.317. Suveren II Düz Yerleşmesi
Fig.318. Caf Düz Yerleşmesi
Fig.319. Caf Düz Yerleşmesi
Fig.320. Kozlu Su Göletleri
Fig.321. Kozlu Su Göletleri
Fig.322. Yukarı Korhan Göleti
Fig.323. Katırlı Göleti
Fig.324. Aşıkhüseyin Göleti
Fig.325. Topyolu Nekropolu
Fig.326. Topyolu Nekropolu
Fig.327. Topyolu Nekropolu
Fig.328. Topyolu Nekropolu
XXIII
Fig.329. Cinnik Nekropolu
Fig.330. Cinnik Nekropolu
Fig.331. Aydınsu Kaya Mezarı (N.Çevik’ten)
Fig.332. Hasanova Kaya Mezarı (N.Çevik’ten)
Fig.333. Pasinler Kaya Mezarı (N.Çevik’ten işlenerek)
Fig.334. Pasinler Kaya Nişi Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.335. Marifet Kaya Mezarı (N.Çevik’ten İşlenerek)
Fig.336. Çelikli Kaya Mezarı (N.Çevik’ten)
Fig.337. Kızılkule Kaya Mezarı Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.338. Asma Kaya Mezarı Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.339. Umudumtepe (kalor) (N.Çevik’ten İşlenerek )
Fig.340. Yoğunhasan Kaya Mezarı Çizimi (Çizim: Y.Topaloğlu)
1
GİRİŞ
Konunun Niteliği, Amacı, Önemi
Çalışmamızda Kuzeydoğu Anadolu’da Orta Demir Çağı yani Urartu dönemi arkeolojik kazı ve yüzey araştırmaları, çivi yazılı Urartu, Asur yazıtları özellikle bu yüzey-kazı çalışmaları buluntuları ışığında değerlendirilmiştir.
Şimdiye kadar bölgede yapılmış kazı ve yüzey araştırmalarının genel bir
değerlendirmesi, stratigrafik verilerin incelenmesi, elde edilen bulgu ve sonuçların
tümünün bir araya getirilerek materyal özelliklerinin saptanması ve bir katalog
oluşturulmuştur.
Özellikle kuzey yayılımında keramik bulgusu ve mimarisi değişimler gösteren Urartu’nun çanak çömleği tekrar ele alınarak bölgeye yönelik bir Urartu
keramik tanımlaması yapılmaya çalışılmıştır. Özellikle yakın veya kültürel ilişkinin olabileceği bölgelerdeki çanak çömlek ve mimari özelliklerde ele alınarak bir
karşılaştırma yapılmıştır.
Urartu’nun kuzey yayılımındaki yeni merkezleri, eskilerle birlikte tekrar
ele alınmış, Urartu yazılı kaynaklarında geçen yer isimleri üzerine görüşler değerlendirilerek, Urartu’nun kuzey sınır bölgesinde ki çanak çömlek formu belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca çalışmada kuzey yayılımını sınırlandıran faktörlerde
incelenerek ve ortaya çıkan tabloda yeni görüşler ileri sürülmüştür.
Bu özellikleri ile çalışma, araştırma sahasında Urartu’nun kuzey bölgesinin yapısının ve dönemin güç dengelerin daha iyi anlaşılabilmesi için önemli bir
kaynak olacaktır.
Uygulanan Yöntem ve Kullanılan Terimler
Çalışma bölgesini oluşturan 5 il (Erzurum, Erzincan, Kars, Iğdır ve Ardahan) kendi içinde benzer bir coğrafyanın parçasıdır. İklimin M.Ö. I. binde de günümüz şartları ile aynı olmasa da benzer bir iklim yapısının olacağı düşünüldüğünden çalışma da ölçüt iklim ve bunun sonucunda coğrafi yapı olmuştur. Ancak
çalışmada tespit edilen merkezlerin tanımlanabilmesi için elde edilen bulgular
mevcut bu beş idari bölüm altında incelenmiştir.
Çalışmada öncelikle genel bir ön değerlendirme yapılarak Kuzeydoğu
Anadolu Bölgesi’nin coğrafi özellikleri belirlenmeye çalışılmıştır.
2
Çalışmamızın odak noktasını oluşturan devleti daha iyi tanıyabilmek için
Urartu Devleti’nin önce siyasi tarihi ve yayılım sınırları, daha sonra ise kültürel
özellikleri genel olarak belirlenerek çalışmamızda oluşturacağımız kriterler ortaya
çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu kapsamda şimdiye kadar tespit edilmiş Urartu yazıtları bir araya getirilerek yazıtlarda geçen yer isimleri ile çalışma alanımızın Urartu
tarihi coğrafyası anlaşılmaya çalışılmıştır.
Çalışmamızda tespit ettiğimiz merkezlerdeki mimari yapıları ve keramik
verisini daha sağlıklı tasnif edebilmek için başkent Tuşpa’dan başlayarak kuzeye
doğru gelişen mimari yapı ile başkentten uzaklaştıkça değişen çanak çömlek bulgusu bölgeye göre uyarlanarak Urartu keramiğinin kuzeydeki özellikleri belirlenmeye çalışılmıştır.
Bölgede şimdiye kadar yapılmış kazı çalışmaları tekrar incelenerek Orta
Demir Çağı yapı katlarından bulunan Erzurum, Kars müzelerindeki 1 buluntular
genel anlamda incelenmiştir.
Bölgede Urartu Dönemine tarihlendirilen eski ve yeni tespitler 1/10.000
ölçeğinde detaylı bir topografik harita üzerine işlenerek merkezler hakkında harita
bilgisine yönelik bilgiler ileri sürülmüş, yazıtlarda geçen merkezler, bölgedeki
kaya mezarları ve yazıtlar gibi önemli işaretler ışığında Urartu tarihi coğrafyası
yeniden ele alınmaya çalışılmış ve tartışılabileceğini düşündüğüm yeni görüşler
ortaya çıkmıştır.
Bölgenin Urartu döneminin daha iyi anlaşılabilmesi için daha önceki tespitler ve ekip üyesi olduğum çalışmalar sonucu tespit edilen yeni merkezler, kazı
alanları ve buluntuları olanaklar ölçüsünde büyük bir kısmı yerinde görülmeye
çalışılmıştır.
Çalışma sırasında belirlenen merkezlere yönelik oluşturulan bilgi fişlerinde merkezin niteliği, coğrafi özelliği, tabakalanması, buluntuları tek bir yerde toplanarak Kuzeydoğu Anadolu Urartu Dönemi yerleşmelerinin bir envanteri çıkarılmıştır.
1
Bu kapsamda kazı buluntuları üzerine incelemelerde bulunmama izin veren Erzurum Müze Müdürü Mustafa Erkmen’e, buluntular hakkında görüşlerini aldığımız Kars Müze Müdürü Necmettin
Alp’e ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izinleri ile Erzurum Müzesi'nde Arkeoloji Eserleri Envanteri üzerine yayın çalışmalarını yürütülen Prof. Dr. Alpaslan Ceylan,’a elde ettiği bulguları ve
resimleri paylaştığı için teşekkür ederim.
3
Çalışmanın görsel malzemesinin hazırlanması sırasında mimari çizimlerde
genellikle fotogrametri yöntemleri kullanılırken, keramik çizimleri eksiz çizimlerden sonra Wacom Cintiq21UX grafik tablette sayısal ortama geçirilmiştir. Veriler
File Maker dosyasında fişlenmiş, haritalar Netcad ve Mapinfo programlarında
işlenmiştir.
Çalışmanın katalog bölümünde her merkez için aşağıdaki gibi standart
başlıklar oluşturulmuş ve bu başlıklar altında bilgiler sunulmuştur. Daha sonra bu
başlıklar çalışmanın okunabilirliğini ve sürekliliği için düz yazı haline dönüştürülmüştür.
Yerleşmenin İsmi:
Türü: Buluntu merkezinin niteliği
Rakım: varsa denizden yüksekliği
Koordinat: varsa GPS koordinatı
Bölge: çalışma alanının bir kısmı Doğu Anadolu Bölgesinde bir kısmı Karadeniz Bölgesinde kaldığı için bu seçenek sunulmuştur.
İl: Günümüzde sınırları içinde bulunduğu il
İlçe: Günümüzde sınırları içinde bulunduğu ilçe
Köy: Günümüzde sınırları içinde bulunduğu köy
Araştırma Yöntemi: Yüzey Araştırması, Kazı, Rapor
Yeri ve Konumu: Harita üzerindeki konumu, topografik özellikleri, yerleşme özellikleri
Araştırma ve Kazılar: Merkezde yapılmış kazı ve yüzey araştırmaları
Tabakalanma: Stratigrafik özellikleri, tabakanın altında ve üstünde hangi
tabakların olduğu nasıl bir ortamda bulunduğu, tabaka nitelikleri
Buluntular: Mimari, Çanak-çömlek, taş alet, kil malzeme, maden, ahşap,
taş, cam, obsidiyen, figürün, heykel ve kabartma, sikke, mühür, yazıt, tablet, insan
kalıntıları, hayvan kalıntıları, libasyon çukuru, sunak, mezar, kaya işareti, kaya
resmi, mozaik, diğer
Yorum ve Tarihleme: Merkez hakkında elde edilen bilgiler ışığında yapılan değerlendirme varsa tarihsel dönemi
Buluntular değerlendirilirken özellikle çanak-çömlek buluntusu yapısal
özellikleri, yüzey işlemleri ve varsa süsleme özellikleri her parça için aşağıdaki
4
tanımlara yönelik hazırlanmış ancak özel parçalar dışında tüm buluntulara çalışmada yer verilmemiştir.
Renk: Keramik kesitlerinden veya astarsız yüzeylerden izlenebilen renkler
keramiklerin "hamur rengini" oluşturur. Hamur rengi yanında keramik çalışmalarında değerlendirilen diğer bir değerlendirme de "astar Rengi"dir. Renk tanımı
çoğu kez kişilere göre değişebilen göreceli bir kavramdır. Katalog bölümünde,
keramik parçalarının hamur ve astar renkleri verilirken son yıllarda yaygın olarak
kullanılmaya başlanan bir yöntem seçilmiş, Munsell Soil Color Charts 2 (Munsell
Renk Katalogu) esas alınarak kodlanmıştır. Bununla birlikte metin içinde anlaşılması daha kolay olan kırmızı, kiremit, pembe, kahve, açık kahve, devetüyü gibi
renk adları kullanılmıştır. Ayrıca keramiklerin pişmeden kaynaklanan renk değişimleri astar bölümünde verilmiştir.
Katkı: Keramiğin ana maddesi olan kil (toprak) içindeki yabancı maddelere "katkı" adı verilmiştir. Çanak-çömleklerin daha kolay biçimlendirilmesi ve
pişme esnasında kabın deformasyonunu azaltmak amacıyla katılmaktadır. Bu katkı maddeleri kilin kendisinde olabileceği gibi çeşitli nedenlerden daha sonrada
eklenmiş olabilir. Kil hamuru içindeki katkı maddeleri kesitten belirlenebilmektedir. Başlıca katkı maddeleri mika, saman, taşçık, kum, kireç’tir. Katkı maddesinin
miktarı ve çeşidi ise "ince", "orta" ve "kaba" ayrıca az, çok olarak değerlendirilebilir. 1-2 mm den daha küçük katkı maddelerinde “ince”, 1-2 mm olanlara “orta”
2 mm.den büyük olanlarda “kaba” olarak değerlendirilmiştir.
Yapım: Kapların yapım tekniği "el yapımı" ya da "çark yapımı" olmak
üzere belirtilmiştir. Yapım şeklinin belirlenmesi konusunda keramiklerin iç yüzlerindeki çark izlerine bakılarak karar verilmiştir. Urartu çanak-çömlekleri genellikle hızlı dönen bir çarkta yapılmışlardır. Bu nedenle buradaki "çark" ifadesi " hızlı
dönen çark" (turnet) anlamındadır. Ancak, bazı örneklerde "yavaş dönen çark"ın
kullanıldığına dikkat çekilmiştir. Yapım şekilleri incelenirken bazı çanakçömleklerin içi ve dışının astarlanması ve açkılanması nedeniyle çark izleri kapanmaktadır. Bu durumda kapların profil ve yüzeylerinin düzgünlüğüne bakılarak,
çarkta yapılmış oldukları kolaylıkla teşhis edilebilmektedir.
2
Munsell Soil Charts Color Book, 2000
5
Astar: Sulandırılmış ve iyi elenmiş kilin kap üzerine bir fırça ile sürülmesi, akıtılması veya kabın sulandırılmış kile daldırılmasıyla kap yüzeyinin düzgünleştirilmesi ve güzelleştirilmesi yöntemine "astarlama" adı verilir. Astar genellikle, şekil verilmiş kabın gölgede kurutulmasından sonra sürülmektedir. Bu yöntemle kap yüzeyindeki katkı maddeleri gizlenir, pürüzsüz bir görünüm alır ve kabın
geçirgenliği azalır. Buna rağmen bazı kapların pişirildikten sonra astarlandıkları
ve astarın sabitleştirilmesi için ikinci kez fırınlandıklarına da rastlanmaktadır. Kap
hamuru ile aynı renk taşıyan astara, kendinden astarlı veya hamurunun renginde
astarlı terimi kullanılmıştır. Bunun dışında farklı bir renkle astarlanmış kapların
yine renk değerleri Munsell renk kataloguna dayanılarak saptanmıştır.
Açkı: Kap fırınlanmadan önce gölgede kurutma işlemi sırasında, tam anlamıyla kurumadan düzgün bir taş, kemik veya keramik parçası gibi sert bir maddeyle kap yüzeyine yapılan parlatma işlemine "açkı (perdah)" adı verilir, perdahlama işlemi, kabın hamur yüzeyine uygulanabileceği gibi, kurumuş astar üzerine
de uygulanabilir. Bu yöntem ile kap yüzeyindeki kil zerrecikleri sıkıştırılarak
kaygan ve gözeneksiz bir yüzey elde edilir. Açkılama işlemi sırasında aletin kap
yüzeyinde bıraktığı izlere bakılarak açkı için " açkılı" ya da "açkısız" terimleri
kullanılmıştır. Yarı kurumuş bir kabın üzerine uygulanan açkı, düzenli izler bırakmasına karşın kabın nemli olduğu durumlarda bu izler daha düzensiz ve belirgin olur. İncelenen kaplar üzerindeki bu izler, yüzeyin düzgünlüğü, parlaklığı gibi
faktörler kabın açkılı olup olmadığının saptanmasında ölçüt alınmıştır.
Cila: Urartu'nun karakteristik özelliklerinin başında gelen kırmızı astarlı
keramikler, parlaklıklarıyla dikkat çekicidir. Bu türde malların, çarkta şekil verildikten sonra gölgede kurumaya bırakıldığı, hafifçe nemini kaybettiği zaman perdahlandığı ve sonrada pişirildiği anlaşılmaktadır. Pişirilmiş kap sulandırılmış kilden bir astara batırılmış veya sulandırılmış astar, kabın üzerine akıtılmıştır. Astarlanan keramik bu kez astarın sabitleştirilmesi amacıyla ikinci kez pişirmeye tabi
tutulmuştur. Astarın parlaklık kazandığı bu işleme" cilalama" adını veriyoruz.
Cila, Urartu lüks mallarının en belirgin özelliğini oluşturmaktadır.
Pişirme: Pişme Keramik parçalarının pişme dereceleri yüzeylerine ve çeper kesitlerine bakılarak belirlenmiştir. Pişme kalitesi "iyi", "orta" ve "kötü" olmak üzere belirlenmiştir. Keramiğin özünde renk değişimleri yoksa ve öz tümüyle
6
hamurun pişme sonrası aldığı kiremit rengindeyse "iyi pişmiş"; keramiğin çeperinin iç ve dış yüzleri kiremit renginde, ortası siyahsa "orta pişmiş" ; çeper tümüyle
siyah ya da koyu kurşuni renkte ve keramik yüzeyi lekeliyse " kötü pişmiş" terimleri kullanılmıştır.
Boyutlar: Keramiklerde büyüklük olarak " ağız " veya "dip” çapı verilmiştir. Parça halindeki ağız profili ve diplerin çapları, "çap ölçer" yardımıyla saptanmıştır. Tüm kaplarda ise ağız ve dip çapları, " kumpas" ve " cetvel" kullanılarak ölçülmüştür.
Formlar: Bölge için ortak bir keramik terminoloji olmaması dolayısıyla
tiplerinin isimlendirilmesinde değişik adlar kullanılmıştır. Keramiklerin tiplerine
göre ayrılmasında çanak, çömlek, tabak, emzikli kap, testi, matara, küp (pithos),
vazo, meyvelik, askos, kandil, kapak vb. gibi isimlerle tanımlanmıştır.
-Ağız çapı, omuz ve karın çapından büyük yâda çapı yüksekliğinin iki katından fazla olan kaplar; “çanak”
-Çapı yüksekliğinin iki katından az olan kaplar; “kâse”
-Çapı yüksekliğinin yaklaşık dört katından fazla olan kaplar ;“çukur tabak”
-Çapı yüksekliğinin yaklaşık altı katından fazla olan kaplar; “düz tabak”
olarak adlandırılmıştır 3.
Referans Gösterimi (Kaynakça): Kaynakça gösteriminde “Harvard”
yöntemi benimsenmiştir. Yazar-Tarih sistemi olarak da kabul edebileceğimiz yöntemde aşağıdaki örneklerle belirtilen esaslar dikkate alınmıştır.
[Yazar Soyadı], [Basım Yılı] [:] sayfa formülü kullanıldı
• Ceylan, 2008: 13
-Sistemi kullanan dergi, yazar ve kurumlarda noktalama işaretlerinin kullanımı açısından farklılıklara rastlanabilmesine rağmen çalışmamızda aşağıdaki
noktalama işaretleri kullanıldı.
Basım Yılından sonra [:] kullanıldı
• Adontz, 1946: 5
Sayfa Aralığında [-] kullanıldı
3
Keramik verisi değerlendirme yöntemleri Kutlu 1969; Ökse 1993; Sivas 1998; Konyar 2004'den
yararlanarak belirlenmiştir.
7
• Aydın, 1991: 323-329
Birden fazla yazarlı çalışmalarda yazarlar arasına [-] kullanıldı
• Barnett-Curtis, 1973: 133
Sayfalarda [,] kullanıldı
• Başgelen, 1985: 15, 17
Diğer referansta [;] kullanıldı
• Erinç, 1953:1; Saraçoğlu 1989: 1; Tarkan 1974: 7
Devam eden sayfalarda [vd.] kullanıldı
• Dinçol, 1974: 105 vd
Devam eden uzun çalışmalarda [vdd.] kullanıldı
• Kalaç, 1956: 349 vdd.
İkiden fazla yazarlı yayınlarda ikinci yazardan sonra [et. al.] kullanıldı
• Kozbe-Ceylan et.al.,:2008: Altıntepe
-Gazete ve dergiden bir bölüm kaynak olarak gösterilecekse yazarın ismi belirtemeden gazetenin adı ve sayfa numarası verildi.
• Tarihte ilk olarak baraj ve sulama göletlerini Urartuların yaptıklarını söyledi. Urartu Krallığı’nın 3 bin yıl önce su ve maden mühendisliğini kullandığını
vurgulayan… (Palandöken, 2008: 5)
-Yayında bir yazarın aynı yıl içinde yayınlanmış birden fazla makalesi bildirilecekse yıldan sonra a, b, c, . gibi harfler eklendi.
• Ceylan, 2008a: 25
• Ceylan, 2008b:331
-Yazar-Tarih sistemi kullanılırken aynı dipnotta zaman dizinsel (Kronolojik) olarak sıralanmıştır.
• Ceylan, 2002: 5; Bingöl, 2003: 14; Topaloğlu, 2006: 102
-Bildirilecek yazar ismi yayında bir cümlenin içinde geçiyorsa, yazar isminden
sonra parantez içinde yıl ve sayfa numarası verilir;
• Urartu’nun kuzey yayılımı üzerine Köroğlu (2001: 717) yayınladığı makalede…
- Alıntı yapılan kaynak tarafından bildirilmiş bir kaynaktan bahsederken başına
(–) işareti eklenerek verildi
• (– Scheil 1893);
8
-Çalışmada dipnot olarak kullanılan kısaltmalar kaynakçasında daha geniş olarak
aşağıdaki sistem esas alarak yazılmıştır.
-Tek İsimli Kitap Çalışmaları
• Ceylan, 2008
Ceylan, A., Doğu Anadolu Araştırmaları-1998-2008 (Erzurum-ErzincanKars-Iğdır), 2008, Erzurum.
-Çok İsimli Kitap Çalışmaları
• Kozbe-Ceylan et. al., 2008
Kozbe G. - A. Ceylan - Y. Polat – T. Sivas -H. Sivas - I. Şahin- D. A.
Tanrıver, Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri-Demir Çağları (TAY-6), 2008,
İstanbul
-Makaleler
• Sevin, 1979:
Sevin V., “Menua’nın oğlu İnuşpua /Inushpua the Son of Menua”, Anadolu
Araştırmaları 7, 1979, 1-11
Editörlü yayınlarda bölüm veya makalenin yazarı yazıldıktan sonra “ed.”
veya “eds.” kısaltmasıyla kitap editörünün adının baş harfi ve Soyadı, gösterildi.
• Ceylan, 2004:
Ceylan A., “Doğubayazıt’ın Eskiçağ Tarihi’ne Bir Bakış (İlk Tunç Çağı’ndan Demir Çağı’na)”, Güneşin Doğduğu Yer Doğubayazıt Sempozyumu
ed. O. Belli 2004, İstanbul, 41-51
-Konferans, Sempozyum gibi bildiri yayınları kaynak olarak gösterilirken
aşağıdaki gibi gösterildi.
• Ceylan, A. 2005:
Ceylan A., “The Erzincan, Erzurum and Kars Region in The Iron Age”,
Anatolian Iron Ages V Symposium 6-10 August 2001-Van, Anatolian Iron
Ages-5, eds. A.Çilingiroğlu- G. Derbyshire, 2005, London, 21-29
-Çalışma sadece bildiri olarak kalmış ise, şu şekilde gösterildi.
• Ceylan-Topaloğlu, 2008:
Ceylan A.- Y. Topaloğlu, “İspir ve Çevresinin Tarihi ve Arkeolojik Verileri” İspir-Pazaryolu Tarih-Kültür ve Ekonomi Sempozyumu, 26-28 Haziran
2008, Erzurum,
9
-Elektronik kaynaklar gösterilirken diğer yayın türlerinin kaynak gösterilmesinde uyulan özellikler ve buna ek olarak tam url adresi ve bu adresten belgenin-bilginin alındığı tarih de verildi
• Belli O.,2008: “Doğu Anadolu Bölgesinde Urartu Baraj ve Sulama Kanallarının Araştırılması”,
<http://www.tebe.org/tr/dosyalar/oktay_belli/dauss.htm> [01.Ekim 2008] 4
4
Kaynakça’da kullanılan Harvard yöntemi için bakınız, Şenocak-Süt 2006: 37-48
10
İlgili Araştırmalar
Kuzeydoğu Anadolu Bölgesinde özellikle bu konuda yapılan çalışmalar ne
yazık ki Urartu başkenti ve yakın çevresi ile kıyaslanamayacak kadar azdır.
Sümer ve Akad belgelerinde ismi geçen bölgenin önemli su kaynaklarından olan Fırat Nehri hakkında Herodotos ve Ksenephon başta olmak üzere pek
çok antik yazar bilgi vermektedir. Özellikle son elli yılda yapılan çalışmalar bölgenin tarihini aydınlatmada önemli rol oynamıştır.
Erzincan: Erzincan’da 1959 yılında T. Özgüç başkanlığında bir ekip tarafından yapılan kazı çalışmaları aradan geçen uzun yıllardan sonra Atatürk Üniversitesi öğretim üyelerinden M. Karaosmanoğlu tarafından kazı çalışmalarına yeniden başlanmıştır. Erzincan bölgesinde bu kazı çalışması dışında Bakü Tiflis Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı kapsamında Dumantepe, Çilhoroz, Akmezar kazı çalışmaları ve ekip üyesi olduğum Prof. Dr. Alpaslan Ceylan başkanlığında 1998
yılından itibaren aralıksız yürütülen yüzey araştırması ile Erzincan’ın Eskiçağ
tarihi aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bu çalışmalar dışında Erzincan’da merkez
odaklı makale çalışmaları da yapılmıştır. Erzincan bölgesinde şimdiye kadar yapılan bilimsel çalışmaları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür.
-Altıntepe Kazı Çalışmaları I. Dönem
-T. Özgüç (1959-1967)
-Altıntepe Kazı Çalışmaları II. Dönem
-M. Karaosmanoğlu (2002)
-Erzincan-Erzurum-Kars-Iğdır İlleri Yüzey Araştırmaları-A.Ceylan (1998-
)
-Urartu Baraj ve Sulama Sistemleri Yüzey Araştırmaları-O. Belli
-Kaleciktepe
-H. Özkorucuklu (1993-2000)
-Erzincan- Dumantepe Kazıları
-Botaş
-Erzincan- Çilhoroz Kazıları
-Botaş
-Erzincan- Akmezar Kazıları
-Botaş - M. Görür-H.Ekmen
Erzurum: Erzurum Bölgesine gelince Erzincan’a oranla daha çok kazı ve
araştırma yapılmış olduğunu ifade edebiliriz. 1942-1944 yılları arasında Erzurum
Ovası’ndaki Karaz Höyükte H. Z. Koşay tarafından kazı çalışmaları başlatılmıştır.
Karaz’ı takip eden Pulur ve Güzelova kazıları H.Z. Koşay ve H. Vary tarafından
11
yapılmıştır. Pasinler, Sos Höyük’te A. Sagona'nın yaptığı bizimde ekip olarak bir
yıl katıldığımız kazı çalışmaları uzun zaman devam etmiştir. Ayrıca Pasinler Bulamaç Höyükte Erzurum Müzesi Müdürü M. Erkmen ile İzmir Üniversitesi'nden
S. Güneri’nin yapmış olduğu kazı ile Erzurum Müzesi adına bilimsel başkanlığı
A. Ceylan'ın yaptığı Pasinler Kale Kazısı, Erzurum Kale Kazısı yürütülmüştür.
Ayrıca Bakü-Ceyhan Petrol Boru hattı kapsamında da kısa süreli kurtarma kazıları
yapılmıştır. Erzurum Bölgesinde bizim yaptığımız yüzey araştırmaları ile bilinenlerin dışında pek çok merkez belirlenmiş ve kayıt altına alınmaya çalışılmıştır.
Erzurum Bölgesinde şimdiye kadar yapılan bilimsel kazı ve yüzey araştırmalarını
aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür.
-Karaz Höyük
-H. Z. Koşay-K.Turfan (1942-1944)
-Pulur
-H.Z. Koşay, H. Vary (1960)
-Güzelova
-H.Z. Koşay, H. Vary (1961)
-Erzurum ve Çevresi Araştırmaları
-M. Pehlivan (1990-1991)
-Sos Höyük
-A. Sagona (1994-2006)
-Sos Höyük ve Çevresi Yüzey Araş.
-A.Sagona
-Çiğdemli Höyük Kazısı
-M. Erkmen
-Erzurum Bölgesi Yüzey Araştırması
-S.Güneri
-Erzincan-Erzurum-Kars-Iğdır Yüzey Araş.-A.Ceylan (1998-
)
-Pasinler Kalesi
- A. Ceylan-M. Erkmen (2001)
-Erzurum Kale Kazısı
- A. Ceylan-M. Erkmen(2000-2009)
-Urartu Baraj ve Sulama Sis.Yüzey Araş.
-O. Belli
-Bulamaç Höyük
-M. Erkmen-S.Güneri (2001-2002)
-Pasinler Ovası Yüzey Araştırması
-M. Karaosmanoğlu
-Erzurum- Tümentepe Kazıları
-Botaş
-Erzurum- Büyükardıç Kazıları
-Botaş S.Y.Şenyurt
-Erzurum- Güllüdere Kazıları
-Botaş S.Y.Şenyurt-R.İbiş
-Erzurum- Mağaratepe Kazıları
-Botaş
-Erzurum- Tasmasor Kazıları
-Botaş S.Y.Şenyurt
-Erzurum- Tetikom Kazıları
-Botaş S.Y.Şenyurt-H.Ekmen
Kars: Kars Bölgesi çalışma alanımızın doğusunda bulunan önemli şehirlerimizden birisidir. Anadolu’nun Kafkaslara açılan kapısıdır. Coğrafya olarak Er-
12
zurum-Kars bütünlüğünü oluşturmaktadır. Kars Bölgesinde şimdiye kadar yapılan bilimsel çalışmaları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür.
-Anı Kazıları I.dönem
-N. Marr (1893-1894)
-Anı Kazıları II.dönem
-(1904-1917)
-Anı Kazıları III.dönem
-İ.K. Kökten (1944-1945)
-Anı Kazıları IV.dönem
-K. Balkan (1964-1967)
-Mağaracık E Mağarası
-İ.K.Kökten (1942)
-Dündartepe
-İ.K.Kökten (1952)
-Harmanyeri
-İ.K.Kökten-K.Balkan (1964-65)
-Cirittepe
-K.Balkan-O.Sümer (1965)
-Kurbanağa Mağarası
-İ.K.Kökten (1969)
-Yazılıkaya
- İ.K.Kökten (1969)
-Anı Kazıları V.Dönem
-B. Mağaralı (1989-2004)
-Anı Kazıları VI.Dönem
-Y. Çoruhlu (2005-
-Kars Bölgesi Yüzey Araştırmaları-
-K. Kökten
-Kars Bölgesi Yüzey Araştırmaları-
-F. Kırzıoğlu
-Erzincan-Erzurum-Kars-Iğdır Yüzey Araş.-A.Ceylan (1998-
)
)
-Urartu Baraj ve Sulama Sis. Yüzey Araş.- -O. Belli
- Kars ve Çevresi Araştırmaları
-A. Bingöl (Tez Çalışması)
-Sarıkamış ve Çevresi Araştırmaları-
-A. Bingöl (Tez Çalışması)
-Sarıkamış ve Çevresi Kültür Varlıkları-
-H.Gündoğdu
-Kars Höyükleri’nin Araştırılması-
-H. Korucuk (Tez Çalışması)
-Bekçiçayırı Kazısı
-Botaş
-Prehistorik Araştırmalar
-B.Yükmen
Iğdır: Kars’tan ayrılan illerimizden olan Iğdır ülkemizin en doğusunda İranErmenistan ve Nahçivan ile sınırı bulunan tek ilimizdir. Iğdır Bölgesinde şimdiye
kadar yapılan bilimsel çalışmaları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür.
-Melekli Höyük Kazıları-
-B. A. Kuftin
-Kars Bölgesi Yüzey Araştırmaları-
-F. Kırzıoğlu
-Kars Bölgesi Yüzey Araştırmaları-
-K. Kökten
13
-Urartu Baraj ve Sulama Sis.Yüzey Araş.- -O. Belli
-Erzincan-Erzurum-Kars-Iğdır Yüzey Araş.-A.Ceylan (1998-Iğdır Kültürel Varlıkları-
)
-H. Buyruk (Tez Çalışması)
Ardahan: Ardahan Kars’tan ayrılan illerimizden ikincisi ve çalışma alanımızın en kuzeydoğu ucunu oluşturmaktadır. Ardahan Bölgesinde şimdiye kadar
yapılan bilimsel çalışmaları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür.
-Artvin-Ardahan İlleri Yüzey Araş.
-K.Köroğlu
-Urartu Baraj ve Sulama Sis. Yüzey Araş. -O. Belli
-Ardahan Yüzey Araştırmaları-
-A.Ceylan
-Çıldır Akçakale Adası Kazıları-
-A.Ceylan-N.Alp (2004-2005)
- Çıldır Araştırmaları-
-Y. Topaloğlu (Tez Çalışması)
-Ardahan Kültür Varlıkları-
-H.Gündoğdu
-Sazpegler Kazısı
-Botaş
Urartu Araştırmalarının Tarihi
Tevrat'ta "Ararat" olarak adı geçen Urartu hakkında ne yazık ki ilk başlangıçta antik kaynaklar ve Ortaçağ tarihçileri Asur’un bir parçasıymış gibi bilgi
vermişlerdir. Örneğin Khroneli Movses 5, Tuşpa kentini Asur Kraliçesi Şamiram 6
(ya da Semiramis) tarafından inşa edildiği yazmaktadır 7.
Movses'ten sonra bölge hakkındaki en ayrıntılı ve doğru bilgi 1655 yılında
Van'a gelen Evliya Çelebi tarafından verilmiştir. Tuşpa Kalesinin bulunduğu kayalığı "çökmüş bir deveye" benzeten Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Van hakkında şunları yazmaktadır.
. Van kayasının içinde kat kat altı yüz adet büyük mağaralar
vardır ki, her biri bir kervansaray gibidir. Bu mağaraların nicesinin
5
MS. 5.yüzyılın önemli tarihçilerindendir. Movses, 1978:
Khroneli Movses’in bahsettiği Şamiran; Asur Kralı V.Şamsi-Adad’ın (M.Ö.823-811) karısı Babil
Kraliçesi Sammuramat’tır. V.Şamsi-Adad’ın genç yaşta ölümü üzerine küçük yaştaki oğlu III.
Adadnirari’nin (M.Ö.823-783) vasisi olarak beş yıl kadar bir süre Asur’u Sammuramat yönetmiştir. Sammuramat’ın bu beş yıllık iktidarı süresince Babil kültürünün etkili olduğu görülmüş ve
daha çok imar işleri yapılmıştır. Dünyanın yedi harikasından biri sayılan Babil’in Asma Bahçelerinin oluşumu da bu döneme rastlamaktadır.
7
Çilingiroğlu, 1982:18 vdd; Belli, 1982: 140-148; Belli, 2004: 13-44
6
14
içinde dokuma yerleri vardır ki, çarklar ile ustalar ibrişim, iplik ve
topurganIarı bükerler. Yüzlerce mağaraya top güllesi yığılmıştır ki,
hesabını Allah bilir. Nicesi de siyah barut ile doludur. Bazılarında
da ok, yay, zemberek, tüfek, kılış', kalkan, balta, kazma, külek, kürek,
kamira, çark-ı felek paçarazlar, domuzayakları, mancınıklar, yuvarlak taşlar ve diğer çeşitli cephaneler vardır. Hatta özel olarak yüz
adet mağarada arpa, buğday, çeşitli pirinç, darı, bakla, mercimek,
nohut ve diğer ürünler vardır. Bir mağarada da, bütün bütün hayvan
kemikleri yığılmıştır. Birinde de, bu kadar bin yıldan beri papuç, çarık ve bu gibi diril, ziril şeyler doludur. Bir mağaranın sarnıçlarından birinde bezir yağı, birinde şırılgan yağı, birinde don yağı, birinde sarı yağ, birinde kattan, birinde zift ve diğer çeşitli yağlar vardır.
Yedi adet havuz içinde, sığır derisinin yünlerini, camış derisinin kıllarını kazıyıp, dilim dilim, kısım kısım edip doldurmuşlar, üzerlerine
ağızlarına kadar bal dökmüşler, sığır ve camış deriliğinden iz kalmayıp, bir çeşit güzel reçel olmuş ki, insan yemeye doyamaz. Bir
mağarada tuzlanmış balık, bir mağarada tuzlanmış sığır, camış, koyun ve keçi etleri, üç mağarada tuz, kırk adet mağarada pişmiş darı
ekmeği ve peksimet, un, bulgur dolu ki, hesabını Allah bilir. Nice havuzlarda sirke, bal, peynir, zeytinyağı, hatta şarap vardır ki, bundan
ilaç için veya kalede savaş sırasında kuşatılmış olan Hıristiyanlar
için verilir. Mağaranın birinde Allah'ın emri ile neft yağı madeni çıkar ki, kayadan çıkarak büyük bir havuza dökülür. Havuz dolunca,
devlet tarafından Van defterdarı vasıtasıyla tüccarlara satılır. Bu
mağara gece gündüz kapalıdır. Bir tarafına tepe tepe toprak yığılmıştır. Allah göstermesin, nefte ateş düştüğünde, toprak döküp söndürürler. Hâsılı bu
…Van kayasının içerisinde, altı yüz kadar mağara vardır ki, hiç birisi boş değildir. Hepsi cephane, mühimmat ve askeri malzemeler ile
doludur . Süleyman Han sözünü ettiğimiz mağaraların nicesine, kalyon karınları gibi top delikleri açıp, her bir mağaraya birer top çıkarmış ki, insan görünce dehşette kalır. Bu balyemez topları bir sıra
15
böyle kirpi gibi dizmiş, gülle ve mühimmatlarını hazırlayıp her topun
yanına koydurmuş. Bunlardan bir kat aşağıdaki mağaraları da delip,
birer kat içine insan sığar ve taş gülle atar şayka topları dizmiş. 8
Evliya Çelebi'nin bilgileri Movses’in bilgileri örtüşmekte ve 17.yüzyılda
kalenin durumu hakkında önemli bir kaynak olmaktadır. Avrupa'da Movses'in
çalışmaları doğubilimcilerin ilgisini çekmiş ve 1668 yılında Poullet, 1739 yılında
da C.Texier bölgeye gelerek kalenin gravürlerini çizmiştir. Ardından 1827’de
Fransız genç arkeolog F. E.Schulz'un bölge hakkındaki raporu bölgeye ilgiyi daha
da artmıştır. Schulz detaylı çalışmalarıyla Şamram kanalı boyunca yer alan yazıtları ilk kez kopyaları ile bilim âlemine tanıtmış ve Movses gibi bölgeyi "Semiramis'in kenti" olarak tanımlamıştır. Schulz’un ortaya çıkardığı bu 42 çivi yazılı
yazıt kopyası ve kalelerin tanımlarını içeren raporunu 1828’de Paris’e göndermesine rağmen Schulz’un Hakkâri yakınlarında öldürülmesi üzerine ancak
1840’larda yayınlanabilmiştir. Fakat bu yazıların çözülmesi ancak yüzyıl sonra
Asur yazısının çözülmesinden sonra mümkün olabilmiştir. Bu süreye kadar Urartu’ya ait birçok eser çeşitli yollarla koleksiyoncu ve müzelere gelmiştir. Bu eserler
üzerine bir inceleme yapan Fransız bilim adamı P. de Longperier, bu eserlerin bir
kısmının Babil sanatında bulunduğunu fark edip büyük bir olasılıkla Asur yazıtlarında sık sık varlığından söz edilen Urartulara ait olduğunu ilk kez ileri sürmüştür.
Böylece Urartu sanat eserleri Urartu Krallığı'na ve kültürüne bağlanmaya başlanmasına rağmen bölgede yapılacak sistemli arkeolojik çalışmalara kadar bu eserler
yine Asur eseri olarak kabul edilip Asur eserleri ile birlikte sergilenmiştir. 19.
yüzyıla gelindiğinde artık koleksiyoncuların arşivlerinde ve müze envanterlerinde
Urartu eserleri fazlasıyla yer bulmaya başlamıştır. Bu eserlerin zenginliği ve çokluğu Van bölgesindeki sistematik arkeolojik araştırmaların başlamasına neden
olacaktır 9.
Asur saraylarının bilim dünyasına tanıtılmasında büyük bir rol oynamış
olan arkeolog H. Layard ve onun asistanı H. Rassam’ın başarılı çalışmalarından
sonra C. Claytan başkanlığında Rassam ve Amerikalı misyoner Reynolds 1879-
8
9
E.Çelebi, 1970
Belli, 1982: 140-148; Belli, 2004: 13-44
16
1880 yıllarında ise British Museum tarafından Van'a gönderilmiştir. İlk olarak
Van-Toprakkale’de kazı çalışmalarına başlayan heyet bulduklarını yeterli bulmamış olacaklardır ki bu kaleyi Asur kültür çevresi içinde önemsiz bir kale kazısı
olarak değerlendirmişlerdir.
Bu ilk arkeolojik çalışmadan 70 yıl sonra R. D. Barnett, bir kısmı Asur
eserleri ile birlikte British Museum da sergilenen ve bir kısmı da depolarda saklanan Toprakkale buluntularını dikkatli bir biçimde incelemiş ve yayımlamıştır.
1898’e gelindiğinde C. F. Lehmann-Haupt ve W. Belck başkanlığında Alman Arkeoloji Heyeti Toprakkale'de ikinci kuşak kazılara başlamışsa da onlarda hayal
kırıklığına uğrayarak görkemli Urartu eserleri bulamamıştır. Bulunan kayda değer
eserlerde tıpkı British Museum da olduğu gibi Berlin Müzesinde de atıl bir durumda sergilenmiştir. İki kuşak halinde yapılan Toprakkale kazılarından 50 yıl
sonra C. R. Meyer, H. Hoffmann ve J. Friedrich atıl durumdaki bu malzemeleri
incelerken bir şamdanın sap bölümünde, II. Rusa'nın (M.Ö. 685-645) 10 adını taşıyan bir çivi yazısı fark etmiştir. C. F. Lehmann Haupt'un Urartu tarihteki yeri
Toprakkale kazılarından ziyade bölgede yaptığı yüzey araştırmalarında görülmektedir. Tespit ettiği kaleler, kaya mezarları ve yazıtlardan daha çok W. Belck, ile
yaptığı yüzey araştırmaları Urartu tarihi bakımından önemli bir yer tutmaktadır.
Bu araştırmalarda Asur-Urartu sınırında buldukları ve I. Rusa (M.Ö. 735-714)
dönemine ait olan çift dilli Topzava Steli’nin Urartu araştırmaları bakımından
önemli bir yeri bulunmaktadır 11.
İki ayrı dönem yapılan arkeolojik kazıların beklenileni verememesinden
sonra uzun bir süre arkeologların ilgisinden uzak olan Van Bölgesi 1911-1912
yılında Rus bilim adamı I. A. Orbeli ve daha sonra 1916’da N. J. Mart’ın arkeolojik çalışmalar yaptığı görülmüştür. I.Dünya Savaşı'nın araya girmesiyle 22 yıllık
bir aradan sonra Amerikalı K. Lake’in tarihlemeye yönelik çalışmaları yapılmışsa
da onun beklediğini bulamaması arkeologların ilgisini Güney Mezopotamya yönlendirmiştir.
Bölgenin o dönemdeki siyasi yapısının da etkisiyle Urartu merkezi dışında
Urartu’nun kuzey sınırında yani Transkafkasya Bölgesi'nde kazı çalışmaları baş-
10
11
Batmaz, 2003
Belli, 1982: 140-148; Belli, 2004: 13-44
17
lamışlardır. Aras Irmağı'nın kuzeyinde, Sevan Gölü bölgesinde ve Armavir çevresinde yapılan çalışmalar ile birçok yeni merkez ve çok sayıda çiviyazılı yazıt tespit edilmiştir. 1930’lara gelindiğinde Rus bilim adamı B. B. Piotrovskii Erivan
yakınlarındaki Karmir-Blur’u kazmış Argišti oğlu I. Rusa'nın adı geçtiği yazıt ile
kentin Teişebahinili olduğunu ortaya çıkarmıştır 12. Bu çalışmaları, K. Ogenesjan
tarafından 1950 yılında yapılan Erivan yakınlarındaki İšpuini’ye adanan ve Urartu’nun Transkafkasya’daki önemli bir askeri yönetim merkezi olduğu görülen
Arin-Berd kazıları, 1964’de B. Arakeljan ile A. A. Martirosjan tarafından kazılan
Armavir yakınında ki Armavir-Blur ile Arğiştihinili (Davida) kazıları takip etmiştir 13.
1991’de Alman ve Amerikalı arkeologların yaptığı yüzey araştırmaları ile
Horum’daki kazı çalışmaları, W. Kleiss tarafından 1968’de başlanan kuzeybatı
İran Bölgesi’ndeki kazı ve araştırmalar 14 Urartu araştırmaları bakımından artık
önemli sonuçlar ortaya koymaya başlamıştır. Ancak İran bölgesindeki araştırmaların 1980 yılından sonra rejim değişikliği ile birlikte sekteye uğraması
W.Kleiss’in başlattığı çalışmaların sonuçlanmasını engellemiştir. Irak'ın kuzeydoğusunda kutsal Ardini (Muşaşir) Tapınağı’nı bulmak için R. M. Boehmer tarafından yapılan çalışmalarda İran-Irak savaşının çıkması sonucunda sonuçlanamadan
yarım kalmıştır. 1956’da C.A. Burney ve arkadaşı G. R. J. Lawson bölgede birçok Urartu kalesinin planını çizmiş, 1966 yılında II. Sarduri dönemine tarihlendirilen Kayalıdere Kalesi'nde 15 arkeolojik kazı çalışması gerçekleştirmişlerdir.
Burney'den sonra P. Hulin ve M. Salvini bu bölgedeki yazıtlar üzerine yaptıkları
çalışmalar Urartu bölgesindeki arkeolojik araştırmaların artmasını sağlamıştır.
1959 ve 1963 yıllarından sonra artık Urartu araştırmalarında Türk bilim
adamlarının çalışmaları dikkat çekmeye başlamıştır. İlk olarak T.Özgüç tarafından I. Rusa'nın oğlu II. Argišti (M.Ö. 714-685) dönemine tarihlendirilen Erzincan
Altıntepe'de yürütülen kazı çalışmalarıyla Urartu’nun kuzey sınırında başkenttekilerin benzeri mezarlar gün ışığına çıkarılmıştır.
12
Teişeba Urartu'nun Fırtına Tanrısı’dır.
San, 1994
14
Kleis’in Kuzeybatı Irandaki çalışmaları ile Urartu’nun yayılım haritası biraz daha netleşmiştir.
Kleis, 1970: 7-65; Kleis, 1972:7-68; Kleiss,1978:46-54
15
Kayalıdere; Muş ili Varto İlçesi 24 km. güneydoğusundaki Kayalıdere Köyü'nde yer almaktadır.
13
18
1959-62 yılları arasında Erken Demir Çağı'na ait Ernis-Evditepe
Nekropolunde yaptıkları kazılar, Toprakkale’nin yeniden incelenmesi, Adilcevaz
Kabartması, 1961’de E. Bilgiç ve B. Öğün tarafından yapılan Kef Kalesi kazıları,
A.Erzen tarafından 1961’de başlanan Van-Çavuştepe Kalesi kazıları Türk bilim
adamlarının gerçekleştirdiği önemli kazılardandır. Ardından A. Erzen'in 1967
yılında kurduğu "Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji Araştırma Merkezi"; Urartu’nun güney yayılımı, Urartu sulama sistemleri, Urartu ulaşım ağı, Erken Demir
Çağı Kültürü, M.Ö. II. bin Doğu Anadolu boya bezemeli çanak-çömlek kültürü,
Urartu taş ocakları ve atölyelerinin belirlenmesi, Doğu Anadolu’da madencilik ve
maden atölyelerinin tespiti gibi önemli çalışmaların üssü olmuştur.
1974’de A. Erzen, V. Sevin ve O. Belli’nin Giyimli (Hırkanis) kazıları, K.
Balkan’ın Giriktepe ile Anzavurtepe kazıları, 1975 yılından itibaren A.M. Dinçol
ve B. Dinçol’un yazıtlar üzerine yaptıkları çalışmalar, 1980-1986 yıllarında Keban Barajı kapsamında yapılan Elazığ-Malatya Bölgesi kazı ve araştırmaları, V.
Sevin ve O.Belli’nin dönemlik kazı ve yüzey araştırmaları, 1986-1991 yılları arasında M. T.Tarhan tarafından yapılan Van Kalesi ve Van Kalesi Höyüğü kazıları,
A. Çilingiroğlu’nun Dilkaya Höyüğü 16 ve 1989’da başlanan Ayanis Kalesi 17 kazı
çalışmaları, V.Sevin tarafından yapılan Karagündüz Höyüğü ve Nekropolu Kazıları, Hakkâri kazıları, O.Belli tarafından yapılan Aşağı ve Yukarı Anzaf Kaleleri
Kazıları ile Yoncatepe Kalesi ve Nekropolu kazıları, O.Belli başkanlığındaki ekip
tarafından yapılan Nahçivan Yüzey Araştırmaları ve Urartu Sulama Sistemlerinin
Araştırılması, A.Ceylan başkanlığındaki ekip tarafından Erzurum-Erzincan -KarsIğdır illeri yüzey araştırmaları, K.Köroğlu tarafından Ardahan-Artvin illeri yüzey
araştırmaları, A. Özfırat tarafından Ağrı Dağı yüzey araştırmaları Urartu araştırmalarının kilometre taşlarındandır.
Urartu’nun başkenti Van ve yakın çevresinde 19.yüzyılın başlarında ki
çalışmalar daha çok define arayıcılarının izlerinden gitmek zorunda kalmıştır. İlk
16
Çilingiroğlu, 1985a; Çilingiroğlu, 1985b; Çilingiroğlu, 1986; Çilingiroğlu, 1987a; Çilingiroğlu,
1988; Çilingiroğlu, 1989; Çilingiroğlu,1990a; Çilingiroğlu, 1990b; Çilingiroğlu, 1990c;
Çilingiroğlu, 1991; Çilingiroğlu,-Derin,1992; Çilingiroğlu,1993, Sağlamtemur, 1994
17
Çilingiroğlu, 1990d; Çilingiroğlu, 1993b; Çilingiroğlu,1993c; Çilingiroğlu, 1994a; Çilingiroğlu,
1994b; Çilingiroğlu,-Salvini,1995; Çilingiroğlu, 1996a; Çilingiroğlu, 1997a; Çilingiroğlu, 1997c;
Çilingiroğlu, 1998a; Çilingiroğlu,-Salvini, 1999; Çilingiroğlu,-Sağlamtemur, 1999; Çilingiroğlu,Derin 2000; Çilingiroğlu, 2009
19
başta yabancı bilim adamlarınca başkentteki Van Kalesi ve Toprakkale'de yapılan
çalışmalar ardından Transkafkasya Bölgesi'ndeki yoğun kazı ve yüzey araştırmaları Urartu hakkındaki bilgilerimizin temelini oluşturmuştur. Ardından seyyahların
ve Türk bilim adamlarının çalışmaları, Urartu kültürünün çok daha geniş bir alana
yayıldığını, çevre kültürleri etkilediğini ve Doğu’da kendisinden sonra kurulan
uygarlıkların esin kaynağı olduğunu ortaya koymuştur 18.
Urartu Tarihi üzerine yapılan bu çalışmalar ile devam eden kazı, yüzey
araştırmaları ve İstanbul, Ege, Marmara, Ankara, Gazi, Atatürk, Yüzüncü Yıl ve
Fırat Üniversiteleri gibi üniversitelerdeki Urartu uzmanlarının yetiştirdiği genç
bilim adamlarının lisansüstü tezleri kapsamında yürüttükleri çalışmalarla Urartu
çalışmaları genişletilip detaylandırılabilecektir.
18
Belli, 1982: 140-148; Belli, 2004: 13-44
20
1. DOĞU ANADOLU BÖLGESİ COĞRAFİ ÖZELLİKLERİ
1.1. Yüzey Şekilleri
Türkiye yüzölçümünün yaklaşık olarak beşte birini yani %21’ini oluşturan
Doğu Anadolu Bölgesi, 163.200 km2’lik alanı ile Türkiye coğrafi bölgelerinin en
büyüğüdür. Bölge, büyüklüğünün yanında, fiziki yapısıyla da ülkenin en yüksek
ve en engebeli bölümünü oluşturmaktadır 19. Bölgenin doğusunu İran, Ermenistan,
Gürcistan ve Nahçivan, batısını, Çimendağı, Kızıldağ, Beydağı, Yılandağ, Gürün,
Hezanlı, Derbent Dağları’nın yüksek dorukları, kuzeyini Kuzey Anadolu Dağ
kavisi (Çimen, Pulur, Gümüşhane Vavuk, Çoruh, Yalnızçam, Cin Dağları) güneyini Cudi Dağı ile Irak sınırlandırmaktadır 20.
Çalışma alanımızı oluşturan Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi ise Doğu Anadolu bölgesinin en yüksek bölümünü oluşturmaktadır. Çalışma alanımızı oluşturan Erzurum, Erzincan, Kars, Iğdır ve Ardahan İlleri'nin toplam yüz ölçümü
55.819 km2 ile Doğu Anadolu bölgesinin %34,2’ini oluşturmaktadır. Çalışma
Alanımızda 41 İlçe, 96 Belediye, 2359 Köy bulunmaktadır. Çalışmamızda tespit
edilen Demir Çağı merkezleri daha kolay anlaşılabilmesi için modern yerleşim
merkezleri (il-ilçe-köy) ile tarif edilmiştir.
Ardahan
Erzincan
Erzurum
Iğdır
Kars
Toplam
:
:
:
:
:
:
5 İlçe
8 İlçe
18 İlçe
3 İlçe
7 İlçe
41 İlçe
9 Belediye
29 Belediye
40 Belediye
8 Belediye
10 Belediye
96 Belediye
239 Köy
533 Köy
1041 Köy
156 Köy
384 Köy
2359 Köy
5.035 km2
11.727 km2
25.330 km2
3.588 km2
10.139 km2
55.819 km2
Doğu Anadolu Bölgesi’nde bütün jeolojik zamanlara ait toprak yapıları
bulunmaktadır. Bölge 3. Jeolojik Zaman’da ve 4. Jeolojik Zamanın başlarında
jeolojik ve morfolojik anlamda önemli özelliğini teşkil eden volkanik yapısı
oluşmuştur 21.
Doğu Anadolu Bölgesi büyük bir bölümü iki bin metrenin üzerinde olan
geniş düzlükler ve bu geniş düzlükleri yer yer kesintiye uğratan yüksek dağ sıralarından oluşmaktadır. Bu dağlık bölgenin en alçak yerini Iğdır Ovası (875 m.) oluş19
Erinç, 1953; Saraçoğlu, 1989; Tarkan, 1974: 7 vdd.
Atalay-Mortan, 2003: 415.
21
Atalay-Mortan, 2003: 415.
20
21
tururken aynı yer bölgenin ve ülkenin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı'nı da (5137
m.) il sınırlarında barındırmaktadır.
Doğu Anadolu bölgesi iklim, jeolojik ve fiziki yapısıyla Yukarı Fırat, Erzurum-Kars, Yukarı Murat-Van ve Hakkâri Bölümü olmak üzere dört bölüme
ayrılmaktadır 22.
Antik kaynaklarda "Yüksek Ülke" olarak adlandırılan bölge, diğer bölgelerdeki dağ yüksekliğinde verimli ovalara sahiptir. Bu ovalardan en önemlileri
Muş, Bingöl, Van Gölü, Malatya, Göle, Ardahan, Çıldır, Aktaş, Erzurum, Pasin,
Horasan ve Iğdır Ovaları'dır 23.
Bölgenin yüzey şekillerini genel anlamda kuzeyden güneye doğru şu şekilde sıralanmaktadır.
En kuzeyde, Erzurum-Kars Platosu’nun da içinde bulunduğu Kargapazarı
(3280m.), Gavurdağ (3109m.), Kop (2360m.) ve Çimendağı (2,749m.)yer alır 24.
Ardından Karasu-Aras Dağları olarak da bilinen ve Munzur Dağlarıyla başlayıp
doğuya doğru Mercan (3450 m.), Bağırpaşa (3282 m), Palandöken (3142 m.),
Aşağıdağ (3270 m.) gibi dağlarla devam eden dağ silsilesi bulunur. Karasu-Aras
Dağlarının doğusunda ise bölgenin en büyük yükseltisi olan Büyük Ağrı (5137
m.) ve Küçük Ağrı yer almaktadır. Karasu-Aras Dağlarını, Elbistan Havzası’ndan
başlayarak birbirlerinden dağlık eşiklerle ayrılan Malatya, Elazığ, Uluova, Bingöl,
Muş, Van ve Yüksekova Havzaları takip etmektedir. Bu havza sıralanışını takip
eden Murat Suyu'nu güneyden geniş bir kavis çizerek bölgeyi Güneydoğu Anadolu Bölgesinden ayıran Güneydoğu Toros Dağları’na ulaşılır. Yukarı Murat ile Doğubayazıt depresyonlarının güneyinden başlayan ve Van Gölü’nün doğusunda yer
alan kuzeyden güneye doğru gidildikçe yükselen Mengene Dağlık Alanı ise bölgenin en güney doğusunu oluşturmaktadır.
1.2. İklim
Bölgenin yüksekliği ve denizden uzaklığı nedeniyle genel olarak karasal
iklim özellikleri görülmektedir. Özellikle kuzeyden güneye doğru ve batıdan doğuya gittikçe karasallık etkisi artmaktadır. Ekim ayından itibaren kış şartlarının
başladığı bölgede, mayıs ayına kadar bu şartlar devam etmektedir. Ülkemizde
22
Atalay-Mortan, 2003: 465–478
Erinç, 1953: 5; Tarkan, 1974:8; Ketin, 1983, 463 vdd
24
Tarkan, 1974: 9 vdd; Atalay, 1992: 57; Arınç, 2006: 12 vd.
23
22
yağan karın yerde en fazla yerde kaldığı bölge olan Doğu Anadolu’da 25 kış mevsiminde Sibirya üzerinden gelen soğuk hava kütlesi bölgeyi etkisi altına alarak bu
dönemde sıcaklığın -40 ˚C’ ye kadar düşmesine neden olur.
Coğrafyanın da etkisiyle bölgede karasallığın en şiddetli olduğu alan Erzurum-Kars Bölümüdür. Yıllık sıcaklık farklarının genelinde 22–23˚C arasında değiştiği Doğu Anadolu Bölgesi’nde soğukların şiddeti güneydoğudan kuzeybatıya
doğru artmaktadır. Yüksek platolarda yaz mevsimi serin geçmesine karşın, yükseltisi diğer yerlere göre daha az olan Iğdır, Malatya, Elazığ, Elbistan Ovaları’nda
sıcaklıklar daha yüksektir 26. Coğrafi yapısı yani yükseltisi ve denizden uzaklığından farklı bir yağış tipine sahip olan Doğu Anadolu Bölgesinde özellikle Kuzeydoğu Anadolu’da en fazla yağış ilkbahar ve yaz başlangıcındadır. Coğrafi özellikleri sonucu oluşan bu iklim farklılıkları bölgede hayvancılığın gelişmesine ve tarımsal çeşitliliğin oluşmasına neden olmuştur 27.
1.3. Bitki Örtüsü
Bitki örtüsünü belirleyen temel unsur iklim ve yüzey şekilleridir. Doğu
Anadolu Bölgesinin nem oranının İç Anadolu Bölgesine göre daha fazla olması
orman alt sınırını yükseltmektedir. Güneybatıda 1100 m.de başlayan orman örtüsü
doğu ve kuzeydoğuda 1800-1900 m.de başlar. Türkiye'nin belki de en yüksek
ormanlarını bünyesinde barındıran bölgede 2800 m.ye kadar orman örtüsü görülmektedir. Orman örtüsünün bu kadar yüksekliklere ulaşmasını yazların sıcak yoğunlaşmanın sonucu oluşan yeterli sıcaklık sağlamaktadır. Orman bitki örtüsü için
oluşan bu uygun ortam bölgenin büyük bir bölümünü doğal orman sahasına dönüştürmüştür 28. Ancak insanoğlunun yüzyıllarca yapmış olduğu tahribat sonucunda bölgede ormanların büyük bir kısmı yok olmuş ve yok olmaya devam etmektedir. M.Ö. 8. yüzyıla ait Asur kaynaklarında Hakkâri ve Van çevresindeki sık ormanlardan bahsedilmektedir. Ayrıca Ksenephon’da M.Ö. 5. yüzyılda Muş-Bitlis
25
Saraçoğlu, 1989: 470 vd. ;Atalay, 1992: 161 vd.
Tarkan, 1974: 11 vd.; Saraçoğlu, 1989: 470 vdd.; Koçman, 1993: 26; Koday, 2005: 32 vd.;
Arınç, 2006: 21 vd.
27
Tarkan, 1974: 13; Koday, 2005: 34
28
Erinç, 1953: 29 vdd; Atalay, 1993: 167 vd
26
23
civarının ormanlarla kaplı olduğunu bildirmektedir. Yine Arap coğrafyacıları da
Orta Çağ’da Ağrı Bölgesi'nde ki ormanlık alanlardan bahsetmektedirler 29.
Doğu Anadolu Bölgesi’nde ki ormanlar soğuğa dayanıklı, “sarıçam” ve
“meşelerden” oluşmuştur. Güneyde kurak ortama uygun "ardıçlar" dağların yüksek yerlerinde ise soğuğa dayanıklı “huş” ile “titrek kavaklar” bulunmaktadır.
Bölgede 2000 m.ye kadar çıkan depresyon ve vadi tabanlarında da gerçek step
bitki örtüsünün yöreye hâkim olduğu görülür. Ormanların tahribinden önce ancak
çukur alanlarda kendini gösteren step bitki örtüsü tahribattan sonra bugün adeta
bölgenin her yerini saran bir görünüş almıştır 30.
Doğu Anadolu Bölgesi, step, antropojen step veya dağ stepi, çayır, orman
olmak üzere vejetasyon biçimlenimlerine ayrılabilir. Bölgenin depresyon veya
havzalarında İrano-Turaniyen step elemanları yaygındır. Malatya, Muş, Van, Erzurum, Erzincan, Iğdır bölümünde otsu bitkiler ilkbaharın orta ve sonlarına doğru
havaların ısınması ile yeşererek çiçek açmakta, yağış durumuna göre de Temmuz,
Ağustos ayı başında kuruyarak tohum saçmaktadırlar. En geç Ağustos ayı ortalarından itibaren bu ovalar boz ve sapsarı bir görünüme bürünmektedirler. 800–
1000 m. arasında uzanan Malatya Ovası’nda otsu türler her tarafta görünürken,
dere içlerinde kavak ve söğüt toplulukları ile yabani göl, iğde, böğürtlen, sumak
bulunmaktadır. 1200–1300 m. arasında uzanan Muş Ovasında geven türleri ve
otsu türler yer alır. 2000 m.de yer alan Erzurum Ovası’nda ise step vejetasyonu
yaygındır. Buna karşın 800 m.de yer alan Iğdır Ovası’nda ise pirinç, üzüm, pamuk
gibi tarım ürünleri yetiştirilmektedir 31.
Doğu Anadolu Bölgesi engebeli yapısı nedeniyle kendine özgü bir iklime
ve iklime bağlıda farklı bitki örtüsüne sahiptir. Bölgede başlıca şu dört bitki örtüsü görülmektedir.
1-Bozkırlar
2-Dağ Bozkırları ve Çayırlar
3-Meşe Ormanları ve Antropojen Bozkırlar
29
Luckenbill, 1968, no. 236, no.604; Olmstead, 1968: 63 vd.; Burney-Lang, 1971: 129; Erzen,
1986; Pehlivan, 1991: 18 vd.;
30
Tarkan, 1974: 13 vd.; Saraçoğlu 1989: 471 vd.; Arınç, 2006, 26 vd.,
31
Tarkan 1974: 13 vd.; Saraçoğlu, 1989: 474 vd.; Atalay, 1992: 197 vd.; Atalay, 1993: 167 vd.;
Koday, 2005:35 vd.
24
4-Yüksek Dağ Çayırları 32.
Dağ Bozkırları ve Çayırlar; özellikle doğu ve kuzeydoğu kesimlerindeki
yarı nemli-nemli alanlarda görülmektedir. Bölgede özellikle bozkırların bulunduğu depresyonların yamaçlarında, doğuda İran sınırı, batıda Karlıova-Varto, güneyde Başkale, kuzeyde Allahüekber dağları arasında kalan kesimde görülmektedir.
Meşe Ormanları; bölgenin batı kesimindeki yüksek alanlarda görülür. Rakıma ve iklim şartlarına ayak uyduran veya kendi yetişme şartlarına uygun alanlar
bulan orman örtüsü Güneydoğu Toroslar'ın kuzey eteklerinden başlayarak
Pötürge, Hekimhan, Arapkir ve Tunceli üzerinden Erzurum’un güney kesimine
kadar sokulur.
Bozkırlar; özellikle tektonik kökenli havzalarda yaygın olarak görülür.
Yükseltisi genelde 1500 m.nin altında kalan bu alanlarda yıllık yağış miktarının
da 400 mm.nin altında olması bitki örtüsünü belirleyen en önemli etkendir.
Yüksek Dağ Çayırları; bölgedeki orman üst sınırındaki Alpin ve Yarı
Alpin çayırlarının yetiştiği ve karasallığın etkisiyle genellikle 2500 m.nin üzerindeki dağlık alanlarda görülür. Palandöken, Karasu-Aras Dağları, Yalnızçam,
Munzur, Allahüekber ve Güneydoğu Toroslar'ın yüksek kısımlarında görülür.
1.4. Hidrografya
Doğu Anadolu Bölgesi Türkiye’nin akarsu potansiyeli en yüksek olan bölgesidir. Bu potansiyel şüphesiz bölge tarihinin oluşturan en önemli faktördür.
Akarsular fiziki olarak ülke sınırları oluşturmalarının yanında yaşam kaynağı olması bakımından sınırları belirlemektedir. Doğu Anadolu Bölgesi fiziki yapısı
nedeniyle geçitler ve doğal yollar hep akarsuların açtığı vadilerde yer almıştır 33.
Bu durum bölgedeki merkezlerin, geçitlerin ve tarihi yolların önemi sürekli kılmıştır. Bölgedeki başlıca su kaynakları Kura, Aras, Fırat ve Dicle'dir 34. Kura Nehri, Allahüekber Dağları’ndan doğup Posof (Ardahan) yakınlarından, Gürcistan’a
ve oradan da Azerbaycan’a geçerek Hazar Denizi’ne dökülür 35. Aras Nehri, Bin-
32
Atalay-Mortan, 2003: 439-445
Girgin-Bulut et al, 2001: 89-109
34
Sözer, 1969; Hortmann, 1988: 582; Güney, 1990: 323 vd;
35
Tuncel, 1991:333
33
25
göl Dağları’ndan doğup, Kağızman’dan geçerek Iğdır'dan ülkemiz dışına çıkar.
Nahçivan-İran, Ermenistan-İran ve Azerbaycan-İran sınırlarını belirleyen Aras,
Kura Nehri gibi Azerbaycan'a geçerek Hazar Denizi’ne dökülür 36.
Ülkemizin en uzun akarsuyu olan Fırat ise, Karasu ve Murat adlı iki kolun
birleşmesinden oluşur. Dumlu Dağları'ndan (Erzurum) doğan Karasu; Fırat'ın en
uzun kolu olarak “Fırat” adını oluşturarak nehrin ana kolu olmaktadır. Ülkemizde
suladığı verimli ovalar dışında “Mümbit Hilâl” 37 olarak adlandırılan ve Mezopotamya’ya hayat veren iki nehirden biridir.
Fırat, daha doğrusu Karasu Dumlu dağlarından doğduktan sonra kuzeydoğu-güneybatı yönünde akarak Erzincan’ı geçip Elazığ İli sınırlarında Murat kolu
ile birleşmektedir. Elazığ’dan itibaren kuzey-güney yönünde akarak Şanlıurfa’dan
Suriye’ye geçmektedir. Suriye ve Irak çöllerine hayat veren Dicle ile birleşerek
"Şattü’l Arap" adını alarak Basra Körfezi’ne dökülmektedir 38. Herodotos eserinde
nehrin büyük, derin ve hızlı olduğunu belirtmekte, ayrıca Babil’e hayat verdiğini
de vurgulamaktadır 39.
Kaynağını Doğu Anadolu'dan alan diğer bir akarsuda Dicle Nehri'dir 40.
Hazarbaba Dağı'ndan (Güneydoğu Toroslar) doğan Dicle, Batman yakınlarında
Botan Çayı ile birleşerek Türkiye-Suriye sınırı boyunca akarak Cizre yakınlarında
Irak’a girer. Daha sonra Basra yakınlarında Fırat ile birleşerek "Şattü’l Arap" adını alıp Fırat gibi Basra Körfezine dökülür.
Bölgede göller genellikle volkanik olaylar sonucu oluşmuştur 41. Püskürmeler sonucu oluşan krater çanaklarında ve lav setlerinin oluşturduğu bu göllerin
bölgedeki en büyüğü 3713 km2 yüzölçümü ile ülkemizin de en büyük gölü olan
Van Gölüdür 42. Kapalı bir havza özelliği taşıyan göl, kuzeydeki volkanik arazinin
sodyumlu feldspatlı yapısı nedeniyle sodalıdır 43. Deniz seviyesinden 1640 m.
yükseklikteki gölü Bend-i Mâhi, Altındere, Karasu ve Hoşap suları beslemektedir.
36
Honigmann, 1970: 183-21; Ksenephon, 1984: 132; Darkot-Togan, 1988:557 vd; Tuncel, 1991:
332 vd
37
Mezopotamya ve Kültürleri hakkında geniş bilgi için bak., Yıldırım, 2000: 43 vdd., Ceylan,
2005: 9 vdd.; Memiş, 2006: 21 vdd.
38
Tuncel, 1996: 31 vd; Özey, 2002: 256 vd; Koday, 2005: 36 vd
39
Herodotos, 1983: I, 180 vd, V. 52
40
Hoşgören 1994: 61,113
41
Özgür, 2001: 60 vd; Arınç 2006: 30 vd.
42
Saraçoğlu, 1989: 434 vdd.
43
Atalay-Mortan, 2003: 439-445
26
Bu akarsuların getirdiği alüvyonlarla gölün kenarlarında kıyı ovaları oluşmuştur.
Bu ovalardan başlıcaları; Erciş, Muradiye, Gevaş, Gürpınar ve Van Ovası'dır. Gölün derinliği değişiklik göstermekle birlikte Tatvan İlçesi önünde 451 m.yi aşmaktadır 44.
Bölge’nin ikinci büyük gölü Çıldır Gölü'dür (Ardahan). Göl, Çıldır İlçesi’nin güneyinde ve gölün batısında yer alan Kısır Dağı (3150 m.) ile Çıldır İlçesi’nin güneydoğusunda ve gölün doğusunda yer alan Akbaba Dağı (3040 m.) volkanik dağlarından çıkan bazaltik lavlar sonucu oluşmuştur 45. Göl kuzey-güney
yönünde 18,3 km., doğu-batı yönünde 16,2 km. uzunluğundadır. Derinliği 100
metreden fazla olan göl 115 km2'lik bir yüzölçüme sahiptir 46. Gölde yapılan balıkçılık faaliyetleri ve gölün çevresindeki geniş çayırlık alanlarda yapılan hayvancılık
bölgenin geçim kaynaklarını oluşturmaktadır.
1.5. Yollar
Bölgenin yol sistemi; jeomorfolojik yapı sonucu oluşmuştur. Tektonik
olaylar sonucu temel fiziki şekli belli olan bölge; daha sonra rüzgâr, su erozyonları gibi dış etkenlerle şiddetli kıvrımlar ve kuvvetli eğimler oluşturmuştur. Bu fiziki
yapısı nedeniyle bölgenin geçitleri ve doğal yolları hep akarsuların açtığı vadilerde yer almıştır 47. Uzun ve sert geçen kışlar doğal yollar dışında ulaşımı engellemektedir 48. Böylece bölgedeki geçitlerin ve tarihi yolların önemini sürekli korunmuştur. Bu doğal yol sistemi tarihin her döneminde askeri ve ticari amaçla kullanılmıştır 49.
Bölgedeki doğal yollar doğu-batı yönünde ve iki ana yoldan oluşmaktadır 50. İlk yol sistemi kuzeyde, Kars üzerinden Kafkaslara ve Ağrı-Dağı kuşağı
üzerinden İran yaylalarına açılan; Sivas-Erzincan-Erzurum-Kars veya ErzurumDoğubayazıt yoludur. İkinci yol sistemi ise Malatya-Elazığ-Muş-Van depresyonlarını birleştiren yoldur. Doğu-batı yönünde uzanan bu iki ana yolu Malatya44
Özgür, 2001: 60 vd, Arınç, 2006: 30 vd.
Lahn, 1948: 56; İnandık, 1965: 73; Atalay, 1978: 23 vd., Hoşgören, 1994: 25; Koday, 2001: 171
vd.
46
Atalay, 1978: 23 vd; Atalay, 1992: 55; Koday, 2001: 173 vd.
47
Girgin-Bulut et al. 2001: 89-109
48
Lehmann-Haupt, 1910: 11/2,731; Erinç, 1953: 43 vdd.; Gürsoy, 1974: 24 vdd;
49
Selen 1943: 352 vd; Belli, 1977: 111 vd; Pehlivan, 1984: 23 vd; Saraçoğlu, 1989: 503 vd
50
Selen, 1943: 352 vdd; Selen, 1949: 103 vd; Tarkan, 1974: 19; Belli, 1982: 179; Belli, 2000: 409
45
27
Sivas-Samsun ve Trabzon-Gümüşhane-Bayburt-Erzurum dikey yolları (kuzeygüney doğrultulu) birbirine bağlamaktadır. Kuzey-güney doğrultulu bu yollar aynı
zamanda Karadeniz’i İran’a bağlayan en kısa ve en önemli yoldur 51.
Doğu-batı yönündeki bu yollar tarıma elverişli depresyonları birbirine bağlayarak bu depresyonlarda kurulan yerleşmelerinde gelişmesini sağlamıştır 52. Doğu Anadolu’nun yaylalarında yetiştirilen hayvanlarda da yine bu yol ağı ile Anadolu’nun iç kesimlerine ulaştırılmaktadır 53.
1.6. Madencilik
Dünyada çıkarılan 51 çeşit madenden 29'unun çıkarıldığı Türkiye maden
yönünden zengin bir ülkedir. Ancak bu zenginlik üretimimize yansımamaktadır.
Öyle ki maden üreten ülkelerin dünya pazarlarındaki payı açısından Türkiye 52.
sırada bulunmaktadır 54.
Diyarbakır’ın Ergani İlçesi’nin 7 km. güneybatısındaki Sesverenpınar Köyü’nün kuzeyinde yer alan Çayönü Höyük buluntular ışığında Anadolu’da madenin ilk kullanıldığı yer olarak sayılmaktadır 55. Anadolu’da madenin ilk olarak
kullanıldığı diğer bir merkezde Konya’nın 52 km. güneydoğusunda, Çumra İlçesi’nin yaklaşık 11 km. kuzeyinde yer alan Çatal Höyük’tür 56. Bu bilgiler doğrultusunda Anadolu’da madenin kullanımının Neolitik Çağ’dan (M.Ö. 7000–6000)
itibaren var olduğunu ifade edilebilir.
Çalışma bölgemizi oluşturan Doğu Anadolu Bölgesi’nde ise Kalkolitik
Çağ’dan itibaren madenin kullanıldığı bilinmektedir. Elazığ’ın 35 km. kuzeydoğusunda ki Elazığ-Palu yolu üzerindeki “Karoli Bölgesi” ve “Keban Bölgesi”
önemli maden yataklarındandır 57. Eski Tunç Çağı’na gelindiğinde ise Doğu Anadolu Bölgesi madencilikte zengin maden rezervlerinin de etkisiyle büyük bir gelişme göstermiş maden işleme teknikleri gelişmiş, madencilik artık bir ticarete
51
Tozlu, 1997
Tarkan, 1978: 16; Saraçoğlu, 1989: 509 vd.; Karabulut, 2005.
53
Tarkan, 1974: 18 vd.; Saraçoğlu, 1989: 481 vd.; Koday, 2005;
54
Saraçoğlu, 1989: 489 vd.; Atalay, 1992: 350 vd.
55
Geniş Bilgi için bak. Çambel-Braidwood, 1980: 21; Özdoğan, 1999: 39; Harmankaya-Erdoğdu,
2002: Çayönü
56
Mellaart, 1961:172-177; Mellaart, 1967: 218; Alkım, 1968: 52-67; Mellaart, 1988: 78; Memiş,
1995: 9; Harmankaya-Tanındı-Özbaşaran, 1997: Çatalhöyük;
57
Kunç-Çukur, 1988: 30
52
28
dönüşmüştür 58. Elazığ’ın 26 km. güneydoğusunda, Aliler Köyü’nün 3 km. güneyinde yer alan ve günümüzde Keban Barajı’nın suları altında kalan Norşuntepe 59
ve Arslantepe 60 Doğu Anadolu bölgesinin önemli madencilik merkezlerindendir.
Doğu Anadolu Bölgesini stratejik açıdan önemli kılan nedenlerin en önemlilerinden biri de hiç şüphesiz barındırdığı madenlerdir. I.Salmanassar’dan başlayarak Asur krallarının Hurri kökenli Uruatri-Nairi 61 halkının yaşadığı Doğu Anadolu bölgesine seferler düzenlemelerinin en önemli nedenlerinden biri hiç şüphesiz bölgenin zengin demir madeni yataklarıdır 62. Asur Kralı II. Sargon’un seferi
sonrasında Urartuların bilinen en önemli kült merkezi sayılan bugünkü Irak’ın
Revandiz Bölgesi’nde bulunan Muşaşir Tapınağı’ndan yağmalayarak Asur’a götürdüğü 1 ton altın, 10 ton gümüş ve 109 ton bronzdan yapılmış çeşitli eşya, heykel ve silah bölgenin madencilikteki ulaştığı noktayı ve maden yataklarının zenginliğinin önemli bir göstergesidir 63.
Bölgenin özellikle Orta Fırat Bölümünü oluşturan Adıyaman-MalatyaElazığ-Tunceli bölgesinde altın, gümüş, gümüşlü kurşun, kurşun, bakır ve demir
madeni yatakları, Erzincan-Erzurum-Bayburt-Gümüşhane-Artvin-Kağızman Bölgesinde, gümüş, kurşun, bakır ve demir madeni, Van Gölü’nün güneyini oluşturan
Diyarbakır-Siirt-Van-Hakkâri Bölümünde altın, gümüş, gümüşlü kurşun, bakır ve
demir madenleri bulunmaktadır 64.
Bunların dışında,
Altın
Antimon
Bakır
:
:
:
Barit
Çinko
:
:
58
Erzincan, Gümüşhane, Kars
Gümüşhane
Bayburt, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzurum, Gümüşhane, Malatya, Şırnak, Van,
Adıyaman, Elazığ, Muş
Bayburt, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Gümüşhane,
Malatya
Koşay, 1959:377 vd; Esin, 1969: 39 vd; Yakar, 1985a:25; Frangipane, 1993: 213 vd
Kökten, 1947: 461; Hauptmann, 1972: 22 vd; Yakar, 1984: 66 vd; Hauptmann, 1997: 1354,
Harmankaya-Erdoğdu, 2002: Norşuntepe
60
Koşay 1959: 382; Yakar 1985:302; Palmier, 1985: 73; Frangipane, 1993: 215 vd
61
Lang, 1970: 83; Maswell-Hyslop, 1974: 140 vd;
62
Salvini, 1967; Tarhan, 1978
63
Geniş bilgi için, Lahn, 1948; Piotrovskii, 1969: 115 vd; Mayer, 1983: 70 vd; Erzen, 1992: 29;
Çilingiroğlu, 1994: 41 vd; Belli, 2000: 371 vd; Salvini, 2006: 94 vd; Şener et al, 2007: 163-165,
64
Ryan, 1960: 17 vd; Slattery, 1987: 1 vd; Belli, 1991: 44-49; Belli, 2000: 379; Ceylan, 2008: 33–
47
59
29
Demir
Fosfat
Gümüş
Kaolen
Kaya tuzu
Krom
Kurşun
:
:
:
:
:
:
:
Kükürt
Linyit
Magnezyum
Manganez
Molibden
Perlit
Petrol
:
:
:
:
:
:
:
Ağrı, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Malatya, Van
Adıyaman, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Malatya, Muş, Şırnak
Gümüşhane
Bingöl, Gümüşhane
Erzurum, Iğdır, Kars,
Ağrı, Erzincan, Erzurum, Van
Adıyaman, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Gümüşhane, Malatya
Erzincan, Van
Ardahan, Bingöl, Erzincan, Erzurum, Gümüşhane
Erzurum, Erzincan, Kars
Adıyaman, Erzincan, Erzurum, Kars, Malatya
Elazığ, Erzurum
Ardahan, Erzincan, Erzurum, Van
65
Şırnak
Görüldüğü gibi bölge madencilikte ileri bir konumda olan Urartu'nun madencilikte ilerlemesine zemin olabilecek kadar zengin bir maden çeşitliliğine ve
rezervine sahiptir.
Çalışmamızın temelini oluşturan Urartu’nun bölgedeki varlığını desteklemek için genel hatlarıyla açıklamaya çalıştığımız Doğu Anadolu coğrafyasından
sonra çalışmamızı sınırladığımız beş ilin (Erzincan, Erzurum, Kars, Ardahan, Iğdır), batıdan başlayarak il bazında genel coğrafi özellikleri şöyledir.
1.7. Erzincan İli Genel Coğrafi Özellikleri
Doğu Anadolu Bölgesi'nin Kuzey Batı bölümünde ve yukarı Fırat havzasında yer alan Erzincan İli, 39○02`- 40○05` kuzey enlemleri ile 38○16`- 40○45`
Doğu boylamları arasındadır 66. 11.903 km2 yüz ölçüme sahip olan Erzincan'ın
doğusunda Erzurum, batısında Sivas, kuzeyinde Gümüşhane, Bayburt ve Giresun,
güneyinde Tunceli, Bingöl, Elazığ ve Malatya illeri bulunmaktadır. Deniz seviyesinden ortalama 1185 m. yükseklikte olan ilin Çayırlı, Ilıç, Kemah, Kemaliye,
Otlukbeli, Refahiye, Tercan, Üzümlü ve Merkez ilçe olmak üzere dokuz ilçesi
bulunmaktadır.
Yaklaşık olarak %60'sını dağlar ve platoların oluşturduğu ilin en önemli
yükseltileri Esence (Keşiş) Dağları (3.549 m.), Köhnem Dağı (3.045 m.), Sipikör
Dağı (3.010 m.), Mayram Dağı (2.669 m.), Kop Dağı (2.963 m.), Mülpet Dağı
65
66
MTA, 2002
Erinç,1953: 5-6
30
(3.065 m.), Munzur Dağları (3.449 m.), Kazankaya Dağı (2.531 m.), Ergan Dağı
(3.256 m.), Dumanlı Dağları (2.618 m.) ve Coşan Dağı (2.976 m.) dır 67.
Erzincan Ovası jeomorfolojik açıdan başlıca üç bölüme ayrılır 68. Bunlar;
a) Erzincan Ovasını Çevreleyen Dağların Ovaya Yakın Kesimleri 69
b) Erzincan Ovası 70
c) Tepelik alanlar ve volkan Konileridir 71.
Doğu-batı ve kuzey-güney doğrultulu dağ sıraları arasında yer alan Erzincan Ovaları, boğazlar aracılığı ile birbirlerine bağlanmaktadır. Erzincan Ovası da
bu dağlar arasında doğu-batı yönünde uzanmaktadır. 40 km. uzunluğunda 1.218
m. yüksekliğinde ve yaklaşık 500 km2lik bir alanı kaplayan ova kalın bir alüvyon
tabakasıyla kaplıdır.
İldeki en büyük su kaynağı hiç şüphesiz Fırat ırmağıdır. Bölgedeki diğer
akarsular kısa boylu ve sel karakteri taşımaktadır. İlkbahar'da kar suları ve yağmurlarla kabaran bu akarsuların başlıcaları, Mercan, Kom, Cimin, Pahnik,
Sürperen, Çardaklı, Kadıgölü, Miran, Başpınar ve Çukurdere'dir 72.
Erzincan İli sınırları içerisinde Kemaliye`de Kadıgölü, Otlukbeli`de Otlukbeli Gölü ile Çayırlı'da, Yedigöller ve Aygır Gölü gibi küçük göller dışında
önemli bir göl bulunmamaktadır.
Doğu Anadolu Bölgesinin dağlık ve yüksek yapısı sebebiyle, karasal iklimin görüldüğü bölgede arazinin uzanışı ve şekli ile ilgili olarak, dar sahalarda
değişen oldukça büyük iklim farklılıkları görülür. Fiziki yapısı bakımından Erzincan çevresine göre farklı bir iklim özelliği göstermektedir. Günümüzde modern
şehrin bulunduğu ovanın rakımı yaklaşık 1200 m. iken bu ovanın etrafını çevreleyen yaklaşık 3000 m.lik dağlar iklimi belirleyen temel faktördür. İklimi etkileyen
diğer bir faktörde bölgedeki su kaynaklarıdır. Genel anlamda kendine has bir iklime sahip olan Erzincan karasal bir iklimi yaşamaktadır. Yazlar sıcak iken kışlar
67
Akkan, 1964: 3-55; Keçer, 1985: 177; Atalay 1991: 11-12; Tüysüz, 1992: 7
Hayli, 1995: 25 vd.
69
Keçer, 1985: 30-44
70
Keçer, 1985: 46-63
71
Keçer, 1985: 71
72
Yücel, 1955: 110-111; EİE 1983:403
68
31
şiddetli ve soğuktur. Ancak yine de kış aylarında karları eritebilecek sıcaklıklar
görülür ve bunun sonucunda karın yerde kalma süresi kısalır 73.
Ana toprak yapısının fazla aşındığı sahaların başında gelen Erzincan İli'nde iklim şartları sonucu oluşmuş toprak bu nedenle çok azdır. Genellikle kumlu ve
milli alüviyal topraklarla kaplı olan bölgenin bu topraklarının büyük bir kısmı
bölgenin yapısından taşkın altında kalmıştır. Kuru tarım arazileri durumunda olan
bu toprakların sulanabilen kesimleri toprak yapısından dolayı tuzlu olmadığından
tarım için oldukça elverişlidir. Erzincan Ovası'nın bulunduğu alanda kolüviyal,
alüviyal ve hidramortik alüviyal olmak üzere üç tür toprak hakim durumda iken,
dağlık alanlarda lithosoller görülmektedir. Erzincan'ın ekolojik yapısı nedeniyle
topraklarının büyük bir kısmını kahverengi veya kahverengi orman topraklarının
oluşturması gerekirken tektonizma, su taşkınları ve erozyonla litozolik bir yapıdadır. Bu nedenle kahverengi topraklara, sadece ovanın kuzeydoğusunda, Günebakan ile Bayırbağ köyleri arasında, Yalnızbağ Köyü'nün kuzeyi ile Vasgirt Deresi'nin doğusunda ve Çardaklı Deresi ile Kemah Boğazı arasındaki görülmektedir.
Erzincan'ın güneydoğusunda, Kaz Dağı ve Ahi Dağı'nın kuzey eteklerinde, doğusunda, kestane rengi orman topraklan görülmektedir. Dağlık alanlar özellikle dağ
zirveleri ile dere yatakları ve taşkın alanlarında ise taşlık ve kayalık bir yapı görülmektedir 74.
Tektonik kökenli depresyonlarda ve havzalarda İrano-Tumniyen olarak
adlandırılan step elemanları yaygın olarak görülmektedir. Bölgede de Orta Anadolu steplerinde görüldüğü gibi otsu bitkiler ilkbahar aylarının orta ve sonlarına doğru sıcaklıkla birlikte yeşererek çiçek açmakta ve yağış durumuna göre yaz aylarının sonlarına doğru kuruyarak tohumlarını saçmaktadır 75. Erzincan ilinde sulak
alan bitkileri (higfofitler), stepler ve ormanlar olmak üzere üç farklı bitki örtüsü
görülmektedir. Erzincan Ovası'nda, Karasu'nun açtığı vadide ve Tercan ile Çayırlı
arasında stepler görülür. Ova tabanında görülen otsu steplerin başlıcaları sütlegen,
gelincik, ayrık, sığırkuyruğu, deve dikeni iken çalı yapılı stepler ise karamuk,
kuşburnu, böğürtlen ve alıç türleridir. Erzincan Ovası'nın ve ovayı çevreleyen
dağların yüksek kısımlarının dışındaki alanlar, zaman içinde orman örtüsünün
73
Akkan, 1963: 94
Hayli, 1995: 50,51
75
Atalay, 1983: 167
74
32
tahribinden sonra kalan seyrek ot örtüsü ile yani antropojen steplerle kaplıdır 76.
Bir bütünlük arz etmemekle birlikte parça parça görülen bölgedeki Meşe Ormanları Kemah Boğazı, Refahiye İlçesi'nin güneyi, Mürit Dağları'nın güney etekleri
ve Munzur Dağları'nın güney yamaçlarında görülür. Karasu vadisi boyunca Boyacı sumağı ve Menengiçler yer alır. Refahiye İlçesi dolaylarındaki dağların özellikle kuzey yamaçlarında ve Esence Dağları’nda Sarıçamlar görülür. Ayrıca Erzincan Ovası'nın güney kesiminde, Munzur Dağları’nın ovaya bakan eteklerinde azda
olsa yine sarıçam ormanlarına rastlanmaktadır. Bölgede ayrıca üzüm ile yabani
elma, armut ve eriklerde yetişmektedir 77.
1.8.Erzurum İli Genel Coğrafi Özellikleri
Erzurum büyük bir kısmı Doğu Anadolu Bölgesi'nin Erzurum-Kars Bölümünde bir kısmı da, özellikle kuzey ilçeleri, Karadeniz Bölgesi sınırlarında kalmaktadır. Doğu Anadolu Bölgesi'nin en yüksek illerinden biri olan Erzurum 39°
55" kuzey enlem ve 41°16" doğu boylamları arasında yer almaktadır. Kuzeyde
Rize ile Artvin, doğuda Kars ve Ağrı, güneyde Muş ile Bingöl ve batıda Erzincan
ile Bayburt illeri ile komşudur 78.
Erzurum yer şekilleri açısından iki ana gruba ayırmak mümkündür. Bunlar; depresyon sahalarını çevreleyen, batıdan doğuya doğru yükselen ve genişleyen andezit, bazalt yapılı volkanik plato ve dağlar ile bu plato-dağlar arasında
kalan depresyon sahalarıdır 79.
Kuzey ve güneyde uzanan dağ sıralarının batıya doğru kısmen alçaldığı
Erzurum’da ilin, kuzeyinde Dumlu ve Kargapazarı, güneyinde ise Palandöken
Dağları yer almaktadır. Bölgenin engebeli yapısı ve yüksekliği, bitki örtüsünün
belirlenmesinde en önemli faktörlerin başında gelmektedir 80. Jeoloji, iklim faktörlerinin belirleyici rol oynadığı yüksek rakımlı bölgeler hariç toprak oluşumunu
etkileyen en önemli faktördür 81.
76
Atalay, 1991: 35-36
Atalay, 1991: 35; Hayli, 1995: 52 vdd.
78
Doğanay, 1988
79
Doğanay, 1988
80
Atalay, 1978
81
Atalay, 1978; Good, 1992;
77
33
Erzurum ve çevresi Fırat Nehri Havzası içine girmekte ve Fırat’ın kollarından Karasu tarafından drene edilmektedir. Bölge genel anlamda incelendiğinde
arazinin eğiminden dolayı birbirine paralel veya yarı paralel durumdaki akarsuların oluşturduğu sentripetal bir akarsu ağına sahiptir 82.
Karasal iklimin bütün özelliklerini görüldüğü Erzurum’da ortalama donlu
geçen gün sayısı 154, karın yerde kaldığı gün sayısı ise ortalama 120'dir. Yaz aylarında iklim özelliğiyle kurak geçmekte ve yarı kurak iklim koşulları hüküm
sürmektedir. Yıllık ortalama sıcaklık 4°C civarındayken yaz döneminde aylık ortalama sıcaklık 10°C yi bulmaktadır 83. Erzurum için hakim rüzgar yönü güneybatıdır 84.
Bölgenin topoğrafik yapısı, morfolojisi ve denizden uzaklığı farklı ekolojik koşulların meydana gelmesine ve buna bağlı olarak farklı bitki örtüsünün
oluşmasına neden olmuştur 85. 2700–3000 m. yüksekliklerde alp çayırları görülmektedir 86. Ortalama 2000 m. yükseklikteki Erzurum’un orman üst sınırında bulunması, yazın kuraklığı ve kışın şiddetli soğukları ağaç yetişmesini engellemektedir 87. Bitkilerin gelişme gösterdiği dönemde sıcak ve kurak iklimin etkisiyle
bitki gelişim süresi sınırlı kalmaktadır. Kuraklık başladığında bitki örtüsü yeşilden
tamamen sarıya dönüşmektedir 88. Bitkilerin sarıya dönmesinden sonra görülen
yeşillikleri ise derin köklü step bitkiler ve kar sularının beslediği çayırlar oluşturmaktadır 89.
1.9.Kars İli Genel Coğrafi Özellikleri
Ardahan yakın döneme kadar Kars ilinin bir parçası olması nedeniyle coğrafi özellikleri mevcut tüm kaynaklarda Kars ili birlikte ele alındığından bizde
burada Ardahan'ın coğrafi özelliklerini Kars ili birlikte değerlendirmeyi uygun
bulduk.
82
Hayli, 1995: 55 vd.
Atalay, 1990; Hayli, 1995: 55 vd.
84
Doğanay, 1988; Gülen, 2006
85
Tatlı, 1988; Aksoy, 1989; Tatlı, 1989a; Tatlı, 1989b; Zengin, 1993
86
Güçlü, 1988
87
Güçlü-Yılmaz, 1989
88
Yılmaz et al, 1996
89
Yılmaz -Özkan, 1994, Hayli, 1995: 59 vd.
83
34
Doğu Anadolu Bölgesi’nin Erzurum-Kars Bölümü sınırları içerisinde bulunan Kars ili, Anadolu’nun orta kesimlerinden batıdan doğuya daralarak uzanan,
ancak Doğu Anadolu’da belirgin bir genişlik kazanmış olan Anatolid Birliği içinde yer almaktadır 90. Yüksek dağlık alanlarla, volkanizma ve yarık volkanizması
sonucu oluşan malzemeyle tektonik kökenli depresyonlar, yüksek plâtolar bölgenin temel yapısı oluşmuştur 91. Bölgenin mevcut yapısının oluşmasında da farklı
dönemlerde oluşan tektonik hareketler önemli bir yer tutar.
Ülkemizin en düşük sıcaklıklarının görüldüğü Kuzeydoğu Anadolu’nun
yüksek plâtolarından biri olan Kars’ta en düşük sıcaklık değeri –11,5ºC ile Ocak
ayında, en yüksek sıcaklık ise 17.3ºC ile Temmuz ayında görülür. Temmuz ve
Ağustos ayları dışında ile hemen hemen her gün 0ºC’nin altına düşebilen sıcaklıklarla birlikte don olayı görülebilmektedir. Aralık ve Ocak aylarında yoğunlaşan
donlu gün sayısı ortalama 180 günü bulmaktadır. Hafif engebeli bir plâto yüzeyi
üzerinde bulunan Kars ili, en fazla yağışı Mayıs ayında, en az yağışı ise Aralık
ayında almaktadır. Yağış özelliklerine göre Kars ilinde Doğu Anadolu Karasal
Yağış Rejimi etkilidir.
Kars ili, bölgenin zengin akarsularınca oluşturulan, dar ve derin vadilerle
parçalanarak engebeli ve sarp bir topografyaya sahip olmuştur. Sert bir şekilde
değişen yükseltiler eğimi artırmaktadır. Böylece bölgedeki suyun zemine inmesi
engellenerek yer altı sularını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu olumsuz duruma
step bitki örtüsü ve sığ toprak yapısı da etkide bulunmaktadır. Bölgedeki yer altı
sularının seviyesi kar suları ve yağışlarla ilkbahar erimeleriyle kış aylarında en üst
seviyeye ulaşmaktadır. Kars ilinin ana akarsu yapısını Aras Nehri ve Kars Çayı
oluşturmaktadır. Kaynağını Soğanlı Dağları'ndan alan Zuzu ve Çatal dereleri,
kaynağını Çığlak Dağlarından alan Sarıçamur ve Karanlık dereleri Sarıkamış yakınlarında birleşerek "Kars Çayı" adını almaktadır. Böylece Kars Çayı başlangıcından Arpaçay ile birleştiği yere kadar yaklaşık 120 km.lik bir uzunluğa ulaşmaktadır.
90
91
Ketin, 1983: 502-503; Bingöl, 2003: 15 vdd.
Sevindi, 1999: 10
35
Kars ilindeki bitki örtüsünün oluşmasında en önemli etken hiç şüphesiz
iklimidir. Bitki örtüsünün bölgedeki oluşumunda toprak yapısı bölgenin topografyası da etkili olan diğer önemli etkenlerdendir 92.
1.10. Iğdır İli Genel Coğrafi Özellikleri
Iğdır ili, Doğu Anadolu Bölgesinin Erzurum-Kars Bölümü'nde yer almaktadır 93. Kuzey ve kuzeydoğusunda Ermenistan, doğusunda Nahçivan ve İran, batı
ve kuzeybatısında Kars, güneyinden Ağrı yer almaktadır. Üç ülke ile sınırımızı
oluşturan tek il olan Iğdır yaklaşık 3.539 km2 yüzölçüme sahiptir. İl, merkez ilçe
ile birlikte Aralık, Karakoyunlu ve Tuzluca olmak üzere dört ilçeden oluşmaktadır.
Iğdır, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Erzurum-Kars Bölümünde ülkemizin en
doğusunda yer alan sınır ilimizdir. Iğdır'ın doğusunda Nahçivan Özerk Cumhuriyeti (Azerbaycan) ve İran, kuzey ve kuzeydoğusunda Ermenistan, güneyinde Ağrı, batı ve kuzeybatısında ise Kars yer almaktadır 94. Yaklaşık 3.539 km2 yüzölçümüne sahip olan Iğdır ilinin merkez ilçe ile birlikte Aralık, Karakoyunlu ve Tuzluca'dan oluşan dört ilçesi bulunmaktadır. Türkiye'nin en stratejik konumundaki
illerinden olan Iğdır ülkemizin üç ülke ile sınırını oluşturan tek ilidir 95.
Doğu Anadolu Bölgesi'nin en önemli iki çöküntü alanından (Erzincan ve
Iğdır) biri olan Iğdır İli aynı zamanda ülkemizin en büyük dağı olan Ağrı Dağı'nı
da (5137 m.) bünyesinde bulundurmaktadır. Deniz seviyesinden 837 m. yükseklikte bulunan Iğdır Ovası'nda aniden bir duvar gibi yükselen Ağrı Dağı ovadan
4300 m. yükseklikte heybetli bir görünüşe sahiptir. Büyük Ağrı ve Küçük Ağrı
olmak üzere iki koni biçimli dağdan oluşan Ağrı Dağı'nı 2700 m. yükseklikteki
"Serdarbulak Geçidi" ikiye ayırmaktadır 96. Ağrı Dağı'nın kuzeyinde Iğdır-Erivan
Ovası, güneyinde ise Doğubayazıt Ovası yer almaktadır. Iğdır Ovası'nın ortasından geçen Aras Irmağı ovayı ikiye ayırmaktadır. İkiye ayrılan ovanın ülkemizde
kalan kısmına "Sürmeli Çukuru", Ermenistan'da kalan kısmına ise "Sahat Çukuru"
92
Koçman, 1979: 256; Yılmaz, 1984: 113; Uzun, 1991: 227
Iğdır ili Genel Coğrafi Özellikleri hakkında geniş bilgi için; Topaloğlu, 2009
1992
94
Güneri, 1992; Şimşek-Alim, 2009, 1-26
95
Erinç,1953; Tarkan,1974: 7; Ketin,1983:463; Saraçoğlu, 1989; Ceylan, 2008: 33
96
Erinç, 1953: 82; Saraçoğlu, 1989: 271 vd.
93
(Baskıda);
Güneri,
36
ismi verilmektedir 97. Sürmeli Çukuru olarak adlandırılan çalışma alanımızı oluşturan ova; Batı Iğdır, Doğu Iğdır ve Dil Ovası'ndan oluşmaktadır. Bu ovalar 922
km2'lik alanı ile il yüzölçümünün %26'sını oluşturmaktadır 98. Iğdır Ovasına hayat
veren Aras Irmağı aynı zamanda Anadolu'nun en önemli akarsularındandır. Bingöl Dağları'ndan kaynağını alan Aras; Erzurum ve Kars İllerini suladıktan sonra
Iğdır iline girmektedir. Daha sonra Nahçivan-İran, Ermenistan-İran ve İranAzerbaycan sınırlarını çizerek Azerbaycan'a giren Aras, burada Kura ile birleşerek
Hazar Denizi'ne dökülür 99. Ayrıca bölgede Aras Nehri'ne dökülen Gaziler, Arpaçay, Buruksu ve Karasu gibi irili ufaklı birçok çayda bulunmaktadır.
Iğdır İlinin geçim kaynağını da Doğu Anadolu'nun büyük bir kısmı gibi
tarım ve hayvancılık oluşturmaktadır. Hayvancılık ilin özellikle güney bölümündeki dağlık alanda yapılırken tarımsal faaliyetler ise kuzeydeki Iğdır Ovası'nda
yoğunlaşmaktadır. Tarım alanında Doğu Anadolu Bölgesi'nde pek yaygın görülmeyen elma, kayısı, şeftali gibi meyvelerin yanında domates, biber, patlıcan, salatalık ile buğday, arpa, mısır ve şekerpancarı yoğun olarak yetiştirilmektedir 100.
Iğdır ili madencilik anlamında pek zengin olmayıp tek işletilen maden,
Tuzluca bölgesindeki kaya tuzu yataklarıdır.
Tarihi İpek yolu üzerinde Anadolu'yu Orta Asya'ya bağlayan önemli bir
kapı durumunda olan Iğdır, bu önemli özelliğini tarih boyunca korumuştur. İlin
zengin tarihi ve arkeolojik verileri geçmişten günümüze gelen bu sürekliliğini
ortaya koymaktadır 101.
97
Geyikoğlu,1998
Güneri, 1992: 20
99
Ksenephon,1984:132; Darkot-Togan,1988: 557; Tuncel,1991:332 vd.; Ceylan, 2008: 39 vd
100
Şimşek-Alim, 2009:1-26
101
Bölge yolları için; Selen, 1943: 352; Tarkan, 1974: 19; Pehlivan, 1984:23 vd
98
37
2. URARTU
Urartu tarihi, siyasi bakımdan iki ana döneme ayrılmak mümkündür. Bunlardan ilki M.Ö.13–9. yüzyılları kapsayan "Urartu’nun Proto Tarihi" veya "Urartu’nun Arkaik Çağı" olarak da isimlendirilen Ur(u)atri/ Nairi Konfederasyonları
dönemidir. İkinci dönemi ise bu feodal beyliklerin MÖ.9-6. yüzyıllarda Van Gölü
çevresinde birleşerek oluşturdukları Urartu devleti veya Urartu Krallık dönemidir 102.
2.1. Urartu Siyasi Tarihi
Hurri-kökenli boy ve budunlar, M.Ö. II. binyıl başlarından itibaren bölgede görülen kuraklık yüzünden yarı-göçebe bir yaşayış tarzını benimsemişlerdi.
Bu durum onları küçük beylikler halinde yönetilmeye itmiştir. M.Ö. II. bin yılda
Doğu Anadolu, Transkafkasya ve Kuzey İran bölgelerinde günümüze benzer bir
sert iklim mevcut olduğu görülmektedir. Bu boylar daha alçakta yer alan ova ve
vadilerde höyük ve düz yerleşmelerde tarım ağırlıklı bir yaşam sürerken daha sonra zengin su kaynakları, çayır ve otlakları bol olan Doğu Anadolu yaylalarında
küçük kaleler kurarak hayvancılığa dayalı yarı-göçebe bir yaşam tarzına geçmişlerdir 103.
Urartu isminden ilk olarak Asur Kralı I. Salmanassar (M.Ö. 1274-1245)
sekiz kabile /ülke'den (Himme, Utkun, Bargun, Salva, Halila, Lula, Nilipahri,
Zingun) oluşan “Uruatri” olarak söz etmektedir 104.
“…Rahipliğimin başlangıcında Uruatri ülkesi ayaklandı.
Ordumu harekete geçirdim ve güçlü dağ kalelerine doğru sefere çıktım…” 105.
“.Himme, Utkun, Bargun, Salva, Halila, Lula, Nilipahri ve
Zingun’u zapt ettim. (Sekiz) Ülke ve 51 şehri zapt ettim, yaktım-
102
Tarhan, 1982: 70 vd; Çilingiroğlu, 1994c; Çilingiroğlu, 1997b; Çilingiroğlu, 1998b; Zimansky,
2004: 75-83; Belli, 2004c:45-73; Yermukhamedova, 2005, Başgelen, 2005, Doğu Anadolu'nun
genel Demir Çağı için bak; Ceylan,-Topaloğlu, 2008: 31-36
103
Belli, 2004a: 45; Belli, 2004b: 45-73
104
Tarhan, 1982: 69-114
105
Pehlivan, 1984: 77; Pehlivan, 1991, 23-24; Ceylan, 1994: 176
38
yıktım. Ganimet olarak mallarına el koydum. Bütün Uruatri ülkesini
üç günde itaat altına aldım.” 106.
I. Salmanassar'dan sonra Uruatri ismi yerine I. Tikulti Ninurta (M.Ö.
1244-1208) 107 tarafından bölge "Nairi" 108 olarak adlandırılmakta ve yazıta göre
bölgenin 43 kralının olduğunu görülmektedir. Ancak başka kaynaklarda bu kral
sayısı 40 olarak ifade edilmiştir 109.
“.Nairi Ülkelerinin 43 kralı (savaşmak için) yerlerini aldılar. Onlarla savaştım ve mağlup ettim. Onların kanları ile dağların
çaylarını ve derelerini sel haline getirdim.” 110.
Yazıtlardaki ifadelerden anlaşıldığı üzere "Uruatri" dağlık bölge anlamına
gelen coğrafi bir ifadeyken "Nairi" ise Asurlular için düşman olan halkı ifade etmekteydi. Hammadde sıkıntısı çeken Asur madenleri zengin bu topraklara sık sık
seferler düzenleyerek beyliklerden haraç olarak maden, demir, bronz eşyalar ve at
almaktaydı. Bu haracın sürekliliği sağlamak isteyen Asur elinde koz bulundurmak
için bu beylerin erkek çocuklarını ülkelerine tutsak olarak götürüyordu. Bütün bu
sert Asur baskısı bu beylikleri belli dönemlerde Nairi veya Uruatri adı altında
konfederasyonlar halinde Asur'a karşı birleştirmiştir 111. Merkezi bir otoriteye bağlı olmadan içlerinden seçtikleri bir beyin yönetiminde olan bu beylikler, Urartu’nun krallık dönemi olarak adlandırılan döneme kadar Van Gölü Havzası’nda
siyasi ve askeri açıdan en büyük örgütlenmiş siyasi teşekkülüdür. M.Ö. 1274-858
yıllarını kapsayan bu dönem Urartu tarihinin “Urartu Beylikler Dönemi” olarak
bilinen safhasını oluşturmuştur 112. Ancak gerek oluşum gerekse bölgenin fiziki
yapısı bu beylikler arasında ilişkinin gevşek kalmasına neden olmuştur. Bu nedenledir ki bu döneme ait kaleler korunaklı sarp tepelerin üzerine kurulurken halk ise
106
Tarhan, 1978: 91 vdd.; Çilingiroğlu, 1994:5.; Pehlivan, 1984: 77; Pehlivan, 1991: 23-24
Belli, 1982: 149; Saggs 1984: 51-55
108
Piotrovskii,1966: 58-62; Salvini, 1967: 14-17; Piotrovskii, 1969: 43-46.; Diakonoff-Kaskkai,
1981: 26,60; Belli, 1982: 150; Çilingiroğlu, 1984: 39-40; Çilingiroğlu, 1994: 6 vdd..
109
Belli, 1982: 150; Pehlivan, 1984: 77-78; Pehlivan, 1991: 23-24; Çilingiroğlu, 1994: 6.
110
Payne, 2006
111
Erzen, 1978: 24 vd.
112
Çilingiroğlu, 1994c: 24
107
39
hemen kalelerin eteklerine yerleşmiştir. Aslında gelecekteki Urartu askeri mimarisi de bu anlayışının ürünü olarak gelişecektir. Sarp kayalıkların doğal yapısının
kullanımı, korunaklı bölümlerin sur duvarlarının daha ince yapılması veya hiç
yapılmaması, girişin sağlandığı daha savunmasız bölgelere yapılan büyük taşlardan örülen kalın kortin ve bastiyonlarla destekli, suya inen tünelleri olan yapılar
hep kendini korumayı hedefleyen savunma halindeki bir halkın düşüncesinin mimariye yansımasıdır 113.
Bu beyliklerin bulunduğu ve Uruatri ve Nairi olarak adlandırılan ülkelerin
konumu hakkında değişik görüşler bulunmasına rağmen genel anlamda günümüzde Tatvan, Muş, Bingöl Dağları, Malazgirt, Bulanık gibi kent ve ilçeleri kapsayan
bölgeye Uruatri, Van Gölü'nün güney ve güneybatısında yer alan Kırhi, Hubuşkia
ve Diyarbakır civarındaki Tumme’den kuzeydeki Dayaeni / Diauehi topraklarına
kadar olan alana ise Nairi ülkesi denilmektedir 114.
Maden üretimiyle toplulukların gittikçe zenginleşmesi, dinamik ve çok
güçlü bir konuma gelmesi ve Asur'un ağır baskısı beylikleri merkeziyetçi bir idare
altında birleşmeye iterek Asur'un en güçlü dönemlerinden olan I.Tiglatplaser ve
II. Asurnasirpal zamanında yani M.Ö.10. yüzyılın ortalarında bir devlet halini
almıştır 115.Urartu'nun kuruluş dönemi kaynakları Asur yazılı belgelerine dayandığından Asur kaynaklarında Urartu'nun ilk kralı başkenti günümüzde tam olarak
yeri bilinmeyen "Sugunia" ve ilk kral Aramu'dur. Sugunia'nın M.Ö. 858'de
I.Salmanassar tarafından yok edilmesinden sonra başkent Arzaşkun'a taşınmış ve
Arzaşkun'un kaderi de Sugunia gibi olup M.Ö. 855'de yıkılmıştır 116. Sugunia ve
Arzaşkun’un yıkılışından yaklaşık 15 yıl sonra Urartu tahtına ilk kral Aramu’nun
soyundan olmayan başka bir sülaleden geldiği anlaşılan Lutipri oğlu
Sarduri(M.Ö.840-830) geçmiştir 117.
113
Çilingiroğlu, 1983: 28
Çilingiroğlu, 1994c: 5-20; San, 2000
115
Urartu Devletinin Kuruluşu ile ilgili geniş bilgi için; Tarhan, 1978; Tarhan 1982: 69-114; Bilgiç, 1984: 39; Erzen, 1984: 24-27; Tarhan, 1986b: 285-301; Çilingiroğlu, 1994c; Çilingiroğlu,
1997b
116
Sugunia ve Arzaşkun’un yakılıp yıkılışı Asur Kralının yazdırdığı Balawat Kapısı levhalarından
anlaşılmaktadır.
117
Belli, 2004: 50, 51
114
40
Urartu Kralları
Aramu
(M.Ö.
-840)
I. Sarduri
(M.Ö. 840- 830)
İšpuini
(M.Ö. 830- 810)
Menua
(M.Ö. 810-786/80)
I.Argişti
(M.Ö. 786/80-764)
II. Sarduri
(M.Ö. 764-735)
I. Rusa
II. Argişti
II. Rusa 118
Erimena
III. Rusa
III. Sarduri
IV. Sarduri
-
(M.Ö. 735-714/3)
(M.Ö. 714/3-685)
(M.Ö. 685-645)
Assur Kralları
III. Salmaneser
V. Şamsi-Adad
III. Adad-Nerari
IV. Salmaneser
III. Assur-dan
V. Assur-nerari
III. Tiglat-Pileser
V. Salmaneser
II. Sargon
Sanhêrib
Esar-Haddôn
Assurbanipal
Assur-Etelli-ilani
Sîn-sarra-işkun
II.Assur-uballit
(M.Ö. 858-824)
(M.Ö. 823-811)
(M.Ö. 810-783)
(M.Ö. 782-773)
(M.Ö. 772-755)
(M.Ö. 754-745)
(M.Ö. 744-727)
(M.Ö. 726-722)
(M.Ö. 721-705)
(M.Ö. 704-681)
(M.Ö. 680-669)
(M.Ö. 668-627)
(M.Ö. 626-624)
(M.Ö. 623-612)
(M.Ö. 611-609)
Kendilerine “Biani” 119 ismini veren ve Asur kayıtlarına “Urartu” olarak adlandırılan daha çok düşmanları Asur’un verdikleri isimle tanınan bu devlet Sarduri
ile Van Gölü kıyısındaki Tuşpa merkezli yeniden toparlanma ve hızla büyüme
sürecine girecektir. I.Sarduri hakkındaki en detaylı bilgi başkent Tuşpa’daki
Madır Burcu (Bahadır Burcu) yazıtıdır. Doğu Anadolu’nun ve Urartu’nun ilk yazılı belgesi olan bu altı adet yazıtta şu ifadeler yer almaktadır.
"Büyük Kral, Lutipri'nin oğlu, kudretli kral, evrenin kralı, Nairi Ülkesi'nin kralı, eşi bulunmaz kral, savaşımdan korkmayan, beğeni uyandıran çoban, kendine boyun eğmeyenleri kendine uyruk kılan
Sarduri'nin yazıtı. Ben Lutipri'nin oğlu krallar kralı, bütün krallardan
haraç alan Sardur'um. Lutipri'nin oğlu Sardur şöyle söyler: Ben bu
taş bloklarını Alniunu 120 kentinden getirdim. Bu duvarı ben inşa ettim”. 121
118
Batmaz, 2003
Günümüzdeki Van şehrinin isminin de “V” ile “B” harflerinin zamanla değişerek Bian’dan Van
haline geldiği ileri sürülmektedir.
120
Yazıtta “Alniuni” olarak geçen yer Van Kalesi’nin 17 km. güneyinde bugünkü Edremit’in hemen doğusunda yer alan döneminin en önemli taşocağı ve atölyesi olduğu bilinmektedir.
121
Payne, 2006
119
41
I. Sarduri'den sonra yerine geçen oğlu İšpuini (M.Ö. 830-810) döneminde,
Tuşpa’nın kuzeyinde, doğusunda ve güneyinde bir savunma hattı oluşturarak Kalecik, Anzaf ve Zivistan gibi savunma kaleleri inşa ederek Tuşpa Kalesi’nin güvenliği sağlama çalışmış ve başkenti koruduktan sonra daha ileri noktalara seferler
düzenlemeye başlamıştır. Kuzeydeki Ağrı, Eleşkirt ve Patnos bölgelerine askeri
seferler düzenleyerek bu yöreyi Urartu topraklarına kattığı görülmüştür.
İktidarının son on yılını oğlu Menua ile birlikte paylaştığı görülen İšpuini,
bu son dönemde güneydoğuya yönelerek Urmiye Gölü'nün güneyinde yer aldığı
anlaşılan “Parsua” Ülkesini ele geçirmiş, İran-Irak sınırında olduğu düşünülen
Rowanduz Bölgesi'ndeki Muşaşir/Ardini 122 Tapınağı’na önemli bir sefer düzenlemiştir 123.
Babası İšpuini ile ortak yönetim döneminden sonra tek başına iktidara geçen
Menua(M.Ö. 810-786/80) döneminde devletin genişleme ve yükselmesi hız kazanmıştır. Öncelikle imar faaliyetlerine girişen Menua, kurak toprakları sulu tarıma açmış, üzüm bağları ve meyve bahçeleri yapmış daha sonra birçok kale kurmuş, kuzey ve kuzeybatıya yapılacak olan seferler için, Sarıkamış, Patnos, Pasinler, Iğdır Ovası ve Urmiye Gölü’nün güneyinde kaleler kurmuştur. Menua’dan
sonra iktidara geçen oğlu I. Argišti (M.Ö. 786-764) döneminde de genişleme devam etmiştir. 22 yıl iktidarda kaldığı anlaşılan I.Argišti Van Kalesi’nin güneybatısında kendine ait olan mezar odasının çevresine yazdırdığı ve Urartu Krallarının
en uzun saltanat bilgilerinin yer aldığı yazıtta yapmış olduğu askeri seferleri, ülkeye katılan yeni toprakları ve imar faaliyetleri hakkında detaylı bilgiler bulunmaktadır. Horhor Yazıtı olan bilinen yazıtta şu ifadeler yer almaktadır.
122
Tapınak Urartu tarihi için önemli bir merkezdir. Asur kaynaklarında Muşaşir olarak geçen
tapınak Urartu kaynaklarında Ardini olarak ifade edilmektedir.
123
Sefer hakkındaki bilgiler Asur ve Urartu'ca yazılan Kelişin Stelinde yer almaktadır. Bu sefer
sonunda Urartu Krallığı, Habhi, Asur Krallığı ve Tabal ülkesi tarafından kutsal sayılan tapınağının
bulunduğu bölge Urartu egemenliğe geçmiş ancak tapınak tarafsız bırakılarak, tapınağa 1.112
büyükbaş ve 21.500 küçükbaş hayvan, metal eşyalar ve çok miktarda silah bağışlanarak Tanrı
Haldi'nin baş tanrı olarak saygınlık görmeye başlamıştır. Böylece Urartu devletinin siyasi ve kültürel gücü artmıştır. M.Ö.714’de II. Sargon tarafından yağmalanan tapınakta II.Sargon’un ele geçirdiği adak ve bağışlarla geldiği anlaşılan eşyaların çeşitliliği ve sayısı tapınağın Orta Anadolu’dan,
Kuzeybatı İran ve Mezopotamya'ya değin uzanan çok geniş bir coğrafi bölgedeki krallıkların ulusları tarafından kutsal sayılıp, saygı gösterildiği göstermektedir. Geniş bilgi için, Ceylan, 1994
42
I. Sütun: . Argišti der ki: . Argišti der ki: (Onların) ilahi büyüklüğünden (yardım) istediğim için efendi tanrı Haldi'ye, tanrı
Teiseba'ya, ve tanrı Sivini'ye, yalvardım. Aynı yıl (içinde) yine savaşçılar topladım ve Diauehi (Ülkesi'ne) karşı ve Diauehi'nin Kralı
Mannudubi'ye karşı sefere çıktım. Šeriaze Ülkesi'ni ele geçirdim, şehirleri yaktım ve kaleleri yerle bir ettim. Pute Şehri'nin güneyindeki(?), Biani Ülkesi'ne ve Huşa Ülkesi' ne kadar ilerledim. Tariu Bölgesi'ni(?) bıraktım, Zabahae Ülkesi'ne karşı sefere çıktım ve Zabahae
Ülkesi'ni ele geçirdim ... Uzinabitama Şehri'ne ve Büyük Širimu Dağı'na kadar ilerledim. İgani Ülkesi'nin Maqaltu Şehri'nin bölgesini bıraktım ve Eriahe Ülkesi'ne vardım. Apuni Ülkesi'ne karşı sefere çıktım
ve Ureiu Şehri'ni ve kralî şehir Uiteruhi'yi ele geçirdim. 19.255 delikanlı, 10.140 canlı savaşçı ve 23.280 kadın olmak üzere toplam
52.675 kişi, (o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini
de canlı götürdüm. 1.104 at, 35.015 büyükbaş hayvan ve 100 bin, X on
bin 1.829 küçükbaş hayvan sürdürdüm. Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir yıl (içinde) yaptım. Tanrı Haldi kendi
mızrağıyla sefere çıktı. Abiliane Ülkesi'ni, Aništerga Ülkesi'ni,
Quarza1 ve Ultuzša Ülkesi'ni ele geçirdi ve (onlar) Argišti önünde yere çaldı. Tanrı Haldi güçlü ve Tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür.
Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Minua oğlu Argišti sefere çıktı. Tanrı
Haldi önden gitti. Argišti der ki: Etiuhe Ülkesi'ni ele geçirdim. [ lue
Ülkesi'ne ve Uduri Etiuhe Ülkesi'ne kadar ilerledim. Erkek ve kadınlar sürgün ettim. Argišti der ki: (Onlann) ilahi büyüklüğünden (yardım) istediğim için efendi Tanrı Haldi'ye, Tanrı Teiseba'ya ve Tanrı
Sivini'ye, yalvardım. Aynı yıl Umelu Ülkesi'ne karşı sefere çıktım.
Uria Ülkesi'ni ve Tertubi Ülkesi'ni ele geçirdim. Muruzu[ 1boyunu
yendim. Güç kullanarak kayalıktaki tahkimatlı kaleyi aldım. Erkek ve
kadınlar sürgün ettim. Kralî şehir Ubarugildu'yu ele geçirdim ... Ku[
lrupira Ülkesi'ne ve Tarra[ 1 Ülkesi'ne kadar ilerledim. İd[ lku[
launede Şehri'ne karşı sefere çıktım ... Erkek ve kadınlar sürgün ettim
… İrkiuni Ülkesi'ni ele geçirdim … kadar ilerledim ... Artarmu [Ülke-
43
si'ne karşı sefere çıktım . güç kullanarak ... (Onları) dışanya attım ...
Şehirler ... kadar ilerledim ... kadar … 3(?) ... 11.000 ... kadın ... toplam 20.279 kişi, (o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm.
II. Sütun: 1.280 ... at, ... büyükbaş hayvan ve 126.000 küçükbaş
hayvan sürüp çıkardım. Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir yıl (içinde) yaptım. Argišti güçlü kral, büyük kral ve
Tuşpa Şehri'nin kahramanıdır. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere
çıktı, Hatti Ülkesi'ni ele geçirdi ve (kral) Hilaruada'nın Ülkesi'ni de
ele geçirdi. (Onları) Argişti önünde yere çaldı. Tanrı Haldi güçlü ve
tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle
Minua oğlu Argišti der ki: (onların) ilahi büyüklüğünden (yardım) istediğim için efendi tanrı Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve
Biainili Ülkesi'nin (bütün) tanrılarına yalvardım. Tanrılar bana kulak
verdiler. Minua oğlu Argişti der ki: Tanrı Haldi ordunun önünden gitti. Hatti Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Niriba Ülkesi'nin vadisini(?) ele
geçirdim, . Ülkesi'nin tahkimatlı [ lurmani Şehri'ni güç kullanarak aldım. Kralî şehir [ ladani'yi ele geçirdim. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Hatti Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Tuatehi boyunun bölgesini ve
Melitea Şehri'nin güney(?) (tarafını) bıraktım ve Melia Irmağı'nın
havzası(?) … altındaki Piteira Şehri'ne, Mannua Ülkesi'ne ve Qal lani
Ülkesi'ne kadar ilerledim. Erkek ve kadınlar götürdüm. Kaleleri yerle
bir ettim ve şehirleri yaktım. 2.539 delikanlı, 8.698 canlı erkek ve
18.047 kadın götürdüm, toplam 29.284 kişi (o) yıl(ın esir sayısıdır).
Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm ... at, 17.962 büyükbaş hayvan ve ... küçükbaş hayvan sürüp çıkardım. Minua oğlu
Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir yıl (içinde)
yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı. Etiuni Ülkesi'ni ele
geçirdi ve Qehu Şehri'nin ülkesini ele geçirdi. (Onları) Argišti önünde
yere çaldı. Tanrı Haldi güçlü ve tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür.
Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Minua oğlu Argišti sefere çıktı, Tanrı
Haldi önden gitti. Argišti der ki: Gölün kıyılarında(?) bulunan Qehu
44
Şehri'nin ülkesini ele geçirdim ve Alistu Ülkesi'ne kadar ilerledim. Erkek ve kadınları götürdüm. Tanrı Haldi’nin buyruğuyla Minua oğlu
Argišti der ki: Biainili Ülkesi'nin güçlendirilmesi ve düşman ülkesinin
bastırılması için, İrpuni Şehri'ni kurdum. Yer kır idi, orada hiçbir şey
yapılmamıştı. Orada büyük işler yaptım. Oraya Hati Ülkesi'nin ve Supa Bölgesi'nin 6(?).600 savaşçısını iskân ettirdim. Tanrı Haldi’nin
büyüklüğüyle, Minua oğlu Argišti der ki: (Onların) ilahi büyüklüğünden(yardım) istediğim için efendi tanrı Haldi'ye, tanrı Sivini'ye ve
Biainili Ülkesi'nin (bütün) tanrılarına yalvardım. Tanrılar bana kulak
verdiler. Aynı yıl Uburda Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Uburdalhi Ülkesi'nin Kralı İsl Uburani'den(?) Ülkesi'ni aldım. Kralî şehir İrdua'yı
ve ... Uisusi Ülkesi'ni ele geçirdim. Oradan erkek ve kadınlar götürdüm. Oradan Hahi Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Kaleleri yerle bir ettim ve şehirleri yaktım. Bil 1Şehri'nin halkını da yaktım. 8.648 delikanlı, 2.655 canlı erkek ve 8.497 kadın olmak üzere toplam 19.790 kişi
(o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı
götürdüm. 232 at, X bin 803 büyükbaş hayvan ve 11.626(?) küçükbaş
hayvan sürüp çıkardım. Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı. Asur ordularını yendi ve 'Arsitani Ülkesi'ni ele geçirdi. (Onları) Argišti önünde yere çaldı. Minua oğlu Argišti der ki: Asur orduları için2
III. Sütun: ülkem. Savaşçılar topladım. (Onların) ilahi büyüklüğünden(yardım) istediğim için tanrı Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı
Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün) tanrılarına yalvardım. Tanrılar
bana kulak verdiler. Argišti der ki: Tanrı Haldi güçlü ve tanrı
Haldi'nin mızrağı da güçlüdür. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Dadi
boyunun (ülkesi) önünde ... Kulasi Dağı ... 20.000 … 11.439 erkek
orada öldürdüm. Savaşçılar topladım ve kendi ülkemden götürdüm.
Aynı yıl, Menabsuni Şehri'ne ve Duqama Şehri'ne karşı sefere çıktım
ve Ülkenin Kralî şehir… ele geçirdim Buštu Ülkesi'nin Sarara Şehri'ni
ele geçirdim Babilu Şehri'nin ülkesine karşı ... Baruata Ülkesi'ne ve
Baršua Ülkesi'ne karşı sefere çıktım, Baršua Ülkesi'ni yok ettim ve şe-
45
hirler yaktım… 5(?).040 kişi (o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm ... at, … 9(?)87 büyükbaş
hayvan ve 11.5 ... küçükbaş hayvan (da sürüp çıkardım). Argišti der
ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir yıl (içinde) yaptım.
Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı, Asur ordularını yendi ve
Buştu Ülkesi'ni ve Tariu Ülkesi'ni ele geçirdi. (Onları) Argišti önünde
yere çaldı. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Argišti der ki: Kaleler yaptırdım ve Surisilini ülkesini geliştirdim(?). Ahur ordularına ülkem ...
(Onların) ilahi büyüklüğünden(yardım) istediğim için efendi tanrı
Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün)
tanrılarına yalvardım. Tanrılar bana kulak verdiler. Minua oğlu
Argišti der ki: Tanrı Haldi güçlü ve tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle komutanları sefere yolladım(?).
Assur (ordularını) kovaladım … yaptım. Bana ait olan Dada boyundan komutan. Aynı yıl ... Ülkesi'ne ve … Ülkesi'ne karşı sefere çıktım.
Arha Ülkesi'nin orada. Kralî şehir. ve 60 (daha) şehirden erkek ve kadınlar esir aldım(?). Buštu Ülkesi'ne karşı sefere çıktım ... Aburza
Şehri'ni, Şehri'ni ve Qaduqaniu Şehri'ni ele geçirdim Ülkesi'ni ele geçirdim. Argišti der ki: . dağlık Mana Ülkesi'ne kadar ilerledim. 18.827
kişi (o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm. 606 at, 184 deve, 6.257 büyükbaş hayvan ve 33.203 küçükbaş hayvan (da sürüp çıkardım). Minua oğlu Argišti der ki: Tanrı
Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir yıl içinde yaptım. Tanrı Haldi
kendi mızrağıyla sefere çıktı, İani Ülkesi'ni ele geçirdi ve Mana Ülkesi'ni ve Buštu Ülkesi'ni ele geçirdi. (Onları) Argišti önünde yere çaldı.
Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Argišti der ki: … savaşçılar topladım.
(Onların) ilahi büyüklüğünden (yardım) istediğim için efendi tanrı
Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün)
tanrılarına yalvardım. Kral Minua oğlu Argišti der ki: Tanrı Haldi
güçlü ve tanrı Haldi’nin mızrağı da güçlüdür. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle İani Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Ülkeyi ele geçirdim, kaleleri
yerle bir ettim ve şehirleri yaktım. Eratele Şehri'ni (ve başka bir)
46
Eratele Şehri'ni ele geçirdim. Oradan erkek ve kadınlar götürdüm.
Aynı yıl, Mana Ülkesi'ne karşı … (ve) Buštu Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Tura[ 1 ırmağı ... kayalıktaki tahkimatlı kaleyi güç kullanarak aldım. Oradan erkek ve kadınlar götürdüm … kadar ilerledim.
IV. Sütun: 18.243 kişi (o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm. 790 . at, 100 deve, 22.529 büyükbaş hayvan ve 86.830 küçükbaş hayvan (da sürüp çıkardım).
Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir yıl içinde
yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı ve Mana Ülkesi'ni ve
İrkiuni Ülkesi'ni ele geçirdi. (Onları) Argišti önünde yere çaldı. Tanrı
Haldi’nin büyüklüğüyle Argišti der ki: (Onların) ilahi büyüklüğünden
(yardım) istediğim için efendi tanrı Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı
Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün) tanrılarına yalvardım. Tanrılar
bana kulak verdiler. Minua oğlu Argišti der ki: Tanrı Haldi güçlü ve
tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle
Mana Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. İrkiuni Ülkesi'ni ele geçirdim ve
Asur dağlarına(?) kadar ilerledim. 6.471 kişi (o) yıl(ın esir sayısıdır).
Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm. 286 at, 2.251
büyükbaş hayvan ve 8.205 küçükbaş hayvan (da sürüp çıkardım).
Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir yıl içinde
yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı, Mana Ülkesi'ni ele
geçirdi ve Buštu Ülkesi'ni ele geçirdi. (Onları) Argišti önünde yere
çaldı. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Argišti der ki: (Onların) ilahi büyüklüğünden (yardım) istediğim için efendi tanrı Haldi'ye, tanrı
Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün) tanrılarına
yalvardım. Tanrılar bana kulak verdiler. Minua oğlu Argišti der ki:
Tanrı Haldi güçlü ve tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Buštu Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Ašqaiai Vadisi'ni ve Ugišti Ülkesi'nin Satiraraga Bölgesi'ni ele geçirdim. Uušini
Ülkesi'nin güney(?) (tarafını) bıraktım ve dağlık Alate Bölgesi'ne kadar ilerledim. Ülkeyi yaktım ve şehirleri yerle bir ettim. Oradan erkek
ve kadınlar sürgün ettim. 7.873 kişi (o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimileri-
47
ni öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm. 290(?) at, 101 deve,
4.909 büyükbaş hayvan ve 19.550 küçükbaş hayvan da sürüp çıkardım. Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir yıl
içinde yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı ve Mana
Ülkesi'nin ordularını yendi. (Onları) Argišti önünde yere çaldı. Tanrı
Haldi’nin büyüklüğüyle Minua oğlu Argišti der ki: . Argištihinili Şehri'ni yaptım ve Muna Irmağı'ndan 'Aza Ülkesi'ne kadar bir kanal açtım ... (Onların) ilahi büyüklüğünden (yardım) istediğim için efendi
tanrı Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin
(bütün) tanrılarına yalvardım. Tanrılar bana kulak verdiler. Argišti
der ki: ... ordunun bir bölüğü(?) . Mana Ülkesi'ne geldi. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle …
V. Sütun: . Argišti der ki: kovaladım ve kaleler ele geçirdim. O
yerden Ülkesi'ni harap ettim ve şehirleri yaktım. 3.270 kişi (o yılın
esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm.
170 at, 62 deve, 2.411 büyükbaş hayvan ve 6.140 küçükbaş hayvan da
sürüp çıkardım. Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları
bir yıl içinde yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı,
Tuarasi Ülkesi'nin vadisine(?) ve Gurqu Ülkesi'ne kadar ele geçirdi ve
Mana Ülkesi'nin ordularını yendi. (Onları) Argišti önünde yere çaldı.
Argišti der ki: Tanrı Haldi bana hem ... hem de savaş bağışladı(?) ...
Adı "Dainala" olan kanalı açtım. Surili Ülkesi'ne bolluk getirdim.
Minua oğlu Argišti der ki: (Onların) ilahi büyüklüğünden(yardım) istediğim için efendi tanrı Haldi’ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve
Biainili Ülkesi’nin (bütün) tanrılarına yalvardım. Tanrılar bana kulak
verdiler. Savaşçılar topladım ve Mana Ülkesi'ne karşı sefere çıktım.
Ülkeyi harap ettim ve şehirleri yaktım. Buštu Ülkesi'nin Uihika Şehri'ne kadar ilerledim. Oradan erkek ve kadınlar sürgün ettim. 13.979 kişi (o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı
götürdüm. 308 at, 8 bin X yüz 21 büyükbaş hayvan ve 32.538 küçükbaş hayvan sürüp çıkardım. Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu
kahramanlıkları bir yıl içinde yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla
48
sefere çıktı, Mana Ülkesi'ni ele geçirdi ve Etiuni Ülkesi'ni ele geçirdi.
(Onları) Argišti önünde yere çaldı. Tanrı Haldi güçlüdür. Tanrı Haldi
büyüklüğüyle Minua oğlu Argišti der ki: Mana Ülkesi'ne karşı sefere
çıktım, ülkeyi harap ettim ve şehirleri yaktım. Tahkimatlı, Kralî şehir
Simerihadiri'yi güç kullanarak ele geçirdim. Oradan erkek ve kadınlar
sürgün ettim. Argişti der ki: . Etiuni Ülkesi'nin Ardini Şehri'nden ...
duydum. Aynı yıl yine ordular topladım. Minua oğlu Argišti der ki:
(Onların) ilahi büyüklüğünden(yardım) istediğim için efendi tanrı
Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün)
tanrılarına yalvardım. Tanrılar bana kulak verdiler. Etiuni Ülkesi'ne
karşı sefere çıktım, Eriahi Ülkesi'ni ve Katarza Ülkesi'ni ele geçirdim
ve İšqigulu Ülkesi'ne kadar ilerledim. Oradan Biainili Ülkesi'ne erkek
ve kadınlar götürdüm. Argišti der ki: Tanrı Haldi büyüklüğüyle
Uiteruhi Ülkesi'ne karşı sefere çıktım ve Uiteruhi Ülkesi'ni ele geçirdim, ülkeyi harap ettim ve şehirleri yaktım… Amegu[ ] Şehri'ni ...
Uiteruhi Ülkesi'ni yazıt diktirdim ... Kralî(?) ... geri vererek(?) altında(?) . Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm. 1 bin 2
yüz X on X at, 29.504 büyükbaş hayvan ve 60 bin ... küçükbaş hayvan
sürüp çıkardım. Argişti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları
bir yıl içinde yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı, dağlık
Tariu Ülkesi'ni ele geçirdi ve ... ele geçirdi. (Onları) Argişti önünde
yere çaldı. Tanrı Haldi güçlüdür. Tanrı Haldi büyüklüğüyle Argişti
der ki: Tariu Ülkesi'ne karşı sefere çıktım ve güç kullanarak tahkimatlı on bir kaleyi ele geçirdim. Tanrı Haldi'ye ... orada ... Minua oğlu
Argišti der ki: Tanrı Haldi bana hem ... hemde savaş bağışladı(?) Birçok yapı ve kale yakıp yıktım. Orada bir yazıt diktirdim. Oradan erkek
ve kadınlar sürgün ettim. Argišti der ki: Aynı yıl
VI. Sütun: üçüncü kez savaşçılar topladım. (Onların) ilahi büyüklüğünden (yardım) istediğim için efendi tanrı Haldi'ye, tanrı
Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün) tanrılarına
yalvardım. Tanrılar bana kulak verdiler. Urme Ülkesi'ne karşı sefere
çıktım, Urme Ülkesi'ni ele geçirdim ve ülkeyi harap ettim. . Ülkesi'ne
49
kadar ilerledim ve …. şehirleri yaktım. Oradan Biainili Ülkesi'ne erkek ve kadınlar götürdüm. Toplam 24(?).813 kişi (o) yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm… 25 at, X
bin 744 büyükbaş hayvan ve 48.825 küçükbaş hayvan sürüp çıkardım.
Minua oğlu Argišti der ki: Tanrı Haldi uğruna bu kahramanlıkları bir
yıl içinde yaptım. Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle Argišti der ki: Tahta
çıktığım zaman tanrı Haldi’nin verdiği ... 7.566 büyükbaş hayvan ve
51.878 küçükbaş hayvan (idi). Argišti der ki: Bunu her yıl ... Tanrı
Haldi’nin büyüklüğüyle Argišti der ki: Bihurani Şehri'ni ... ettiğim
zaman... Bihurani Şehri … Bamni Dağı'nın güneyine … Bamni Dağı'nı tahrip ettim ve Bihurani Şehri'ni ele geçirdim.
VII. Sütun: Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle Minua oğlu Argišti
der ki: . Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı.
VIII. Sütun: Minua oğlu Argišti der ki: Her kim bu yazıtı
tahrip ederse, her kim suç işlerse, her kim bir başkasına bunları yaptırıp "Gel, boz!" derse, her kim değişik bir şey (yani) "Ben yaptım"
derse veya her kim bu yerden bir şey götürüp, bir yerde saklarsa,
tanrı Haldi, tanrı Teišaba, tanrı Sivini (ve bütün) tanrılar, onu, ailesini(?) ve soyunu güneş ışığından yoksun etsinler .” 124
Bölgedeki ticaretin kendisi için önemini anlayan I.Argišti ticaret yollarını
güvence altına almak için çeşitli seferler düzenlemiş, devletin sınırlarını
Transkafkasya'ya doğru genişletmiştir. Ayrıca “Diauehi” olarak adlandırılan günümüzdeki Sarıkamış, Kağızman, Kars, Ardahan illerini oluşturan bölgede yaptığı
sefer sonucu büyük bir haraç aldıktan sonra bölgeyi egemenliği altına almıştır.
Yeni ele geçirdiği kuzeydeki bu bölgede gücünü pekiştirmek ve daim kılmak için
Arin-Berd (Erebuni) Argištihinili (Armavir-Blur) gibi önemli şehir ve kaleler
kurmuş, Kuzey Suriye ve Elazığ Bölgesi’nden (Hate ve Şupani ülkeleri) çeşitli
insan tehcirleri ile kurduğu merkezleri önemli kılmaya çalışmıştır.
Argišti’den sonra iktidara geçen II. Sarduri (M.Ö. 764-735) döneminde
Urartu ulaşacağı son doğal sınırlara ulaşmıştır. Sınırlar Toros Dağları'nı aşarak
124
Payne, 2006: 150-176
50
Suriye içlerine değin uzanmıştır. Ayrıca Arpad, Melid (Malatya), Gurgum (Maraş) ve Kummuh (Kommagene) gibi Geç Hitit Beylikleriyle birleşerek ortak düşman Asur’a karşı bir koalisyon oluşturmuştur. Ancak M.Ö. 743’de Asur Kralı
Tiglatplaser, II.Sarduri’yi Gölbaşı bölgesinde büyük bir yenilgiye uğratarak bu
koalisyonu bozarak Geç Hitit Beyliklerini tekrar kendine bağlamıştır 125.
II. Sarduri hakkındaki bilgilerin önemli bir kısmına Van Kalesi’nin kuzeydoğu tarafındaki halk tarafından “Analı Kız” veya “Hazine Kapı” olarak adlandırılan iki büyük kaya nişi içindeki yazıtlardan ulaşmaktayız.
Bu yazıtlarda
Nişin doğu (sol) duvarı: Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere
çıktı ve Mana Ülkesi'ni ele geçirdi. Argišti oğlu Sarduri'nin önünde
yere çaldı. Tanrı Haldi güçlü ve tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür.
Argišti oğlu Sarduri sefere çıktı. Sarduri der ki: Babilu Ülkesi'ne karşı
sefere çıktım, Babilu Ülkesi'ni ele geçirdim. Baruata Ülkesi'ne kadar
ilerledim. Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle Sarduri der ki: Üç tahkimatlı
kaleyi ele geçirdim. (Onu) güç kullanarak ele geçirdim. Bir gün içinde
de 23 şehir ele geçirdim. Kaleleri yerle bir ettim, şehirleri yaktım ve
ülkeyi tahrip ettim. Oradan erkek ve kadınlar sürgün ettim. 8.135 erkek, 25.000 kadın ve 6.000 savaşçı götürdüm. 2.500 at, 12.300 büyükbaş hayvan ve 32.100 küçükbaş hayvan sürüp çıkardım. Bu(nlar) krala yeterdi fakat ülkeyi terk ettiğim zaman savaşçılar kendi aldıklarını
ayrı götürdüler. Aynı yıl ikinci kere sefere çıktım: Etiuni Ülkesi'ne ve
Liqiu Ülkesi'ne karşı. Abia (boyunun) tahkimatlı kralî şehir Edia'yı
güç kullanarak ele geçirdim. Irkua (boyunun) tahkimatlı kralî şehir
İruia'yı güç kullanarak ele geçirdim. Ueirda (boyunun) tahkimatlı
kralî şehir İrdua'yı güç kullanarak ele geçirdim. Puinia Şehri'nin kralını esir ettim. Haraç (ödemesi koşulu) ile, Sarduri'ye haraç vermesiyle hayatını bağışladım. Ülkedeki bu dört kaleyi ele geçirdim. Oradan
erkek ve kadınlar sürgün ettim. 3.500 delikanlı, 15(?).000 kadın ve
4.000 savaşçı sürgün ettim. 8.525 büyükbaş hayvan sürüp çıkardım ve
18.000 küçükbaş hayvan da sürüp çıkardım. Aynı yıl üçüncü kere sefe125
Ceylan, 1994:
51
re çıktım: Urme Ülkesi'ne karşı. On bir kale yenip yerle bir ettim. Erkek ve kadınlar sürgün ettim. 1.100 delikanlı, 6.500 kadın, 2.000 erkek, 2.538 büyükbaş hayvan ve 8.000 küçükbaş hayvan götürdüm.
ArgiHi oğlu Sarduri der ki: Üç ülkede bir yıl içinde böyle kahramanlıkları yaptım. Toplam 12.735 erkek götürdüm, 12.000 savaşçı sürgün
ettim, 2.500 at sürüp çıkardım ve 23.335 büyükbaş hayvan ve 58.100
küçükbaş hayvan da sürüp çıkardım. Argišti oğlu Sarduri bu kahramanlıkları tanrı Haldi'nin uğruna bir yıl içinde yaptı.
Stelin önyüzü: . Qulha Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Tanrı
Haldi'nin büyüklüğüyle Huşa Ülkesi'nin Kralı Hahani'yi ve halk(ın)ı
orada esir aldım, (onları) sürgün ettim ve benim ülkeme yerleştirdim.
Sarduri der ki: Aynı yıl ordular(ım) Abiliani Ülkesi'ne karşı sefere çıktılar. Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle bir gün içinde ülkeyi ele geçirdim.
Kaleleri yerle bir ettim, şehirleri yaktım ve ülkeyi tahrip ettim. Oradan
erkek ve kadınlar sürgün ettim. Sarduri der ki: Orada böyle kahramanlıkları tanrı Haldi'nin uğruna yaptım. X bin 810 delikanlı, 3.496
canlı erkek, ve 6(?).408 kadın götürdüm. Toplam 9.904 kişi sürgün ettim. Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı aldım. (Ayrıca) 65 at,
X bin 090 büyükbaş hayvan ve 10.897 küçükbaş hayvan sürüp çıkardım. Sarduri der ki: Bu kahramanlıkları, bir yıl içinde, tanrı Haldi'nin
uğruna yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı. Eriahi Ülkesi'nin kralını yendi. Abiliani Ülkesi'ni ele geçirdi. Argišti oğlu
Sarduri'nin önünde yere çaldı. Tanrı Haldi güçlü ve tanrı Haldi'nin
mızrağı da güçlüdür. Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle Argišti oğlu
Sarduri sefere çıktı. Sarduri der ki: Eriahi Ülkesi'ne karşı sefere çıktım, Eriahi Ülkesi'ni ele geçirdim. (Onu) bir gün içinde ele geçirdim.
Baba(sı ve) büyük baba(sı)nın yaptırdıkları(ve Biainili) kralları hiç el
koymasınlar diye gizli zengin depolar vardı. Tanrı Haldi'nin tanrısal
büyüklüğüyle ben 1(?)50 gizli depoya el koydum. Erkek ve kadınlar
esir ettim ve oradan bir sürü(?)sığır getirdim. Şehirleri yaktım ve ülkeyi tahrip ettim. Biainili Ülkesi'ne erkek ve kadınlar sürgün ettim.
Sarduri der ki: Geri dönerken Abiliani Ülkesi'ne karşı sefere çıktım.
52
Şehirleri yaktım ve ülkeyi tahrip ettim. Abiliani'nin Kralı Murini geldi.
Sarduri'nin ayaklarına sarıldı ve yere kapandı. Merhamet ettim, yerine yerleştirdim ve haraç (ödemesi koşulu) ile hayatını bağışladım.
Argišti oğlu Sarduri der ki: Orada, bu kahramanlıkları, tanrı
Haldi'nin uğruna yaptım. 7.150 kişi o yıl(ın esir sayısıdır). Kimilerini
öldürdüm ve kimilerini de canlı aldım. (Ayrıca) 500 at, 8.560 büyükbaş hayvan ve 25.170 küçükbaş hayvan sürüp çıkardım. Bu krala yeterdi fakat ülkeyi terk ettiğim zaman, savaşçılar kendi aldıklarını ayrı
götürdüler. Sarduri der ki: Bu kahramanlıkları, bir yıl içinde, tanrı
Haldi'nin uğruna yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı,
Ruisia Ülkesi'nin Kralı Rashuni'yi yendi ve Etiuhi Ülkesi'nin . Kralı
Diusini'yi yendi. Argišti oğlu Sarduri'nin önünde yere çaldı. Sarduri
der ki .
Stelin arka yüzü: . orayı ziyaret(?)et(me)di. Argišti oğlu
Sarduri der ki: (Onların) ilahi büyüklüğünden düşman ülkelerinde
(yardım) istediğim için efendi tanrı Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı
Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün) tanrılarına, yalvardım. Tanrılar
bana kulak verdiler ve yol gösterdiler. Yola koyuldum ve Puluadi Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. (Düşman ordusu) savaş için önüme geçti.
(Onları) geri attım ve Libliuni Şehri'ne kadar kovaladım(?). Tahkimatlı kralî şehir Libliuni'yi güç kullanarak ele geçirdim. Orada bir
yazıt diktirdim. Şehirleri yaktım ve ülkeyi tahrip ettim. Oradan erkek
ve kadınlar sürgün ettim. Biainili Ülkesi'nin güçlendirilmesi ve düşman ülkesinin bastırılması (?)için orada kaleler yaptırdım. Ülkeyi benim ülkeme ekledim. Sarduri der ki: Aynı yıl üçüncü kere sefere çıktım: Eriahi Ülkesi'ne karşı. Ülkeyi ele geçirdim. Şehirleri yakıp yıktım
ve ülkeyi tahrip ettim. Biainili Ülkesi'ne erkek ve kadınlar sürgün ettim. Kaleler yaptırdım. Ülkeyi benim ülkeme ekledim. Tanrı Haldi'nin
büyüklüğüyle Sarduri der ki: Orada böyle kahramanlıklar yaptım.
Oradan 6.436 delikanlı aldım ve 15.553 kadın sürgün ettim, toplam
21.989 kişidir. Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı götürdüm.
(Ayrıca) 1.613 at, 115 deve, 16.529 büyükbaş hayvan ve 37.685 kü-
53
çükbaş hayvan sürüp çıkardım. Sarduri der ki: Bu kahramanlıkları bir
yıl içinde tanrı Haldi'nin uğruna yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla
sefere çıktı, Qumaha Ülkesi'ni ele geçirdi ve Argišti oğlu Sarduri'nin
önünde yere çaldı. Tanrı Haldi güçlü ve tanrı Haldi'nin mızrağı da
güçlüdür. Argišti oğlu Sarduri sefere çıktı. Sarduri der ki: Qumaha
Ülkesi'nin Kralı Kuštaspili bağımsızdı(?). Hiçbir (Biainili?) kralı orayı ziyaret(?) etmemişti. Argišti oğlu Sarduri der ki: (Onların) ilahi büyüklüğünden düşman ülkelerinde (yardım) istediğim için efendi tanrı
Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün)
tanrılarına yalvardım. Tanrılar (bana) kulak verdiler ve bana yol gösterdiler. Qumaha Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Tahkimatlı kralî şehir
Uita'yı güç kullanarak ele geçirdim, göl (bölgesin)deki kralî şehir
Halpa'yı da ele geçirdim ve Kralî şehir Parala'yı aldım. O (Kuštaspili)
huzuruma çıktı ve yere kapandı. (Onu) kaldırdım. Bana haraç verdi:
40 mina saf(?) altın,800 mina gümüş, 3.000 giysi, 2.000 bakır kalkan
ve 1.535 bakır kase …
Stelin sol yüzü: Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı, .
Ülkesi'ni ele geçirdi ve Argišti oğlu Sarduri'nin önünde yere çaldı.
Tanrı Haldi güçlü ve tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür. Argišti oğlu
Sarduri sefere çıktı. Sarduri der ki: Yola koyuldum ve Mana Ülkesi'ne
karşı sefere çıktım ve ülkeyi ele geçirdim, şehirleri yakıp yerle bir ettim. Ülkeyi tahrip ettim. Biainili Ülkesi'ne erkek ve kadınlar sürgün ettim. Tahkimatlı Darbani Şehri'nin kalesini güç kullanarak ele geçirdim. . adamları orada bıraktım ve ülkeyi benim ülkeme ekledim. Aynı
yıl üçüncü kere savaşçılar yolladım: Eriahi Ülkesi'ne karşı. Ülkeyi ele
geçirdiler, şehirleri yakıp yerle bir ettiler ve ülkeyi tahrip ettiler.
Biainili Ülkesi'ne erkek ve kadınlar sürgün ettiler. Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle Sarduri der ki: Orada böyle kahramanlıklar yaptım. 3.225
delikanlı ve 4.928 kadın götürdüm, toplam 8.153 kişi. Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı aldım. (Ayrıca) 412 at, 6.665 büyükbaş
hayvan ve 25.735 küçükbaş hayvan (sürüp çıkardım). Argišti oğlu
54
Sarduri der ki: Bu kahramanlıkları, bir yıl içinde, tanrı Haldi'nin uğruna yaptım. Argišti oğlu Sarduri der ki …
Stelin sağ yüzü: . Sarduri der ki: Qulha Ülkesi'ne karşı sefere
çıktım ve ülkeyi… Qulha Ülkesi'nin tahkimatlı kralî şehri İldamusa'yı
güç kullanarak ele geçirdim ve halkını yaktım. Qulha Ülkesi'nin (sadece) orada bulunan … adamlarını öldürdüm. Demir bir mühür hazırlattım. İldamusa Şehri'nde bir yazıt diktirdim. Şehirleri yakıp yıktım ve
ülkeyi tahrip ettim. Erkek ve kadınlar sürgün ettim. Sarduri der ki:
Aynı yıl üçüncü kere sefere çıktım: Uitiruhi Ülkesi'ne karşı. Üç vali
çağırıldı. Üç yerde savaş açtım. Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle ülkeyi
kuşattım(?) ve ülkeyi tek bir gün içinde ele geçirdim ve tahrip ettim.
Erkek ve kadınlar sürgün ettim. Uraia Şehri'nde bir kale yaptırdım ve
orada ... adamı bıraktım. Uitiruhi Ülkesi'nin … adamını oraya yerleştirdim. Sarduri der ki: Böyle kahramanlıklar yaptım. 8.100 delikanlı
götürdüm ve 9.100 kadın sürgün ettim, toplam 17.200 kişi. Kimilerini
öldürdüm ve kimilerini de canlı aldım. (Ayrıca) 1.500 at, 17.300 büyükbaş hayvan ve 31.600 küçükbaş hayvan sürüp çıkardım. Sarduri
der ki: Bu kahramanlıkları, bir yıl içinde, tanrı Haldi'nin uğruna yaptım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı ve Ueduri- Etiuni Ülkesi'nde 4 kralı yendi: Arquqiu boyunun kralı, Kamaniu boyunun kralı,
Lueruniu boyunun kralı …
Stel kaidesinin önyüzü: Tanrı Haldi'nin kudretiyle Argišti
oğlu Sarduri der ki: … savaşçılar topladım. (Onların) ilahi büyüklüğünden düşman ülkesinde (yardım) istediğim için efendi tanrı
Haldi'ye, tanrı Teiseba'ya, tanrı Sivini'ye ve Biainili Ülkesi'nin (bütün)
tanrılarına yalvardım Tanrılar (bana) kulak verdiler. Sarduri der ki:
Etiuni Ülkesi'ne doğru yola koyuldum. Etiuni Ülkesi'ne doğru çıktığım(?) zaman(?) Eriahi Bölgesi'nin güneyindeki(?) Quriani Ülkesi'ni
ellemedim. İgani Ülkesi'ne karşı sefere çıktım. Tanrı Haldi kendi mızrağıyla sefere çıktı. İgani Ülkesi'nin Kralı Qaparuni'yi yendi. Tanrı
Haldi güçlü ve Tanrı Haldi'nin mızrağı da güçlüdür. Sarduri sefere
çıktı. Sarduri der ki: Bir gün içinde 35 kale ve 200 şehir ele geçirdim.
55
Kaleleri yerle bir ettim şehirleri yaktım ve ülkeyi tahrip ettim. Biainili
Ülkesi'ne erkek ve kadınlar sürgün ettim. Sarduri der ki: Aynı yıl
Puzunia Ülkesi'ne, Alqania Şehri'ne ve Sudala Şehri'ne karşı sefere
çıktım. Kaleleri yerle bir ettim, şehirleri yaktım ve ülkeyi tahrip ettim.
Geri dönüşümde Eriahi Ülkesi'ne karşı sefere çıktım, Şehirleri yaktım.
Oradan erkek ve kadınlar götürdüm. Oradan geri döndüm ve İštelua
Ülkesi'ne, Qadiaini Ülkesi'ne, Apuni Ülkesi'ne ve Abiliane Ülkesi'ne
karşı sefere çıktım. Sarduri der ki: Ben ordular yolladım(?). Hiçbir
valiyi çağırmadan(?)tek bir bölükle(?) Uelikuni Ülkesi'ne karşı sefere
çıktım ve Uelikuni Ülkesi'ni ele geçirdim. Güç kullanarak 22 tahkimatlı kale ele geçirdim (ve bu) kaleleri yerle bir ettim. Şehirleri yaktım ve ülkeyi tahrip ettim. Biainili Ülkesi'ne erkek ve kadınlar götürdüm. Sarduri der ki: Uelikuhi Ülkesi'nin Kralı Nidini huzuruma çıktı
ve yere kapandı. (Onu) esir ettim ve haraç (ödemesi koşulu) ile,
Sarduri'ye haraç vermesiyle, hayatını bağışladım. Sarduri der ki: Aynı
yıl üçüncü kere sefere çıktım: Arquqiu boyunun ülkesine karşı.
Arquqiu boyunun ülkesini, Adahu boyunun ülkesini, Luipruni boyunun
ülkesini, Esumua boyunun ülkesini, Kamniu boyunun ülkesini,
Qu'albani Ülkesi'ni, Uhuni Ülkesi'ni ve Teriani Ülkesi'ni ele geçirdim.
Güç kullanarak 20 tahkimatlı kale ele geçirdim ve bir gün içinde 120
şehir ele geçirdim. Kaleleri yerle bir ettim, şehirleri yaktım ve ülkeyi
tahrip ettim. Erkek ve kadınlar sürgün ettim. Sarduri der ki: Silahımın(?) önünden kaçan(?)ve Uskia Dağı'nı(?) ve Bamni Dağı'nı(?) işgal(?) eden o halkı çevirdim ve öldürdüm. Diğer kaçanları da tanrı
Teiseba yaktı. Sarduri der ki: Savaşçılarıma, kendileri için, erkek ve
kadınlar geri verdim. Sarduri der ki: Orada böyle kahramanlıklar
yaptım. 10.000 erkek aldım, 4.600 canlı erkek ve 23.200 kadın sürgün
ettim, toplam 37.800 kişi. Kimilerini öldürdüm ve kimilerini de canlı
götürdüm. 3.500 at sürüp çıkardım, 40.353 büyükbaş hayvan ve
214.700 küçükbaş hayvan (sürüp çıkardım). Sarduri der ki: Bu kahramanlıkları, bir yıl içinde, tanrı Haldi'nin uğruna yaptım.
56
Nişin güney (arka) duvarı: Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle
Argišti oğlu Sarduri der ki: Tanrı Haldi bana krallığı verdiği ve atalarıma ait krallık tahtına çıktığım zaman, bu kurbanı(?). Surili Ülkesi
için; 92 savaş arabası, 3.600 binek ve 352.011 savaşçı -hem süvari
hem de piyade sunup yok ettim. Bu kurbanı (?) ordular için 2; 121 kişi; 10.408 at; 132 katır; 12.321 inek ve 9.036 boğa -toplam 21.357
büyükbaş hayvan; 35.467 küçükbaş hayvan; 2.114 savaş silahı; 1.332
yay; 47.970 ok; 1.022.133 kapi (ölçüsü) arpa; 111 aqarqi (hacmi) şarap; 86 aqarqi 7 terusi (hacmi) … tereyağı ve 7.079 mina bakır sunup
yok ettim. Her ne … ise (onu) bertaraf ettim… halkı için3 336 esir yok
ettim. Argišti oğlu Sarduri, güçlü kral, büyük kral, Surili Ülkesi'nin
kralı, Biainili Ülkesi'nin kralı, kralların kralı ve Tuşpa Şehri'nin kahramanıdır" ifadeleri yer almaktadır 126.
Kuzey Suriye ticaretini denetim altına aldıktan sonra, Kommagene Krallığı’nı ve Malatya Krallığı’nı, "Arabalar Ülkesi" olarak adlandırılan Çoruh Vadisi
ve yakın çevresine seferler düzenleyerek onları haraca bağlamıştır 127. Sardurihinili
(Çavuştepe), Kayalıdere, Tumeşki (Habibuşağı) ve Libliuni (Segindel) kaleleri ve
bu kaleler çevresine sivil yerleşim yerleri kurmuştur.
II. Sarduri'den sonra tahta I. Rusa (M.Ö. 735-714/3) geçmiştir. Bu dönemde artık Urartu’nun düşmanlarının sayısı artmış Kafkaslardan Anadolu’ya
giren Kimmerler tüm Anadolu’yu olduğu gibi Urartuları da alt üst etmiştir. Savaşçı bir toplum olan Kimmerler, İskitlerin baskısıyla Anadolu’ya gelerek kuzeydeki
Urartu kale ve yerleşim merkezlerini yakıp yıkarak talan etmişlerdi. Kimmer saldırılarını fırsat bilen Asur Kralı II. Sargon, Urartu üzerine büyük bir sefere çıkarak
M.Ö. 714 yılında Urmiye Gölü civarında Kimmer saldırılarıyla yorulmuş Urartu
ordusunu büyük bir bozguna uğratarak tarafsız ve kutsal sayılan Muşaşir /Ardini
Tapınağı ile Sarayı'nı yağmalamıştır 128.
Eski Doğu dünyasının en büyük tapınağı olan ve Urartu Krallığı'nın kalbi
sayılan Muşaşir/Ardini Tapınağı’nın yağmalanmasının o dönemde büyük bir infial
126
Payne, 2006: 208-231
Belli, 2004. 60, 61
128
Çilingiroğlu, 1976-77
127
57
oluşturduğu anlaşılmaktadır. Muşaşir yağmasından sonra I. Rusa’nın öldüğü ve
yerine II. Arğişti’nin geçtiği görülmektedir 129. I.Rusa’nın ölümü üzerine farklı
bilgiler bulunmaktadır 130.
II. Argišti (M.Ö. 714/3-685) ile birlikte dış dünyada oluşan değişiklikler,
Kimmer-İskit saldırıları Urartu Krallığı kendi kabuğuna çekilmek zorunda bırakmıştır. Bu sürede Urartu ekonomik veya askeri amaçlı yeni yönetim merkezleri
inşa etmeye 131, sulama sistemleri oluşturmaya ağırlık vererek, halkın yaşam standartlarının yükseltmeyi ve üretimi artırmaya çalışmıştır 132. Muşaşir’den sonra
madencilikte önemli bir yara alınmasına rağmen özellikle kuzeyde yeni maden
yatakları ve atölyeleri kurulmuştur. Ancak dış tehdit bu reformları olumsuz yönde
etkilendiğinden, akıllıca bir politika izleyerek Kimmerlerle anlaşarak Kimmer
tehdidini kendi topraklardan uzaklaştırarak Anadolu’nun içlerine yönlendirmeyi
başarmıştır. Bu anlaşmayla Urartu-Kimmer ilişkileri daha iyi bir hale gelmiş ortak
düşmana karşı askeri faaliyetlere girişilmiş, Urartu ordusunda ücretli Kimmerler
yer almıştır. Kimmer etkisiyle Asur ordusu M.Ö.705’de Tabal’da büyük bir bozguna uğratılarak Asur Kralı II. Sargon öldürülmüştür 133.
II. Argišti’den sonra iktidara II. Rusa (M.Ö. 685-645) geçmiştir. Kimmer
ve İskit saldırılarıyla büyük bir sarsıntı geçiren Urartu II. Argišti ile başlayan toparlanma bu dönemde de devam etmiştir. II. Rusa bu toparlanmayı öncelikle maden kaynaklarının zenginliğiyle ekonomik anlamda yapabileceği düşürerek madencilik anlamında daha zengin olan kuzey ve kuzeydoğu bölgelerinde yeni ekonomik ve yönetim merkezleri, kaleler ve sulama tesisleri kurma yoluna gitmiştir.
Kuzeybatı İran’da Rusahinili (Bastam), Transkafkasya'da Aza Ülkesi'nde kurulan
Teişebahinili (Karmir-Blur), Van Ovası içinde Rusahinili (Toprakkale), Rusahinili
(Ayanis), Van Gölü'nün batısında Ziquini Bölgesi'nde, Adilcevaz Kef Kalesi II.
Rusa döneminde kurulan önemli merkezlerdendir.
129
Belli, 2004: 67
I. Rusa'nın bu yıkımdan sonra çok üzüldüğünü ve hastalanarak öldüğü sanılmaktadır. Ancak
Asur kaynaklarında Muşaşir/Ardini Tapınağı'nın yağmalanması ve Tanrı Haldi heykelinin Asur'a
götürülmesini duyan I. Rusa'nın, üzüntüsünden kendisini yerlere attığını, saçlarını yolduğunu ve
bu acıya daha fazla dayanamayarak demir hançerini kalbine saplayıp intihar ettiğini yazmaktadır.
131
Sağlamtemir, 2001
132
Gözet, 1992
133
Tarhan, 1969: 147-170; Tarhan, 1972; Tarhan, 1976:355-369; Tarhan, 1986: 109-120; Tarhan,
2002: 597-610
130
58
Bu imar faaliyetleri Urartu halkının yaşam seviyesini yükseltmiş olsa da
II. Rusa’dan 134 sonra Urartu’nun gerilemesinin önüne geçilememiştir. II.Rusa’dan
sonra iktidara geçen III. Sarduri, Erimene, III. Rusa ve IV. Rusa Urartu idaresinden önemli bir varlık gösterememiştir.
Asur Devleti de M.Ö. 650’lerden itibaren eski gücünü kaybetmiş ve gittikçe gücü artan Med tehlikesi karşısında zor bir durumda kalmıştır. Doğuda
Medler ve kuzeydoğuda İskitler M.Ö 612’de Babil güçleriyle birlikte Asur Başkenti Ninive’yı ele geçirmiştir. Asur Kralı Asurabalid, Ninive’nın düşmesinden
sonra Harran’a çekilmiş ve M.Ö. 609’a kadar burada kalmıştır. M.Ö. 605’de Karkamış’ın de düşmesiyle Asur İmparatorluğu’nun tamamen yıkıldığı kabul edilmektedir. Asur devletinin yıkılışı bölgedeki dengeleri bir kez daha alt üst ederek
Ön Asya’daki dengeyi ortadan kaldırarak başta İskitler ve Babil’liler olmak üzere
tarih sahnesine yeni politik güçler çıkmıştır.
M.Ö. 7. yüzyılın sonu veya M.Ö. 6. yüzyılın başlarına doğru Kimmerleri
takip ederek aynı güzergâhı kullanan İskitler, tüm Urartu yerleşim merkezlerini
ve kalelerini yok etmeye başlamışlardır 135. Bu büyük yok ediş halkın bir kısmının
engebeli yüksek dağlara çekilerek saklanmalarına neden olmuş ve sonunda kuzeyde Ermenistan ve Güney Gürcistan’a, kuzeybatıda Erzincan’a, güneydoğuda
Urmiye Gölü’nün güney kıyılarına, batıda Fırat Nehri ve Toros silsilelerine, doğuda da Hazar Denizi yakınlarına kadar genişlemeyi başarmış olan Urartu devleti
M.Ö. 585’de yıkmıştır 136. Böylece tüm Anadolu'nun ve eski Doğu dünyasının en
büyük madencilik endüstrisi de çökmeye başlamış, dillere destan olan meyve ve
sebze bahçeleri ile üzüm bağları yok olmuştur. Öyleki bu dönemden sonra bölgede günümüze kadar üzüm üretimi yok denecek kadar azalmıştır 137. Bundan sonra
Urartu halkı büyük bir kültür çöküşüne uğrayarak öncelikle yaşamlarını sağlayabilmenin mücadelesi içerisinde oldukları anlaşılmaktadır.
İskitlerin, Urartu’yu yıktıktan sonra Güney Suriye ve Mısır’a doğru ilerlemelerinden sonra M.Ö. 6.yüzyılın başında Urartu toprakları Med ve Lidya ara-
134
Batmaz, 2003
Türker, 2001
136
Çilingiroğlu, 1994c; Çilingiroğlu, 1997b
137
Belli, 2004: 72-73
135
59
sında mücadele konusu olmuş ve sonuçta Kızılırmak’a kadar olan Doğu Anadolu
toprakları Medler’in egemenliği altında kalmıştır 138
2.1.1. Urartu-İskit İlişkileri
Kafkaslardan Ön Asya'ya açılan geçitlerin bulunduğu coğrafyada kurulan
Urartu Devleti, kendileri için sürekli bir tehdit unsuru olan Asur kadar Kafkaslardan inen göçebe kavimlerle de önemli bir ilişki içerisindedir. Kuzeydeki bu göçebe kavimler Kimmerler ve onlarını takip ederek Anadolu’ya gelen İskitlerdir.
Urartu kralı II. Rusa (M.Ö. 685-645) kendilerine göre çok daha savaşçı bir toplum
olan ve kaybedecekleri bir toprakları olmayan İskitlerle akıllıca bir politika izleyerek, bir anlaşma yapmış 139 ise de bu uzun sürmemiş ve 7. yüzyılın sonları ve 6.
yüzyılın başlarında İskitler Urartu yerleşim merkezlerine baskınlar düzenleyerek
birçok yeri yakıp yıkmışlardır 140. Erivan yakınlarında yer alan ve II. Rusa tarafından inşa ettirilen Karmir-Blur yani Teişebahinili (Teişebai kenti) M.Ö. 7. yüzyılın sonlarına doğru İskitler tarafından tahrip edilmiştir. 1930 yılında
B.B.Piotrovskii tarafından kazısı yapılan Karmir-Blur’da çeltikli İskit ok uçları,
ve Karmir-Blur’u savunmaya çalıştıkları anlaşılan Urartu askerlerinin iskeletleri
tespit edilmiştir 141. Ayrıca II. Rusa tarafından inşa ettirilen ve Urartu’nun
Tuşpa’dan sonra Van Ovasındaki İkinci başkenti olan Rusahinili veya diğer adıyla
Toprakkale kenti de yine aynı dönemlerde İskitler tarafından benzer bir şekilde
yakılıp yıkılmıştır. Toprakkale’deki yapıların çatı ve ahşap malzemesinin yanarak
çöktüğü, kerpiç duvarların büyük bir yangın sonucu tuğlalaşması kentin büyük bir
saldırıya uğradığını göstermektedir. Karmir-Blur’da ki gibi Urartu kalelerin büyük
bir kısmında görülen İskitlerin çeltikli ok uçları 142 yoğun olarak Toprakkale'de de
görülmektedir. 1879-1880 yıllarında İngiliz arkeologlar Clayton, Rassam ve
Reynolds tarafından kazılarına başlanan ve birçok bilim adamı tarafından birkaç
defa verilen arayla yapılan Toprakkale kazıları ışığında Urartu’nun ikinci başkentinde İskit saldırıyla oluşan yangın ve yıkımdan sonra, Toprakkale'de herhangi bir
138
Erzen, 1984: 31-41
Tarhan, 1984: 113
140
Schmökel, 1961: 639
141
Schmökel, 1961: 639
142
Memiş, 1987; Biber, 2005
139
60
yeni yerleşme olmamıştır 143. Urartu’nun diğer önemli bir kralî kenti olan
Çavuştepe’de, İskitlerin saldırılarına uğramıştır 144. Urartuların tarih sahnesine
çıktıktan sonra, üç büyük düşmanı Asur, İskit ve Kimmer ile dönem dönem anlaşmalar yapsa da uzun savaşlar vermiştir. Özellikle M.Ö. 7. yüzyılın sonlarında
ve 6. yüzyılın başlarında gerçekleşen bu saldırılara daha fazla dayanamadığı anlaşılan Urartu’nun yaklaşık M.Ö. 585 yıllarında yıkılmasında İskit ve Kimmer saldırıları önemli bir faktör olmuştur. İskit-Urartu ilişkileri, böylelikle Urartu Devleti’nin yıkılmasıyla son bulmuştur 145.
İskitler Urartuları yıktıktan sonra bu bölgeye yerleşmeyip, güneye Suriye
ve Mısır’a doğru inmişlerdir. 146
2.1.2. Urartu -Kimmer İlişkileri
Anadolu'ya Kafkas ötesinden gelen İskitler ve Kimmerler aynı güzergahı
kullandıkları görülmektedir. Urartu'nun M.Ö. 8. yüzyılın ortalarına gelindiğinde
sınırlarını genişletip güçlenmesine rağmen Sargon ve sonraki Asur krallarının
durumu ve Kafkaslara açılan geçitlerde gittikçe güçlenen Kimmer tehlikesi yüzünden Asur etki alanından çekilmiştir. Böylece Kimmerler Kafkas geçitlerini
aştıktan sonra doğrudan Urartulularla karşı karşıya kalmıştır. II. Argišti (M.Ö.
714–685) kuzeye bir sefer düzenlemek için kuzeyde Erzincan Altıntepe gibi birçok kale inşa ettirmiştir 147. Kimmer akınlarını önlemek yapılan bütün bu hazırlıklara rağmen M.Ö. 707'de ağır bir yenilgiyle son bulmuştur. Bu durum II.
Argišti'nin halefi II. Rusa (M.Ö. 685–645) için önemli bir ders olmuş olmalı ki
Kimmerlerle mücadelenin yararsız olacağını düşünerek sürekli var olan Asur tehdidini de bertaraf edebilmek için Kimmerlerle anlaşma yoluna gitmiştir. Bu anlaşma ve arkadan gelen İskit baskısı Kimmerlerin batıya doğru yönelmelerine
neden olmuştur 148. Kimmerlerle II. Argišti’den sonra oluşan barışa rağmen arkeo-
143
Belli, 1982: 175
Erzen, 1978
145
Memiş, 1987; Durmuş, 1993: 65-66
146
Erzen, 1984: 31-41; Memiş, 1987; Memiş, 1996; Sevin, 1999: 162-163; Memiş, 2002
147
Belli, 1982: 172; Durmuş, 1997: 273-286
148
Tarhan, 1984: 111; Durmuş, 1993: 65-66
144
61
lojik buluntular Kimmerlerin bazı Urartu yerleşim merkezlerine saldırdıklarını ve
yağmaladığını göstermiştir 149.
2.1.3. Urartu-Qulha (Kolhis) İlişkileri
Çalışma bölgemizi oluşturan kuzeydoğu Anadolu’da Urartu döneminde
varlığı görülen ve günümüzdeki Rize, Artvin ve Gürcistan bölgesinde varlık gösteren Qulha veya Kolhis ülkesi isimleri M.Ö. 546’dan itibaren antik kaynaklarda
isimleri geçmektedir.
Bu ülke hakkında ilk yazılı belge olan ifadeler II. Sarduri (M.Ö. 764-735)
dönemine ait Van Kalesi'nin doğu ucunun kuzey yamacındaki “Hazine Kapı” ve
“Analıkız” olarak bilinen, yazıtın sağ yüzünde geçmektedir.
... Sarduri der ki: Qulha Ülkesi'ne karşı sefere çıktım ve ülkeyi ...
Qulha Ülkesi'nin tahkimatlı krali şehri İldamuša'yı güç kullanarak ele
geçirdim ve halkını yaktım. Qulha Ülkesi'nin (sadece) orada bulunan
...adamlarını öldürdüm. Demir bir mühür hazırlattım. İldamusa Şehri'nde bir yazıt diktirdim. Şehirleri yakıp yıktım ve ülkeyi tahrip ettim.
Erkek ve kadınlar sürgün ettim.
Yazıtta geçen Qulha ifadesi büyük bir ihtimalle antik kaynaklarda görülen
“Kolha Ülkesi”dir. 150. Yazıtta ki ele geçirildiği belirtilen “İldamuša” krali şehri
hakkında çeşitli görüşler bulunmaktadır. Qulha ülkesinin krali kentinin başkent
olarak değerlendirildiğinde Qulha'nın merkezi olması düşünülmekte ve bu durum
da Urartu’nun Karadeniz’e kadar ulaştığı sonucu ortaya koymaktadır. Ancak bu
dönemde Qulha'nın bir devlet halinde başkent halinde yönetilmediği görülmektedir. Qulha’nın devletleşmesi İran ve Grek kültürleri ile kurulan ilişkiler sonucu
yani oldukça geç dönemlerde gerçekleşmiştir. Hatta belirli bir feodal oluşum ortaya çıkmasından sonra bile Qulha’nın otoriteyi iç kesimlere, dağlık kabilelere ulaştırması çok uzun sürmüştür 151. Böylece baskın çıkan görüş “İldamuša” krali kentinin Qulha’nın başkenti olmayıp, Kolha ülkesi içindeki önemli bir sınır kenti ol149
Tarhan, 1972; Tarhan, 1979: 44-55; Tarhan, 1984:109-120
Melikişvili, 1971; Diakonoff-Kaskkai, 1981;
151
Tsetskhladze, 1994
150
62
ması daha güçlü bir ihtimaldir 152. II.Sarduri’nin yazıtı Urartu’nun o dönemde
küçük bir siyasi oluşum olduğu anlaşılan Qulha (Kolha=Kolhis) ile bir ilişkiye
girdiğinin kesin bir kanıtıdır. Böylece bu yazıt ile İlk Yunan ticaret kolonilerinin
kurulmasından çok önce “Kolha” isimli bir ülkenin varlığı kesin olarak ortaya
konulmuş olmaktadır 153. İldamuša, eğer Ardanuç ise ve Qulha, Urartu karşısında
durabilecek bir askeri güç değilse, Ardanuç’a kadar gelen Urartu’nun Karadeniz’e
gitmesini engelleyen faktörlerin ne olacağı düşündürücüdür.
152
Özellikle Melikişvili, İldamuša’yı Ardanuç olarak ifade etmektedir. Melikişvili,1971, San,
1994: 81
153
Qulha hakkında daha geniş bilgi için; Head, 1911; Melikişvili, 1971; Diakonoff-Kaskkai, 1981;
Ökmen, 1991; Tsetskhladze-Vnukov, 1992; Tsetskhladze, 1993; Tsetskhladze, 1994; Wiesner,
1994; Marincola, 1994; Koshelenko-Kuznetsov, 1996; Zehiroğlu, 1999; Köroğlu, 1999: 720-723;
Zehiroğlu, 2009
63
2.2.Urartu Kültür ve Medeniyeti
2.2.1. Mimari
Beylikler halinde yönetilen Doğu Anadolu'nun Urartu Krallığı’nın ortaya
çıkışı ile birlikte merkeziyetçi bir sistemle yönetilmeye başlandığı görülmektedir.
Bölgenin kayalık yapısı ve sert iklim koşulları Urartu'yu ülkesini eyaletlere bölünüp valiler aracılığı ile yönetmek zorunda bırakmıştır. Bu eyaletlerin sınırlarını da
hiç şüphesiz bölgenin doğal yapısı belirlemekteydi 154. Merkezi bir gücün Urartu
topraklarının tümünde görülmemesi eyaletlere savunma ve idari amaçlı kaleler
yapma gerekliliğini doğurmuştur. Kurulan büyük kaleler ve kentlerde yaşayacak
tarımcı bir toplum olmadan bölgede egemenlik kurmanın imkansız olduğunu anlayan Urartu, ülkenin her tarafında kaleler, kentler, su yapıları, su kanalları, karayolları ve kaya anıtları yaparak büyük bir bayındırlık faaliyeti yürütmüştür.
Urartu askeri mimarisinin neredeyse tamamını oluşturan kalelerin belirli bir
standardının olmadığı bölgenin durumuna göre inşa edildikleri anlaşılmaktadır.
Askeri amaçlar dışında özellikleri bulunan bu kaleler bir üs olmanın yanı sıra çevresinde yaşayan halkın gerektiğinde sığınacağı bir sığınak, asker ve yöneticilerin
yaşadığı bir ev ve Urartu'nun bölgedeki gücünü temsil eden bir idare merkezi olma özelliğini de taşır.
Doğu Anadolu sert iklim koşulları, deprem, toprak yapısı ve bölgesel malzeme ile Asur tehdidi Urartu mimarisinin şekillenmesinde temel faktörlerdir 155.
Katı mimarı çizgileri olmayan Urartu mimarisinin ihtiyaca yönelik devamlı bir
arayış içinde bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu arayış Urartu mimarisini çağdaşlarının önüne geçirmiştir. Urartu sanat ve kültürünü yansıtan en önemli eserlerde hiç
şüphesiz mimarlık eserleridir 156.
Topografik ve coğrafik konumları göz önüne alınarak Urartu Kalelerini,
Yönetim Merkezi, Savunma, Sığınma ve Garnizonlar olmak üzere dört gruba
ayırmak mümkündür.
Bunlardan Van, Toprakkale, Çavuştepe, Bastam, Karmir Blur, Arinberd,
Kalatgah, Altıntepe gibi yönetim merkezlerinde de görüldüğü gibi yönetim merkezlerinin standart bir planı bulunmamaktadır.
154
155
156
Sevin, 1999: 166-168.
Erzen, 1978, 12-13.
Erzen, 1978, 12.
64
Savunma kalelerini de ulaşım noktalarını kontrol altında tutanlar, su yapılarının güvenliğini sağlayanlar gözetleme amaçlı yapılanlar ve haberleşme işlevi
taşıyanlar olmak üzere kendi aralarında dörde ayırmak mümkündür.
Garnizonlar ise yalnızca askeri amaçlara hizmet etmektedirler. Güvenliği
sağlamak için bazen tek bazen çift sıra sura sahiptir 157. Sığınma kaleleri bir sivil
yerleşim merkezinin yakınında bulunan ve bir tehlike anında halkın sığınabileceği
şekilde yapılmışlardır.
Bulundukları bölgenin idaresinin sağlayan Urartu kaleleri bunun yanı sıra
bölgenin zenginliklerinin toplanıp başkente gönderilinceye kadar saklandıkları yer
olarak da görev yapmıştır. Bu kaleler savunma açısından çok güvenli yapılar olması bakımından çok güçlü sur duvarlarına sahiptirler. Kalelerin içinde yönetim
binaları, dini yapılar ve yöneticilerin oturdukları saraylarda bulunur. Büyük kalelerin birçoğunda Urartu kral veya krallarına ait yazıtlar yer alır. Savunma açısından önemli yapılar olan bu kaleler Urartu'nun kuzey ve batıya yayılımında önemli
bir üs görevini üstlenmiştir.
Urartu askeri mimarisinin temel yapı malzemesi taştır. Bazalt, kalker ve
andezitten oluşan taş malzeme Urartu tarihi boyunca hiçbir değişiklik göstermeden kullanımını sürdürmüştür. Urartu mimarları daha çok yerinde buldukları malzemeyi kullanmayı tercih etmişlerdir. Bunun yanında bazı örnekler taşların daha
uzak taş ocaklarından taşındığını gösterse de bu istisna örnekler estetik kaygılarla
yapıldığı görülmektedir. Urartu kaleleri ortalama 2-3 m.lik taş temeller üzerine
yaklaşık 120 kerpiç sırası inşa edilerek yapılmıştır. Bu kerpiç sırası da kerpiç malzemenin boyutlarına göre farklılıklar göstermesine rağmen yaklaşık 15 m.dir. sonuç olarak Urartu kaleleri ana kayaya açılan sur temelleri üzerine inşa edilen 2-3
m.lik taş duvarları ve 15 m.lik kerpiç duvarları ile yaklaşık 18-20 m.lik devasa
yapılardır 158.
Üç yüz yıllık Urartu egemenliği boyunca inşa edilen kalelerdeki duvar örgü
sistemi tam anlamıyla bir standarda sokulamamakla birlikte Urartu kalelerinde
kiklopik 159, poligonal 160, trapezoidal 161 ve düzgün dörtgen taşlarla oluşturulmuş
157
Gündüz 1994.
Çilingiroğlu, 1983: 28-37
159
Kiklopik: Kaba belirli bir formu olamayan büyük taşların arada herhangi bir birleştirici unsur
olamadan (harçsız) yapılan duvar örgü sistemidir.
158
65
duvar örgüsünün daha çok kullanıldığı görülmektedir. Kiklopik duvar örgüsünün
Urartu'da M.Ö. 9.yy.dan başlayarak 7.yüzyıla kadar kullandığı en yaygın duvar
örgü sitemidir. Poligonal duvar örgüsü taşın daha çok değerlendirilmesi ve duvarın bir bütün halinde inşasında daha kolaylık gösterdiği kullanıldığı anlaşılmaktadır. Trapezoidal duvar örgüsü ise daha çok estetik kaygılar sonucu oluştuğu anlaşılmasına rağmen Çavuştepe, Ayanis, Kef kaleleri gibi M.Ö. 8-7. yy. kaleleri dışında pek yaygın kullanılmıştır 162 Urartu surlarını dört ana gruba ayırabiliriz. Bunlardan birinci grubu, düz duvarlar, ikinci grubu; bastiyonlu olanlar, üçüncü grubu;
iç ve dışta çıkıntıları bulunanlar, dördüncü grubu ise, yalnızca dış yüzünde belirli
aralıklarla çıkıntıların bulunduğu surlar oluşturmaktadır.
Urartu Kaleleri su ihtiyaçlarını gidermek genellikle yakındaki su kaynağına inen kaya basamaklı su tünellerine sahiptirler. Kaleler bazen tek bazen çift sıra
surla çevrili olabilir. Bu surlar tepenin üstüne yakın yere yapıldığı gibi kalenin
bulunduğu tepenin eteğine yakın yere de yapıldığı görülür. Urartu kaleleri genellikle yüksek tepelere yapılırken Aşağı Anzaf Kalesi'nde olduğu gibi yolları veya
maden yataklarını kontrol edebilmek yapılan kaleler çok daha alçak yerlere inşa
edilmiştir 163.
Urartu Sivil Mimarisi hakkında değerlendirmeler genellikle Körzüt ve
Norgüh Kalesindeki stadel ve aşağı şehir yapılarına göre yapılmaktadır 164. Körzüt
ve Norgüh kalelerinde sivil mimari şüphesiz Urartu sivil mimarisini değerlendirmede sınırlı kalacaktır.
Urartu'da halk ait evlerin temelleri basit moloz taşlardan yapılmış, döşemede ise sıkıştırılmış kil kullanılmıştır. Temeldeki taş duvarın üzerine çamurla takviye edilen küçük taşlardan bir duvar örülmüştür. Daha sonra üzeri önce ahşapla
örülüp ardından çamurla sıvanmış dam örtüsü gelir. Yeni duvar inşasından kaçabilmek, güvenliği sağlamak ve ısı tasarrufu sağlamak için olsa gerek birbirine
bitişik yapılan bu evler ortak bir avluya açılırdı. Genellikle iki odalı olan bu evle160
Poligonal: Belirli bir şekli olmayan çeşitli boyutlardaki taşların birbirlerine uydurulması sonucu
oluşturulan duvarlardır. Genellikle teras ve su yapılarının duvarlarında görülen bu örgü sistemi
sabırlı bir işçiliğin sonucudur.
161
Trapezoidal: üst veya alt köşeleri düz diğer köşeleri içe doğru olan taşlardan ters-düz şekilde
oluşturulmuş duvarlardır.
162
Tarhan,-Sevin, 1976: 273
163
Sevin, 1999: 168
164
Tarhan,-Sevin, 1976: 286
66
rin içinde ocaklar, tandırlar, depolama çukuru ve çöp çukurları ve dini inanışın
sonucu küçük bir ev sunağı bulunurdu. Daha sonra kentleşme ile birlikte kerpiç
tuğlalardan inşa edilen evler görülmüştür 165.
Urartu sivil mimarisi genellikle bölgenin fiziksel yapısı sonucu belli bir biçime sahip olmadan gelişmiştir. Düzensiz ve biçim kaygısının olmadığı evlerin
çoğunlukta olduğu Urartu mimarisinde Karmir-Bulur ve Zernaki tepe örneklerinde olduğu gibi düzgün planlı birbiriyle kesişen cadde ve sokakları bulunan bir
sivil mimaride bulunmaktadır 166.
Görüldüğü gibi sivil yapılar ya düzensiz yada devlet müdahalesi ile oluşmuş
düzenli planlara sahiptir. Izgara planlı düzenli yapılar Urartu krallarının uyguladığı politikanın sonucudur. Özellikle devletin bu müdahalelerin yeni bir kentin kurulmasında veya zorunlu göç ettirmeler sonucu oluştuğu anlaşılmaktadır 167.
2.2.2. Ulaşım
Anadolu'da güçlü bir merkezi devletin varlığı için düzenli bir ulaşım ağının olması gerekmektedir. Özellikle Doğu Anadolu'nun dağlık ve engebeli fiziki
yapısı bu gerekliliği daha da artırmaktadır. Urartu'da bu gerekliliğin farkına vararak ve kendinden önceki Akhaemenid, Roma, Hitit, Asur gibi devletleri örnek
alarak önemli bir ulaşım şebekesi kurmuştur. Urartu kurulduğu Van Gölü'nün ve
daha sonra yayıldığı diğer göllerin etkisiyle hem kara hem de deniz ulaşımına
yönelik faaliyetlerde bulunmuştur. Doğu Anadolu'da belki de ilk liman ve düzenli
yolları M.Ö. 9-6.yy. arasında Urartu yapılmıştır. Urartu tarafından yaptırılan bu
yollar bölgenin önemli bir geçiş noktası olması nedeniyle sadece Doğu Anadolu’nun değil Anadolu ve Eski Ön Asya'nın da en eski ve düzenli yollarını oluşturmaktadır. Urartu döneminde yapılan yollarla Doğu Anadolu’nun ekonomik,
sosyal ve kültürel yapısı büyük bir gelişme göstermiştir. Merkeziyetçi bir yönetime sahip olan Urartu Devleti’nde idarecilerin önde gelen imar faaliyetlerinin başında, yolların yapımı-onarımı, korunması gibi düzenlenmeler ile bu yollar aracılığı ile yapılan ticaretin güvenliğinin sağlanması gelmektedir.
165
Tarhan,-Sevin, 1976: 295
Tarhan,-Sevin, 1976: 296
167
Çilingiroğlu, 1983a:319 vd.; Tarhan,-Sevin, 1976: 297; Konakçı 2006
166
67
Urartu ulaşım ağının merkezini hiç şüphesiz başkent Tuşpa oluşturmaktadır. Transkafkasya, kuzeybatı İran ve Doğu Anadolu bölgesine açılan bütün yolların merkezinde başkent Tuşpa vardı 168. Böylece Tuşpa hem güvenliği hem de
ticareti elinde tutabiliyordu.
Urartu oluşturduğu yollara günümüz kervansaraylarının belki de ilk örneklerini oluşturan istasyon niteliğinde konaklama merkezleri inşa ettirmiştir.
Solhan ilçesinden başlayıp Harput’a kadar uzanan yol üzerindeki Zulümtepe,
Bahçecik, Norşuntepe bu konaklama merkezlerine birer örnektir169.
Bu yollar sayesinde Urartu daha hızlı bir ordu ilerleyişine sahip olmuş,
canlı bir ticareti elinde tutmuş ve diğer yerlerin zenginliğini ve savaş ganimetlerini rahatlıkla başkente getirebilmiştir. Urartu inşa ettirdiği diğer yapılarda uyguladığı gibi yollar üzerine de, çivi yazılı stel ve inşa yazıtları dikmiştir.
Bölgenin yapısı dikkate alınarak arazinin en uygun yerlerinden geçirilen
Urartu yollarının genişliği 4 ile 6 m arasında değişmekteydi. Genellikle akarsuların oluşturduğu vadiler boyunca ilerleyen Urartu yol şebekesi yer yer kayaların
oyulması ile açılan dar ve alçak tünellerle uzatılmıştır. Bu tünellerin en önemlileri
günümüze kadar ulaşmış olan “Sakaltutan” ve "Semiramis" Tünelleridir 170.
Bilinen ilk Urartu yolları İšpuini ve oğlu Menua dönemine aittir. Bu dönemde yapılan "Ordu Yolu"nun uzunluğu yaklaşık 300 km.yi bulmaktadır. Menua
yaptırdığı yollar sayesinde planladığı seferleri gerçekleştirebilmiştir. Urartu dönemine ait yol ağlarını genel anlamda üç ana yol ağı halinde sıralayabilir. Başkent
Van'dan başlayarak devam eden bu üç ayrı yoldan ilki Erciş-Patnos-Tahir GeçidiHorasan-Hasankale-Erzurum-Erzincan'a ulaşan yoldur. İkinci yol ağı, MuradiyeÇaldıran-Doğubayazıt-Iğdır ve Gökçe Gölü'ne değin uzanan yoldur. Üçüncü yol
ağı ise Erçek-Özalp-Saray-Kontur Vadisi üzerinden Kuzeybatı İran içlerine açılan
yoldur. Sonuç olarak Doğu Anadolu’daki Urartu yolları Urartu'nun yerel kültürlerle tanışmasını ve kaynaşmasını sağlamış, haberleşmeyi ve ticareti kolaylaştırmış, halkın ekonomik gücünü artırmıştır. 171
168
Belli, 1977
Sevin, 1989: 49-50
170
Belli, 2000
171
Belli, 2000: 410; Baştürk, 2006
169
68
2.2.3. Din
Farklı geleneklere sahip toplulukların oluşturduğu Urartu’da nüfus ve yönetimdeki erk o toplumun dininin temel özelliğini oluşturmaktaydı. Beylikler döneminde daha sonra Urartu’yu oluşturacak toplulukların savaşla olan uzak ilişkisi
şüphesiz inandıkları tanrı kavramının da savaşla ilişkisinin uzak olmasına neden
oluyordu. Öyle ki Hurri kökenli bu halkların baş tanrısı Teşup’un (Teişeba) savaşla olan ilişkisi bu topluluklarda fazlaca etkili olmadığı görülmektedir 172. Bu dönemde büyük bir olasılıkla doğa ve verimli tarıma dayalı bereketle ilişkili bir din
anlayışı baskındı. Daha sonra Urartu panteonu oluşturan tanrıların simgelerinden
aslan, boğa, kartal, yılan, at, fantastik hayvanlar ile “Dağ Tanrısı”, “Mağara Tanrısı”, “Gök Tanrısı” gibi ifadeler de doğa olaylarının ve doğadaki varlıkların dinin
temel belirleyicisi olduğunu göstermektedir. Zaten toprağa dayalı bir ekonomiye
sahip ve ganimet, vergi, yayılma gibi düşünceleri olmayan göçebe topluluklarda
görülen din anlayışı da doğaya ve berekete yöneliktir.
Başlangıçta böyle bir din anlayışı görülürken artık kuruluşla birlikte bu toplulukların bir araya gelmesi dini inanışlarda da köklü değişiklikleri beraberinde
getirmiştir. İlk kral olan Aramu döneminde Urartu’nun baş tanrısının kim olduğu
bilinmemekle birlikte I. Sarduri döneminde krallık bünyesinde tek bir baş tanrıya
bağlılık, onun kutsamasına inanışın devletin sağlam temellere oturması için önemli bir aşama olduğu görülmektedir. Ancak devleti oluşturan ana topluluk olan
Hurrilerin zaten bir baş tanrıları vardı. Ancak Teşup (Teişeba) isimli bu baş tanrı
Urartu’yu idare eden ve Van Gölü’nün güneydoğusunda yaşayan azınlık bir topluluk olduğu anlaşılan bu toplumun baş tanrısı değildi. Bu nedenle olacak ki Urartu
yeni bir Baş tanrı olarak Haldi seçilmiştir.
Urartu kuruluş döneminde Beylikler dönemindeki geleneklerini koruyarak
öncelikle ülkenin sağlam temeller üzerine oturmasını sağlamaya çalışmışlardır.
Bunun içinde ortak bir dil, halka hitap eden bir ekonomi ve bütün halkalar tarafından benimsenecek ortak bir tanrılar listesi oluşturmak hedeflenmiştir. Bunun içindir ki Ispuini zamanında tüm halkların tanrılarını bünyesinde barındıran bir tanrı-
172
Çilingiroğlu, 2005: 114
69
lar alemi oluşturulmuş ve Meher kapı 173 ile bu tüm halka duyurulmuştur. Böylece
Ispuini zamanında Meher kapıda 79 tanrı ve tanrısal kavramın olduğu anlaşılmaktadır. Bu listenin başında erkek tanrılar yer alırken ardından kadın tanrıçalar yer
almaktadır. Listenin ilk sıralarını Haldi, Teişeba, Şiuni, Hutuini, Turani, Ua,
Nalaini, Şebuti ve kadın tanrıçalardan Arubani, Huba, Tuşpea oluşturmaktadır.
Görüldüğü Urartu bünyesindeki tüm toplulukların tanrılarını kabul ederek
benimseyip, Tanrı Haldi başkanlığında kutsamıştır. Bu durum tüm krallık döneminde ele geçirilen tüm toplulukların tanrıları için geçerlidir. Bu tanrılar için
adaklar adanmış ve önemlerine göre bu kurban ve adakların sayısı artmıştır. Baş
Tanrı Haldi için önemli merkezlerde tapınaklar inşa edilmiştir. Bu dini inanış din
adamlarının kontrolü ile bir düzen içinde şekillendirilmiş olsa da ülkenin çeşitli
bölgelerinde farklı ölü gömme gelenekleri görülmesi bölgesel olarak farklı dini
geleneklerin halen devam ettiğini ortaya koymaktadır 174.
2.2.4. Madencilik
Urartu Krallığı, aynı zamanda Anadolu ve Ön Asya Dünyasının en büyük
madenci toplumuydu. Urartu Krallığının Van Gölü Havzasında kurulup geniş bir
coğrafi bölgede egemenliğini sürdürmesinde, maden yataklarından yapılan üretimin çok büyük etkisi olmuştur. Doğu Anadolu Bölgesinde zengin olarak bulunan
altın, gümüş, kurşun, bakır ve demir yatakları Eskiçağ’da ilk kez Urartu Krallığı
döneminde çok büyük oranda işletilmiştir.
Urartu Krallığının madenciliği hakkında bildiklerimizi şimdiye kadar yapılan arkeolojik kazılar sonucu elde edilen metal eşyalar, silahlar, at koşum takımları, iş aletleri ve yazıtlar oluşturmaktadır. Asur kralı II. Sargon’un sekizinci seferi
(M.Ö 714) sonucunda Muşaşir/Ardini tapınağını yağmalayıp Asur’a götürdüğü 1
ton altın, 10 ton gümüş ve 109 ton bronzdan yapılmış çeşitli eşya, heykel ve silah
Urartu madenciliğinin seviyesini göstermesi bakımından oldukça önemlidir 175.
173
Meher Kapı, Kral Ispuini zamanında Van yakınlarında inşa ettirilen ve kaya nişi içine Urartu
çivi yazısıyla yazılan Tanrılar panteonunun yer aldığı bir yapıdır.
174
Urartu Dini hakkında geniş bilgi için; Piotrovskii, 1965: 37-49; Tarhan,-Sevin, 1975: 389-499;
Taşyürek, 1978: 940-955; Belli, 1979: 29-41; Çilingiroğlu, 2005: 114-115
175
Belli, 2000,371; Biber, 2005; Şener et al 2007; Ayaz, 2006.
70
Şimdiye kadar tespit edilen yazıtlar ve arkeolojik tespitler sonucu Urartu’nun yoğun olarak işlettiği, maden yataklarını üç ana bölgede toplamak mümkündür.
Bunlardan ilk gurubu Van Gölü’nün batısında kalan altın, gümüş, gümüşlü
kurşun, kurşun, bakır ve demir madeni yatakları bakımından zengin AdıyamanMalatya-Elazığ-Tunceli Bölgesi oluşturur. İkinci grubu Van Gölünün kuzeyinde
kalan ve gümüş, kurşun, bakır ve demir madeni bulunan Erzincan-ErzurumBayburt-Gümüşhane-Artvin-Kağızman Bölgesi, üçüncü grubu ise altın, gümüş,
gümüşlü kurşun, bakır ve demir madenleri bulunan Siirt-Bitlis-Van-Hakkâri Bölgesi oluşturmaktadır. 176
Bölgenin zengin maden yataklarından çıkarılan madenin işletilmesinde de
Urartu bölgesel önemli atölyeler kurmuştur. Bu ergitme merkezlerinin başında
Maden Köy, Balaban, Pürmeşe Ergitme Merkezleri gelmektedir.
Urartu’nun madencilikteki ulaştığı ileri noktayla, M.Ö. I. bin yılın başlarından itibaren bölgedeki gücünü bir kat daha artırmıştır 177. Öyle ki çeliği ilk kez
keşfettikleri Grek kaynaklarında belirtilen “Haliblerin” ve çelik anlamı taşıyan
"halib" kelimesinin Urartu demirciliğini için kullanıldığı ileri sürülmektedir 178.
Urartu madenciliğinin gelişmesinde geniş bir coğrafyada inşa ettirdiği görkemli mimari yapıların yapılma gerekliliği önemli bir rol oynamıştır. Zira bu mimari yapıların inşasında kullanılan taşlar, taş ocakları ve atölyelerden çeşitli metal
aletlerle kesilerek elde edilmiş, düzgün planlı mezar odaları, anıtsal kaya kapıları,
su sarnıçları, kaya pitosları suya inen kaya basamakları, büyük kaya tünelleri, kalelerin yapıldığı sur temel yatakları, uzun ve geniş kaya hendeklerin yapımı yine
bu metal aletlerle mümkün olabilmiştir. Kazılar sonucu bulunan demirden yapılmış murç, keski ve kaldıraçlarda bunun birer örnekleridir 179.
Demirle birlikte Urartu'nun taş işlemede de uzman olduğu görülmektedir.
Öyleki yayıldığı geniş coğrafyada bölgeye özgü taşlar ve bulduğu taş ocaklarını
işletmiştir. Yapılan araştırmalar sonucu Urartu'nun bölgenin taş yapısıyla paralel
176
Ryan, 1960: 17 vd; Belli, 1985: 372; Slattery, 1987; Belli, 1991: 44-49; Belli, 2000: 379; Ceylan, 2008: 33–47.
177
Belli, 1985: 372.
178
Belli, 1985: 378.
179
Belli, 2000,415; Çevik 2000; Köroğlu, 2008.
71
olarak kalker, andezit ve kum taşı olmak üzere üç farklı taş türünü yaygın olarak
kullanmıştır. Urartu'nun kullandığı başlıca taş ocağı ve atölyelerini, Yoncatepe,
Pagazik, Zımzım Dağı, Kurubaş Gediği, Harapköytepe, Alniunu, Edremit,
Zivistan ve Köroğlutepesi Taş Ocakları şeklinde sıralamak mümkündür 180.
2.2.5. Sulama Sistemi
Urartu Kralları tarafından bölgedeki diğer bir önemli imar faaliyeti de tarımı
canlı tutabilmek için yaptıkları su yapılarıdır. Bunların başında baraj, gölet ve
sulama kanalları gelmektedir. Bölgedeki ilk sulama tesislerinin inşası Doğu Anadolu için bir dönüm noktası olmuş, şimdiye kadar hayvancılıkla geçinen halk için
bundan sonra sulamalı modern tarım sayesinde tarıma yönelmiştir varken ön
planda iken bundan sonra artık tarım ön plana geçmiştir 181.
Bölge deprem kuşağında yer almasına rağmen Urartu döneminde yapılan su
yapılarından birçoğu halen ilk haliyle bir kısmı da modern iş makinelerinin yardımıyla büyütülerek kullanılmaktadır. Bu başarının temelinde, özellikle madencilikteki ilerleyişin etkisi büyüktür. Metal aletler, bu su yapılarında kullanılan taşların çıkarılmasında, işlenmesinde, su yapısının oluşturulacağı alanın kazılmasında
büyük bir kolaylık sağlamıştır. Anadolu’da kendilerinden sonraki toplumlarda
sulamaya dayalı tarımın yaygınlaşmasında ve barajların gelişmesinde, Urartu çok
önemli bir köprü görevini üstlenmiştir 182.
Bölgede yapılan barajların en eskisini, Urartu'dan önceki döneme ait Bakraçlı ve Harabe Barajları oluşturmaktadır. Erken Demir Çağı'na tarihlenen bu iki
barajdan Harabe Barajı büyük ölçüde ayakta kalmayı başarmıştır. Bu iki baraj
Urartu barajlarının ilk proto tipini yansıttığından oldukça önemlidir. İšpuini döneminde Zivistan Köyü yakınlarında inşa edilen Azap Göleti bilinçli ilk Urartu
göletini oluşturmaktadır.
Urartu gerek başkentte gerekse ele geçirdiği bölgelerde tarıma yönelik birçok sulama tesisi inşa etmiştir. Gereklilik karşısında hiçbir güçlük karşısında yılmamış, günümüzde bile sulamanın yapılamadığı bölgelerde sulamalı tarım gerçekleştirmiştir. Örneğin Van Ovasının güney bölümünde yapılan su yapılarının
180
Belli, 2000,415.
Belli, 2000:394.
182
Belli, 1985: 395-396.
181
72
ihtiyacı karşılayamaması üzerine 51 km. uzunluğunda olan Menua (Semiramis/
Şamram) Kanalı 183 yapılmıştır. 184
2.2.6. Yazı
Urartu yazısı çift dilli yazıtlarda Asurca ile birlikte değerlendirilerek çözülmesinden sonra yapısı üzerine çalışmalar yapılmıştır. Hurrilerle benzer bir dil
yapısına sahip olan Urartu dilinin gramerine bakıldığında fillerin geçişsiz veya
edilgen olduğu görülmektedir. Söz dizimi bakımından etken işlemler, edilgen yapılan kelimelerle anlatılmaktadır. Söz dizimi öznenin sonunda -n (i) şeklini alır ve
-s (e) ile biten bir bağ almaktadır. Hurri dili ile Urartu dili arasında birçok benzer
kelime yer almaktadır. İbri/ewri kelimesi Hurri dilinde kral anlamına gelirken
Urartu dilinde "evri" efendi, kral demektir. Bu örnekleri çoğalmak mümkündür.
"vermek" anlamına gelen "ar" her iki dilde de aynı anlama gelmektedir. Savaşçı;
Hurati > Huradi, Kanal; Pala > Pili, Yol; Hari > Hari, İnsan; Tarzuwa > Tarsu(u)a,
Dağ; Papa > Baba, Ülke; Umini > Ebani, Kız; Sala > Sila, Yıl; Sawala > Sale,
Armağan; Taze > Tase, Çok; Teae> Teae, Kurban; Urb > Urbu vb. 185
Şimdiye kadar bilinen en eski Urartu dilindeki yazıt İšpuini dönemine aittir
(M.Ö. 830-810). Urartu'da hecelerden oluşan çivi yazısının yanı sıra daha az gelişmiş bir hiyeroglif yazısı da görülmektedir. Ancak bu hiyeroglif yazısının resmi
işlerde, kişi mülkiyetlerinde ve hesap işlerinde bir damga veya işaret olarak kullanıldığı sanılmaktadır. Ayrıca bu hiyeroglif yazısının Urartu'nun gelişen yapısıyla
kendisini yenileyemediği ve artık yetmediğinden çiviyazısının tercih edildiği ve
çivi yazısının geliştiği anlaşılmaktadır. Şimdiye kadar bulunan yazılı belgeler genellikle taş ve kayalar üzerine, tunç eserler üzerine, büyük küpler ve kil tabletlere
yazılmıştır. Taş yazıtlarda sosyal konulara değinilmemiş, askeri hareketler, dinsel
ve mimari faaliyetlere yer verilmiştir. Büyük küpler üzerine ve tunç eserler üzerine yazılan yazılar ise genellikle bir satırı geçmeyip, kabın ölçüsünü veya işlevini
belirtmektedir. Bu kaplar üzerine hiyeroglif yazıları da kullanılmıştır. Bu hiyerogliflerin kabın içerisine ne konulacağını veya ne kadar konulacağını temsil ediyor-
183
Öğün,1970.
Urartu sulama yapıları inşa kitabeleri için bak., Kalaç, 1956; Hulin 1958; Hulin, 1959; Hulin,
1960; Öğün,1970; Payne, 2006.
185
Belli, 1982: 196
184
73
du. Örneğin üzerindeki keçi postu, kap, tulum veya çuval simgesi o kabın alabileceği boyutu gösteriyordu. Sadece kapların üzerine veya damga gibi şeylerin üzerinde kullanılan bu yazı türü halkın tümünün çiviyazısını bilmediğini ve çalışan
işçilerin daha kolay anlamalarını sağlamak için olabileceğini düşündürmektedir.
Urartu'nun ilk dönemlerinde daha yaygın olarak görülen bu hiyeroglif yazısı
Urartu'nun gücünü yitirip zayıfladığı dönemde tekrar önem kazandığı görülmektedir. Buda yazının gelişiminin de ve kullanımında devlet gücü veya halka yansıması ile yani ekonomi ile paralel bir seyir izlediğini göstermektedir 186.
2.2.7. Seramik
Urartu seramiğini genel anlamda bir form veya şekle sokmak ne yazık ki
mümkün değildir. Ancak tarihi süreç içinde bölgedeki keramik değişimi incelendiğinde merkez tabanlı bir değerlendirme yapmak mümkün olacaktır. M.Ö. II.
Binde bölgede görülen zengin keramik üslubu, Erken Demir Çağında daha farklı
bir toplumsal örgütlenmeyle paralel olarak farklı bir keramik üslubu ortaya çıkmıştır. Ağır dönen bir turnette veya elde yapılan pembemsi, açık kahve ve kiremit
renkli keramikler görülmeye başlamıştır. Bezemeler genellikle yaş hamur üzerine
kazıma çizgiler ve yivlerle yapılmıştır. Ayrıca küçük yumru (emzik) ve ip delikli
tutamaklar kaplarda sık görülür. Erken Demir Çağı’nın ilerleyen dönemlerinde
(EDÇ-II), Van Gölü bölgesinde keramikte farklı gelişmeler görülmeye başlanmıştır. Eski geleneğin yanı sıra gelişen M.Ö.1000li yıllarda başladığı anlaşılan bu
üslupta parlak kırmızı, cilalı ve maden kaplara benzetilmeye çalışılan omurgalı
kaplar görülmeye başlamıştır.
Urartu devletinin varlığıyla devletin her konuda bir standart oluşturmaya
çalışması keramiği de etkilemiştir. Eskiden bölgesel atölyelerde bölgesel özellik
taşıyan keramikler üretilirken artık kurulan kale ve şehirlerdeki devlet atölyelerinde keramikler belirli bir kurala göre üretilmeye başlanmıştır. Bu atölyeler gerekli
ihtiyacı karşılamak için doğal olarak hızlı dönen turnetlerde üretim yapmışlardır.
Urartu’da keramiklerin sosyal sınıfa yönelik farklılıklar göstermektedir.
186
Urartu Yazısı hakkında geniş bilgi için; Melikişvili, 1960; König, 1965; Diakonoff, 1971;
Melikişvili, 1971; Klein, 1974; Barnett, 1974; Dinçol-Kavaklı, 1978; Belli, 1982: 196-197; Kuşçu
2005; Varol 2005
74
Saray için yapıldığı anlaşılan bu keramikler madeni kapları taklit ettiği anlaşılan yüksek kaliteli bir işçiliğin üründür. Bianili keramiği olarak adlandırılan bu
keramikler parlak kırmızı ve cilalıdır. Bu kaplarda genellikle şişkin karınlı, yuvarlak veya yonca ağızlı, halka dipli küçük testiler, dar boyunlu ve şişkin karınlı vazolar, yüksek ayaklı kadehler ve tabak formları ağırlıkla kullanılmıştır.
Halk için yapıldığı anlaşılan keramikler ise Bianili keramiklerin izinde daha basit üretilmiştir. Çok ender örnekleri dışında tümü pembe veya devetüyü olmak üzere tek renklidir. Halk için üretilen gündelik yaşam için bir eşya olarak
yapılan keramiklerde çok büyük sanatsal örnekler görülmemektedir. Bundan da
Urartu’nun keramiği günlük yaşamda kullanılan bir eşyadan öte bir kültür olarak
görmediklerini ortaya koymaktadır.
Halk ve saray için farklı standartlarda üretilen keramiklerden başka depolama amaçlı büyük pithoslar yapmışlardır. Kalın cidarlı olan bu kapların genellikle boyun kısımlarına keramik yaşken hiyeroglif veya çivi yazısıyla kapasiteleri
yazılmıştır. Ayrıca ritonlar, hayvan motifli tutamaklı kaplar, ayakkabı formları da
dinsel amaçlı üretildikleri düşünülen keramiklerdendir. M.Ö. I.binin ilk yarısında
Urartu krallığına özgü olan Bianili keramiğinin Urartu’nun yıkılışıyla tamamen
terk edilmesi halk tarafından benimsenmemiş olduğu göstermiştir 187.
Genel anlamda bakıldığında başkentten uzaklaştıkça Urartu’nun oluşturmak istediği standartlar yavaş yavaş esnemekte ve farklılıklar oluşmaya başlamıştır. Bu farklılıklar kurulan diğer büyük kale ve kentler etrafında bir nebze azalsa
da daha küçük atölyelerde üretilen keramiklerde kendisini daha belirgin bir şekilde hissettirmektedir. Farklıkların en belirgin özelliği fırınlama ve kullanılan kilin
kalitesizliğinde görülmektedir. Ayrıca bölgesel toprağın içindeki katkı malzemeleri de üretimdeki farklılıklar arasında görülebilir. M.Ö. I. Binin başlarında bölgedeki keramikler renklerine göre, Tuşpa ve yakın çevresinde ağırlıklı olarak “kırmızı renkli cilalı”, Van Gölü’nün doğusunda Urmiye Gölü civarlarında, günümüzdeki İran’ın kuzey topraklarında “gri renkli”, Diyarbakır, Urfa bölgesini içine
alan bölgede Asur keramiği, Urartu’nun topraklarının batısında Orta Anadolu Boyalıları ve Urartu topraklarında ise “pembe veya devetüyü renkli” keramikler gö-
187
Sevin, 2005: 104-105
75
rülmektedir. Ancak Urartu’nun kuzeyinde kalan bölgedeki keramik rengi ve formu henüz bilinmemektedir 188.
2.2.8. Ölü Gömme Gelenekleri
Eskiçağ insanının yaşam ve ölüm üzerine düşünceleri sanılanın aksine çok
basit olmayıp, karmaşık ayrıntılarla dolu ve her toplumda farklılık gösteren bir
felsefe ürünüdür. Mezar buluntuları ve ölü gömme gelenekleri bu felsefenin sonucudur 189.
Urartu'da ise durum daha da çeşitlenmekte ve Urartu ele geçirdiği her yeni
krallığının, beyliğin, halkın dinini, adetlerini, gelenekleri ve sanatını kendince
geliştirerek kendine özgü, halka yabancı olmayan zengin bir kültür oluşturmuştur.
Belki de bu yüzden ölü gömme gelenekleri farklılık daha doğru ifadeyle zenginlik
göstermektedir. Ancak genel itibariyle bu farklılıklara rağmen ortak bir sanat anlayışı ve dini inancın varlığından söz edilebilir. Yaşanan farklılıklarında bölgesel
olarak bir bütünlük taşıdığı, Urartu toplumunu oluşturan Hurri, Nairi ve Uruatri
gibi topluluklarda rahatlıkla görülebilmektedir 190.
Urartu ölülerini yer altı oda mezarları (Oyma, Örme, Oyma-Örme), TaşSandık Mezarlar, Toprak mezarlar, urneler, küp mezarlar ve kaya mezarları halinde gömmekteydi.
Yer altı Oda Mezarları; arazideki konumları ve yapı malzemeleriyle kendi
içinde Oyma, Örme ve her ikisinin birlikte kullanıldığı Oyma-Örme mezarlar olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Bu mezarlarda görülen çok veya tek odalı yapı,
dromos, takalar, çukurlar ve sekiler, Urartu'da soylulara ait olan büyük bir emeğin
ürünü olan kaya mezarlarıyla benzerlik göstermekte bu özelliği ile kaya mezarlarının oluşumu ile aynı temel düşünce üzerine inşa edildiğini göstermektedir. Yeraltı oyma mezarlar daha çok Ağrı İli'nin güneyi ve Van Gölünün kuzeyinde görülmekte ve bölgesel özellik taşıdığı anlaşılmaktadır. Yumuşak veya sert kayalara
oyulduğu görülen bu mezarların en karakteristik özelliği tümünde görülen üstten
girişlerdir. Sert kayaya yapılanların işçilikleriyle paralel olarak daha zengin ve
188
Urartu keramiği hakkında; Sümer, 1961-62; Kutlu, 1969: 279-298; Tarhan,-Sevin, 1976-77;
Sevin, 1977: 227-233; Taşyürek, 1977: 175-180; Turan, 1979; Sivas, 1998.
189
Otten, 1940; Saggs, 1953; Ünal 1975-76; Çevik, 2000: 7.
190
Çevik, 2000: 8
76
soylulara, yumuşak ve işlenmesi daha kolay olan kayalara açılan mezarlar ise sıradan halka ait olduğu görülmektedir. Pratik ve güvenli bir mezar türü olması nedeniyle Urartu coğrafyasında yoğun olarak tercih edildiği görülmektedir.
Yeraltı örme mezarlar ise toprağın eşilerek açılmasından sonra taşlarla içinin örülmesi sonucu oluşturulmaktadır. Her sınıftan kişinin mezarı olarak Urartu'nun her döneminde görülmektedir. Genellikle bu mezarlar tek odalıdır 191.
Yer altı Oyma-Örme mezarlar ise bu iki türün birlikte kullanıldığı mezarlardır. Doğal yapıya göre mevcut kaya oyulduktan sonra diğer kısımlar taşlarla
örülmüştür. Genellikle kayanın oyularak yapıldığı yer girişlerde kullanılmıştır. Bu
mezar tip genellikle halk arasında kullanılmıştır.
Geç Demir Çağ'dan başlayarak Orta Çağ'a kadar görülen Taş-Sandık mezarlar genellikle halk için yapılmıştır. Tek kullanımlık olan bu mezarlarda sal taşlardan oluşan ve üzerinin yine tek bir sal taşla örtüldüğü bu mezarlar standart bir
yapı göstermektedir 192.
M.Ö. II. binden itibaren yaygın olarak kullanılan günümüz ölü gömme
yöntemine benzer, en pratik ve en ekonomik olan bu mezarlar halk için yapılmıştır. Yapılış biçimleri farklılık göstermekle birlikte tüm eskiçağ toplumlarında benzer biçimde görülmektedir.
Urne tipi ölü gömme geleneği M.Ö. VII. binden itibaren Anadolu'da görülen yakarak gömme geleneğinin bir örneğidir. Doğal ve el yapımı kaya oyuklarına, yarıklarına yerleştirilen veya üstü taşla örtülen bir urne içine yakılarak konulan
küller Urartu döneminde yaygın olarak kullanılan bir ölü gömme geleneğidir.
Hemen hemen tüm kaya mezarlarında, oyma, örme mezarlarda görülen urneler,
özel koleksiyonlarda ve müzelerde yoğun olarak yer almaktadır.
Urne benzeri bir ölü gömme geleneği de küp mezarlardır. Farklı boylarda
seramik küpler, pithoslar kullanılan bu mezarlarda ölünün hem yakıldığı hem de
ceset gömme biçiminde olduğu örnekleri bulunmaktadır.
Urartu'nun en görkemli mezarları ise hiç şüphesiz kaya mezarlarıdır. Urartu'da üst sınıfa hitap eden ve büyük bir emek isteyen bu mezarların bölgesel ve
mimari anlamda farklılıkları bulunmasına ve benzer yapıların tüm çağlar boyunca
191
192
Çevik, 2000: 11
Çevik, 2000: 15
77
inşa edilmesine rağmen Urartu kaya mezarlarında ortak birkaç özellik ileri sürmek
mümkündür. Urartu kaya mezarları madenciliğin verdiği tecrübe ile oluşan iş aletlerinin verdiği avantaj sonucu düz ve pürüzsüz bir duvara sahiptir. Urartu kaya
mezarlarının tümünün çevresinde aynı döneme ait bir yerleşim yeri kalıntısı bulunmaktadır. Ayrıca Urartu kaya mezarlarında nişlerin içlerinde urnelerin yerleştirilmesi için oyuklar mevcut olup, ölü yatağı denilen sekiler bulunmaktadır. Tek
veya çok odalı olan bu mezar tipinde bölgesel farklılıklar görülmektedir. Ayrıca
özenli işçiliklere sahip olması nedeniyle daha sonraki dönemlerde, sığınak, inziva
odası veya kilise haline dönüştürülerek de kullanılmıştır 193.
193
Çevik, 2000: 6-67
78
3.ARKEOLOJİK VERİLERE GÖRE KUZEYDOĞU
ANADOLU’DA ORTA DEMİR ÇAĞI (URARTU) MERKEZLERİ
3.1.YAZITLAR
3.1.1.ARDAHAN
3.1.1.1.Ortakent (Hanak) Yazıtı
Ardahan İli, Hanak İlçesi’nin 6 km. doğusundaki Ortakent Beldesi'nin yaklaşık 3 km. kuzeyinde halk arasında “Morev” olarak adlandırılan mevkide bulunmaktadır. Yazıtın bulunduğu kayalığın yanından Hanak Deresi akmaktadır. Yazıtın bulunduğu tepenin hemen üzerinde günümüzde nerdeyse tamamen yok olmuş
bir kale kalıntısı bulunmaktadır. Yazıtın Urartu Kralı I. Argišti dönemine ait olduğu sanılan yazıt yazıldığı kayanın yapısı ve modern yerleşmelere olan yakınlığından dolayı tahribata uğramış ve uğramaktadır. Yazıtta şu ifadeler yer almaktadır.
“Tanrı Haldi kendi silahıyla sefere çıktı. Düşman
ülkesi olan Tariu ülkesini ele geçirdi. (ve)… ele geçirdi.
Argišti önünde yere çaldı. Tanrı Haldi güçlü(dür)…
Minua oğlu Argišti sefere çıktı. Tanrı Haldi önden gitti.
Argišti der ki: Tariu ülkesini el geçirdim…. Huša ülkesine
kadar (ve) Bia ülkesine kadar ilerledim. Ašqalaši ülkesine
gittim. Tanrı Haldi'nin buyruğuyla Argišti der ki: Diauehi
ülkesinin kralı önümde göründü ve (haraç) verdi(?).
Ahuria Şehri… dışarıya attım… Qu[]uni şehrini… Orada
72.080 besili büyükbaş hayvan 7000… 11…Kimilerini öldürdüm kimilerini de canlı götürdüm. 6 kale yerle bir ettim 50 şehir yaktım. Minuaoğlu Argišti, güçlü kral, Bianili
ülkesinin kralı, Tuşpa şehrinin hükümdarıdır. Her kim bu
yazıtı tahrip ederse tanrı Haldi (ve) tanrı Quera (onu) güneş ışığından yoksun etsinler.” ifadesi yer alır 194.
194
Payne 1995: 84; Dinçol, 2005:112-113; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
79
3.1.1.2. Taşköprü Yazıtı
Ardahan İli, Çıldır İlçesi’nin yaklaşık 30 km. güneyindeki Taşköprü Köyü’nün kuzeyindeki kayalık alanda yer almaktadır. II. Sarduri dönemine tarihlenen yazıt bölgenin en eski yazıtı durumundadır. 8 satırlık yazıt 57 x 53 cm.lik bir
çerçeveyle sınırlandırılmıştır. Yazıtta şu ifadeler yer almaktadır.
"Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle, Argištioğlu Sarduri
der ki: Terk edilmiş (?) Uhime ülkesini ele geçirdiğim zaman, o seferin geri dönüşünde, Maqaltu şehrini (de) ele
geçirdim. Erkek (ve) kadınları Bianili ülkesine sürgün ettim." 195
3.1.2.ERZURUM
3.1.2.1. Delibaba Yazıtı
Erzurum İli, Horasan İlçe Merkezi’nin 10 km. güneydoğusunda ErzurumAğrı karayolu üzerinde olduğu bilinen yazıt günümüzde kaybolduğundan, kopyalarından okunabilmiştir. Menua dönemine ait olan yazıtta şu ifade yer almaktadır 196.
“Tanrı Haldi’nin kudretiyle İšpuini oğlu Menua bu
kaleyi eksiksiz (?) yaptırdı. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle
İšpuini oğlu Menua, güçlü kral, büyük kral, bianili ülkesinin kralı (ve) Tuşpa şehrinin hükümdarı(dır).”
3.1.2.2.Güzelhisar (Avnik) Yazıtı
Erzurum İli, Pasinler İlçesi'nin 18 km. güneydoğusundaki Güzelhisar
(Avnik) Köyü’nde yer almaktadır. Yazıt aynı yerde bulunan ve literatürde köy
adıyla geçen kalenin yapım kitabesi olduğu anlaşılmaktadır. Yazıt daha sonra bulunduğu yerden alınarak üzerine Urartu yazıtlarının büyük bir kısmının başına
geldiği gibi üzerine yapılan bir haç ile mezar taşı olarak kullanılıp, daha sonra ise
195
Meşçaninov 1931:160-164 König 1967:no:108, Payne 1995: 103, Topaloğlu, 2006: 132; ;
Kozbe-Ceylan, et al., 2008
196
Sembastians 1910: 102, Marr 1917: 125-132, Lehmann-Haupt 1928-35: 59, Melikişvili 1960:
68, ; Ceylan, 2005b: 26, Payne 1995: 48, Kozbe-Ceylan, et al., 2008
80
duvar örgüsünde taş malzeme olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. II. Sarduri dönemine ait olan yazıt günümüzde Erzurum Müzesi’nde sergilenmektedir. Yazıtın
uzun serüveni sonucunda tahrip olmayan kısımlarında şu ifadeler yer almaktadır.
“. yaşam (?), (ının önemin) den dolayı (?) (onun)
oradan uzaklaştırdı(?). Argišti oğlu Sarduri, güçlü kral
(ve) Tušpa şehrinin hükümdarı.” 197
3.1.2.3. Hasankale (Pasinler) Yazıtı
Erzurum İli, Pasinler İlçe Merkezi’nde ki Pasinler Kalesi’nin (Hasankale)
yapım kitabesidir. Yazıt günümüzde bulunduğu yerden çıkarılarak İstanbul Arkeoloji Müzesine götürülmüştür. Kopyasına dayanılarak okunan yazıtta şu ifadeler
yer almaktadır.
Tanrı Haldi’nin kudretiyle Išpuinioğlu Menua bu
kaleyi eksiksiz (?) yaptırdı. Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle
Išpuinioğlu Menua, güçlü kral, büyük kral, Bianili ülkesinin kralı (ve) Tuşpa şehrinin hükümdarı (dır). 198
3.1.2.4. Yazılıtaş Yazıtı
Erzurum İli, Horasan İlçesi’nin 34 km. güneydoğusundaki Yazılıtaş Köyü’nde yer almaktadır. Yazıt köye yaklaşık 1 km uzaklıkta bir kayalığın eteğine
yapılmıştır. Yerden yaklaşık 3 m. Yukarıdan başlayarak yazılmış olan yazıt bölgedeki en uzun ve en iyi durumdaki yazıttır. Dikdörtgen bir kör pencere içine yazılan yazıt Menua dönemine aittir. Yazıtın bulunduğu yerin etrafında yerleşme,
kale gibi herhangi bir Urartu yapısı henüz tespit edilememiştir. Yazıtta şu ifadeler
yer almaktadır.
"Tanrı Haldi, kendi silahıyla güçlü ülke olan
Diauehi'ye karşı sefere çıktı ve ülkeyi dize getirdi. Tanrı
Haldi güçlüdür, Tanrı Haldi'nin silahı güçlüdür. Tanrı
197
Ortmann 1968-69: 77-78, Pehlivan 1991: 43; Aydın 1991: 323-329; Ceylan, 2003: 311-324;
Ceylan, 2005b; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
198
Saulcy 1853; Alişan 1890: 26, Belck 1901: 452, Lehmann-Haupt 1928-35: 60-61; Melikişvili
1960: 69, König 1967: 44 ; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
81
Haldi'nin kudretiyle İšpuini oğlu Menua sefere çıktı. Tanrı
Haldi önden gitti. Menua der ki; Diauehi Ülkesini ele geçirdim. Kralî kent Šašili'yu savaşta ele geçirdim, ülkeyi
yıktım, kaleleri yerle bir ettim. Šešetinele Ülkesine, Zua
kentine kadar ulaştım. Utuha kentini. Menua der ki,
Diauehi'nin kralı Utupuršini önüme çıktı, ayaklarıma kapandı, önümde secde etti. Merhamet gösterdim. Haraç
ödemesi koşulu ile hayatını bağışladım. Altın ve gümüş
verdi. Geri dönecek tutsakları tümüyle serbest bıraktım.
Menua der ki;. Oradan iki kralı, yani Baltulhi boyunun ülkesininkini ve Haldiriulhi kentinin ülkesininkini aldım. O
ülkeye özgü olan tahkimatlı kaleleri ele geçirdim. Menua
der ki; Her kim bu yazıtı tahrip ederse, her kim suç işlerse,
her kim bir başkasına yaptırırsa, her kim değişik bir şey
söylerse, ben yaptım derse, Tanrı Haldi, Tanrı Teišeba,
Tanrı Šivini ve bütün tanrılar onu gün ışığından yoksun
etsin." 199
3.1.3.KARS
3.1.3.1. Sarıkamış Yazıtı
Kars İli, Sarıkamış İlçesi sınırları içinde ilçeye yaklaşık 5 km. uzaklıktaki
ormanlık alanda bulunup daha sonra duvar örgüsü olarak kullanılmıştır. Yazıtın
tam olarak nereye ait olduğu bilinmemektedir. Bu serüveni sonucunda büyük ölçüde tahrip olan yazıt bölgenin Rus işgali döneminde Tiflis Müzesi’ne götürülmüştür. Yazıtta şu ifadeler yer almaktadır.
“….Ahuriani şehrini, birgün Aštu şehrinin(?) bölgesini ele geçirdim. …tahıl deposu(?) tüm(?) Aštuhini şehri için. Etiuni ülkesinin(?) tamamen ele geçirdim. Güçlü
ordular geldiler… Argišti der ki: Tanrı Haldi, Tanrı
Teišeba, tanrı Šivini (ve bütün) tanrılara yalvardım. Tan199
Sayce 1888:10; Alişan 1890:539; Lehmann-Haupt 1928-35: 27; König 1955-57: no. 23;
Melikişvili 1960: no. 36; König 1967: 23; Pehlivan 1984: 86-87; Pehlivan 1991: 34; Payne 1995:
40; Ceylan, 2002b: 14-15; Ceylan, 2005b: 26; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
82
rılar bana kulak verdiler…püskürttüm.Qa[] şehrine kadar… kovaladım… orada… yüz… 20… yüz… yaktım. X
yüz 50… kadın. Tanrı Haldi büyüklüğüyle Minuaoğlu
Argišti güçlü kral, Biainili ülkesinin kralı (ve) Tuşpa şehrinin hükümdarı(dır). Argišti der ki: Her kim bu yazıtı tahrip ederse, her he kim suç işlerse tanrı Haldi, tanrı
Teišaba (ve) tanrı Šivini (onu) güneş ışığından yoksun etsinler.” ifadesi yer almaktadır 200.
3.1.3.2. Zivin-Süngütaşı Yazıtı
Kars ili Sarıkamış İlçesinin 39 km. güneybatısında ki Süngütaşı (Zivin)
Köyü’nde tespit edilmiştir. Yazıt günümüzde Erzurum Müzesi’nde sergilenmektedir. Yazıtta şu ifadeler yer almaktadır.
… Menua der ki: Šašili Şehri'ni ele geçirdim. Bu steli, bana
efendi olan tanrı Haldi'ye diktirdim. Tanrı Haldi'nin büyüklüğüyle,
İšpuini oğlu Minua, güçlü kral, büyük kral, Tuşpa Şehri'nin kahramanıdır. Minua der ki: Her kim bu yazıtı tahrip ederse, her kim suç
işlerse veya her kim saklarsa, tanrı Haldi, tanrı Teišaba, tanrı Šivini
(ve bütün) tanrılar onu güneş ışığından yoksun etsinler. 201
3.1.4. IĞDIR
3.1.4.1. Başbulak Yazıtı
Iğdır İli, Karakoyunlu İlçesi, Taşburun Beldesi'ne yaklaşık olarak 5 km.
uzaklıkta bulunan yazıt taş bir blok üzerine inşa edilmiştir. Yazıtta şu ifadeler yer
almaktadır.
'Egemen olan tanrı Haldi'ye Išpuinioğlu Menua bu
binayı eksiksiz(?) yaptırdı (ve) bir kale eksiksiz(?) yaptırdı. (Oraya) 'Minuahinili' adını verdi. Tanrı Haldi büyük-
200
Nikolskii 1893: 12; Tseretheli 1939: 18; Pehlivan 1991: 44; Payne 1995: 82; Kozbe-Ceylan, et
al., 2008
201
Meşçaninov 1931b: 69-73; Meşçaninov 1933: 407-412; Tseretheli 1939: no. 10, 11; König,
1955-57: no. 24; Melikişvili, 1960: no. 37; Payne 1995; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
83
lüğüyle Išpuinioğlu Menua, güçlü kral, Bianili ülkesinin
kralı (ve) Tuşpa şehrinin hükümdarı(dır) 202.
3.1.4.2. Kazancı Yazıtı
Iğdır İli Merkez İlçesi’nin 12 km. kuzeyindeki Kazancı Köyü’nde tespit
edilmiştir. Yazıt bazalt bir sütün kaidesi üzerindedir. Arğişti dönemine ait olan
yazıtta şu ifadeler yer almaktadır.
Tanrı Haldi’nin büyüklüğüyle Minuaoğlu Argišti bu binayı
yaptırdı 203.
3.1.4.3. Solagert Yazıtları
Iğdır İli, Aralık İlçesi, Taşburun Köyü’nün 8 km. uzağında Taşburun ve
Karakoyunlu köylerinin arasında tespit edildiği belirtilen iki ayrı yazıttır. Bu yazıtlardan ilki büyük bazalt bir kayanın üzerine diğeri ise taş bir blok üzerinde yer
almaktadır. Yazıtlar günümüzde Berlin (Almanya) ve Ecmiazin (Ermenistan) müzelerinde yer almaktadır. Yazıtların bulunduğu yer ve ait olduğu merkez tam olarak tespit edilememekle birlikte yüzey araştırmaları sonucunda ait olduğu yer konusunda farklı görüşler ileri sürebilecek tespitler yapılmıştır 204. Yazıtlarda şu ifadeler yer almaktadır 205.
“Tanrı Haldi, kendi mızrağıyla sefere çıktı.
Erikuahi ülkesini ele geçirdi ve Luhiuni şehrini ele geçirdi. (Onları) Menua’nın önünde boyun eğdirdi. Tanrı Haldi
güçlü ve tanrı Haldi’nin mızrağı da güçlüdür. Tanrı Haldi’nin kudretiyle İšpuini oğlu Minua sefere çıktı. Tanrı
Haldi önden gitti. Minua der ki: (Tanrı Haldi) Erikuahi
202
Sembastian 1886: 491-493; Sayce 1894: 708; Sandalgian 1900: 60; Lehmann-Haupt 1928-35:
62; Melikişvili 1960: 70; König 1967: 45; Payne 1995: 50; Kozbe-Ceylan, et al., 2008.
203
Sayce 1888: 67; Alişan 1890: 126; Sembastian 1895: 277; Melikişvili 1960: 140; König 1967:
92; Payne 1995: 87; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
204
Bölgede yaptığımız yüzey araştırmaları sırasında Kars Akyaka İlçesi’ndeki Sosgert (Taşdere)
Köyü'nde tespit ettiğimiz bölgedekilere oranla oldukça büyük ve korunaklı Urartu Kalesi ve etrafındaki kompleks bizlere Taşburun-Karakoyunlu köyleri arasında bir yerden götürüldüğü iddia
edilen Solagert yazıtlarının isim benzerliğiyle de Sosgert Kalesi’ne ait olabileceğini düşündürmektedir.
205
Brosset 1864: 279-280; Sayce 1883: 358-364; Sembastian 1886: 492; Müller 1887: 216; Alişan
1890:498; Melikişvili 1960: 30; König 1967: 2; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
84
Ülkesine geldi. Tanrı Haldi, hiç kimsenin önceden zapt
etmediği kralî şehir Luhiuni’yi İšpuini oğlu Menua’ya
verdi. Luhiuni şehrini ele geçirdim. Luhiuni şehrini haraç
(ödemesi koşulu) ile bağışladım. Minua der ki: her kim bu
yazıtı tahrip ederse, her kim suç işlerse ve ya bir başkasına bunları yaptırırsa (veya) her kim değişik bir şey, yani
“Ben Luhiuni şehrini ele geçirdim” derse, tanrı Haldi,
tanrı Teišeba, tanrı Šivini (ve bütün) tanrılar onu güneş
ışığından yoksun etsinler”
İkinci Yazıtta;
“Tanrı Haldi’nin kudretiyle Menua’nın Irkua Ülkesini [ ]tığı zaman, Minua bu yeri yaptırdı. Kusursuz bir
şekilde bir haldi kapısı ve bir kale yaptırdı. Minua der
ki:…yaptırdım…kurdum.”
Yazıtlarda geçen yer adları ve isimlerinin günümüzdeki yerleri hakkında
görüşler 206
Abia
: Sarduri-II dönemine ait yazıtta geçen ve Güney Kafkasların ileriside yaşayan bir kabile ismidir.
Abiliane
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen ve muhtemelen Yukarı Aras
Nehri'nin sol kıyısı, günümüzdeki Ağrı Bölgesidir.
Abnulua
: Yazıtlardan anlaşıldığına göre Erzurum ve çevresine yerleştirilen
Diauehi Ülkesi sınırlarının yakınlarında bir bölgeye verilen isimdir.
Ab/Pune
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen isim Kağızman’ın batı kesimi,
yani Aras’ın kaynağını aldığı yere verilen isim=Istelua-Uiteruhi
Amegu […]:Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen ve muhtemelen Kafkas ötesinin
güneyinde bir şehir= Muhtemelen Uiteruhi (Kağızman)
Anaše
: Muhtemelen Ağrı ili Eleşkirt İlçesi'nin bulunduğu bölge=Kuquru(?)
Aništerga : Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen muhtemelen Arpaçay’ın Aras
Nehrine döküldüğü bölgeye verilen isimdir.=Abilinahe Luša, Istelua
206
Urartu merkezlerinin günümüz coğrafyasına yerleştirmeye yönelik çalışmalarla hemen hemen
bölgede çalışan tüm bilim adamları ilgilenmiştir. Burada verilen ifadeler bu bilim adamlarının
birleştikleri ortak görüşlerdir.
85
Ahuria /Ahuriani: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen şehir muhtemelen Sarıkamış yakınlarında bir yerdedir. Astu /o, Etiuhe/ne 207
Ašqalaši
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen ülke muhtemelen Diauehi toprakları üzerinde bir yerdedir 208.
Aštu
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen şehir muhtemelen Kars’ın güneybatısında Sarıkamış ilçesi yakınlarındadır. Ahuria Etiuhe (ne) 209
Baltulhi
: Bir boyun ülkesi olan Baltulhi muhtemelen Diauehi Ülkesini kapsayan ülkedir. 210
Bia/ Bianili : Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen ülke ismi muhtemelen Çıldır
Gölü'nün güneybatısında ve Diauehi ülkesiyle komşu olan bir konumdadır 211
Bute
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen yer Çıldır Gölü'nün güneybatısında muhtemelen Bia ve Huša ülkeleri arasındadır.
Diauehi
: Muhtemelen Erzurum ve yakın civarına yerleştirilen bir ülkedir. 212
Didine
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen yer Diauehi Krallığının sınırları
yakınlarındadır.
Erikuahi
: Muhtemelen Taşburun Yakınlarında bir kralî kent; LuhiuniMinuahinili 213
Etiuni
: Sarıkamış civarı- Aštu 214 ve Uluane 215 arasında-Ahuria(ne) 216
Gulutahe
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Arpaçay ve Aras nehrinin birleştiği yer
Haldiriulhi : Kars’ın kuzeyi, Çıldırsu, Çıldır Gölü ve Çaldırdağ arasında bir
kent 217
Hahia
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen muhtemelen Huša ile bağlantılı,
Diauehi’nin kuzeybatısı
207
Ortakent Yazıtı, Sarıkamış Yazıtı; Payne, 2006; San, 1994: 79-83
Ortakent Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
209
Sarıkamış Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
210
Yazılıtaş Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
211
Ortakent Yazıtı, Hasankale Yazıtı, Başbulak Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
212
Ortakent Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
213
Solagert Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
214
Kars’ın güneybatısı. Sarıkamış yakını- Ahuria Etiuhe (ne) [Argişti-I]
215
Modern Elar (Abovyan) merkezi Dara’dır. [Argişti-I]
216
Sarıkamış Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
217
Yazılıtaş Erzurum Payne, 2006; San, 1994
208
86
Huša
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Diauehi kuzeyinde Çıldır Gölü
kuzeybatısındaki ülke-Hahi 218
Igane
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Taşköprü yakını, Çıldır Gölü
güneybatısı, Magaltu ülkesinin kralî kenti
Ildamuša
: Sarduri-II Dönemine ait yazıtta geçen Qulha’nın kralî kenti, Aşağı
Çoruh bölgesinde muhtemelen Ardanuç İlçesi
Istelua
: Sarduri-II Dönemine ait yazıtta geçen Eriahe’nin güneyi Arpaçay’ın
Aras’a karıştığı yer. Modern Ani yakını
Katarza
: Kars ili yakını. Eriahe yakını, Diauehi’nin doğusu-Aštu/o Haldiriu/o,
Katarza, Ruisia
Kuguru
: Eleşkirt civarı
Luhiuni
: Erekua Kabilesinin kralî kenti, Taşburun yakını- Menuahinili’yi :
Taşburun’dan 5 km. uzakta Başbulak’ta-Erekua Luhiune Muhtemelen
Karakoyunlu Kalesi 219
Maqaltu
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Taşköprü’de Igane ülkesinin
krali kenti 220
Qabilu/o
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Diauehi topraklarında yaşayan
kabile
Qada
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Diauehi topraklarında yaşayan
kabile 221
Qulha
: Sarduri-II Dönemine ait yazıtta geçen Artvin’in kuzeydoğusu, Aşağı
Çoruh’a kadar uzanan bölge
Quriane
: Sarduri-III ve Rusa-II dönemine ait yazıtta geçen Çıldır Gölü yakınlarındadır-Igane-Zababae
Ruisia
: Sarduri-III Dönemine ait yazıtta geçen Igane ülkesi yakını,
Etiuhe’den Igane’ye giderken, Kars düzlüğün deki Aladağ eteklerinde Aštu /o, Haldiriu /o, Katarza
Šašili
218
: Diauehi Krallığının krali kenti 222
Ortakent Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
Solagert Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
220
Taşköprü Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
221
Sarıkamış Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
222
Yazılıtaş Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
219
87
Šeriaze
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Erzurum’un kuzeydoğusuDiauehi-Tarai /u, Zua
Šešetinele : Diauehi’nin kuzey ve batısındaki dağ, Kafkasya’daki Šašeti dağı 223
Širimu
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Çıldır Gölü güneybatısındaki
dağ, Çaldırdağ veya güney Kafkasya’daki Mepiskara Dağı
Taraiu
: Çıldır Gölü'nün güney batısı, Erzurum’un kuzeydoğusu 224
Teišebaini : Rusa-II Dönemine ait yazıtta geçen Karmir Blur
Uburdale
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Diauehinin güney ve güneydoğusundadır
Uišešine
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Kafkas ötesinin güneyi
Uerdaine
: Kafkas ötesinin güneyindeki kabile
Uhime
: Sarduri-II Dönemine ait yazıtta geçen Çıldır Gölü’nün güneyi
Uiteruhi
: Kağızman yakını-Ab/pune, Istelua
Ultuzša
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Kafkas ötesinde yaşayan kabile
Utuha
: Oltu, Tortum Çayının sağ, Oltu Çayının ise sol kesiminde yaşayan
kabile 225
Uraia
: Sarduri-II Dönemine ait yazıtta geçen Uiteruhi topraklarıdır-Uraia/o
Ureiu/o
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Uiteruhi ülkesinin krali kenti
Uzinabitarna: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Çıldır gölü güneybatısı
Zababae
Zabahae
: Argišti-I dönemine ait yazıtta geçen Çıldır Gölünün güneybatısı,
Uzinabitarna, Širimu Dağı
Zua
223
: Kars Sarıkamış, Zivin Yakını, Diauehi’nin krali kenti 226
Yazılıtaş Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
Ortakent Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
225
Yazılıtaş Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
226
Yazılıtaş Yazıtı Payne, 2006; San, 1994
224
88
3.2.KALELER
3.2.1.ARDAHAN
3.2.1.1.Akçakale Kalesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi'nin 27 km. güneydoğusundaki Akçakale Köyü'nün yaklaşık olarak 500 m. batısında yer alan bir adadadır. Adanın köye yakınlığı
nedeniyle adaya geçiş günümüzde doldurularak, ada bir yarımada halini almıştır.
Adada ilk bilimsel çalışmayı İ.K.Kökten yapmış ve adadaki bazı yapıların
Neolitik işçilik gösterdiğini ifade etmiştir. Ayrıca yaptığı araştırma sonucu tespit
ettiği keramikler arasında çok kaba, mat siyah renkli çanak parçaları yer almaktadır. Adada ki diğer mimari yapılardan da bahseden Kökten, yaptığı sondaj ile kalkerden yapılmış bir alet bulmuştur 227. Adada 1995’de K.Köroğlu 228daha sonra
H.Gündoğdu ve 2001 yılında A.Ceylan tarafından bir yüzey araştırması yapılmıştır. 2004-20005 yılında ise N. Alp-A. Ceylan başkanlığında bir ekiple kazı çalışmaları yapılmıştır.
Kazı çalışmalarının başlangıç aşamasında Kökten'in "Taşlı Dam" olarak
adlandırdığı bölgede çalışmalar yürütülmüş, dört ayrı mekânda kazı çalışmaları ve
ardından düzenleme ve temizlik çalışmaları yürütülmüştür. 19.8 m2’lik taş dam
tamamen kazılarak temizlenmiş içinde sal bir taşın içinden çıkan tatlı su kaynağı
tespit edilmiştir. Ayrıca taş dama girişi sağlayan taş kapılarda ortaya çıkarılmıştır 229. Adada yapılan incelemelerde adanın Neolitik dönemden itibaren bir sığınak
olarak yerleşmelere sahne olduğu anlaşılmaktadır. Özellikle bulunduğu yer bakımından Kaflardan Anadolu’ya açılan geçiş güzergâhında olması bu önemini bir
kat daha artırmıştır. Demir Çağı’nda Kimmer ve İskitlerin Anadolu’ya geçişinde
de önemli bir merkez olduğu muhakkaktır.
Akçakale hakkında Adontz 230; Urartu yazıtlarında geçen Ukhimeani ülkesinin Çıldır Gölü'nün kuzeyi olabileceğini, Grousset 231 ve Kırzıoğlu 232 ise
Ukhimeani'nin merkezinin Akçakale olduğunu ileri sürmektedirler.
227
Kökten, 1944: 971 vd. ; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Köroğlu, 1996; Köroğlu 2000, 2 vd; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
229
Djaparidze, 1955, 93 vd.; Djaparidze, 1964, 102 vd.; Djaparidze, 1969; Djaparidze, 1985;
Köroğlu, 1997: 369, Köroğlu, 2000: 2 vd. ; Özfırat, 2001, Topaloğlu, 2006: 115, Alp-Ceylan, et al
2007: 375-390; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
230
Adontz 1946; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
231
Grousset, 1947; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
232
Kırzıoğlu, 1953; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
228
89
3.2.1.2.Beşiktepe Kalesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi’nin 2 km. kuzeyinde İlçe merkezinin hemen üzerinde yükselen tepede yer almaktadır. Yıldırımtepe (Rabat) Köyü’nün 750 m. Güneybatısındaki kale Çıldır Ovası’nın kuzeybatısında ve Karaçay'ın güneyindedir.
Kalenin güneyinde yoğunlaşan kabaca işlenmiş iri andezit taşlardan yapılmış
1.50-1.70 m. genişliğinde duvarları bulunan birçok mimari kalıntıya rastlanılmaktadır. İlçe merkezine olan yakınlığı ve üzerinde yapılan su depoları, haberleşme
direkleri ve eteğinden geçirilen Çıldır-Ardahan karayoluyla kalenin bulunduğu yer
büyük bir tahribata uğratılmıştır. Kalkolitik Çağ, İlk Tunç Çağı, Demir Çağı, Orta
Çağ keramikleriyle işlenmiş obsidiyenler tespit edilmiştir 233.
3.2.1.3.Sınırortası Kalesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi Gölbelen Köyü’nün 1,5 km. doğusunda ve Çıldır
Gölü’nün hemen batısında eski Ardahan-Kars kara yolunun 300 m batısındadır.
375 x 125 m. ölçülerine sahip olan kalenin doğusu oldukça dik iken güneyi yayvan bir şekilde ardında yükselen büyük dağ silsilelerine bağlanmaktadır. İki sıra
surla çevrili olan kalenin Gölbelen Köyü'nün bitişiğindeki taş ocağından çıkarılan
andezit taşlarla yapılan sur duvarları büyük ölçüde tahrip olmuştur. Çizgi bezemeli, boyalı keramikler ve obsidiyenlerin tespit edildiği kalenin keramikleri Geç
Kalkolitik, İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ’ına tarihlendirilmektedir 234.
3.2.1.4.Sengertepe Kalesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi’nin 16 km. güneydoğusunda Akçakale Köyü’nün
1,5 km. kuzeyinde ki 2126 m.lik tepe üzerindedir. Kalenin bulunduğu tepenin
eteğinden Kars-Çıldır karayolu geçmekte ve kale Çıldır Gölü’ne ve Akçakale adasına hâkim bir konumdadır. 250 x 125 m. ölçüleriyle dikdörtgene yakın bir plan
arz eden kalenin güney yamacı teraslar yapılarak, kuzeyi ise bir gölet235 yapılarak
sulama amaçlı kullanılmıştır. Kale yüzölçümü bakımından bulunduğu tepenin
tamamına yakın bir kısmını kaplayacak şekilde yapılmış ve bu tepe ile doğusundaki tepe arası yapay bir yar ile ayrılarak güvenlik artırılmıştır.
233
Bingöl, 2003; Topaloğlu, 2006: 121; Kozbe-Ceylan, et al., 2008.
Bingöl, 2003; Topaloğlu, 2006: 122; Kozbe-Ceylan, et al., 2008.
235
Belli, 1999; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
234
90
Temelinde büyük andezit taşların, yukarıya doğru ise daha küçük taşların
kullanıldığı görülen sur duvarlarının büyük bir kısmı günümüzde yıkılarak 1 m.
kadar bir kısmı ayakta kalabilmiştir. Sur duvarlarının içeri ve dışarı dökülen kısımları dikkate alındığında surların taştan oluşan temel kısmının yaklaşık 4-5 m.
olduğu anlaşılmaktadır. Yaptığımız yüzey araştırmalarında Orta-Geç Kalkolitik
Çağ, İlk Tunç Çağı (Karaz) ve Demir Çağı keramikleri tespit edilmiştir.
Urartu yazıtlarına dayanarak Sengertepe kalesi üzerine araştırmacıların bazı isim önerileri bulunmaktadır. Buna göre Adontz 236; Urartu yazıtlarında geçen
Ukhimeani ülkesinin Çıldır Gölü'nün kuzeyi olabileceğini, Grousset 237 ve
Kırzıoğlu 238, Ukhimeani'nin merkezini Akçakale, kralî kenti Maqaltu'yu ise Taşköprü olarak vermektedir. Bölgede yüzey araştırmaları yapan Köroğlu 239 ise
İga(ne) ülkesinin krali kenti Maqaltu’yu Sengertepe olarak ifade etmektedir. Bölgedeki Urartu Sulama tesislerini araştıran Belli 240 ise Sengertepe’nin Sarduri II
(M.Ö. 764-735) döneminde yapıldığını belirtmektedir.
3.2.1.5.Şeytan Kalesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi Yıldırımtepe (Rabat) Köyünün kuzeyinde sarp
Kura Vadisi’nin içerisinde yer almaktadır. Kalenin güneyinden Ardahan-Çıldır
kara yolu geçmekte ve Beşiktepe Kalesi ile Yıldırımtepe yerleşmesi bulunmaktadır. Kale inşa edildiği yer bakımından Kura Vadisi’nde bir burun şeklindeyken
daha sonra güvenliği artırabilmek için birleştiği nokta bir yarla ayrılarak ada şekline dönüştürülmüştür. Savunma açısından oldukça elverişli olan bir konuma sahip kale Kura Vadisi’nin Çıldır Ovası’na açıldığı noktada önemli bir sınır noktasıdır. Günümüzdeki mimari yapısı ile Orta Çağ özelliği taşımasına rağmen konumu nedeni ile tarih boyunca aralıksız olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Tespit
edilen İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı keramikleri de bunu doğrulamaktadır. Günümüzdeki sur duvarları işlenmeden kullanılan kaba taşların harç yardımıyla bir
236
Adontz, 1946; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Grousset, 1947; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
238
Kırzıoğlu, 1953; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
239
Köroğlu, 1999, Köroğlu 2000; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
240
Adontz, 1946; Grousset, 1947; Kırzıoğlu, 1953; Hauptmann, 1976: 13; Diakonoff-Kaskkai,
1981: 93; Belli, 1999: 267 vd; Köroğlu, 1999: 147; Köroğlu, 2000: 171 vd; Topaloğlu, 2006: 122;
Kozbe-Ceylan, et al., 2008
237
91
araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Kaleye “Şeytan” isminin kalenin konumu
itibariyle verilmesinin yanı sıra araştırmacılar 241 kalenin isminin "iblis-şeytan"
manasına gelen Albız /Alvız Köyü 242 halkının köylerinden kaçarak buraya sığınmalarından geldiğini ileri sürmektedirler 243.
3.2.1.6.Kayabeyi Kalesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi, Kayabeyi Köyü’nün yaklaşık olarak 1 km. kuzeydoğusunda yer almaktadır. Sarp bir vadinin kenarına vadiyi kontrol edebilecek bir konuma inşa edilen kale günümüzde büyük ölçüde yıkılarak sadece kuzeydoğu sur duvarlarının bir kısmı ayakta kalabilmiştir. Kiklopik teknikte yapıldığı görülen kalenin 500 m. doğusunda kaleye ait bir kutsal alan ve 1- 1,5 m. çaplarında düzgün oval çukurlar bulunmaktadır. Kaleden tespit edilen keramik verisi
Demir Çağ’ına aittir. 244.
3.2.1.7.Başköy Kalesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi, Damlıca ve Başköy köyleri arasında ki 2204 m.
yüksekliğindeki tepe üzerindedir.
Kalenin kuzeyinden Damlıca-Başköy yolu
geçmekte güneyinden ise bir küçük dere akmaktadır. Büyük ölçüde yıkılan kalenin kiklopik teknikte yapılan kuzey surları ayaktadır. Kalenin yıkılan sur duvarlarının miktarı ve taşların büyüklüğü dikkate alındığında surların taş kısmının 4-5
m. arasında olduğu anlaşılmaktadır. Ancak yıkılan surlar temelin başlangıcının
tespiti engellemektedir. Kale mimari yapısı ve keramik verisi ışığında tipik bir
Demir Çağı kalesidir 245.
3.2.2.ERZURUM
3.2.2.1.Umudumtepe Kalesi
Erzurum İli Merkez İlçesi'nin 16 km. kuzeyindeki Umudum Köyü’nün
(Kalor) 5 km. batısındaki kayalığın üzerindedir. Erzurum'un kuzeyinde ki dağların
241
Solmaz, 2000: 94
Günümüzdeki Çıldır Çanaksu Köyü yakınları
243
Topaloğlu, 2006: 123; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
244
Topaloğlu, 2006: 124; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
245
Topaloğlu, 2006: 125; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
242
92
ova ile birleştiği yerde bulunan kale Erzurum Ovası’nı kontrol altında tutmaktadır.
Kalenin sur duvarları büyük ölçüde yıkılmasına rağmen tepenin güney ve güneydoğusunda az da olsa sur duvarlarına rastlanılmaktadır. Kaya işçiliğe sahip duvarlar kiklopik tekniktedir. Kalenin güneyinde daha sonra kilise olarak kullanıldığı
anlaşılan bir kaya mezarı ve kalenin farklı yerlerinde kayaya oyulmuş oval çukurlar bulunmaktadır. Yapısal özelliği ve kaya mezarı Urartu Kralı Argišti I veya
Sarduri II dönemine tarihlendirilen merkezde Demir Çağı keramikleri tespit edilmiştir 246.
3.2.2.2.Cin Kalesi
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin 10 km. kuzeybatısında Büyükdere
(Kurnuç) Köyü’nün 1 km. kuzeyindedir. Fazla yüksek olmayan bir tepe üzerindeki kalenin güneyi daha sarp ve oval bir plan göstermesine rağmen sur duvarlarının
büyük ölçüde yıkılması kalenin mimari yapısının tespitini olanaksız kılmaktadır.
Kalede bulduğumuz bol miktardaki işlenmiş ve işlenmeye hazır obsidiyenin varlığı kalenin savunma amacının yanı sıra Büyükdere Vadisi’ndeki obsidiyen yataklarından getirilen obsidiyenlerin işlendiği bir atölye olarak kullanıldığını göstermektedir. Kalenin doğusunda Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ keramiklerinin
tespit edildiği bir yerleşim alanı da bulunmaktadır 247.
3.2.2.3.Pasinler Kalesi
Erzurum’un 39 km. doğusunda Pasinler İlçe Merkezi’nin kuzeyinde yükselen 1740 m. yükseklikteki kale, ovaya ve doğal yollara egemen bir konumdadır.
Kalenin mevcut Urartu yazıtı ile en azından Demir Çağı’nda itibaren kullanıldığı
anlaşılmasına rağmen kaynaklar kalenin Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan
(1453-1478) veya İlhanlı Emiri Togay’ın oğlu Hasan Bey tarafından 1336-1339
yıllarında yaptırıldığını ifade etmektedir 248.
Kalede 2001 yılında yapılan restorasyon ve onarım çalışmalarına ek olarak
Erzurum Müzesi ve A.Ceylan başkanlığında bir dönemlik bir kazı çalışması ya-
246
Çilingiroğlu, 1980b: 191-194; Çilingiroğlu, 1987: 91; Ceylan, 2003: 314; Ceylan, 2005b: 24;
Kozbe-Ceylan, et al., 2008
247
Ceylan, 2001: 73; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
248
Beygu, 1936: 206; Sevgen, 1959: 109; Çelebi, 1970; 216 vdd; Konyalı, 1960: 459 vd.
93
pılmıştır. Kale içinde ve sur duvarları dışında yürütülen kazı çalışmalarında özellikle kalenin güneyindeki surların dışında yapılan çalışmalar Urartu kralı Menua
(M.Ö. 810-786) dönemine ait yazıtta bahsedilen Urartu kalesine ait kiklopik teknikteki sur duvarlara yönelik olmuştur. C19 ve D19 olarak adlandırılan açmalarda
tespit edilen kiklopik teknikteki bu sur duvarının kuzey kenarı 5.30 m., güney
kenarı 6.40 m. ve genişliği 4 m.dir. Yükseldikte 10-15 cm geriye doğru çekilen
surlar Urartu krallığında İšpuini döneminin sonuna kadar tercih edilen bir yöntemdir 249.
3.2.2.4.Avnik (Güzelhisar) Kalesi
Erzurum İli, Köprüköy İlçesi'nin 18 km. güneydoğusunda Güzelhisar
(Avnik) Köyü’nün üzerinde bulunmaktadır. Kale konumu itibariyle çevreye hakim bir kayalık üzerindedir. Demir Çağı’ndan günümüze kadar çok yoğun olarak
kullanılan kalede kaleye ait olan bir Urartu yazıtı tespit edilmiştir. Kalede Demir
Çağı ve Orta Çağ keramikleri tespit edilmiştir 250.
3.2.2.5.Haramikalesi
Erzurum İli, Köprüköy İlçesi’nin 18 km. güneydoğusundaki Güzelhisar
(Avnik) Köyü ile Karayazı İlçesi, Çatalören Köyü arasında yer almaktadır. Boğaza hakim sarp bir kayalık üzerindedir. Kiklopik teknikte yapılan sur duvarları ana
kaya düzeltilerek oturtulmuştur. Kalede Demir Çağı özelliği gösteren iki kaya
basamaklı su tüneli bulunmaktadır. Keramik verisi Demir Çağı ve Orta Çağ’a
aittir 251.
3.2.2.6.Uzunahmet Kalesi
Erzurum İli'nin 18 km. doğusundaki Uzunahmet Köyü'nün hemen üzerindeki kayalık bir tepeye kurulan kalenin kiklopik teknikte yapılan sur duvarları
249
Lehmann-Haupt, 1931: 730 vd.; König 1955-57: 44; Melikişvili 1960: 69; Çilingiroğlu, 1983:
28-37; Çevik, 2000: 124; Erkmen-Ceylan, 2003: 17-28; Kozbe-Ceylan et al. 2008: Pasinler
250
Ceylan, 2003: 315, Ceylan, 2005b: 25; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
251
Başgelen, 1985: 15-17; Ceylan, 2003: 315, Ceylan, 2005b: 25; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
94
belirgin bir şekilde görülebilmektedir. Kaleden İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta
Çağ keramikleri tespit edilmiştir 252.
3.2.2.7.Küçükçağdarış Kalesi
Erzurum İli Aşkale İlçesinin 17 km. doğusundaki Küçükgeçit Köyü (Küçük Ağdarış) bulunan kale büyük ölçüde tahrip olmasına rağmen ana kayaya oyularak yapılmış sur temel izleri ve kaya basamaklı bir su tüneli halen tespit edilmektedir. Kale keramik verisi ve mimari özelliği ile Demir Çağ kalelerinin genel
özelliklerini taşımaktadır. Kalede yapılan incelemelerde İlk Tunç Çağı, Demir
Çağı ve Orta Çağ keramikleri tespit edilmiştir 253.
3.2.2.8.Değirmentepe Kalesi
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin 9 km. güneyinde Otlukkapı Köyü'nün
(Hertev) hemen güneyindedir. Kuzey-güney doğrultulu kale büyük ölçüde tahrip
olmuştur. Merkezde İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı keramikleri tespit edilmiştir 254.
3.2.2.9.Sıfırın Boğazı Kalesi
Erzurum İli, Pasinler İlçesi'nin 22 km güneydoğusundaki Çiçekli Köyü'nün
(Ortuzu) güneydoğusunda yükselen dağların üstünde "Sıfırın Boğazı" ismi verilen
mevkide yer almaktadır. Kale büyük ölçüde tahrip olmasına rağmen Maşat Çayı’na indiği anlaşılan kaya basamaklı tünel tespit edilebilmektedir. Günümüzde
tünelin giriş basamakları tamamen yok olmasına rağmen orta kısmından sonra
basamaklar rahatlıkla izlenebilmektedir. Ancak tünelin yaşadığı yoğun tahribat ne
yazık ki kaçak kazılarla devam etmektedir. Yapı itibariyle tünel Demir Çağı'ndaki
örnekleri ile benzerlik göstermektedir 255.
252
Ceylan, 2003: 315, Ceylan, 2005b: 25; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Işık 1987: 508, Işık 1995: 48-50; Ceylan, 2003: 315, Ceylan, 2005b : 24, Kozbe-Ceylan, et al.,
2008
254
Ceylan, 2004: 265; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
255
Ceylan, 2004: 265; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
253
95
3.2.2.10.Kurbançayır Kalesi
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin 5 km. kuzeybatısındaki Kurbançayırı Köyü’nün (Hins) 1 km. doğusundaki bir tepe üzerinde bulunan kale, 60 x 55 m. boyutlarında ve 1850 m. yüksekliktedir. Kale Pasin Ovası’na hâkim ve
Büyükdere’den gelen doğal yolları kontrol altında tutmaktadır. Kalede çok sayıda
işlenmiş obsidiyen bulunmakla birlikte çok az sayıda keramik verisine rastlanmıştır. Kalede İlk Tunç ve Demir Çağı keramikleri tespit edilmiştir 256.
3.2.2.11.Topdağı Kalesi
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin 8 km. kuzeyindeki Kavuşturan Köyü’nün
(Aha) 1 km. güneybatısında 1780 m., rakımlı 80 m. yüksekliğindeki tepe üzerindedir. Doğu-batı doğrultulu olan kale kaçak kazılar ve köylülerin taş çekmesi sonucu büyük ölçüde tahrip olmuştur. Kalede İlk Tunç, Demir Çağı ve Orta Çağ
keramikleriyle çok sayıda obsidiyen tespit edilmiştir 257.
3.2.2.12.Alibey Kalesi
Erzurum İli, Hınıs İlçesi’nin 4,5 km. kuzeydoğusunda ki aynı ismi taşıyan
Alibey Köyü’nde yer almaktadır. Düzgün bir mimari yapısı olmayan kale, bulunduğu tepenin fiziki yapısına uydurularak kuzey-güney doğrultulu 300 x 40 m boyutlarında inşa edilmiştir. Kiklopik teknikteki sur duvarları özellikle kalenin doğusundaki duvarlarda rahatlıkla görüldüğü gibi ana kayaya açılan temel yatakları
üzerine yapılmıştır. Kale sur duvarlarının, bulunduğu tepenin doğu ve batısının
çok dik olması nedeniyle bu bölüm duvarları daha güçsüzdür. Kalenin doğusunda
kayalık üzerinde yerden yaklaşık 80 m. yükseklikte bir kaya mezarı veya odası
bulunmaktadır. Yaklaşık olarak 2 m.lik bir girişi olan mekânın işlevi ne yazık ki
içine girilemediğinden anlaşılamamıştır. Kaleden tespit edilen keramikler Demir
Çağ ve Orta Çağ’a aittir 258.
256
Ceylan, 2004: 265; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2004: 265; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
258
Ceylan, 2005: 192; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
257
96
3.2.2.13.Yamaçtepe Kalesi
Erzurum İli, Hınıs İlçesi, Alibey Köyü’nün yaklaşık 400 m. kuzeyinde yer
alan kale köy ile aynı adı taşıyan Alibey Kalesi’nin ise yaklaşık 500 m. doğusundadır. Verimli tarım alanlarını ve çevresindeki su kaynaklarını kontrol altında
tutabilen bir konumda bulunan kale, bulunduğu tepenin üzerinin düzeltilerek 85 x
35 m. boyutlarında inşa edilmiştir. Kalede 15 yakın 2 m.lik taş silolar, kaya basamakları ve kaya odası olduğunu düşündüğümüz 4 x 2 x 2,5 m. ölçülerinde bir
mekân bulunmaktadır. Merkezde günümüzde sur yatakları dışında herhangi bir
sur kalıntısı bulunmamaktadır. Kaleden Demir Çağı ve Orta Çağ'a ait keramikler
tespit edilmiştir 259.
3.2.2.14.Başköy Kalesi
Erzurum İli, Hınıs İlçesi’nin 15 km. kuzeybatısındaki Başköy'ün hemen
kuzeybatısında yer almaktadır. Kale 2050 m. ile bölgenin en yüksek tepesinde
bulunmaktadır. 105 x 45 m. boyutlarında kalenin su ve ulaşım yollarını kontrol
için inşa edildiği anlaşılmaktadır. 1.5 m. genişliğindeki kuzey surlarının yaklaşık
15 m. kısmı, batı surlarının ise 3,5 m.lik bir kısmı ayakta kalmış olan kalenin iç
mekânları günümüze kadar iyi derecede korunarak ulaşmıştır. Kalenin batısındaki
iç kısımda 50 cm. genişliğinde dairesel taş temeller bulunmaktadır. Yüksekliği
nedeniyle herhangi bir saldırıya uğrandığında kullanıldığı anlaşılan kaleye günümüzde dahi ulaşım çok zor şartlarda sağlanmaktadır. Keramik verisi ve mimarisi
ışığında kalenin Demir Çağı’nda yapıldığı daha sonrada Orta Çağ’da kullanıldığı
anlaşılmaktadır 260.
3.2.2.15.Piralibaba Kalesi
Erzurum İli, Merkez İlçeye 9 km. güneybatısındaki Tepeköy'ün sınırları
içerisindedir. Bulunduğu konum itibariyle güneybatıdan gelen doğal yol üzerinde
ki son savunma noktasını oluşturan kale Erzurum Ovası’na hâkim bir konumdadır. Çift surlu olduğu anlaşılan kalenin suları yer yer 1 m. kadar ayakta kalmayı
başarmıştır. Günümüzde kalenin üzerinde kaleye de isim veren adlandırıldığı “Pir
259
260
Ceylan, 2005: 192; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2005: 192; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
97
Ali Baba Türbesi” yer almaktadır. Keramik verileri İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve
Orta Çağ’a aittir 261.
3.2.2.16.Oltu Kalesi
Erzurum İli, Oltu İlçesi’nin merkezinde bulunan kale günümüzde ki haliyle tipik bir Ortaçağ Kalesi özelliği taşımaktadır. Kale bulunduğu konum ve yerleşim yerine yakınlığı nedeniyle çok sayıda tadilat görmüştür. Kaynaklarda kalenin
Urartulardan kaldığı belirtilmesine rağmen günümüzde Urartu özelliği taşıyan
Oltu Çayı'na inen kaya basamaklı su tünelinin bir kısmı dışında herhangi bir bulgu
kalmamıştır. Ancak bu durum bile kaynaklardaki ifadelerin doğruluğunu konusunda yeterli olacaktır 262.
3.2.2.17.Karakale Kalesi
Erzurum İli Pasinler İlçesi'nin 29 km. kuzeybatısındaki Karakale Köyü sınırları içerisindeki kale surları kabaca işlenmiş blok taşlarla kiklopik teknikte inşa
edilmiştir. Kalın bir sur duvarı olan kalenin 2 m.nin üzerinde sur duvarları ayakta
kalmayı başarmıştır. Dikdörtgen bir planı olan kalenin girişi güneydoğudandır.
Kalenin savunma yönünden daha zayıf olan kuzeydoğusu üç bastiyonla güçlendirilmiştir. Mimarisi ve keramik verisi Demir Çağı'na aittir 263.
3.2.2. 18.Güngörmez Kalesi
Erzurum İli, Merkez İlçesi’nin 35 km uzağındaki Dumlu Bucağı bağlı
Güngörmez Köyü’ndedir. Köyün hemen üzerinde yükselen sarp kayalığa kiklopik
teknikte inşa edilen kalede kabaca yontulmuş büyük bloklardan oluşan surların
yer yer 5m.lik bir kısmı ayakta kalmayı başarmıştır. Kalenin hemen üzerinde bulunan yayladan Fırat’ın kaynaklarından olan Dumlu Suyu çıkmaktadır. Bölgedeki
zengin su kaynakları kalenin su kaynaklarını kontrol için inşa edildiğini düşündürmektedir. Keramik verileri Demir Çağı’na aittir 264.
261
Başgelen, 1987: 18; Ceylan, 2007a: 104, Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2007a: 104; Kozbe-Ceylan, et al., 2008, Topaloğlu, 2008b: 153-171
263
Başgelen, 1987: 16-19; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
264
Başgelen, 1987: 16-20; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
262
98
3.2.2.19.Akdağ Kalesi
Erzurum İli, Merkez İlçesi’ne 25 km uzaklıktaki Akdağ Köyü’ndedir. Kale, Erzurum-Tortum yolunun kenarında ovaya hakim bir konumdadır. Günümüzde
sur duvarları temel seviyesinde tespit edilebilen kalenin sur duvarlarında yer yer
kortin ve bastiyonlara yer verildiği görülmektedir. Kalenin çevresinde bu kale ile
ilişkilendirebileceğimiz düşündüğümüz bir dizi küçük gözetleme kulesi bulunmaktadır 265.
3.2.2.20.Pırtın Kalesi
Erzurum İli, Aşkale İlçesi’nin 11 km. güneydoğusundaki Güllüdere Köyü
sınırları içerisindeki kale, Aşkale Boğazı’na kadar olan geniş bir bölgeyi kontrol
altında tutmaktadır. Kiklopik teknikte yapılan sur duvarlarında yer yer savunmayı
güçlendirmek için kortin ve bastiyonlar yapılmıştır. Konum bakımından bölgenin
en önemli savunma tesislerinden biri olan kalenin sur duvarları büyük ölçüde
ayaktadır. Mimari bakımdan kale Urartu Kaleleri’nin genel özelliklerini taşımaktadır 266.
3.2.2.21.Kapıkaya Kalesi-I
Erzurum İli Tortum İlçesi'nin 26 km. batısındaki Kapıkaya Köyü'nün 1
km. kuzeyinde yer almaktadır. Hayvancılık için önemli bir bölgede bulunan kale
hemen yanındaki sulama göletini de koruması bakımından önemli bir konumdadır. Günümüze iyi derece korunarak ulaşabilen kiklopik teknikteki sur duvarları
yer yer 4,5-5 m. lik bir kısmı ayakta kalabilmiştir. Sur duvar kalınlılığı 2.80 3.40 cm. arasında değişmektedir. Farklı büyüklükteki taşların kullanıldığı sur
duvarlarındaki taşların kabaca düzeltilmesine rağmen aralarında büyük açıklıklar
bulunmaktadır. Dış ve iç duvarların arasının çok küçük taş ve toprak doldurulduğu
görülmektedir. Bulunduğu tepenin topografyasına uydurularak inşa edilen kale,
ikisi giriş kapısının sağ ve solunda olmak üzere sekiz burçla güçlendirilmiştir.
Kalenin etrafında işlevi tam olarak anlaşılamayan yapı kalıntıları bulunmaktadır.
Kaleye güneybatı köşesindeki 280 cm.lik bir kapı ile girilebilmektedir. Giriş kapı-
265
266
Başgelen, 1987: 16-20; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Başgelen, 1987: 16-20; İbiş 2006; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
99
sının hemen önünden başlayarak aşağıya kadar devam eden bir yay şeklindeki
duvar örgüsü giriş kapısını daha korunaklı olmasını amaçlamış olmalıdır. Günümüzde kalenin iç mimari yapıları rahatlıkla görülmektedir. Kaledeki mevcut 5
m.lik taş temel duvarları yıkılan kısımla birlikte 7-8 m. kadar olmalıdır. Bu duvarın üzerinde de Urartu kalelerinde görülen 4-5 m.lik kerpiç duvarların olduğu düşünülürse kale görkemli bir yapıya sahiptir. Kalenin batısında ise Urartu sulama
göletlerinin özelliğini taşıyan ancak yakın bir tarihte genişletilen bir sulama göleti
bulunmaktadır. Kalenin karşısında da benzer özellikli başka bir kale bulunmaktadır. Kalenin mimari ve keramik verisi değerlendirildiğinde Urartu özelliği göstermesine rağmen burçlu sur duvarları Urartu’da tercih edilmeyen bir yöntemdir 267.
3.2.2.22. Kapıkaya Kalesi-II
Erzurum İli Tortum İlçesi'nin 26 km. batısındaki Kapıkaya Köyü'nde bulunan ikinci kaledir. Köyün yaklaşık olarak 2 km. kuzeyindeki kalenin güneyinde
Kapıkaya Göleti ve yaklaşık 1 km. güneydoğusunda Kapıkaya Kalesi-1 bulunmaktadır. Sur duvarları büyük ölçüde yıkılan kalenin sur duvarları temel seviyesinde tespit edilebilmektedir. Daha iyi durumda ki güney surlarına bakıldığında
kalenin çok büyük olmayan kaba taşlarla kiklopik teknikte inşa edildiği görülmektedir. Kalenin temel seviyesindeki sur duvarlarından anlaşıldığı üzere kale çift
sıra surla çevrelenmiştir. Kapıkaya Kalesi-1'den daha yüksekte ve daha stratejik
bir konumda inşa edilen kalede çok sayıda kaçak kazı yapılmıştır. Kalenin
keramik verisi Geç Kalkolitik, İlk Tunç ve Demir Çağı'na aittir 268.
3.2.2.23.Laleli Kalesi
Erzurum İli, Pazaryolu İlçesi’nin 29 km. batısındaki Laleli köyünün yaklaşık 2 km. kuzeydoğusundaki kale Çoruh nehrinin hemen kenarındadır. Deniz seviyesinden 1380 m. yerden 30 m. yükseklikteki kale İspir-Bayburt karayolunu ve
su kaynaklarını kontrol altında tutmaktadır. Kaçak kazılarla büyük oranda tahrip
olan kalenin yaklaşık 100 m. doğusundaki “elmalık” mevkisinde Demir Çağ özel-
267
268
Ceylan, 2007: 167; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2007a: 167; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
100
liği gösteren ancak işlevi tam olarak anlaşılamayan duvar izleri bulunmaktadır.
Keramik verileri Ortaçağ ve Demir Çağı’na aittir 269.
3.2.2.24.Kuşluca Kalesi
Erzurum İli, Karaçoban İlçesi’nin 23 km. güneybatısındaki Kuşluca Köyü’ndeki kale, ayrıca Hınıs Ovası’nın ve Akdağlar’ın güneyinde ve Bingöl Dağları’nın doğusunda yer almaktadır. Çift sıra surla çevrili olan kaleye giriş güneybatıdan sağlanmaktadır. Kalenin içyapıları günümüzde rahatlıkla tespit edilebilmektedir. Kalenin keramik verisi ve mimari özellikleri Demir Çağ ve Ortaçağ’a aittir 270.
3.2.2.25.Yukarı Söylemez Kalesi
Erzurum İli, Karayazı İlçesi, Yukarı Söylemez Köyü'nün yaklaşık 100 m.
kuzeyinde bulunan kale yükseltileri 1950 m. olan, iki ayrı tepe üzerinde kurulmuştur. Kaleleri yazın kuruduğu anlaşılan bir dere ikiye ayırmaktadır. Yapılan
incelemelerde karşılıklı iki tepe de Son Tunç Çağı’ndan başlayan bir yerleşim
görülmektedir. Birinci tepedeki kalede üzerleri toprakla kapanmış 3x3 m.lik dörtgen planlı yapılar bulunmaktadır. Birinci kalenin batısında bulunan ikinci tepede
de yapı izlerine ve bol miktarda form veren çanak çömlek parçalarına rastlanmıştır. Erzurum-Muş karayolu inşasında kale büyük oranda zarar görmüşse de bu
sırada bol miktarda keramik ve mezarlar tespit edilebilmiştir. Ortalama 2,50 x
1,30 m. boyutlarında olan bu mezarlar Demir Çağı özelliği göstermektedir. Kaleden İlk Tunç, Erken Demir, Orta ve Geç Demir Çağ keramikleri tespit edilmiştir 271.
3.2.2.26.Yiğityolu Kalesi
Erzurum İli, Karayazı İlçesi2nin 24 km. güneydoğusundaki Yiğityolu Köyü'nün yaklaşık 500 m. kuzeyindeki 2100 m.lik sarp kayalık üzerine inşa edilmiştir. Karayazı-Malazgirt yolu gibi tarihi yoları ve çevreye egemen olan kalenin
batısından bir dere akmaktadır. Büyük ölçüde yıkılmış olan kaleye ulaşım zor
269
Ceylan, 2007:167; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2007:169. ; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
271
Bingöl, 2002: 175; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
270
101
şartlarda sağlanabilmektedir. Kalenin kiklopik teknikteki sur duvarları özellikle
kuzeyde daha belirgindir. Kalenin iç ve dış olmak üzere iki suru bulunmaktadır.
Kalenin yaklaşık 50 m. kuzeyinde bir kaya basamaklı su tüneli yer almaktadır.
Kalenin kuzeyinde kaleye ait olduğu düşünülen bir yerleşim yeri bulunmaktadır.
Keramik verisi Demir Çağı’na aittir 272.
3.2.2.27.Sarıkaya Kalesi
Erzurum İli, Karayazı İlçesi’nin 23 km. güneydoğusundaki Hasanova Köyü'nün yaklaşık 2 km. kuzeydoğusunda 2000 m. rakımlı sarp bir kayalık üzerine
kurulmuştur. Kalenin güneyinden geçen su kaynaklarını ve kuzeyinden geçen
Karayazı-Tutak karayolunu kontrol altında tutabilmektedir. Oldukça büyük bir
alanı kapsayan kalenin büyük bir kısmı yıkılmasına rağmen sur duvarları yer yer
temel seviyesinde tespit edilebilmektedir. 2 m. genişliğinde olduğu anlaşılan surların kiklopik teknikte yapıldığı görülmektedir. Kalenin güneybatı bölümü diğer
kısımlara göre daha alçak olduğu için bu bölgenin daha güçlü surlarla korunduğu
anlaşılmaktadır. Keramik verileri Tunç Çağı ve Demir Çağı’na aittir 273.
3.2.2.28.Karakaya Kalesi
Erzurum İli, Karayazı İlçesi’nin 24 km. doğusundaki Karakaya Köyü'nün
hemen kuzeyinde yükselen sarp kayalık üzerine inşa edilmiştir. Kalede sur temel
yatakları dışında herhangi bir sur kalıntısı bulunmamaktadır. Kalenin içindeki
mekânın güneyindeki "Kız Taşı" denen, yontularak işlenmiş, üst üste iki parçadan
oluşan büyük bir kaya kütlesi bulunmaktadır. Kaleden Demir Çağı’na ait
keramikler ile ham ve işlenmiş obsidiyenler tespit edilmiştir 274.
3.2.3.KARS
3.2.3.1.Kozlu Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 22 km. kuzeybatısındaki Kozlu Köyü’nün
yaklaşık 1 km. batısında kuzey-güney doğrultulu iki tepe üzerinde topografik yapıya uygun bir şekilde inşa edilmiştir. Kalenin bulunduğu tepenin doğusu ve batı272
Bingöl, 2002: 176; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Bingöl, 2002: 177; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
274
Bingöl, 2002: 178; N.Ceylan, 2007: 61; Kozbe-Ceylan, et al., 2008;
273
102
sında tatlı su kaynakları ve batısında da bir sulama göleti bulunmaktadır. Kalenin
güney ve kuzeyinin savunma açısından daha zayıf olduğu için buranın sur duvarlarının daha geniş yani 3.80 m diğer yerlerde ise 3 m olduğu görülmektedir. Aşağıdaki kale daha korunaklı ve daha büyük taşlardan kortin ve bastiyonlar desteklenerek yapılmıştır. Günümüzde 3-3.30 m. kadar bir kısmı ayakta kalmayı başaran
sur duvarları kiklopik tekniktedir. Üst kalede ise taş boyutları daha küçük ve 1 m
civarında bir kısım ayakta kalabilmiştir. Bu özelliği ile alt kalenin daha eski üst
kalenin ise savunma açısından alt kaleyi daha güçlendirmek için daha sonraları
yapıldığını düşünülmektedir. Üst kale surlarının mimariden daha uzak genel coğrafi yapıya uydurularak kortin ve bastiyonsuz olarak düz bir şekilde yapıldığını
görmekteyiz. Her iki kalenin de içinde mimari yapıların bulunduğu görülmektedir.
Kalenin girişinin güneydoğudan ve 3.80 cm. genişliğinde olduğu tespit edilmiştir.
Kalenin batı kesiminde kum taşından oluşan kayalık alanda ana kayanın tıraşlanarak 7 x 9.70 cm. boyutunda bir kutsal alan yapıldığı görülmektedir. Yine kalenin
batısında alttaki sulama göletine doğru giden bir kaya basamaklı su tünelinin varlığı belirlenmişse de günümüzdeki durumu ile bu özelliği tamamen kaybetmiş ve
tamamen dolmuştur. Kale genel anlamda bölgedeki su kaynaklarına ve halen bölge halkının geçim kaynağı olan hayvancılığı kontrol altında tutabilecek bir konumda yer alan önemli bir Demir Çağı merkezi olduğunu fakat daha sonraki dönemlerde de kalenin kullanıldığı anlaşılmaktadır 275.
3.2.3.2.Toprakkale Kalesi
Kars İli, Sarıkamış İlçesi’nin 8 km. güneybatısında Kars - Erzurum çevre
yolunun doğusunda doğu-batı doğrultulu kale 2080 m. rakımı ile Doğu Anadolu'nun en yüksek kalelerinden biridir. Kale, su kaynakları açısından oldukça zengin
bir bölgeyi ve tarihi yolları kontrol altında tutmaktadır. Keramik verileri İlk Tunç
Çağı ve Demir Çağı’na aittir 276.
275
Ceylan, 2007: 170.; Kozbe-Ceylan, et al., 2008, N.Ceylan, 2007: 61
Ceylan, 2001b: 53, Ceylan, 2005b: 25; Bingöl, 2003: 143; Kozbe-Ceylan, et al., 2008;
Topaloğlu, 2008a: 197-216
276
103
3.2.3.3.Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
Kars İli, Sarıkamış İlçesi’nin 37 km. güneyindeki Karapınar Köyü'nün
(Karahasan) yaklaşık 5-5,5 km. güneybatısında yer alır. Aras Irmağı'nın 1,5 km.
güneyindeki kale Aras Güneyi Dağları'nın kuzey eteğine inşa edilmiştir. Kale
Kafkasya'lardan Anadolu'nun içlerine uzanan ve İran’dan Anadolu’ya uzanan tarihi yolların birleştiği noktadadır.
Ana kayanın kabaca düzeltilmesiyle sur temelleri oluşturulan kale 27x36
m büyüklüğünde dikdörtgen planlıdır. Dik bir uçurumla sonuçlanan doğu kısmı
üzerinde ana salonlu ve iki odalı bir kaya mezarı ile kalenin yaklaşık 350-400 m
güneybatısında bir sulama göleti bulunmaktadır. Batı ve güney duvarları iki teras
halinde yapılmış olan kalede bu teraslardan batıdakilerin arası 3,2-3,5 m, güneydekilerin arası ise 4,5-5 m.dir. Bu terasların kalede görülmeyen kortin ve
bastiyonların yerine kaleyi güçlendirmek için yapıldığı anlaşılmaktadır. Günümüzde iç duvarlardan bir kısmı 4-5 sıra kadar ayakta kalmayı başarmıştır. Bu
kalıntılardan anlaşıldığı üzere iri andezit taşların dış yüzleri ve birleşme noktaları
kabaca düzeltilmiş ve bu taş kısım üzerine kerpiç bir duvar örülmüştür.
Büyük bir kısmı aşınmış kaya basamakları inilen kaya mezarı, yerden yaklaşık 55-60 m yüksekliktedir. Mezarın doğusunda, 2.7 x 2.5 m. lik bir alan bırakılmıştır. Mezara 1.40 x 0.40x 1.60(h) m. boyutlarındaki bir kapıdan girilmektedir. Kapının hemen üzerinde 70 cm.lik bir aydınlatma penceresi bulunmaktadır.
Kare planlı 4,4x 5 m. ölçülerindeki ve 3,2 m. yüksekliği olan ana salonun duvarlarının üst kısmındaki tek sıra dişli silme salonun tümünü dolanmaktadır. Yerden
1,4- 1.5 m. yükseklikte başlayan 70 cm. boyutu ve 55 cm derinliği olan nişler, batı
duvarında 4, kuzey ve güney duvarlarında 1, giriş kapısının sağında ve solunda da
1’er olmak üzere toplam 8 adettir. Ana salondan kuzeydeki odaya 0.90x0.50x
1,70(h) m. ölçülerindeki bir kapı ile güney odasına ise 1,80 x 2.20 (h) m.lik bir
kapı ile girilmektedir.
Deniz seviyesinden 1875 m. yükseklikte yapılan oval bir planlı gölet kalenin sulama ihtiyacı karşılayabilmek için yapıldığı düşünülmektedir. Göletin suyunu kar, yağmur ve özellikle çevredeki çok sayıdaki kaynak suyu oluşturmaktadır.
Şiddetli heyelanlar sonucu yapısı kısmen bozulmasına rağmen işlevini halen sürdürmektedir. Göletin batı duvarı günümüze kadar yıkılmadan gelmesine rağmen
104
üzeri yer yer toprakla kapanmıştır. Göletin kaya mezarı gibi Menua döneminde
yapıldığı düşünülmektedir.
Yüzey araştırmaları sırasında bir kısmı yüzeyde duran devetüyü astarlı
kırmızı ve siyah boyayla bezemeleri bulunan bir polikrom yumurta gövdeli çömlekçik kaleden bulunan en önemli keramik verisini oluşturmaktadır. Orta Tunç
Çağı'nda kurulduğu anlaşılan kale asıl önemini Urartu Krallığı döneminde özellikle Menua’nın kuzeye yönelik seferlerinde önemli bir yönetim merkezi olarak görev yaptığı dönemde kazandığı anlaşılmaktadır 277.
3.2.3.4.Kırankaya (Asboğa) Kalesi
Kars İli, Sarıkamış İlçesi’nin kuzeydoğusundaki Asboğa (Kırankaya) Köyü’nün yaklaşık 2-3 km. güneyinde, Erzurum-Kars karayolunun hemen solunda
bulunan kayalığın üzerindedir. Oldukça büyük bir alana yayılan kale kuzey-güney
doğrultulu ve deniz seviyesinden 1925 m. yüksekliğindedir. Kalenin büyük taşlardan kuru duvar tekniği ile inşa edilmiş doğu duvarı günümüzde kısmen ayaktadır.
Kalenin giriş kısmı büyük olasılıkla güneyden verilmiş olmalıdır. Büyük taşlardan
yapılmış duvarlar kalenin doğusunda iki sıra halinde saptanmıştır. I-Argišti'nin
yazıtlarında geçen “Ahurihinili” kenti bazı araştırmalara göre Sarıkamış, bazılarına göre ise Kırankaya’dır. Kaleden Demir Çağı keramikleri ham ve işlenmiş
obsidiyenler tespit edilmiştir 278.
3.2.3.5.Micingert (İnkaya) Kalesi
Kars İli, Sarıkamış İlçesi İnkaya Köyü’nde bulunan kale, “Aşağı Pasin”
olarak adlandırılan bölgede sarp bir kayalığın üzerine inşa edilmiştir. Doğal yolları kontrol eden kale, dikdörtgene yakın bir plana sahip ve girişi doğudandır. Kale
içerisinde batı duvarının ortasına yakın bir konuma ana kayaya oyularak yapılan
dikdörtgen plana sahip sarnıç ile kalenin su ihtiyacı karşılanmaya çalışılmıştır.
Köydeki küçük tek kütle halindeki kayalık içerisindeki kaya şapeli bir kaya mezarı andırmasına rağmen günümüzdeki yapısı ile bir Bizans dönemi şapellerinin
277
Ceylan, 2001b: 55-59., Belli,-Ceylan, 2002: 120 vd., Ceylan, 2003: 316, Ceylan, 2005b: 27;
Bingöl, 2003: 144,146; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2008a: 197-216
278
Adontz, 1946: 169, Kırzıoğlu, 1958: 52, Ceylan, 2001b: 60, Ceylan, 2003: 316; Bingöl, 2003:
148; Ceylan, 2005b: 26; Topaloğlu, 2008a: 197-216
105
özelliklerini taşımaktadır. Kaledeki Saltuklu dönemi tamir kitabı ve mimari özellikleri Orta Çağ özelliği taşımasına rağmen keramik verileri arasında Demir Çağı
keramikleri de bulunmaktadır 279
3.2.3.6.Zivin (Süngütaşı) Kalesi
Kars İli, Sarıkamış İlçesi’nin 35 km. güneybatısındaki Süngütaşı (Zivin)
Köyü’nde denizden yüksekliği 1890 m.dir. Ana kayanın yapısına göre kuzeygüney doğrultulu kalenin kuzeybatısında Zivin Çayı akmakta ve eski ErzurumKars karayolu hemen önünden geçmektedir. İki vadinin kesiştiği bir noktadaki
kale Anadolu'yu Kafkaslara bağlayan yolu kontrol etmektedir. Kalenin içinde dikdörtgen planlı dışında yuvarlak planlı sarnıçlar ve dıştaki sarnıçların yanında sunak çukurlar bulunmaktadır. Kalenin batısında ise içi dolmuş olan kaya basamaklı
bir su tüneli bulunmaktadır. Günümüzde Tiflis Müzesi’nde bulunan Urartu kralı
Menua'nın Kuzey Sefer Yazıtı 280 ve keramik verileri Urartu dönemine aittir. Günümüzdeki görüntüsü Orta Çağ özelliği taşımasına rağmen kalenin Urartu yazıtlarında geçen krali kentlerden Zua veya Şaşilu olduğu hakkında görüşler bulunmaktadır 281.
3.2.3.7.Köroğlu Kalesi
Kars İli, Sarıkamış İlçesi’nin 30 km. kuzeydoğusundaki kale ile aynı adı
taşıyan Köroğlu Köyü’ndeki doğal bir kayalık üzerinde yer alır. Zivin ve
Micingert Kaleleri ile aynı özellikleri taşımayan ve kare plana sahip kale ancak
daha küçüktür. Çevreye egemen bir konumda savunmaya oldukça elverişli olan
kalenin savunmasını daha da güçlendirmek için bölgede fazla görülmeyen ana
kayanın etrafına çepeçevre çukurlar açılmıştır. Urartu görülen ana kayaya açılan
sur temel yataklarının görüldüğü kalede günümüzde mimari yapı Orta Çağ özelliği taşmaktadır. Stratejik konumu, Zivin ve Micingert kalelerine yakınlığı ve az
279
Ceylan, 2001b: 60; Bingöl, 2003: 150; Ceylan, 2005b: 26; Topaloğlu, 2008a: 197-216; KozbeCeylan, et al., 2008
280
Meşçaninov, 1931; König, 1955-57: 24; Melikişvili, 1960: 37; Kleiss-Hauptmann 1976; Sevin,
1979; Belli, 1982; Pehlivan 1991; Payne 1995; Salvini 1995; Topaloğlu, 2008a: 197-216
281
Pehlivan, 1991: 35; Ceylan, 2003: 317; Bingöl, 2003:150; Ceylan, 2005b: 26, Topaloğlu,
2008a: 197-216Kozbe-Ceylan, et al., 2008;
106
sayıdaki Demir Çağı keramiği kalenin Demir Çağı’nda inşa edildiği düşündürmektedir. 282.
3.2.3.8.Yumrutepe Kalesi
Kars İli Selim İlçesi’nin 9 km. güneydoğusundaki Yolgeçmez Köyü'nün
hemen kuzeyinde yer alan kale Kars-Erzurum karayolunun yaklaşık 750 m. batısındadır. Günümüzde kalenin kiklopik teknikteki sur duvarları sadece kuzey bölümde görülebilmektedir. Kalenin bulunduğu tepe aynı zamanda bir obsidiyen
yatağı olduğu anlaşılmaktadır. Keramik verileri İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı’na
aittir 283.
3.2.3.9.Kayalık (Mindivan) Kalesi
Kars İli, Susuz İlçesi’nin 4 km. güneydoğusundaki Kayalık Köyü’nün yaklaşık 500 m. güneybatısında deniz seviyesinden 2070 m. yüksekliğindeki tepenin
üzerindedir. Kalenin etrafında özellikle güney ve kuzeyinde su kaynakları kuzeybatında ise orta büyüklükte doğal bir mağara bulunmaktadır. Kiklopik teknikte
yapıldığı görülen kalensin sur duvarları büyük ölçüde yıkılmıştır. Kalenin güneydoğusunda bir burç ile Orta Çağ özelliği taşıyan mimari kalıntılar bulunmaktadır.
Kalenin güneyinde yoğunlaşan kaçak kazılarla her geçen gün kale biraz daha tahrip olmaktadır. Kalenin keramik verileri İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ’a
aittir 284.
3.2.3.10.Keçivan Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 45 km. kuzeybatısındaki Tunçkaya
(Keçivan) Köyü’nde yer alan kale günümüzde modern köy yerleşmesini içine alan
bir yapı konumundadır. Keramik verileri ışığında Demir Çağı’ndan itibaren yerleşim gördüğü anlaşılan kale Orta Çağ’da bölgenin önemli kalelerindendir. Kale
vadiyi ve tarihi yolları kontrol altında tutabilen bir konumdadır. Kalenin etrafında
çok daha eski dönemlerde kullanıldığı düşünülen mağara yerleşimleri, kaya üstü
tasvirleri bulunmaktadır. Kale içinde ayrıca Orta Çağ özelliği gösteren şapel ka282
Ceylan, 2003: 317; Bingöl, 2003: 152; Topaloğlu, 2008a: 197-216; Kozbe-Ceylan, et al., 2008;
Ceylan, 2004: 266; Bingöl, 2003: 154; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
284
Bingöl, 2003: 156; Ceylan, 2004: 267; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
283
107
lıntısı da bulunmaktadır. Kaleden tespit ettiğimiz Demir Çağı keramikleri, kalenin coğrafi konumu ve yakın çevresindeki merkezler ışığında Urartu döneminde
de kullanıldığı anlaşılmaktadır 285.
3.2.3.11.Kötek Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 23 km. batısındaki Taşbilek Köyü’nde, (Kötek) yer almaktadır. Yaklaşık 100 m. lik bir tepe üzerine inşa edilen kaleye ve
köye ismini “Kötek Çayı” vermektedir. Kaçak kazılar ve kazılan siper çukurları
ile tahrip olan kalenin mimari yapısı Orta Çağ özelliği göstermektedir. Harç kullanılarak örülen sur duvarları ve yere yer tespit edilebilen mimari izler Orta Çağ
mimarisinin özellikleri taşımaktadır. Ancak kalenin keramik verisi içerisinde ve
kaçak kazı alanların bol miktarda Demir Çağı keramiği tespit edilmiştir. Bu nedenden dolayı kalenin Demir Çağı’nda kullanıldığı anlaşılmaktadır 286.
3.2.3.12.Bozkale Kalesi
Kars İli, Merkez İlçe’nin 10 km. batısındaki Bozkale Köyü’nün hemen batısında yer alan kale çevresindeki yolları kontrol edebilmek için yapılan kalelerden biridir. Köye yakınlığı nedeniyle sur duvarlarının büyük ölçüde tahrip olduğu
kalede surlar temel seviyesinde tespit edilebilmektedir. Kabaca işlenmiş bölgedeki
örneklerine göre daha özenli kiklopik teknikte örülen sur duvarlarının genişliği
2.50-2.70 m arasında değişmektedir. Mimari özellikleri ve keramik verileri Demir Çağı’na aittir 287.
3.2.3.13.Baykara Kalesi
Kars İli, Selim İlçesi’nin 13 km. kuzeyindeki yer alan Baykara Köyü’nün
içinde bulunmaktadır. Fazla yüksek olmayan tepe üzerinde günümüzdeki köy
caminin bulunduğu yere yapılmıştır. Büyük taşlardan oluşan ve Urartu’da fazla
görülmeyen taş dizi ve taş kapısı kalenin çok daha eski dönemlere ait olduğunu
düşündürmektedir. Oldukça tahrip olan kalenin benzer yapıları için ortaya atılan
görüşlere göre bu yapıların dolmen, megalit veya kurgan olabileceğidir. Keramik
285
Bingöl, 2003: 157; Ceylan, 2004: 267; N.Ceylan, 2007: 63; Kozbe-Ceylan, et al., 2008;
Bingöl, 2003: 157; Ceylan, 2004: 267; N.Ceylan, 2007: 63; Kozbe-Ceylan, et al., 2008;
287
Ceylan, 2005: 193; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
286
108
verileri İlk Tunç, Demir ve Orta Çağ'a ait olan kalenin Demir Çağı’nda da korunaklı yapısı nedeniyle kullanıldığını düşünmekteyiz. 288.
3.2.3.14.Mağaramevkii Kalesi
Kars İli, Selim İlçesi’nin 18 km. kuzeybatısındaki Hasbey Köyü’nün yaklaşık 2 km. güneybatısında yer almaktadır. Kuzeyi sarp bir uçurumla biten kalenin
batısında yerleşim alanı yer almaktadır. Ana kayanın tıraşlanarak oluşturulduğu
sur temel yatakları üzerine kiklopik teknikte örülen sur duvarları büyük ölçüde
tahrip olmuştur. Ayrıca kalenin hemen altında günümüzde mağara girişi görünümünde olan bir kaya basamaklı su tüneli girişi bulunmaktadır. Kalenin keramik
verileri Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 289.
3.2.3.15.Hasbey Kalesi
Kars İli, Selim İlçesi’nin 18 km. kuzeybatısındaki Hasbey Köyü’nün yaklaşık 3 km. kuzeybatısında yer almaktadır. Hasbey Köyü’ndeki diğer bir kale olan
Mağaramevkii kalesine göre daha büyük ve daha iyi durumdaki kalenin kuzeybatısında da yerleşim alanları bulunmaktadır. Güneyi sarp bir uçurumla biten kalenin güneybatısından “Palasor Çayı” akmaktadır. Girişin kuzeybatıdan sağlandığı
kalede genişliği 1,7-2 m. arasında değişen kiklopik teknikteki sur duvarları büyük
ölçüde tahrip olmuştur. Bu tahribatın temel nedenleri arasında kaçak kazılar, kalenin surların köy evlerinde kullanılması ve özel bir şirket tarafından petrol aranması başta gelmektedir. Keramik verileri Demir Çağı’na aittir 290.
3.2.3.16.Polat Kalesi
Kars İli, Arpaçay İlçesi’nin 5 km. kuzeydoğusundaki Polat Köyü'nün yaklaşık 1,5 km. kuzeybatısında yer almaktadır. Arpaçay Ovası’na egemen bir konumda doğu-batı doğrultulu inşa edilen kalenin batısında sarp bir uçurum ve bir
dere bulunmaktadır. Kaleye güneybatı köşesinde açılan 1,5 m. genişliğindeki bir
kapı ile girilmektedir. Girişi güçlendirmek için yapıldığı anlaşılan doğu surları
288
Ceylan, 2005: 194; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2005: 194; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
290
Ceylan, 2005: 194; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
289
109
önüne 3-3,5 m. genişliğinde daha kaba bir işçilik gösteren ikinci bir sur bulunmaktadır. Keramikler İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı'na aittir 291.
3.2.3.17.Yarbaşı Kalesi
Kars İli, Arpaçay İlçesi’nin 5 km. kuzeydoğusundaki Polat Köyü'nün yaklaşık 3 km. kuzeydoğusunda yer almaktadır. Kale çevresindeki düz yerleşmenin
güvenliği sağlamak için yapıldığı anlaşılan bir gözetleme kulesi ve tehlike durumunda sığınılabilecek bir yapı durumundadır. Batısı ve kuzeybatısı sarp bir uçurumla sona eren kalenin koruduğu yerleşme alanının izleri günümüzde tespit edilebilmesine rağmen büyük ölçüde tahrip olmuştur. Polat kalesine olan yakınlığı
nedeniyle yerleşme alanı ve kalenin ortak bir yapının parçaları olduğu düşünülmektedir. Kalenin keramik verileri İlk Tunç ve Demir Çağı'na aittir 292.
3.2.3.18.Çallı Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi Çallı Köyü’nün yaklaşık 4 km. kuzeybatısında yer
alan kale deniz seviyesinden 1910 m yüksekliktedir. Çok sayıda mimari kalıntın 8
m. bulan sur duvarlarının bulunduğu kalede Orta Çağ’da yoğun bir yerleşim görülmektedir. 2 m. genişliğindeki kiklopik sur duvarlarına da rastlanan kalede çok
az sayıdaki Demir Çağı keramiği dışında başka bir Demir Çağı özelliği tespit edilememiştir. Günümüzdeki yapısal özelliği ile önemli bir Orta Çağ merkezi görüntüsü vermektedir 293.
3.2.3.19.Şaban Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 24 km. kuzeyindeki Şaban Köyü’nün yaklaşık 3,5 km. kuzeybatısında deniz seviyesinden 2230 m. yükseklikte yer almaktadır. Güney, güneybatısı ve batısı yüksek uçurumlarla çevrili kalenin kuzeydoğusu
ve doğusu daha yayvan olup buradaki sur duvarları 3 m. genişliğindedir. Doğudan
girilen kalenin savunmaya açısından daha elverişli olan diğer tafralarında sur duvarları 2-2,5 m. gibi daha dar yapılmıştır. Kortin ve bastiyonlarla desteklenerek
kiklopik teknikte inşa edilen sur duvarları günümüzde yer yer 3 m. kadar ayakta
291
Ceylan, 2005: 194; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Bingöl, 2008: 77
Ceylan, 2005: 194; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Bingöl, 2008: 77
293
Ceylan, 2007a: 107; N.Ceylan, 2007: 64; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
292
110
kalmayı başarmıştır. Kalenin iç mimarisi büyük ölçüde tahrip olmuş sadece temel
seviyesinde izlenebilmektedir. Keramik verileri İlk Tunç ve Demir Çağı'na aittir 294.
3.2.3.20.Sakasen Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 24 km. kuzeyinde Şaban Köyü'nün yaklaşık
2 km. güneybatısında 2066 m. rakımlı tepe üzerine topografya uygun bir planda
inşa edilmiştir. Güneyindeki Aras’ı ve İran-Anadolu tarihi yolunu kontrol altında
tutabilmek için inşa edildiği anlaşılan kale ismini aldığı 1 km. doğusundaki
Sakasen (Seksen) Mahallesi den almaktadır. Büyük ölçüde tahrip olan kalenin
kiklopik teknikte inşa edilen sur duvarları ve iç mimari yapıları temel seviyesinde
izlenebilmektedir. Kalenin kuzeyinde kaleye ait olduğunu düşündüğümüz bir
yerleşmede bulunmaktadır. Ham ve işlenmiş obsidiyenlere rastlanan kalenin
keramik verileri İlk Tunç Çağı, Erken Demir Çağı ve Orta Demir Çağı aittir 295.
3.2.3.21.Köroğlu Kalesi
Kars İli, Merkez İlçe’nin 10 km. batısındaki Bozkale Köyü’nün yaklaşık 4
km. güneybatısındadır. Çevresindeki tarihi yolları kontrol edebilmek için yapılan
kalelerden bir diğeri olan kale köye daha uzak olmasından dolayı Bozkale Kalesi’ne göre daha iyi durumdadır. 3-3,5 m. genişliğinde, kiklopik teknikteki sur duvarları yer yer 2-3 m. kadar ayakta kalmayı başarmıştır. Kalenin kuzeyinde teras
duvarları ve kare plan taşıyan mimari kalıntılar bulunmaktadır. Keramik verileri
İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı’na aittir. 296
3.2.3.22.Yağlıca Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 28 km. kuzeydoğusunda bulunan Yağlıca
Kalesi’nin 1 km. kuzeybatısında yer almaktadır. Kağızman İlçesi’nin kuzeydoğusundaki son köydür. Köyün kuzeyinde ise Digor İlçesi’nin Yağlıca Köyü bulunmaktadır. Doğu Anadolu Bölgesi’nin yüksek kalelerinden birini oluşturan kalenin
denizden yüksekliği 2090 m.dir. Kale kuzey-güney doğrultuludur. Kale köye ya294
Ceylan, 2007a: 108; N.Ceylan, 2007: 64; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2007a: 106; N.Ceylan, 2007:64; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
296
Ceylan, 2005: 194; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
295
111
kın olmasına rağmen sur duvarlarının büyük bir kısmı ayakta kalmıştır. Köylüler
tarafından kale taşlarının büyük bir kısmının götürülmemesinin sebebi sur duvar
taşlarının çok büyük ebatta olması ve kabaca yontulmuş olmasından kaynaklanmaktaydı. Ancak kalede çok sayıda kaçak kazı yapılmıştır. Kalede yaptığımız
incelemeler sonucunda elde ettiğimiz keramik verileri İlk Tunç, Demir Çağı ve
Orta Çağ’a aittir. Kalede bulduğumuz çok sayıda işlenmiş obsidiyen ise kalenin
erken dönemde bir obsidiyen merkezi olduğunu düşündürmektedir. Kalenin güneyinde yerleşim alanları bulunmaktadır. Kalenin sur duvarlarında kullanılan taşların ebatları ortalama 1 ile 3 m. arasında değişmektedir. Oldukça büyük taşlardan
inşa edilen kalenin savunmasına önem verildiği anlaşılmaktadır. Kalenin giriş
kısmının kuzeyden olduğu belirlenmiştir. Yağlıca Kalesi’nin sur duvarları
kiklopik teknikte yapılmıştır. Sur duvarları tepenin doğal yapısına uygun olarak
inşa edilmiştir. Sur duvar taşlarının dış yüzeyleri kabaca yontulmuştur. Kalenin
kuzey kesiminde yanı giriş kısmında yer alan taşın üzerinde yılan ve insan figürleri bulunmaktadır. Yılan figürü 60-70 cm. boyutlarındadır. Bu yılan figürünün altında birbirine kenetlenmiş insan figürleri yer almaktadır. Bu figürler daha önce
bölgede tespit ettiğimiz kaya resimleri ile farklılık göstermektedir. Kalenin tespit
ettiğimiz kale resimlerinin, bölgede bulduğumuz diğer kaya resimleri ile karşılaştırılması ve tarihlendirilmesi daha sonra yapılacaktır. Sur duvarlarının beş sırası
ve yaklaşık 3 m. yüksekliğinde kısmı ayakta kalmıştır. Kale tarım alanlarını ve
doğal yolları kontrol altında tutmakta olup stratejik bir öneme sahiptir 297.
3.2.3.23.Günindi Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 20 km. kuzeydoğusunda yer alan Günindi
Köyü’nün kuzeyinde bulunmakta olup doğal bir kayalık üzerine kurulmuştur. Güneyi, batısı ve doğusu uçurum olan kalenin kuzeyi ve kuzeybatısı tamamen düzlüktür. Kalenin savunma açısından en zayıf kısmını kuzey ve kuzeydoğusu oluşturmaktadır. Kalenin yapımında özellikle bu kısım güçlendirilmeye çalışılmıştır.
Kalenin giriş kapısı da bu kısımda yani kuzeydoğuda yer almaktadır. Çok az kalan kuzey sur duvarları ise bir iki sırayı geçmemektedir. Kalenin kuzeydoğu
ucunda bir burç özelliği taşıyan mimari kalıntı bulunmaktadır. Büyük taşlarla
297
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu, 2009:138
112
kiklopik teknikte yapılan duvarlarda kortin ve bastiyonlar yer almaktadır. Kuzey
sur duvarlarının uzunluğu yaklaşık 40 m.dir. 40 m.den sonra sur duvarlarının güneye döndüğü görülmektedir. Taşların yüksekliği genelde 1-1,5 m. arasındadır.
Genişliği 30-100 cm. arasında değişmektedir. Kalede çok sayıda kaçak kazı izine
rastlanıldığından yaptığımız incelemelerde elde ettiğimiz keramik verileri ise Orta
Demir Çağ’a aittir 298.
3.2.3.24.Taşbilek Kalesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 23 km. batısında bulunan Kağızman’ın
Taşbilek Köyü’nün batısında yer almaktadır. Deniz seviyesinden 2047 m. yüksekliktedir. Erzurum-Kağızman yolu kalenin yaklaşık 3 km. güneyinden geçmektedir.
Kale hemen kuzeyinde yükselen dağ silsilesinin uç kısmına kurulmuştur. Kalenin
batısında ise kuru dere yatağı bulunmaktadır. Bölgeye hâkim bir konumda olan
kale stratejik açıdan önemlidir. Kale duvarları kiklopik teknikte inşa edilmiştir.
Sur duvarlarında beş sıranın (yaklaşık 2.5 m.) ayaktadır. Ortalama 1 m. eninde, 50
cm. yüksekliğinde, 80 cm. derinliğindedir. Sur duvarlarında her sırada biraz geri
kaydırılacak sur duvar taşları yapılan teknikte görülmektedir. Özellikle Urartu
Kralı Menua’nın Van Bölgesi’nde ki kalelerinde bu tür bir teknik kullanıldığını
bilmekteyiz. Kalede yaptığımız araştırmalarda İlk Tunç Çağı keramiği ve Orta
Demir Çağı keramikleri toplanmıştır 299.
3.2.3.25.Ziyarettepe (Sulakbahçe) Kalesi
Kars İli Akyaka İlçesi'nin 10 km. kuzeybatısında yer alan Sulakbahçe Köyü’nün batısında yükselen tepe üzerindedir. Ana kayanın yapısına uydurularak
kiklopik teknikte büyük taşlardan yapılan kale Demir Çağı özelliği taşımaktadır.
Kalenin batısında ayrıca bir nekropol alanı bulunmaktadır. Kalenin keramik verisi
İlk Tunç ve Demir Çağ’ına aittir 300.
298
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu, 2009:139
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu, 2009:141
300
Ceylan-Bingöl,-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
299
113
3.2.3.26.Angut (Sulkabahçe) Kaleleri
Kars İli Akyaka İlçesi'nin 10 km. kuzeybatısındaki Sulakbahçe Köyü sınırları içerisinde bulunan kale iki bölümden oluşmaktadır. Birbirlerinin tahkimatını
artırmak için İki ayrı tepe üzerine inşa edilen kale duvarları kiklopik tekniktedir.
Kale tarım alanlarını kontrol altında tutabilen bir konumda ve Karahan Çayı'nın
kuzeyinde yer almaktadır. Kalelerde tespit edilen keramik verisi Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 301.
3.2.3.27.Taşdere (Sosgert) Kalesi
Kars İli Arpaçay İlçesi'nin 35 km. doğusundaki Taşdere (Sosgert) Köyünde yer almaktadır. Kalenin kuzeyinden Karahan Çayı geçmektedir. Çevresindeki
geçiş noktalarını kontrol altında tutabilen bir tepenin tam uç noktasına kurulmuş
olan kale, kiklopik teknikte ortalama 1m. taşlardan yapılmıştır. Kalenin günümüzde 4 m. kadar bir kısmı ayakta kalmayı başarmıştır. Ana kayanın yapısına uydurularak kiklopik teknikte yapılan kale, 3 m.lik sarnıcı, kuzeybatı ucunda yer alan
kaya basamaklı su tüneli ve keramikleri ile tipik bir Urartu kalesi olduğunu çok
rahatlıkla söyleyebiliriz. Kaleye 500 m. uzaklıkta kale ile bağlantılı olduğu anlaşılan bir yerleşme alanı bulunmaktadır. Kalenin keramik verisi Erken Demir Çağı,
Orta Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 302.
3.2.3.28.Duraklı Yarbaşı Kalesi
Kars İli Akyaka İlçesi'nin 10 km. batısındaki Duraklı Köyü'nde bulunmaktadır. Kale 4,5 m. kalınlığında ve ortalama 1 m.lik taşlarla kiklopik teknikte inşa
edilmiştir. Kaleye 4 m.lik bir kapı ile kuzey bölümünden girilmektedir. Kalede
elde edilen çok az sayıdaki keramik verisi Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 303.
3.2.3.29.Atayurt Kalecik Kalesi
Kars İli Merkez İlçenin 20 km. güneydoğusundaki Söğütlü (Atayurt) Köyü'nün hemen batısındaki yüksek bir tepe üzerine kurulmuştur. Kiklopik teknikte
1,5-2 m.lik taşlardan 3 m. genişliğinde yapılan kalenin dört sıra sur duvarı ayakta
301
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
303
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
302
114
kalmayı başarmıştır. Kalenin, bir kaç küçük kortin ve bastiyonla güçlendirilmeye
çalışıldığı anlaşılmaktadır. Kale merkez bir yapı ile ana kayanın şekline uydurularak inşa edilen sur duvarlarından oluşmaktadır. Kalenin keramik verisi Demir Çağı'na aittir 304.
3.2.4. IĞDIR
3.2.4.1. Yürek Kalesi
Iğdır İli, Tuzluca İlçesi’nin 31 km. güneyindeki Abbasgöl Köyü’nün kuzeydoğusunda yer almaktadır. Kale aynı zamanda Balık Gölü’nün 7 km. doğusundadır. Kiklopik teknikte inşa edilen kale surlarının yaklaşık 30 - 40 m kadar
doğusunda kale ile ilişkilendirilebilecek kuzey-güney doğrultulu bir nekropol alanı bulunmaktadır. Kalenin bulunduğu tepenin daha eğimli batı kısmı teraslar halinde 2-3 sıra halinde taş duvarlarla örülmüştür. Keramik verisi Demir Çağı’na
aittir 305.
3.2.4.2. Papaz Kalesi
Iğdır İli’nin Tuzluca İlçesi’nin 31 km. güneyindeki Abbasgöl Köyü’nün
batısında yer almaktadır. Bir yayla yerleşmesi konumundaki kale dikdörtgen bir
plan arz etmektedir. Sarp bir kayalık üzerine inşa edilen kalenin savunmasız doğu
kısmındaki iri andezit taşlarla örülmüş kiklopik teknikteki iki sıra ayakta kalan sur
dışında kalan kısımlara ihtiyaç görülmediğinden sur yapılmadığı düşünülmektedir.
Duvarların yapımında iri andezit taşlar kullanılmıştır keramik verisi ve mimarisi
ışığında kalenin Erken Demir Çağı’nda yapılmış ve M.Ö. 7 yüzyılda Urartu krallığı döneminde de kullanıldığı anlaşılmaktadır 306.
3.2.4. 3. Kız Kalesi
Iğdır İli, Tuzluca İlçesi’ne 27 km. uzaklıkta ve Gaziler Köyü’nün 3 km.
batısında yer almaktadır. Kale, Gaziler Çayı'nı takip eden tarihi yolu kontrol altında tutmak için inşa edildiği anlaşılan kale büyük ölçüde tahrip olmuştur. Kale-
304
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
Belli-Konyar 2000: 363; Belli-Konyar 2003:6; Konyar 2004: 59; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
306
Belli-Konyar 2003:6-9, Belli, 1999: 275, Belli, 2004: 79 vd., Ceylan, 2004b: 48; Kozbe-Ceylan,
et al., 2008
305
115
nin yer yer 1 m. kadar kalan sur duvarları Orta Çağ özelliği göstermesine rağmen
keramik verileri arasında azda olsa Demir Çağı keramikleri de bulunmaktadır 307.
3.2.4.4. Korugan Kalesi
Iğdır İli Merkez İlçe sınırları içinde kalan ve Ağrı Dağı'nın Iğdır Ovası’na
bakan kuzeybatı yamacında bulunan kale, yöre halkı tarafından “Karavelet Kalesi” olarak da adlandırılmaktadır. Stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca yoğun
bir yerleşime sahne olan kalenin üst kısımları Demir Çağı, alt kısımları Orta Çağ
özelliği taşımaktadır. Çok büyük taşlardan kiklopik teknikte inşa edilen sur duvarları yer yer 3 m. kadar ayakta kalmayı başarmıştır. Kalenin eteklerinde ayrıca
Urartu özelliği gösteren bir sulama göleti de bulunmaktadır. Keramik verileri Orta
Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 308.
3.2.4.5. Deliklitaş Kalesi
Iğdır İli, Merkez İlçe, Melekli mahallesinin kuzeydoğusunda, ErzurumIğdır karayolunun 500 m doğusunda yer almaktadır. Kale aynı zamanda Kültepe
Höyüğü’nün de yaklaşık 2 km. doğusundadır. Dikdörtgen planlı kaleye batıdan 3
m.lik bir kapı ile girilmektedir. Büyük ölçüde tahrip olmuş olan kale ve içyapılar
sadece temel seviyesinde izlenebilmektedir. Çok büyük olmayan taşlarla kiklopik
teknikte inşa edilen kalede sur duvarları sırasında doğal bir kayanın at nalı şeklinde oyularak kullanıldığı görülmektedir. Çok miktardaki kaçak kazı ile her geçen
gün biraz daha tahrip olan kalenin keramik verisi İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve
Orta Çağ'a aittir 309.
3.2.4.6. Karakoyunlu Kalesi
Iğdır'ın 15 km. doğusunda yer alan Karakoyunlu İlçe merkezinde bulunan
kale büyük bir yerleşim olarak karşımıza çıkmaktadır. Günümüzde büyük ölçüde
tahrip olan kale 2 m genişliğindeki kiklopik teknikte inşa edilmiş sur duvarları
bulunmaktadır. Kalenin bulunduğu alanda günümüzde bir mağara görüntüsü alan
307
Ceylan, 2004: 268; Bingöl, 2003: 158; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2004: 268; Bingöl, 2003: 159; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
309
Ceylan, 2004: 268; Bingöl, 2003: 160; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
308
116
bir kaya mezarı ile büyük bir kısmı kaçak kazılarla tahrip edilmiş sayıları 130’u
bulan toprak örme mezarlar bulunmaktadır. Kalenin keramik verileri İlk Tunç
Çağı, Erken Demir Çağı, Orta Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 310.
3.2.4.7. Karakale
Iğdır İli, Tuzluca İlçesi'nin 15 km. kuzeydoğusunda ki Sürmeli Köyü sınırları içerisindedir. Türkiye-Ermenistan sınırını belirleyen Aras ile dağlardan gelen
suların birleşme noktasındaki sarp kayalık üzerine inşa edilmiştir. Kale vadiye
hakim bir noktada vadiyi, su kaynaklarını, yerleşim yerlerini ve tarihi yolları kontrol altında tutan önemli bir merkezdir. Günümüzde ayakta kalan mimari yapılar
Orta Çağ özelliği göstermesine rağmen birkaç yapının temeli durumundaki taş
sıraları Demir Çağı özelliği göstermektedir. Kiklopik teknikte işlenmiş çok büyük
taşlardan oluşan bu taş dizeleri ve elde edilen çok miktardaki Demir Çağı
keramiği kalenin Demir Çağı’nda da kullanılan önemli bir merkez olduğunu göstermektedir. Keramik verisi Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 311.
3.2.4. 8.Kasımıntığı Kalesi
Iğdır İli Karakoyunlu İlçe Merkezinde yer alan Karakoyunlu Kalesi'nin
yaklaşık 5 km. kuzeyindedir. Demir Çağı’na tarihlendirdiğimiz Karakoyunlu Kalesi’nin özelliği taşıyan kalede savunmayı güçlendirmek için eğimli kuzey yönüne
5 kademeli sur duvarı yapılmıştır. Kuzey bölümünün eteklerinde dikdörtgen ve
oval yapı arz eden yerleşim yerleri ve büyük bir kısmı kaçak kazılarla tahrip edilmiş toprak örme mezarların bulunduğu nekropol alanı yer alır. Keramik verileri
Erken Demir Çağı, Orta Demir Çağı ve Ortaçağ'a aittir.
3.2.4.9.Kalaca Kalesi
Iğdır İli, Tuzluca İlçesi’nin 20 km. güneybatısındaki Kalaca Köyünde yer
almaktadır. Doğu-batı doğrultulu kiklopik teknikte 2-2,5 m. genişliğinde surlarla
inşa edilen kalenin sur duvar taşlarının dış kısımları kabaca işlenmiştir. Büyük
310
311
Ceylan, 2004: 268; Bingöl, 2003: 161; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Bingöl, 2003: 162; Ceylan, 2004: 268; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
117
ölçüde tahrip olan kalede yer yer 1-1,5 m. kadar sur duvarları ayakta kalmayı başarmıştır. Keramik verileri İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı’na aittir 312.
3.2.4. 10.Akbulak Kalesi
Iğdır İli, Tuzluca İlçesi’nin 29 km. güneybatısındaki Akçalı Köyü'nün yaklaşık 4 km. batısında yer almaktadır. Kuzey-güney doğrultulu kalenin doğusundan
Akbudak Deresi akmaktadır. Akçalı, Karacaören ve Kayaören köylerinin yollarını
kontrol altında tutan kalenin üç tarafı uçurumla çevrili olduğundan savunma açısından daha elverişsiz olan güney sur duvarları diğer surlara göre 0,5-1 m. kadar
genişletilerek 2,5 m. yapılmıştır. Dış yüzlerinin kabaca işlendiği taş dizelerinden
oluşan kiklopik sur duvarlarından özellikle güney surları yer yer 3.25 m. kadar
ayakta kalmayı başarmıştır. Keramik verisi ve mimari özellikleri İlk Tunç ve Demir Çağı’na aittir 313.
3.2.4.11. Örgülütepe Kalesi
Iğdır İli Merkez ilçenin 5 km. doğusundaki Melekli Mahallesinin yaklaşık
4 km. batısında yer almaktadır. Kale, Kasımıntığı Kalesinin yaklaşık 500 m güneybatısında volkanik bir kayalığın batı köşesindedir. Kiklopik teknikte dikdörtgen bir planda inşa edilen kale ve çevresindeki yapı izleri temel seviyesinde izlenebilmektedir. Büyük ve dış yüzleri işlenmiş taşlardan yapılan sur duvarları kuzeyde yer yer 4 sıra kadar ayakta kalmayı başarmıştır. 2,50 m. genişliğindeki sur
duvarları ile korunan merkezin keramik verileri Demir Çağı ve Ortaçağ'a aittir 314.
3.2.4.12. Suveren Kalesi
Iğdır İli Merkez İlçe’ye 12 km. uzaklıktaki Suveren Köyü’nün yaklaşık 1
km. güneydoğusunda 1295 m. rakımlı tepe üzerinde yer almaktadır. Bulunduğu
tepenin yapısına uydurularak inşa edilen kalenin sur duvarları oldukça tahrip olmuştur. Temel seviyesinde tespit edilen sur duvarlarının çok büyük olmayan kaba
taşlarla kiklopik teknikte inşa edildiği anlaşılmaktadır. Günümüzde Suveren Kö-
312
Ceylan, 2005: 196; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2005: 196; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
314
Ceylan, 2005: 196; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
313
118
yü’nün su ihtiyacının karşılamak için üzerine bir su deposu yapılan tepenin
keramik verileri Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 315.
3.2.4. 13.Ülkütepe Kalesi
Iğdır İli Merkez İlçe’nin 5 km. doğusunda “Ülkütepe” adı verilen tepenin
üzerine topografyaya uydurularak inşa edilmiştir. 2 m. genişliğinde büyük kaba
taşlarla kiklopik teknikte inşa edilen sur duvarları yer yer 1,5-2 m. kadar ayakta
kalmayı başarmıştır. 963 m. rakımlı 60 m.lik bir tepe üzerine kurulan kalenin hemen altında nekropol alanı, karşısında ise daha önce tespit edilen Atatepe,
Kasımıntığı ve Örgülütepe Kaleleri bulunmaktadır. Kalenin batısında kalan kısım
günümüzde tarım alanı olarak kullanılmaktadır. Kalenin keramik verisi Demir
Çağı’na aittir 316.
3.2.4. 14.Atatepe Kalesi
Iğdır İli Merkez İlçe’nin 5 km. doğusunda yer almaktadır. Kale daha önce
tespit edilen Ülkütepe, Kasımıntığı ve Örgülütepe yerleşmelerinin bulunduğu bölgede Ermenistan'ın güneyinde bulunmaktadır. 936 m rakımlı bir tepe üzerinde 2
m. genişliğindeki sur duvarları ile kiklopik teknikte yapılan kalenin kuzey eteklerinde 1,20-1,30 m.lik taşlardan yapılmış 8 x 14 m. boyutlarında kuzey-güney doğrultulu dikdörtgen planlı bir yapı yer almaktadır. Kale çevresinde bunun dışında
oval ve dikdörtgen planlı bol miktarda yerleşme izi tespit edilebilmektedir. Kalenin kuzeyinde Erken Demir Çağı özelliği gösteren bir nekropol alanı bulunmaktadır. Kalenin keramik verisi Demir Çağı’na aittir 317.
3.2.4.15. Aktaş Kalesi
Iğdır İli Karakoyunlu İlçesi’nin 13 km. güneydoğusundaki Aktaş Köyü’nün hemen üstünde yükselen bir tepe üzerinde yer almaktadır. Çok büyük olmayan volkanik taşlardan kiklopik teknikte yapılan ve kortin ve bastiyonlarla güçlendirilmiş surlar yer yer 2,5 m. kadar ayakta kalmayı başarmıştır. Kalenin etrafı
teraslar halinde örülen surlarla güçlendirilmiştir. Kaleye ana girişi 2,5 m. genişli315
Ceylan, 2007a: 110 ; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2007b: 172. ; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
317
Ceylan, 2007a: 173; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
316
119
ğinde bir kapı sağlamaktadır. Ancak nekropol alanına açılan ayrı bir kapı daha
bulunmaktadır. Kalenin kapsadığı geniş alan içindeki mimari kalıntılar rahatlıkla
görülebilmektedir. Kalenin hemen eteğinde yer alan nekropol alanında 2 m. boyunda 1 m. eninde üzerleri sal taşlarla örtülü büyük bir kısmı kaçak kazılarla tahrip edilmiş bir nekropol alanı bulunmaktadır. Kalenin keramik verisi Erken Demir
Çağı ve Orta demir Çağı’na aittir 318.
3.2.4.16.Gedikli Kalesi
Iğdır ili Tuzluca İlçesi’nin 27 km. güneyindeki Aslanlı Köyü’nün kuzeyinde oldukça yüksek bir tepe üzerindedir. Kalenin kuzeyi ve doğusu sarp bir uçurumla son bulurken güneyi ve batısı savunma açısından zayıftır. Bu nedenle bu
kısım surları daha geniştir. Kuzeyinde vadiyi kontrol altında tutmak için yapıldığını anlaşılan kale 400-500 m2lik bir alanı kapsamaktadır. Kaçak kazılarla büyük
ölçüde tahrip edilen kalenin kiklopik teknikte yapılan sur duvarları büyük ölçüde
yıkılmıştır. Kale mimari yapısı ve keramik verisi ışığında Demir Çağı özelliği
taşımaktadır 319.
3.2.4.17.Aşık Hüseyin Kalesi-I
Iğdır İli Tuzluca İlçesi'nin 28 km. güneyindeki Aşağıkatırlı Köyü'ne bağlı
Aşık Hüseyin Mezrası'nın hemen kuzeyindeki kayalık bir tepe üzerine topografya
uydurularak doğu-batı yönünde 53x87 m. boyutlarında inşa edilmiştir. Kaleye
girişi kuzeydoğu köşesindeki 4 m.lik kapı sağlamaktadır. Kalenin doğu eteklerinde kale ile bağlantılı olan bir yerleşim alanı bulunmaktadır. Kalenin keramik verileri İlk Tunç Çağı (Karaz), Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 320.
3.2.4.18. Aşık Hüseyin Kalesi-II
Iğdır İli Tuzluca İlçesi'nin 28 km. güneyindeki Aşağıkatırlı Köyü'ne bağlı
Aşık Hüseyin Mezrası'ndaki Aşık Hüseyin Kalesi-I’in hemen doğusundaki tepede
yer almaktadır. İlk kalenin aksine bu kale ana kayanın yapısına göre değil doğubatı yönünde dikdörtgen bir plan üzerine oturtulmuştur. Kiklopik teknikte inşa
318
Bingöl, 2003: 161; Ceylan, 2004: 269; Kozbe-Ceylan, et al. 2008
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu, 2009:137
320
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
319
120
edilen kalenin sur duvarları büyük ölçüde tahrip olmuştur. İç mimarisi günümüzde
rahatlıkla gözlenebilen kalenin güneyinde bir nekropol alanı ve su göleti, batısında kaçak kazılar sonucu ortaya çıkmış bir Erken Demir Çağı mezarı ile doğu eteklerinde giriş ve ana odadan oluşan büyük ve önemli bir mezar bulunmaktadır 321.
3.2.4.19.Katırlı Kalesi
Iğdır İli Tuzluca İlçesi'nin 28 km. güneyindeki Aşağıkatırlı Köyü'nün doğusundaki kayalık tepe üzerinde yer almaktadır. Kuzey-güney doğrultulu inşa
edilen kalenin, kiklopik teknikteki 4 m. genişliğindeki sur duvarlarından günümüzde yer yer sadece 1,5 m. kadar ayakta kalabilmiştir. Kalenin hemen doğusunda bir su göleti bulunmaktadır. Kalenin keramik verileri Demir Çağ ve Orta Çağ’a
aittir 322.
3.2.4.20.İnceköy Kalesi
Iğdır İli Tuzluca İlçesi'nin 34 km. güneyinde yer alan İnce Köyünün güneyindeki tepe üzerinde yer almaktadır. Büyük ölçüde tahrip olan kalenin kiklopik
teknikteki sur duvarları temel seviyesinden tespit edilebilmektedir. Dikdörtgen bir
plana sahip olan kaleye güneydeki kapıdan girilmektedir. Kalenin keramik verileri
İlk Tunç, Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 323.
3.2.4.21.Aşağı Aktaş Kalesi
Iğdır İli Tuzluca İlçesi'nin 24 km. kuzeybatısındaki Aşağıaktaş Köyü'nde
bulunmaktadır. Oldukça yüksek bir kayalık üzerine kurulan kalenin sur duvarları
tamamen yok olmasına rağmen sur temel yatakları ve kaya basmakları halen tespit
edilebilmektedir. Kalenin güneyinde yerden yaklaşık 15 m. yükseklikte girişi olan
Tek odalı ve tek sekisi olan bir kaya mezarı bulunmaktadır. İyi bir işçiliğin ürünü
olan kaya mezarı günümüze iyi şekilde ulaşabilmiştir. Kalenin güney ve güneybatısı günümüzdeki Aşağıaktaş Köyü tarafından kullanılmaktadır. Kaya mezarının
güneyi İlk Tunç ve Demir Çağ'da kullanılmasına rağmen kuzey ve kuzeybatısının
321
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
323
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
322
121
daha çok Orta Çağ'da kullanıldığı anlaşılmaktadır. Kalenin keramik verisi İlk
Tunç Çağı, Demir Çağı ve Ortaçağ’a aittir 324.
3.2.4.22. Aslanlı Kalesi
Iğdır İli, Tuzluca İlçesi’nin 27 km. güneyindeki Aslanlı Köyü’nün hemen
kuzeyindedir. Bulunduğu vadiyi kontrol altında tutmak için yapıldığı anlaşılan
kalenin kiklopik teknikte yapılan sur duvarları yaklaşık 2 m. kadar ayakta kalmayı
başarmıştır. Tepenin topografına uydurularak inşa edilen kalenin keramik verisi
Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 325.
3.2.5. ERZİNCAN
3.2.5.1.Altıntepe
Erzincan İli’nin 20 km. doğusunda Erzurum-Erzincan karayolunun hemen
kuzey kısmında yer alan kale oldukça verimli topraklara sahip Erzincan Ovası’nı
ve Doğu Anadolu'dan gelerek Orta Anadolu'ya geçen ünlü ticaret yolunu kontrol
altında tutmaktadır. Kalenin yer aldığı 60 m. yüksekliğindeki oval tepede 1938 de
kaçak kazılarla tespit edilen prens mezarının rastlantı sonucu bulunmasıyla 1959
yılında T.Özgüç başkanlığındaki bir ekiple kazılara başlanmıştır. Kazılar soncu
tespit edilen Kesme taşlardan örülen mezar odalarında altın, gümüş, tunç, fildişi,
demir, pişmiş toprak, taş ve fayanstan çeşitli eşyalar, gümüş, tunç kaplama ağaç
mobilya parçaları, tunç kemerler, çeşitli ahşap mobilyalar, tunç kazanlar ile bir
krala ait olduğu düşünülen bir savaş arabası bulunmuştur. Bu mezarlardan çıkan
üçayaklı ve tutamakları boğa başlarıyla süslü, büyük tunç kazanlar Urartu için
ilginç ve güzel örneklerdir. Mezarların hemen yanında etrafı taş duvarlarla çevrili
bir kutsal alan bulunmaktadır. Genel anlamda Altıntepe; Urartu'nun kuzeybatı
yayılışındaki uç noktalarda bulunan en önemli kalelerden biridir 326.
324
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu, 2009:137
326
Steinherr, 1958: 157 vd.; Özgüç, 1961: 253-267; Çınar 1965: 225; Azarpay, 1968: 43-46-69;
Özgüç, 1969: 43-57; Emre, 1969: 280-289; Piotrovskii, 1969; Laroche, 1969:124, Laroche, 19711973: 55-61; Özgüç, 1974: 847-860; Klein, 1974: 77-94; Merhav, 1989: 201, Ceylan, 2000: 182,
Ceylan, 2005b: 23,
325
122
3.2.5.2.Karakaya Kalesi
Erzincan İli, İliç ilçesine 25 km. uzaklıktaki Karakaya Köyü’nün yaklaşık
3 km. 400 m.lik sarp bir kayalık üzerine yer almaktadır. Savunmaya son derece
elverişli olan kalenin kuzeydoğusunda üzeri açık kaya basamaklı bir su tüneli bulunmaktadır. Yapılan kaçak kazılarla tahrip olan su tünelinin özellikle üst basamakları tamamen yok olmuştur. Günümüzde son üç basamağı toprak altında kalan
yerden yüksekliği yaklaşık 30 m. olan 45 basamak bulunmaktadır. Basamakların
yüksekliği 25-50 cm. arasında, genişlikleri ise 1,10-1,90 m. arasında değişmektedir. Kaya basamaklarının güney kesiminde bulunan ana kaya düzeltilerek ikinci
bir patika yol oluşturulmuştur. Kalenin yaklaşık 3-4 km. güneybatısında Urartu
özelliği gösteren bir sulama tesisi yer almaktadır. Kalenin sarp ve zor ulaşımına
rağmen kaçak kazılarla büyük ölçüde tahrip olmuştur. Kalenin keramik verileri
Demir Çağı’na aittir 327.
3.2.5.3.Ozanlı Kalesi
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’nin 9 km. batısındaki Ozanlı Köyü’nün yaklaşık
4 km. güneybatısında yer almaktadır. Oldukça dik olan kalenin güneyinden bir
dere akmaktadır. Kalenin kuzeyinde ana kayaya oyulmuş sur temelleri tespit
edilmesine rağmen sur yapısı tamamen yok olmuştur. Ayrıca ana kaya üzerine
işlevi tam olarak anlaşılamayan kanallar bulunmaktadır. Kalenin güney kesiminde
kaya basamaklı bir su tüneli ve günümüzdeki işlevi tam olarak anlaşılamayan yan
yana sıralanmış kaya odaları yer almaktadır. Kalenin doğusunda ise Orta Çağ
özelliği taşıyan bir mezarlık alan bulunmaktadır. Kale mimari yapısı ve tespit
edilen çok az sayıdaki keramik verisi ile Urartu özelliği taşımaktadır 328.
327
328
Ceylan, 2000:183
Ceylan, 2000:184, Ceylan, 2000b: 278, Ceylan, 2005b:23
123
3.2.5.4.Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’ne 30 km. uzaklıktaki Çadırkaya Beldesi’nin
hemen üzerinde yükselen kayalıkta yer almaktadır. Kalenin günümüzde sur duvarları tamamen yok olmasına rağmen kaya mezarları, ana kaya oyulan sur temel
yatakları, kaya işaretleri ve kaya basamaklı tünelleri ile Urartu özelliği taşımaktadır 329.
3.2.5.5.Üzümlü Kalesi
Erzincan İli, Üzümlü İlçesi’nin yaklaşık 500 m. doğusunda “Şeyhkarpuz”
olarak adlandırılan alanda bulunmaktadır. Altıntepe'nin kuzeyinde ve dağların
eteğinde stratejik açıdan önemli bir konumda bulunan kaleye ana kayanın düzeltilmesiyle oluşturulan bir yol ile ulaşılmaktadır. Kalenin hemen altında 58x 128
cm.lik bir kapı ile girilen bir kaya mezarı, kaleye ulaşan yol üzerinde bir su sarnıcı
ve sunak alanı bulunmaktadır. Tamamen yıkılan sur duvarları günümüzde üzüm
bağlarının sınırlarını belirleyen duvarlarda kullanılmıştır. Kaya mezarının içi kaçak kazılar ve diğer nedenlerle büyük ölçüde dolduğundan, planı tam olarak anlaşılamamıştır. Keramik verilerine rağmen kaya mezarının Urartu özelliği taşıyıp,
taşımadığı günümüzdeki durumu ile ne yazık ki anlaşılamamaktadır 330.
3.2.5.6.Başköy Kalesi
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’nin 30 km. kuzeybatısındaki Başköy'ün 3 km.
güneybatısında 80 m.lik sarp bir kayalık üzerinde yer almaktadır. 28 x 52 m. boyutlarında kısmen ayakta kalmayı başarmış kiklopik teknikte inşa edilen kale,
çevresindeki tarihi yolları kontrol amacıyla yapılmıştır. Kalenin batısında 3.25 x
2.90 m.lik bir su sarnıcı bulunmaktadır. Kalenin keramik verileri Orta Çağ ve
Demir Çağı’na aittir 331.
329
von Gall, 1987: 497, Belli, 1989: 65;Ceylan, 2000: 185, Ceylan, 2000b: 279, Ceylan, 2005b: 23,
Ceylan, 2001:72
331
Ceylan, 2000b: 279; Ceylan, 2001: 73
330
124
3.2.5.7.Sırataş Kalesi
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’nin 7 km. kuzeydoğusundaki Sırataş Köyü’nde
yer almaktadır. Ana kayanın yapısına uydurularak inşa edilen dikdörtgen planlı
kalede bir yazıt için hazırlanmış izlenimi veren kör kaya pencereleri bulunmaktadır. Ancak işlevinin tam olarak anlaşılamadığı bu yapının üzerinde herhangi bir
kabartma veya yazı bulunmamaktadır. Kalenin bu dönemde terk edilip edilmediği
veya neden boş bırakıldığı tam olarak belirlenememiştir. Benzerlerine Van Bölgesi’nde rastladığımız bu kör kapıların bölgedeki ilk örneğini gördüğümüz kalede
ayrıca kayaya oyularak yapılmış su kanalı ve bir su tüneli de yer almaktadır. Büyük ölçüde tahrip olan kalenin ayakta kalan sur duvarlarını fazla büyük olmayan
taşlarla kiklopik teknikte yapıldığı görülmektedir. Kalenin mimari ve keramik
verisi Urartu özelliği taşımaktadır 332.
3.2.5.8.Mirzaoğlu Kalesi
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’nin 16 km. kuzeydoğusundaki Mirzaoğlu Köyü’nün yaklaşık 3 km. kuzeyinde yer almaktadır. Kale aynı zamanda Çataksu Deresi’nin hemen doğusunda yükselen 40 m.lik tepe üzerindedir. Ana kayaya oyularak oluşturulan 70-80 basamaklı bir su tüneli bulunmaktadır. 2 m uzunluğunda 40
cm. genişliğinde ve 20 cm. yüksekliğindeki kaya basamaklarından günümüzde
sadece 20 kadarı tespit edilebilmektedir. Su tünelinin hemen batısında daha geç
dönemde yapıldığı anlaşılan harç yardımıyla örülen duvarları bulunan 1.60 cm.
çapında bir sarnıç bulunmaktadır. Kalenin keramik verileri Demir Çağı ve Orta
Çağ’a aittir 333.
332
333
Ceylan, 2002:166, Ceylan, 2005b: 23
Ceylan, 2002: 167
125
3.2.5.9.Beyaztaştepe Kalesi
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’nin 44 km. güneydoğusundaki Bulmuş Köyü'nün
yaklaşık 600 m. uzağında 1760 m.lik tepe üzerinde bulunmaktadır. Doğu-batı
doğrultulu birbirine paralel iki sıra kaya basamakları ulaşılan kalenin sur duvarları
tamamen yok olmuştur. Kalenin keramik verileri Demir Çağı ve Orta aittir 334.
3.2.5.10.Yollarüstü Kalesi
Erzincan İli, Tercan İlçesinin 28 km. kuzeybatısındaki Yollarüstü Köyü’nün hemen güneyindeki kayalık tepenin üzerinde yer almaktadır. Kale; günümüzde Erzurum-Erzincan karayolunun bulunduğu tarihi yolu ve arkasındaki su
kaynaklarını kontrol amaçlı inşa edildiği anlaşılmaktadır.
Kabaca işlenmiş
kiklopik teknikte yapılan sur duvarları büyük ölçüde tahrip olmuş ve köy evlerinin
taş ihtiyacını karşıladığı görülmektedir. Kalenin güneybatısında iyi büyük ölçüde
dolmuş bir kaya mezarı yer almaktadır. Keramik verileri İlk Tunç, Demir Çağı ve
Orta Çağ’a aittir 335.
3.2.5.11.Yücebelen Kalesi
Erzincan İli, Kemah İlçesi’nin 26 km. güneybatısındaki Yücebelen Köyü’nün yaklaşık 5 km. güneyinde yükselen sarp kayalık üzerinde yer almaktadır.
Batısındaki Kalebaşı Deresi ile doğusundaki ise Ovacık'a açılan boğazı kontrol
amacıyla yapıldığı anlaşılan kaleye 45 taş basamakla ulaşılmaktadır. Kalede 3 su
sarnıcı, 5.20 x 1.20 m. boyutlarındaki bir kutsal alan bulunmaktadır. Benzerlerine
Erzincan-Kız Kalesi ve Kemah Kalesi’nde rastlandığımız su sarnıçlarından büyük
olanı 18 kaya basamağına sahiptir. Kalenin keramik verileri Demir Çağı ve Orta
Çağ'a aittir. 336.
334
Ceylan, 2003: 312
Ceylan, 2003:312
336
Ceylan, 2005: 190
335
126
3.2.5.12.Bardık Kalesi
Erzincan İli, Kemah İlçesi’nin 26 km. güneybatısında Yücebelen Köyü’nün yaklaşık 7 km. güneybatısında yer almaktadır. Konumu itibariyle son derece korunaklı olan kalenin kiklopik teknikte yapılan sur duvarları büyük ölçüde
yıkılmasına rağmen kuzeydoğudaki sur duvarları yer yer 1,5-2 m. kadar ayakta
kalmayı başarmıştır. Keramik verisine rastlanamayan kalenin mimari yapısı Demir Çağı özelliği taşımaktadır 337.
3.2.5.13.Kemah Kalesi
Erzincan İli’nin 50 km. güneydoğusundaki Kemah İlçe merkezi üstünde
yükselen kayalığın üzerinde yer almaktadır. Munzur Dağları’ndan kaynağını alan
"Tenasur Çayı" bir yay çizerek kalenin etrafını dolaşarak Fırat (Karasu) nehrine
ulaşır. Kalenin batı uç noktasından ise Karasu akmaktadır. Böylece kalenin doğal
sınırları da ortaya çıkmaktadır. Doğal bir savunması bulunan kalenin MÖ II. binden günümüze kadar kullanım gördüğü anlaşılmaktadır. Ancak ne yazık ki kaledeki kaçak kazılar ve hatalı restorasyon çalışmaları kaleyi büyük ölçüde tahrip
etmiştir. Kalenin kuzeyinde günümüzde içi tamamen toprakla dolan bir kaya basamaklı su tüneli bulunmaktadır. Kalenin mimari özellikleri ve keramik verileri
kalenin Demir Çağı’nda da kullanıldığını göstermektedir 338.
3.2.5.14.Yaylacık Kalesi
Erzincan İli, Tercan İlçesi’nin 9 km. doğusundaki Yaylacık Köyü’nün yaklaşık 500 m. güneyinde bulunmaktadır. 1649 m. rakımlı kayalık bir tepe üzerine
inşa edilen kale bölgeye hâkim bir konumdadır. Çevredeki yolları ve su kaynaklarını kontrol amaçlı yapıldığı anlaşılmaktadır. Ana kayaya oyulan sur yatakları
üzerine kiklopik teknikte inşa edilen sur duvarları büyük ölçüde yıkılmasına rağmen yer yer 1-1,5 m.lik bir kısmı ayakta kalmayı başarmıştır. 60-70 cm.lik taşların kabaca yontularak kullanıldığı kaleye giriş daha yayvan olan güney bölümden
337
338
Ceylan, 2005: 190
Ceylan, 2005: 190
127
sağlanmaktadır. Kalenin keramik verisi İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ’a
aittir 339.
3.2.5.15.Kalecik Kalesi
Erzincan İli, Tercan İlçesi’nin 9 km. doğusundaki Yaylacık Köyü’nün yaklaşık 500 m. kuzeybatısında yer almaktadır. 1599 m. rakımlı bir tepe üzerine kurulan kalenin özellikle kuzey ve batısında erken dönem mimari kalıntılar bulunmaktadır. Ana kayaya oyularak oluşturulmuş sur yatakları üzerine kiklopik teknikte
inşa edilen sur duvarları büyük ölçüde tahrip olmuştur. Kalenin tarihi yolları ve
çevresindeki su kaynaklarını koruyabilmek için yapıldığı anlaşılmaktadır.
Keramik verileri İlk Tunç ve Demir Çağı’na aittir 340.
3.2.5.16.Sarıtaş Kalesi
Erzincan İli, Kemah İlçesi’nde Kemah-Refahiye yolunun 23.km.sinde yer
almaktadır. "Sarıtaş" olarak adlandırılan bölgede bulunan kale kaçak kazılarla
neredeyse tamamen yok olmuştur. Kalede maden ruhsatı ile devam eden illegal
kazılar her geçen gün kaleyi biraz daha yok etmektedir. Kalenin keramik verileri
İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Ortaçağ'a aittir 341.
3.2.5.17.Yaylacık Kalealtı Kalesi
Erzincan İli, Tercan İlçesi’nin 12 km. güneybatısında yer alan Üçpınar
Köyü’nün yaklaşık 550 m. güneybatısında 1611 m. rakımlı 80 m. yüksekliğindeki
tepenin üzerinde yer almaktadır. Kalenin güneyinde sıradağlar, batısında ise Fırat
(Karasu) nehri akmaktadır. Kuzey-güney doğrultulu inşa edilen kalede örneklerine
Sırataşlar Kalesi’nde 342 rastladığımız ana kayaya oyularak yapılan su kanalı ve
sarnıç bulunmaktadır. Ayrıca kalenin kuzey ve kuzeybatısında işlevi tam olarak
anlaşılamayan kaya oyukları bulunmaktadır. Kalede ayrıca içi tamamen dolmuş
339
Ceylan, 2007: 164
Ceylan, 2007: 164
341
Ceylan, 2005: 190
342
Ceylan, 2002: 165-178, Ceylan, 2005, 21-26
340
128
bir su tünelinin de varlığı anlaşılmaktadır. Kalenin keramik verisi Demir Çağ'ına
aittir 343.
3.2.5.18. Başbudak Kalesi
Erzincan İli, Tercan İlçesi’nin 60 km. güneydoğusundaki Başbudak Köyü
Sağır Kom Mezrası’nın güneyinde yükselen 150 m.lik bir tepe üzerinde yer almaktadır. Kale bulunduğu yer bakımından doğal yolları ve su yapılarını kontrol
edebilmektedir. Kalenin hemen güneyinde bir vadi doğusunda ise kuru bir dere
bulunmaktadır. Kuzey-güney doğrultulu kalenin günümüzde surları temel seviyesinden izlenebilmektedir. Kiklopik teknikte yapılan sur duvarlarında yukarı doğur
taşların küçüldüğü anlaşılmaktadır. Kalenin keramik verisi Geç Kalkolitik, İlk
Tunç ve Demir Çağı’na aittir 344.
3.2.5.19.Şirinlikale
Erzincan İli, Tercan İlçesi'nin Tercan İlçesi'nin 17 km. güneydoğusunda ki
Fındıklı Köyü’nün 10 km güneyinde yer almaktadır. Kaleye civarında Tercan'dan
Çat'a giden yol ile ulaşılır. Kale Şıhköy Deresi kıyısında yükselmektedir.
Kalenin kuzey (yani güney bayırı doğrultusunda) girişleri 2.20-2.30 m.
olan iki tane kaya basamaklı su tüneli bulunmaktadır. Uraru kalelerinde fazla
görülmeyen çift su tünelinin birinin işlevini kaybetmesi sonucu yapıldığı düşünülmektedir. Tünelin birinin yüksekliğinin sadece 0.25 m. olması tünelin sadece
içilebilir suyun biriktirilmesi için yapılmış olduğunu düşündürmektedir. Kale içerisinde Urartu menşeli olan kaya çukurları bulunmaktadır. Sarnıç olarak da ifade
edebileceğimiz bu çukurlar günümüzde sadece hafif bir eğim gösterir haldedir.
Kalede ayrıca kaya duvarı ile kaya tüneli arasında yer alan Urartu kalelerinde sıklıkla gördüğümüz iki kaya mezarı da, bulunmaktadır. İlk mezara 100 x 70
x 1.20 m. boyutlarındaki kapı ile girilmekte ve iki odalıdır.
İkinci mezar ilk mezarın solunda aynı kayalık üzerindedir. İlk mezara göre
daha aşağıda ve daha kötü bir işçilik gösteren kaya mezarın sosyal durumdan kaynaklandığı düşünülmektedir. Kaledeki Kaya mezarları, kaya tünelleri ve kaya çu-
343
344
Ceylan, 2007: 164
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu, 2009:135
129
kurları Urartu’nun kaleyi kullanım amaçlarını da göstermektedir. Kalenin keramik
verileri Demir Çağı ve Ortaçağ’a aittir 345.
3.2.5.20.Çengerli Kalesi
Erzincan İli, Refahiye İlçesi, Çengerli Köyü'nün yaklaşık 1 km. güneyinde
sarp bir kayalık üzerindedir. Kaledeki sur yapısı tamamen yok olmasına rağmen
kutsal alanı sunak çukurları ve girişi tahrip olmuş bir kaya mezarı halen varlığı
devam ettirmektedir. Kalenin daha yayvan olan batı ve güneybatısından ana kaya
oyularak bir giriş sağlanmış ve bu bölümde kaya basamakları yapılmıştır. Kalenin
keramik verileri Demir çağı ve Ortaçağ’a aittir 346.
3.2.5.21.Harabetepe Kalesi
Harabetepe, Mağaratepe Yerleşmesi’nin hemen doğusunda, Tercan İlçesi
Güzbulak Köyü’nün yaklaşık olarak 1,5-2 km. kuzeydoğusunda, Tercan Barajı’nın hemen doğusunda yer almaktadır. Deniz seviyesinden yaklaşık olarak 1702
m. yükseklikte bulunmaktadır. Burayı Mağaratepe Yerleşmesinden ayıran en
önemli özellik bu iki yerin arasından geçen deredir. Muhtemelen burası
Mağaratepe Kalesi olmalıdır. Harabetepe Kalesi’nin bulunduğu doğal tepenin
yapısına uygun sur duvarları ile çevrilmiştir. Ancak surlar çok fazla tahrip olmuştur. Günümüzde sadece kalıntılar vardır. Kale, kuzey-güney doğrultuludur. Birçok
kalede olduğu gibi burada da kaçak kazı izlerine rastlanılmaktadır.. Harabetepe
Kalesi Vadinin başlangıç noktasında kurulmuş stratejik bir kaledir. Uzun bir vadinin başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Kuzeyinde bulunan dağın kuzey bölümünde Erzurum'un Aşkale İlçesi’ne bağlı köyler yer almaktadır Kalede çok zengin Geç Kalkolitik Çağı, İlk Tunç Çağı, Erken Demir Çağı ve Orta Demir Çağı
keramikleri bulunmaktadır 347.
3.2.5.22.Toprakkale
Erzincan İli Refahiye İlçesi Çavuş Köyü'nün yaklaşık 500 metre kuzeybatısında bulunmaktadır. Erzincan – Sivas karayolunun tam Suşehri – Sivas yol ay345
Işık, 1987: 169-178, Ceylan, 2005b: 24
Işık, 1995: 23, 152 vdd.; Kozbe-Ceylan et al. 2008
347
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu, 2009:134
346
130
rımın hemen 500 m kuzeybatısında bulunur. Kalenin hemen kuzeyinden bir dere
geçmektedir. Herhangi bir duvar izine rastlanmamıştır. İlk Tunç Çağı, Demir Çağı
ve Ortaçağ keramikleri bulunmaktadır.
3.2.5.23.Çatalçam Kalesi
Erzincan İli Refahiye İlçesi Çatalçam Köyü’nün hemen üstünde 1534 m.
rakımlı 45 m.lik volkanik bir tepe üzerinde yer almaktadır. Günümüzde sur duvarları tamamen yok olan kalenin yıkıntı halindeki sur duvarları kalenin eteklerine
saçılmıştır. Temel seviyesinden anlaşıldığı üzere oldukça küçük bir kale olan yapının doğusu yaklaşık 8 m. daha dardır. Kalenin kuzeyi oldukça büyük bir vadiye
bakmaktadır. Yapısal olarak çok küçük bir kaledir. Çok az miktardaki keramik
verisi Orta Çağ ve Demir Çağı’na aittir.
3.2.5.23 Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
Erzincan İli Refahiye İlçesi'nde Kızıliniş Deresinin üstünde kurulan muhteşem bir kaledir. Aşağıya doğru yaklaşık 250 m yükseklikte bir yerleşmedir. Ana
kayanın üzeri tıraşlanarak yapılmıştır. Kale zamanla tahribata uğramıştır. Kalenin
girişi güney tarafta bulunmaktadır. Kale, güney tarafında ki dağlık bir silsileye
bağlanmaktadır. Ayrıca kale tamamen vadiyi ve yolları kontrol altında tutmak
amacıyla yapılmıştır. Kalenin orta kesiminde kaya basamaklı bir su tüneli mevcuttur. Şu an da bu tünele tam olarak girilememektedir. Kale oldukça yüksektir ve
derenin tam ağzına kurulmuştur. Kale bölgenin stratejik konumu açısından önem
arz etmektedir. Kalenin 13 tane kaya basamağı günümüze kadar ulaşmıştır. Ayrıca
Urartu dönemi kale özelliklerini de bire bir yansıtmaktadır. Kalede kaçak kazı
izleri mevcuttur ve muhtemelen su tünelinde de kaçak kazı yapılmıştır. Kalede
işlenmiş büyük ve diğerine göre daha küçük iki kaya çanağı dikkatimizi çekmektedir. Bu kaya çanaklarından büyük olanının yüksekliği 30cm, uzunluğu 130cm,
genişliği 70 cm.dir. Küçük olanının ise; derinliği 35cm, çapı 50cm boyutlarındadır. Kale zemini deniz seviyesinden 1517 metre yükseklikte yer almaktadır 348.
348
Çengerli, Toprakkale, Çatalçam ve Kalenin Sırt Kaleleri 2009 yılı yüzey araştırmalarımız kapsamında tespit edilen Demir Çağı yerleşmelerindendir. 2009 yılı Erzurum, Erzincan Kars, Iğdır
İlleri Yüzey Araştırmaları ismiyle Araştırma Sonuçları Toplantısı Dergisinde yayınlanacaktır.
131
3.2.5.24 Maden Kalesi
Erzincan İli Tercan İlçesi'nin 17 km. güneydoğusunda ki Fındıklı Köyü'nün 4 km. güneyinde deniz seviyesinden 1703 m. yükseklikte bulunmaktadır.
Yaptığımız incelemede merkez maden ocağı, yerleşim ve kaleden oluşan bir
komplekstir. Maden Ocağının 200 m. batısında yerleşim kalıntıları tespit edilmiştir. Yerleşimin güneyinde stratejik bir konumda da kale inşa edilmiştir. Kale Ana
kaya tıraşlanarak oluşturulmuştur. Kalenin 10 km. güneyinde önemli bir Urartu
kalesi olan Şirinlikale bulunmaktadır. Bölgenin maden işleme merkezi olduğunu
düşündüğümüz kale Urartu kalelerinden biridir. Kalede yaptığımız incelemede
Orta Demir Çağı keramikleri elde edilmiştir 349.
349
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
132
3.3.HÖYÜKLER
3.3.1.ARDAHAN
3.3.1.1.Karasal Höyük
Ardahan İli, Çıldır İlçesi’nin 3 km. güneyindeki Sazlısu Köyü’nün yaklaşık 800 m. güneybatısında denizden 2000 m yüksekte yer almaktadır. Günümüzde
tarla için düzleştirilerek sürülmüş halde bulunan höyükte büyük bir tahribat görülmektedir. Höyüğün ana kaya olarak belirtebileceğimiz geniş bir kayalık üzerine
kurulduğu tespit edilmektedir. Höyüğün güneyinden bir akarsu, güneydoğusundan
da yayla yolu geçmektedir. Çevreye hakim bir noktada kurulan höyük hemen kuzeybatısında büyük bir dağ silsilesine bağlıdır. Höyüğün etrafında bu höyüğe bağlı yerleşmelerin olduğu belirtilmektedir. Elde edilen keramikler Geç Kalkolitik,
İlk Tunç, Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 350.
3.3.1.2.Adalar Höyük
Ardahan İli, Çıldır İlçesi’nin 3 km. güneyindeki Sazlısu Köyü’nün yaklaşık
2,5 km. güneybatısındaki höyük 130 m çapındadır. Günümüzde yayla yolundan 23 km. kadar içeride ve tarlaların ortasında kalan höyük kaçak kazı ve tarım sonucu
büyük ölçüde tahrip olmuştur. Höyüğün doğu eteklerinde kuzey-güney doğrultulu
1 m genişliğindeki kaba taşlı duvar kalıntılarına ve yoğun keramik verisine ulaşılmıştır. Höyüğün doğu eteklerinde bir yerleşme bulunmaktadır. Höyüğün
keramik verileri İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir. Höyükten ayrıca
ham ve işlenmiş obsidiyenlerde tespit edilmiştir 351.
3.3.1.3.Peyhler Höyük
Ardahan İli, Çıldır İlçesi’nin 20 km. kuzeyindeki Kayabeyi Köyü’nün 3
km. güneyinde, Kenarbel Köyü’nün ise 3,5 km. güneybatısında bulunan höyük
aynı zamanda Karaçay vadisinin 300 m. kadar doğusunda, 1840 m rakımlı 450
m2lik bir höyüktür. Yerleşme günümüzde yoğun bir tahribata uğramış ve uğratılmaya devam etmektedir. Karaçay'ın Kuraya karıştığı yerde bulunan yerleşmenin
yoğun bir şekilde otla kaplı olması keramik verisinin tespitini kısıtlamıştır. Gü-
350
351
Topaloğlu, 2006: 125; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Topaloğlu, 2006: 126; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
133
nümüzde çayır olarak kullanılan höyüğün keramik verisi İlk Tunç Çağı, Demir
Çağı ve Orta Çağ’a aittir 352.
3.3.2.ERZURUM
3.3.2.1.Tetikom Höyük
Erzurum İli Pasinler İlçesi'nin 20 km. batısındaki Büyüktuy Köyü’nün 2,5
km güneybatısında, Erzurum-Kars modern karayolunun 100 m. kuzeyinde bulunan höyük 150 x 110 x 3 m. boyutlarındadır. BTC Projesi kapsamında Y. Şenyurt
başkanlığında 2003-2004 yıllarında kazısı yapılan höyükte mimari tam olarak
anlaşılamamasına rağmen Orta Demir Çağı özellikleri taşıdığı söylenebilir. Höyükte tespit edilen etrafları orta ve küçük boylarla çevrelenmiş Orta Demir Çağı
mezarları, 3,10-3,40 m. uzunluğunda 1,25-1,55 m. genişliğinde ve içlerinde mezar
eşyaları bulunan oval planlı mezarlar, çömlek mezarlar, hoker biçiminde gömülmüş taş örgülü mezarlar, iki ayrı insanın birlikte gömüldüğü oda mezarlarla geniş
bir dönemde farklı ölü gömme geleneklerinin görüldüğü anlaşılmaktadır. Höyük
mevcut mimari yapısı, keramikleri ve diğer buluntuları ışığında Orta ve Geç Demir Çağı’na tarihlendirilmektedir 353.
3.3.2.2.Tilkitepe Höyük
Erzurum İli, Ilıca İlçesi’nin 5 km. batısında Ilıca-Kandilli karayolunun yakınındaki bir tepe üzerinde yer alır. Çok fazla büyük olmayan ait keramik verisi
İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Ortaçağ’a aittir. 354
3.3.2.3.Karaz Höyük
Erzurum İli, Ilıca İlçesi’nin 5 km. kuzeyindeki Kahramanlar (Karaz) Köyü’nde yer almaktadır. 16 m. yüksekliğinde ve 200 m. çapındaki höyükte 1942 ve
1944 yıllarında H.Z. Koşay ve K. Turfan tarafından kısa süreli bir kazı çalışması
gerçekleştirilmiştir. Kazı çalışmaları sonucu Kalkolitik Çağ’dan Bizans Dönemi’ne kadar uzanan 15 yapı katı tespit edilmiştir. Kazı sonucu tespit edilen
352
Şenyurt-Erkmen 2005; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266
Belli-Konyar, 2003; Tarhan,-Sevin, 1994: 843-861; Şenyurt-Erkmen, 2005; Kozbe-Ceylan, et
al., 2008
354
Ceylan, 2001: 74; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
353
134
keramikleri Erzurum Müzesinde sergilen höyük günümüzde köye de olan yakınlığıyla neredeyse tamamen yok olmuştur 355
3.3.2.4.Pulur Höyük
Erzurum İli, Ilıca İlçesi’ne 5 km. uzaklıktaki Ömertepe (Pulur) Köyü’nde
yer almaktadır. Höyük 1960 yılında H.Z. Koşay ve H.Vary tarafından kazılmıştır.
M.Ö. IV. bin yılına kadar uzanan Prehistorik eserlerini tepede 4 yapı katı tespit
edilmesine ve Erken Demir Çağı’na ait çok silik bir yerleşmenin görüldüğü höyükte Orta Demir Çağı katının olmadığı görülmektedir. Ancak Sos Höyük gibi
bölge için önemli bir merkez olan Pulur Höyüğün Urartu döneminde kullanılmaması önemli ve düşündürücüdür. Karaz Kültürünün devamı niteliğinde eserlerin
tespit edildiği Pulur Höyük kazı buluntuları Erzurum Müze’sinde sergilenmektedir 356.
3.3.2.5.Alaca (Tilkitepe-II) Höyük
Erzurum İli, Ilıca İlçesi’ne 11 km. uzaklıktaki Alaca Köyü’nün yaklaşık 1
km. güneyindedir. 150 m. yüksekliğinde 67x84 m. boyutlarında ki höyük köye
yakınlığı ve kaçak kazılarla kısmen tahrip olmuştur. Bölgenin en güzel Karaz
keramiklerinin tespit edildiği höyüğün önemli bir İlk Tunç Çağı merkezi olduğu
anlaşılmaktadır. Höyüğün keramik verileri İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta
Çağ’a aittir 357.
3.3.2.6.Çiğdemli Höyük
Erzurum İli’nin Ilıca İlçesi’ne 8 km. uzaklıktaki Çiğdemli Köyü’nde yer
almaktadır. Höyükte 1998 yılında Erzurum Müzesi ve M. Karaosmanoğlu tarafından kısa süreli bir kazı çalışması yürütülmüştür. Kazı sonucu Geç Kalkolitik
Çağ’dan Orta Çağ’a kadar uzanan keramikler bulunmuştur 358
355
Koşay-Turfan, 1959: 349-413; Ceylan, 2001:74; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Koşay, 1967: 14 vd. ; Ceylan, 2002:168, Kozbe-Ceylan, et al., 2008
357
Ceylan, 2002:168; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
358
Ceylan, 2002: 168; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
356
135
3.3.2.7.Beşiktepe Höyük
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin 9 km. doğusunda Beşiktepe Köyü'nde yer
almaktadır. 50 x 20 m. boyutlarında olduğu tespit edilen höyükte İlk Tunç Çağı
(Karaz), Demir Çağı ve Orta Çağ keramik verileri bulunmuştur 359.
3.3.2.8.Tepecik Höyük
Erzurum İli, Pasinler İlçesi'nin 11 km. doğusundaki Tepecik Köyü’nün
içerisindedir. Höyük, günümüzdeki modern köy evleri ve kaçak kazılarla büyük
ölçüde tahrip olmuştur. Geç Kalkolitik, İlk Tunç Çağı (Karaz), Demir Çağı ve
Orta Çağ keramikleri tespit edilen höyük Karaz kültürünün bölgedeki önemli
merkezlerindendir 360.
Tepecik höyüğünün hemen yanında ikinci bir höyük daha tespit edilmiştir.
Tepecik Höyük ile tahribat konusunda aynı kaderi paylaşan Tepecik-II höyüğünden Demir Çağı ve Orta Çağ keramikleri tespit edilmiştir 361.
3.3.2.9.Bulamaç Höyük
Erzurum İli, Pasinler İlçesi Bulamaç Köyü sınırlarında kalan, ErzurumPasinler modern karayolunun 30. km.sinde ki höyük; 50x150x15 m. boyutlarındadır. Höyükte Erzurum Müzesi ile Ege Üniversitesi'nin ortaklaşa yürüttükleri kazı
çalışmalarında yüzeyden başlayan 20-30 cm.lik molozlu ve kerpiçli yıkıntı tabakadan sonra, genişlikleri 10-15 cm arasında değişen 6 geçici yapı katı tespit edilmiştir. Kazı buluntuları incelendiğinde keramik verisini; el yapımı kaba, astarsız
keramiklerle daha iyi işçilikli tek (monochrome) ya da çok renkli (polichrome)
sırlı keramik parçaların oluşturduğu görülmektedir. Bunun dışında cam objeler,
demir ve bronz parçalarda bulunmuştur. Höyüğün keramik verisi Demir Çağı ve
Orta Çağ'a aittir 362.
359
Balkaya, 1995: 19; Ceylan, 2003: 313; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266
Balkaya, 1995: 19; Ceylan, 2003: 313; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266
361
Ceylan, 2004: 266; Kozbe-Ceylan et al. 2008: Tepecik
362
Balkaya, 1995: 20; Ceylan, 2003: 314, Güneri-Erkmen-Gönültaş 2003:249-258; Kozbe-Ceylan,
et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266.
360
136
3.3.2.10.Büyüktuy Höyük
Erzurum İli, Pasinler İlçesi'nin 20 km. batısındaki Büyüktuy Köyü’nün
içinde yer alan höyük, köy içinde kaldığı için büyük ölçüde tahrip olmuştur. Höyüğün keramik verisi Geç Kalkolitik, İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı'na aittir 363.
3.3.2.11.Altınbaşak Höyük
Pasinler İlçesi’nin 7 km. doğusundaki höyükle aynı adı taşıyan Altınbaşak
(Kındığılı) Köyü'nün tam içinde yer alır. 46 x 65 m. boyutlarındaki höyük, günümüzde modern köy evleri ile iç içe bulunduğundan büyük ölçüde tahrip olmuştur.
Höyükte tespit edilebilen keramik verisi İlk Tunç Çağı (Karaz), Demir Çağı ve
Orta Çağ'a aittir 364.
3.3.2.12. Değirmentepe Höyük
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin 10 km. güneyindeki Otlukapı Köyü’nün
güneyindedir. İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı’na ait keramik verisine sahip olan
höyük kuzey-güney doğrultuludur 365.
3.3.2.13. Küçüktuy Höyük
Erzurum İli Pasinler İlçesi’nin 22 km. batısında yer alan Küçüktuy Köyü'nün sınırlarında ve Erzurum-Pasinler karayolunun hemen kenarında Pasin Ovası’nın da başladığı kilit noktada yer almaktadır. Höyükte tespit edilen keramik
verisi İlk Tunç, Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 366.
3.3.2.12.Saksı Höyük
Pasinler İlçesi'nin 20 km. batısındaki Saksı Köyü’nün içindeki höyük modern köy evleri adete kuşatıldığı için büyük ölçüde tahrip olmuştur. Höyükte Geç
Kalkolitik, İlk Tunç Çağı (Karaz) ve Demir Çağı keramikler tespit edilmiştir 367.
363
Ceylan, 2003:314; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266
Pehlivan, 1984: 45; Balkaya, 1995: 19; Ceylan, 2003:314; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
365
Kozbe-Ceylan, et al. 2008: Değirmentepe
366
Kozbe-Ceylan, et al., 2008: Küçüktuy
367
Ceylan, 2003: 314; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266
364
137
3.3.2.13.Tilkitepe Höyük
Pasinler İlçesi’nin 16 km. güneybatısındaki Karavelet Köyü’nün kuzeyindedir. Bölgedeki höyükler gibi Tilkitepe höyükte kaçak kazılar sonucu büyük ölçüde tahrip olmuştur. Höyükte İlk Tunç ve Demir Çağı keramikleri tespit edilmiştir 368.
3.3.2.14.Yastıktepe Höyük
Pasinler İlçesi’nin 9 km. güneyindeki Yastıktepe Köyü’nün 1 km. kuzeydoğusundadır. Höyük bölgedeki diğer höyükler gibi kaçak kazılar ve köylüler
tarafından büyük oranda tahrip edilmiştir. Höyükte İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve
Orta Çağ keramikleri ile birlikte bol miktarda da obsidiyen tespit edilmiştir 369.
3.3.2.15.Topmezar Höyük
Pasinler İlçesi’nin 6 km. kuzeybatısındaki Kurbançayırı Köyü’nün 500 m. güneydoğusunda yer alan höyük 75 x 70 m. ölçülerindedir. Günümüzde mezarlık olarak
kullanılan höyükte 3-4 m. derinliğe ulaşan kaçak kazılar görülmektedir. Höyükten
İlk Tunç, Erken Demir Çağı, Orta Demir Çağı ve Orta Çağ keramikleri tespit
edilmiştir 370.
3.3.2.16.Sos Höyük
Pasinler İlçesi’nin 14 km. batısındaki Sos (Yiğittaşı) Köyü içinde yer almaktadır. Höyüğün hemen kuzeyinden, Aras Nehri’nin kollarından olan Çöğender
Deresi akmaktadır. Oval biçimli höyük çevresindeki terası yapılarla 150 x 270 m
boyutlarına sahiptir. Ova tabanından 20 m. yükseklikte olan höyüğün kuzey kesimi dışındaki çevresinde modern köy evleri yer almaktadır. Höyükte 1994 yılından itibaren A. Sagona tarafından kazı çalışmaları yürütülmektedir. Bu kazı çalışmaları sonucunda Sos Höyük'teki tabakalanmayı şu şekilde sıralamak mümkündür. Görüldüğü üzere uzun bir periyotta yerleşim gören merkez Erken ve Geç
Demir Çağı’nda yerleşim görmesine karşın Orta Demir Çağı’nda yerleşim gördüğüne dair bir buluntu bulunmamaktadır. Urartu döneminde yoğun bir iskana sahne
368
Ceylan, 2004: 264; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266
Ceylan, 2004: 264; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266
370
Ceylan, 2004: 265; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Topaloğlu, 2009:245-266
369
138
olan Pasin Ovası’nın öneli merkezlerden biri olan Sos Höyüğün Urartu döneminde kullanılmamış olması Urartu’nun yerleşim stratejisi bakımından önemli ve ilginçtir.
Sos VA-M.Ö. 3500/3300-3000 (Geç Kalkolitik)
Sos VB-M.Ö. 3000-2800 (Erken Bronz Çağ IB)
Sos VC-M.Ö. 2800-2500 (Erken Bronz Çağ II)
Sos VD-M.Ö. 2500-2200
Sos IVA-M.Ö. 2200-2000 (Orta Bronz Çağ-I)
Sos IVB-M.Ö. 2000-1500 (Orta Bronz Çağ II)
Sos III-M.Ö. 1500-1000 (Genç Bronz Çağ)
Sos IIA-M.Ö. 1000750/850 (Erken Demir Çağ)
Sos IIB- M.Ö. 750/850-300 (Geç Demir Çağ)
Sos IIC-M.Ö. 300-200 (Post-Akamenid) 371
3.3.3.ERZİNCAN
3.3.3.1.Küçük Höyük
Erzincan İli’nin 22 km. doğusundaki Altıntepe Kalesi ile Üzümlü İlçesi
arasında yer almaktadır. Kaçak kazılar ve bahar aylarındaki sel tehditleri ile büyük
ölçüde tahrip olan höyüğün kuzeyi tamamen yok olmuştur. Höyüğün keramik
verileri İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı’na aittir 372.
3.3.3.2.Elmaağacı Höyük
Erzincan İli, Merkez İlçesi’ne 20 km. uzaklıktaki Davarlı Köyü’ne yaklaşık olarak 2 km. uzaklıkta yer almaktadır. Erzincan-Sivas karayolu üzerinde höyük, ovadan yaklaşık 200 m. yüksekliktedir. Dar bir vadinin kenarında kurulan
höyüğün, kuzeyinden gelip doğusunu ve güneyini dolaşan Davarlı Çayı akmaktadır. 100-150 m. boyutlarındaki höyükte yapılan kaçak kazılar sonucu ortaya çıkan
tabaklardan bir yangın sonucu terk edildiği anlaşılmaktadır. Çevresindeki zengin
371
Koşay-Vary; 1964: 7; Koşay-Vary; 1967: lev.1; Sagona, 1984: 248-249; 344; Korfmann et al.
1994: 193; Sagona et al. 1995: 193-218; ; Sagona et al. 1996a: 133-134; Sagona et al. 1996b: 2752; Sagona et al. 1997a: 140-141; Sagona et al. 1997b: 186-191; Sagona et al. 1998: 33-38; Sagona
et al. 1999: 205-206; Sagona-Sagona 2000:143-144; Sagona, 2000: 329-330; 333-335; SagonaSagona, 2001: 129-131; Hopkins, 2003; Ceylan, 2005b: 25
372
Ceylan, 2000: 183; Ceylan, 2005b: 23; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
139
maden ve su kaynakları höyüğü cazip kılmıştır. Keramiklerin höyükteki dağılımına göre höyüğün batısı büyük bir olasılıkla Ortaçağ`da yerleşim görmüştür.
Keramik verileri, İlk Tunç, Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 373.
3.3.3.3.İshak Höyük
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’nin yaklaşık 1,5 km. güneydoğusunda yer alan
höyük 100 x 60 m. ölçülerindedir. Höyüğün kuzey ve güneyinde dereler akmaktadır. Höyüğün özellikle batısının kum ocağı olarak kullanılması ve kaçak kazılar
höyüğü büyük ölçüde tahrip etmiştir. Höyüğün keramik verileri Demir Çağı ve
Orta Çağa aittir 374.
3.3.3.4.Beykomu Höyük
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’nin 12 km. kuzeydoğusunda yer almaktadır. Kuzeyinde Karasu’nun suladığı verimli Çayırlı Ovası’na egemen bir tepe üzerinde
bulunan höyük 13 x 14 m boyutlarında 50 m. yüksekliğinde küçük bir höyüktür.
Keramik verisi İlk Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 375.
3.3.3.5.Turnatepe Höyük
Erzincan İli, Otlukbeli İlçesinin 8 km. kuzeydoğusundaki Yeniköy'ün batısındaki höyük, yöre halkı tarafından “Turnatepe” olarak isimlendirilen yerdedir.
Kuzeydoğu-güneybatı yönünde ve 1690 m. rakımlı bir tepe halindeki höyük, 50 x
40 m. ölçülerindedir. Keramik verisi İlk Tunç ve Demir Çağı'na aittir 376.
3.3.3.6.Saztepe Höyük
Erzincan İli’nin 8 km. doğusunda, Altıntepe Kalesi’ne 2 km. uzaklıkta ve
1280 m. yükseklikte yer almaktadır. Çevresinde yer alan sazlıklardan ismini aldığı
düşünülen höyük üzerinde günümüzde bir depo bulunmaktadır. Höyüğün doğusunda büyük bir kısmı kaçak kazılarla tahrip edilmiş bir nekropol alanı bulunmaktadır. Keramik verileri Demir Çağı ve Orta Çağ’a ait olan höyükte Demir Ça-
373
Ceylan, 2000: 183; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2000b: 279, Ceylan, 2001:72; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
375
Ceylan, 2002: 166; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
376
Ceylan, 2003: 313; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
374
140
ğı’nın ilk dönemlerinde görülen boyalı Demir Çağı keramikleri de tespit edilmiştir 377.
3.3.3.7. Yaylayolu Büyük Höyük
Erzincan İli Tercan İlçesi'nin 19 km. güneybatısında yer alan Yaylayolu
Köyü'nün 1 km. doğusundadır. 1575 m. yüksekliğindeki oval bir plana sahip olan
höyüğün kuzey kesimini dağlık bir alan oluşturmaktadır. Kuzeyindeki dağlardan
gelen Yaylayolu Deresi höyüğün batı eteğini dolaşarak güneyinden devam etmektedir. Batı tarafından 80 m. yükseklikte olan Büyük Höyük, doğu tarafından yayvan bir özellik göstermektedir. Höyükte İlk Tunç, Demir Çağ, Erken Demir Çağ
ve Ortaçağ keramikleri tespit edilmiştir 378.
3.3.4.KARS
3.3.4.1.Boğazkale Höyük
Kars İli Merkez İlçenin 15 km. batısındaki Boğazköy’ünde yer almaktadır.
Höyük, aynı zamanda “Tekenli” mevkisini ikiye ayıran derenin güneyinde bulunmaktadır. Keramik verilerinin dağılımına göre höyüğün güneyinin daha erken
dönemlerde kullanıldığı anlaşılmaktadır. Keramik verileri Demir Çağı ve Orta
Çağ’a ait olan höyükte Demir Çağı keramikleri özellikle güneyde yoğunlaşmaktadır 379.
3.3.4.2.Danamayalı Höyük
Kars İli, Merkez İlçe’nin 10 km. batısındaki Bozkale Köyü’nün 500 m. batısında bulunmaktadır. Kuzeyinden geçen Cafersadık Deresi’nin yardığı alanda
mimari yapı kalıntıları ve keramik parçaları tespit edilen merkezden tespit edilen
keramik verileri Geç Kalkolitik, İlk Tunç ve Demir Çağı'na aittir 380.
377
Ceylan, 2005b: 23; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
379
Kökten, 1944: 668, Güneri, 1987; Güneri, 1992: 162-171, Korucu, 2005: 14; Kozbe-Ceylan, et
al., 2008
380
Ceylan, 2005: 194; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
378
141
3.3.4.3.Yalınçayır Höyük
Kars İli, Arpaçay İlçesi’nin 3,5 km. güneyinde yer alan Yalınçayır Köyü’nün girişinde ve Arpaçay-Kars karayolunun hemen yanında bulunmaktadır. İlk
tespitin İ.K.Kökten tarafından yapılan höyük, 1980'li yıllarda yol yapımı sırasında tamamen yok edilmiştir. 69 x 115 m. ölçülerindeki höyük günümüzde yükseltiden daha ziyade çukur bir görüntüdedir. Höyük neredeyse tamamen tahrip olmasına rağmen yer yer mimari kalıntılara rastlanmaktadır. Çok az sayıda tespit
edilen keramik verisi İlk Tunç Çağı (Karaz), Demir Çağı'na aittir 381.
3.3.4.4.Çakmak Höyük
Kars İli Merkez İlçesi 5 km. kuzeybatısındaki Çakmak Mahallesi’nin güneyinde "Harabeler" olarak adlandırılan alanda yer almaktadır. 200 x 60 m genişliğinde ve 20 m. yüksekliğindeki höyük üzerinde mimari yapılar rahatlıkla tespit
edilebilmektedir. Höyüğün keramik verileri Erken Tunç Çağı, Geç Tunç Çağı,
Orta Demir Çağı ve Geç Demir Çağı’na aittir 382
3.3.4.5.Camuşlu Höyük
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 24 km. kuzeybatısında Camuşlu Köyü’nde yer
almaktadır. Kötek Deresinin batısındaki höyük, "Ahmet'in Peyliği" denilen alanın
doğusunda 50 x 40 m genişliğinde ve 20 m. yüksekliğindedir. Yakın bir tarihe
kadar kullanıldığı bilinen höyükte bu geç döneme ait mimari kalıntılar halen belirgin bir şekilde ortadadır. Bu durum höyüğü büyük ölçüde tahrip etmiştir. Höyüğün keramik verileri, Demir Çağı, Orta Çağ ve yakın dönem keramiklerine aittir 383.
3.3.4.6.Azat (Dündartepe) Höyük
Kars İli Merkez İlçenin 6 km. güneyindeki Azat Köyü’nde yer almaktadır.
Höyük aynı zamanda köyün güney bitişiğinde ve Borluk Deresi’nin kuzeyinde 80
x 60 m ölçülerinde 20 m. yüksekliğindedir. 1944 yılında ilk kez İ.K.Kökten tara-
381
Ceylan, 2007a: 107; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Bingöl, 2008: 78
Özbek-Yükmen, 2001: 114, Korucu, 2005: tab.2; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
383
Kökten, 1944: 668, Güneri, 1992: 162-171, Korucu, 2005: tab.2; N.Ceylan, 2007: 66; KozbeCeylan, et al., 2008
382
142
fından belirlenen höyükten 1952 yılında kendisi tarafından küçük bir kazı yapılmıştır. Yapılan bu kazı ile açılan 5 x 8 m. ölçülerinde 4-5 m. derinliğindeki sondaj
çalışması ile kısmi bir tabakalanma belirlenmiştir. Kalkolitik Çağ, Hitit, Urartu ve
Klasik tabakaları belirlendiğinden bahseden 384 Kökten’in özellikle Hitit tespitinin
Kars’ın Hitit yayılımı içinde olmaması nedeniyle yanlış olduğu anlaşılmaktadır.
Kalkolitik Çağ tabakasında yangın izine rastlanılan höyükte duvar kalıntılarında
ise temel taşlarının haricinde kerpiç ya da harç kalıntılarının kullanılmadığı görülmüştür. Burayla ilgili plan ve kroki verilmemiştir. Daha sonra yapılan yüzey
araştırmaları ışığında keramik verileri Erken Tunç Çağı ve Erken Demir Çağı ve
Orta Demir Çağı’na aittir 385.
3.3.4.7.Hasçiftlik Höyük
Kars İli Merkez İlçenin 10 km. kuzeybatısındaki Hasçiftlik Köy’ündeki
"Diktaştepe" denilen bir yerdedir. Höyüğün kuzeyinden Sorgun Deresi akmaktadır. İlk tespiti Özbek ve Yükmen’in yaptığı höyükten çok sayıda çakmaktaşı alet
tespit edilmiştir. Tepenin kuzeyinde yapılan kaçak kazılar sonucu mimari kalıntılar ortaya çıkmıştır. Keramik verileri Geç Tunç Çağı ve Demir Çağı’na aittir 386.
3.3.4.8.Ataköy Höyük
Kars İli, Merkez İlçe’nin 14 km. güneyinde Ataköy’de yer almaktadır. höyük ve çevresindeki mağaralardaki ilk tespiti 1942 yılında İ.K.Kökten tarafından
yapılmıştır. Kökten “E Mağarası" olarak adlandırdığı mağarada ve höyükte kısa
süreli bir kazı çalışması yürütmüştür. 50 x 40 m. ölçülerinde ve 10 m yüksekliği
bulunan höyük köye yakınlığı nedeniyle büyük ölçüde tahrip olmasına rağmen
mimari kalıntılar rahatlıkla tespit edilebilmektedir. Höyüğün hemen batı eteğinde
içi dolmuş bir mağara bulunmaktadır. Kökten kazı yaptığı mağarada Kalkolitik
döneme ait taş aletler tespit etmiştir. Höyüğün keramik verisi Erken Tunç Çağı,
Erken Demir Çağı, Orta Demir Çağı, Geç Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 387
384
Kökten, 1944:668; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Kökten, 1944: 668, Güneri, 1992: 162 vd., Korucu, 2005: 13-14, tab.2; Kozbe-Ceylan, et al.,
2008.
386
Özbek-Yükmen, 2000: 114; Korucu, 2005: tab.2; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
387
Kökten, 1944: 666; Korucu, 2005: 12-13, tab.2; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
385
143
3.3.4.9.Yerlikavak Höyük
Kars İli, Akkaya İlçesi'nin 9 km. kuzeyindeki Üçpınar Köyü’nün kuzeyinde yer almaktadır. Höyük, Üçpınar Deresi’nin doğusunda ve köyün kuzeyinde yer
alan ve "Çermik Dere" mevkiindedir. Kuru bir dere kenarındaki höyük 40 x 20
m. ölçülerindedir. Höyük, kaçak kazılar sonucu büyük ölçüde tahrip olmuştur.
Höyüğün keramik verisi Erken Tunç Çağı, Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 388.
3.3.4.10.Paşaçayırı Höyük
Kars İli Merkez İlçe Paşaçayır Mahallesi’ne giden yolun yaklaşık 200 m
ilerisinde yer alan höyüğün kuzeyi ve doğusu sarp bir kayalık olup güneyinden
Kars Çayı akmaktadır. Keramik verileri Erken Tunç Çağı, Erken Demir Çağı,
Orta Demir Çağı ve Geç Demir Çağı’na aittir 389.
3.3.5. IĞDIR
3.3.5.1.Melekli Höyük
Iğdır İli Merkez İlçesi’ne 5 km. uzaklıktaki Melekli Mahallesi’nde yer almaktadır. Höyükte Iğdır bölgesinin ilk bilimsel kazısı B.A. Kuftin tarafından yapılmıştır 390. Günümüzde herhangi bir mimari kalıntıya rastlanılmayan höyük volkanik taşlar arasında belirsiz bir durumdadır. Kazıdan çıkan buluntular ve kaçak
olarak çıkarılan eserler günümüzde Tiflis Müzesi’nde sergilenmektedir. İlk Tunç
Çağı, Orta Demir Çağı ve Geç Demir Çağı keramiklerinin bulunduğu höyükte bol
miktarda ham ve işlenmiş obsidiyen ile işlenmiş taşlar tespit edilmiştir 391.
3.3.5. 2.Tuzyatağı Höyük
Iğdır İli, Tuzluca İlçe Merkezi’ndeki Tuz Yatağı İşletmesi’nin hemen girişinde yer alan iki tepeden biri üzerinde yer almaktadır. Tam ortasından işletmeye
giriş sağlandığı ve kaçak kazılarla tahrip edildiği görülen höyükte Orta Çağ
388
Korucu, 2005: 21, tab.2; Kökten, 1948: 463; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Korucu, 2005: 19, tab.2; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
390
Kuftin, 1944; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
391
Kuftin, 1944; Bingöl, 2003: 159; Ceylan, 2004: 268; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
389
144
keramikleri ile birlikte az sayıda da olsa İlk Tunç Çağı ve Demir Çağı keramiği
tespit edilmiştir 392.
3.3.5.3. Ülkütepe Höyük
Iğdır İli Merkez İlçe’nin 5 km. doğusunda bulunmaktadır. “Ülkütepe” ismi verilen ve bir kalenin bulunduğu tepenin hemen altındaki 872 m. rakımlı yükseltide yer almaktadır. İş makineleriyle 50 m2 lik bir alanda 10 m. lik bir kaçak
kazı sonucu büyük ölçüde tahrip olan höyükten bu kaçak kazı sonucu 3-4 m.lik
basamaklı ve kare planlı bir taş ortaya çıkmıştır. Höyüğün keramik verileri Demir
Çağı özelliği taşımaktadır 393.
392
393
Ceylan, 2007: 175; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2007: 173; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
145
3.4.YERLEŞMELER
3.4.1.ARDAHAN
3.4.1.1.Kunduzevi Düz Yerleşmesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi Sazlısu Köyü’nün batısında, Sazlıdere vadisinin
güneyinde Yayladere Harabeleri olarak isimlendirilen merkezin karşısında yer
almaktadır. Deniz seviyesinden yüksekliği 2000 m olan merkezde şapel olarak
tanımlanan yapının haricinde herhangi bir yapı kalıntısına rastlanılamamıştır. Şapel kalıntısı büyük ölçüde yıkılmış ve yapısal olarak küçük taşlı ve horasan harçlı
bir özellik taşımaktadır. Merkez etrafında çok az sayıda Demir Çağı keramiği bulunmuştur 394.
3.4.1.2.Yıldırımtepe Düz Yerleşmesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi Çıldır-Ardahan kara yolunun 150 m kuzeyinde,
Beşiktepe'nin 200 m kuzeybatısında, Yıldırımtepe (Rabat) Köyü’nün 500 m güneyinde 100 m2'lik alanı kaplayan höyükte her hangi bir mimari kalıntıya rastlanılamadı. Ancak çok az sayıda da olsa Demir çağı keramiğine rastlanıldı 395.
3.4.1.3.Harabeler Düz Yerleşmesi
Ardahan İli, Çıldır İlçesi’nde Çıldır Gölü’nün hemen kenarında Akçakale'nin kuzeyinde modern Çıldır Kars kara yolunun hemen kenarında karayolu ile su
kıyısının daha yavan olduğu noktada Akçakale'deki Cromlech veya Kurgan olarak
değerlendirilen yapıların bir benzeri daha bulunmaktadır. Yapıların bölgedeki
örnekleriyle karşılaştırıldığında aralarında 1 km. kadar uzaklık olan Akçakale ile
büyük bir benzerlik gösteren kurgan veya cromlech yapılardan ziyade K.Kökten'in
tanımı ile dik taşlar olabileceğini düşünmekteyiz. Ancak günümüzde göl suyunun
yükselmesi ve Çıldır-Kars karayolunun hemen yanından geçirilmesi nedeniyle
yapılar büyük ölçüde tahrip olması merkezin kesin tanımının yapılmasını engellemektedir. Buna rağmen yinede yapısal izleri belirgin bir şekilde tespit edilebilmektedir. Ancak yapıların bir kısmının duvar örgülerinin gölün kıyısına kadar
devam etmesi yapıların bir kısmının su altında kaldığını göstermektedir.
394
395
Topaloğlu, 2006: 126; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Topaloğlu, 2006: 127; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
146
K.Kökten'in yaptığı yüzey araştırması sonucunda 396 gölün kuzeyinde iki düz yerleşme olduğunu belirtmişse de bu yerlerin adları ve konumlarıyla ilgili herhangi
bir bilgi vermemiş olsa da bu yapılardan birinin bu merkez olması kuvvetle muhtemeldir 397.
3.4.1.4.Ortakent Düz Yerleşmesi
Ardahan İli, Hanak İlçesi’nde Ortakent Belde’sinin 3 km. kuzeyinde takriben 100 m2 yüzölçümüne sahip kale Yünbüke ve Sulakçayır Derelerinin buluştuğu noktada yer almaktadır. Ortakent (Hanak) yazıtının hemen kuzeyinde yer alan
tepe üzerindeki oval planlı kaleden günümüze kuru duvar tekniği ile yapılmış çok
az bir kısmı tespit edilebilen sur duvarları kalmıştır. Kaleden elde edilen keramik
verisi Demir Çağı özelliği taşımaktadır 398.
3.4.2.ERZURUM
3.4.2.1.Kurbançayır Yerleşmesi
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin 6 km. kuzeybatısındaki Kurbançayır Köyü'nün kuzeydoğusunda yer almaktadır. Yerleşme günümüzde köylülerin toprak
almalarıyla büyük ölçüde tahrip olmuştur. Yerleşmenin keramik verileri Demir
Çağı ve Orta Çağ’a aittir 399.
3.4.3.ERZİNCAN
3.4.3.1.Haramidere Düz Yerleşmesi
Erzincan İli, Çayırlı İlçesi’nin 10 km. kuzeydoğusunda yer alan “Hayram”
dağ silsilelerinin doğu ucunda yer almaktadır. Geniş bir alanı kapsayan yerleşmenin kuzeyinden Karasu ve Çayırlı-Mercan kara yolu geçmektedir. Kaçak kazılarla
büyük ölçüde tahrip olan yerleşmenin kaçak kazılardaki kesitlere bakılara bir yangın sonucu terk edildiği anlaşılmaktadır. Yerleşmenin keramik verileri İlk Tunç
Çağı, Demir Çağı ile Orta Çağ’a aittir 400.
396
Kökten, 1953; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Topaloğlu, 2006: 129; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
398
Köroğlu, 1997: 137-138; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
399
Ceylan, 2004: 265; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
400
Ceylan, 2002:166; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
397
147
3.4.3.2.Yaylacık Kalealtı Düz Yerleşmesi
Erzincan İli, Tercan İlçesi’nin 9 km. doğusundaki Yaylacık Köyü’nün hemen güneyinden geçen Karasu'nun kenarında yer almaktadır. Yerleşme daha önce
tespit edilen Yaylacık Kalesi’nin yaklaşık 950 m. doğusunda deniz seviyesinden
1563 m. yüksekliktedir. Yerleşme aslında yakın bir tarihte terk edilen bir köy yerleşmesi olarak görülmesine rağmen yoğun olarak tespit edilen Demir Çağı ve Orta
Çağ keramikleri merkezin Demir Çağı ve Orta Çağ’da bir düz yerleşme olarak
kullanıldığı göstermektedir. Günümüzde yerleşme üzerinde çok yakın döneme ait
birkaç mezar bulunmaktadır 401.
3.4.4.KARS
3.4.4.1.Budakveren Yamaç Yerleşmesi
Kars İli, Kağızman İlçesi’nin 22 km. kuzeybatısındaki Kozlu Köyü’nün
yaklaşık 4 km. güneydoğusunda yer almaktadır. Keçikıran Dağı’nın doğusunda
1976 m. rakımlı bir tepenin güney kesiminde bulunmaktadır. Yerleşmenin doğusunda tatlı su kaynakları, hemen eteklerinde nekropol alanı ve batısında ise oval
planlı mekânlar bulunmaktadır. Günümüzde de tarım alanı olarak kullanılan merkez, kaçak kazılarla büyük ölçüde tahrip olmuştur. Keramik verileri Orta Çağ, İlk
Tunç Çağı, Erken Demir Çağı ve Orta Demir Çağı’na aittir 402.
3.4.4.2.Gevenli Düz Yerleşmesi
Kars İli, Selim İlçesi’nin 9 km. güneybatısında Yolgeçmez Köyü’nün yaklaşık 1 km. güneydoğusunda yer almaktadır. Deniz seviyesinden 1920 m yükseklikteki yerleşme aynı zamanda ve “Tilkitepe” olarak adlandırılan yerleşmesinin
yaklaşık 250 m. güneydoğusundadır. Yerleşmenin hemen kenarından KarsErzurum karayolu, batısından ise demiryolu yolu geçmektedir. Her iki yol ile de
yerleşmenin bir bölümü tahrip edilmiştir. Her geçen gün artan kaçak kazılarda bu
tahribatı artırmaktadır. Yüzeyde herhangi bir mimari ize rastlanmayan yerleşmenin keramik verisi Demir Çağı ve Orta Çağ’a aittir 403.
401
Ceylan, 2007:164; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2007: 169; N.Ceylan, 2007: 61; Kozbe-Ceylan, et al., 2008;
403
Bingöl, 2003: 154; Ceylan, 2004: 266; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
402
148
3.4.4.3.Carcı Düz Yerleşmesi
Kars İli, Arpaçay İlçesi’nin 6 km. kuzeyindeki Carcı Köyü’nde yer alan
Carcı Kalesi’nin doğusunda deniz seviyesinden 1834 m. yükseklikteki Carcı Dere’sinin de doğusunda bulunmaktadır. Oval bir plan gösteren yerleşmedeki yapılar Çıldır Akçakale'de ki "taş dam" olarak adlandırılan yapılara benzemektedir. Bu
yapıların dolmen veya kurgan olduğu yönünde de görüşler bulunmaktadır. Yerleşmenin keramik verileri arasında Demir Çağı keramikleri de yer almaktadır 404.
3.4.4.4.Ani
Kars İli, Merkez İlçenin 47 km. doğusundaki Ocaklı Köyü’ndeki (Ani) antik yerleşme Türkiye ile Ermenistan sınırının hemen kenarında bir kısmı Ermenistan’da kalen önemli bir kent yerleşmesidir. İlk olarak 1893-1894 tarihlerinde
N.Marr, 1904-1917 yılları arasında ikinci dönem kazıları, 1944-1945 tarihlerinde
K.Kökten, 1964-1967 tarihlerinde K.Balkan, 1989-2004 tarihlerinde B.Mağaralı,
2005 yılından itibaren de Y.Çoruhlu tarafında kazı çalışmaları yürütülen Ani’de
Demir Çağı’na ait buluntular, Cirittepe ve Harmanyeri olarak adlandırılan bölgelerde ağırlık kazanmıştır. Cirittepe'de yaklaşık 2 m.lik bir kısmı ayakta kalan kabaca işlenmiş taşlardan harçsız olarak yapılmış kule yapısı, Harmanyeri'nde ki beş
adet taş mezar ve iki taş mahzenin ile çeşitli keramik parçaları, Değirmentepe’de
I. tabaka olarak adlandırılan tabakada tespit edilen pithoslar Urartu özelliği göstermektedir. Benzerlerine Erzincan Altıntepe’de keramikler Demir Çağı özelliği
göstermekte ve Ani’nin Demir Çağı’nda da Döneminde gördüğü göstermektedir.
Çok büyük bir bölgeyi kapsayan yerleşme içinde tarihin her döneminde yerleşme
görüldüğü anlaşılmaktadır 405.
3.4.4.5.Baykara Karız Yerleşmesi
Kars ili Selim İlçesi’nin, Baykara Köyü’nün 1,5 km. güneyinde yer almaktadır. Baykara Deresi Yerleşmenin kuzeyinden başlayarak batısını dolaşıp güneyine doğru akmaktadır. Yerleşme derenin hemen üstünde yer alan kayanın üzerine
kurulmuştur. Ana kayanın üstü düzeltilmiştir. Yerleşmenin doğu eteğinde sur ka404
Kansu, 1964: 327 vd.; Ceylan, 2007a: 107; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Bingöl, 2008: 78
Balkan-Sümer, 1965: 103-118; Karamağaralı, 1993: 509-538, Karamağaralı, 2003: 233-242;
Kozbe-Ceylan et al, 2008
405
149
lıntıları bulunmaktadır. Yerleşmeden dereye çok sayıda sur duvarı taşlarının yuvarlanmış olduğu anlaşılmaktadır. Yerleşmenin batı kesiminde ana kayaya açılmış
sur duvar yatakları görülmektedir. Yerleşmenin kuzey kesimini düzlük oluşturmakta olup bu bölümde günümüzde tarım yapılmaktadır. Yerleşmeye ait mimari
kalıntılar tahrip edilmiştir. Karız’da çok sayıda kaçak kazı yapılmış olduğu yapılan incelemelerden anlaşılmaktadır. Yerleşmeden toplanan keramik verileri Geç
Kalkolitik, İlk Tunç, Demir ve Orta Çağ’a aittir. İlk Tunç keramikleri Karaz Kültürünün güzel örneklerindendir. Yerleşmenin doğusunda İlk Tunç dönemine ait
olduğunu düşündüğümüz mezarlık alanı da belirlenmiştir 406.
3.4.5.IĞDIR
3.4.5.1.Abbasındüzü Yerleşmesi
Iğdır İli Merkez İlçesi’nin 5 km. doğusundaki Melekli Mahallesi’nin yaklaşık 3 km. doğusunda yer almaktadır. Kuzeydoğu-güneybatı doğrultulu taş sıralarının görüldüğü yerleşmenin kuzeydoğusunda ve doğusunda büyük bir kısmı kaçak kazılarla tahrip olmuş olan nekropol alanı bulunmaktadır. Keramik verileri
Demir Çağı'na aittir 407.
3.4.5.2.Suveren Düz Yerleşmesi
Iğdır İli Merkez İlçe’ye 14 km. uzaklıktaki Suveren Köyü’nde yer almaktadır. Daha önce tespit edilen Suveren Kalesi’nin yaklaşık olarak 2 km. güneybatısında deniz seviyesinden 1329 m yükseklikte yer alan yerleşme geniş bir alana
yayılmaktadır. Merkez, kalın duvarlı kare palanlı ana yapılar ile bu yapıların çevresindeki 15 yakın küçük mekândan oluşan yerleşim alanı ve büyük bir kısmı kaçak kazılarla tahrip edilmiş nekropol olarak ikiye ayrılmaktadır. Nekropol alanının
bulunduğu alanda at nalı şekilli kaya işaretleri bulunmaktadır. Merkezin keramik
verisi Demir Çağı’na aittir 408.
406
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu, 2009:142
Ceylan, 2005: 196; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
408
Ceylan, 2007a: 110; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
407
150
3.4.5.3.Suveren II Düz Yerleşmesi
Iğdır İli Merkez İlçe’ye 14 km. uzaklıktaki Suveren Köyü’nün yaklaşık 2
km. batısında yer almaktadır. Yerleşme aynı zamanda Suveren Kalesi'nin yaklaşık
630 m. kuzeydoğusunda bulunmaktadır. Kale ile yerleşmeyi derin bir vadi birbirinden ayırmaktadır. Savunma açısından son derece elverişli 1311 m. rakımlı 3
tarafı dik vadilerle çevrili bir tepenin üzerine kurulan yerleşmede günümüzde mimari yapılar yer yer silik bir şekilde izlenebilmektedir. Yerleşme, keramik verisi
ve çevresindeki merkezlerin dönemleri dikkate alındığında Demir Çağı özelliği
taşıdığı görülmektedir 409.
3.4.5.4.Caf Düz Yerleşmesi
Iğdır İli Merkez İlçesi sınırları içerisinde Doğubayazıt-Iğdır modern kara
yolunun 16. km.sinde yolun hemen güneydoğusunda yer almaktadır. Deniz seviyesinden 1650 m. yüksekliğindeki büyük sıradağların vadiye açıldığı noktadaki
tepenin üzerinde yer alan Caf Kalesi’nin batı kesiminde bulunan yerleşme bu haliyle korunaklı bir yapı arz ettiğinden mimari yapılar çok rahat bir şekilde tespit
edilebilmektedir. Orta Çağ’da ve daha geç dönemlerde yoğun olarak kullanıldığı
anlaşılan yerleşmenin keramik verileri ve Caf Kalesi’nin dönemsel özellikleri
dikkate alındığında Demir Çağı’nda da kullanıldığı görülmektedir 410.
409
410
Ceylan, 2007a: 110; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2007b: 174; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
151
3.5.SU YAPILARI
3.5.1.ARDAHAN
3.5.1.1.Darboğaz Barajı
Ardahan İli, Çıldır İlçesi'nin 20 km. güneydoğusundaki Akçakale Köyü'nün yaklaşık 7-8 km. kuzeydoğusunda yer almaktadır. Su kaynağını kar suları,
yağmur ve çevredeki kaynakların oluşturduğu gölet yaklaşık olarak 4-5 km²lik bir
alanı kapsamaktadır. Kuzey-güney doğrultulu barajın duvar uzunluğu 186 m. genişliği ise 2,5 m.dir. Duvar uzunluğu bakımından Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki
Urartu barajları içerisinde Çirişgöl Barajı’ndan sonra en uzun ikinci baraj duvarıdır. Gölet duvarının batı yüzünde, taş ve topraktan oluşan 6-8 m. genişliğinde birer destek duvarı bulunmaktadır. Yol çalışması sonucu günümüzde savak tamamen yok olmuştur. Baraj duvarında barajın batısındaki Senger Kalesinin duvar
örgüsüne benzeyen andezit taşlar kullanılmıştır. Temelde büyük taşların kullanıldığı yukarı doğru taş boyutlarının küçüldüğü görülmektedir. Barajın suları ile Çıldır Gölüne kadar olan kısmın sulandığı görülmektedir. Günümüzde içi toprakla
dolan baraj tarla olarak kullanılmaktadır. Yapısal olarak Senger kalesine benzeyen
gölet II. Sarduri dönemine tarihlendirilmiştir. Baraj şimdiye Urartu Krallığı'nın
yayıldığı bölgede tespit edilmiş en kuzeydeki sulama yapısıdır 411.
3.5.2.ERZURUM
3.5.2.1.Kör Kanal
Erzurum İli, Pasinler İlçesi'nin 10 km. kuzeybatısındaki Büyükdere Köyü‘nün güneyinde Pasin Ovası'nın kuzeyindeki toprakları sulamak için Urartu
döneminde yapılan toprak bir kanaldır. Kuzey-güney yönünde uzanan kanal
Büyükdere’den beslenerek Serçeboğazı Köyü'nün batısından geçerek Güney Aras
Çayı'na birleşir. Günümüzde halen varlığını devam ettiren kanal Büyükdere’den
beslenen Vakıf-Bendi, Deniz Kanalı gibi Urartu kanallarının en kısasıdır 412.
411
412
Belli, 1999:276-278; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Belli, 2001: 208; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
152
3.5.2.2.Vakıf Bendi Kanalı
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin kuzeybatısında kaynağını Büyükdere'den
alan tespit edilmiş üçüncü Urartu Sulama kanalıdır. Kargapazarı Dağları’ndan
Pasinler Ovası'na doğru akan ve ovanın kuzeyinde kalan tarım alanlarını sulama
amacıyla yapıldığı anlaşılan kanal günümüzde halen işlevini korumaktadır 413.
3.5.2.3.Deniz Kanalı
Erzurum İli Pasinler İlçesi sınırlarında kalan kaynağını Büyükdere’den
alan ve güneybatı yönüne doğru Taşkaynak (Keyvank) ve Övenenler (Müceldi)
Köylerinden geçip Sos Köyü’nün kuzeyinden Aras Çayı’na karışan bir kanaldır.
Tarım alanlarının sulanması için Urartu döneminde yapıldığı düşünülen kanal
toprak bir yol içinde akmakta ve günümüzde halen işlevini korumaktadır 414.
3.5.3.ERZİNCAN
3.5.3.1.Yukarı Ağındır Barajı
Erzincan İli’nin 30 km. doğusunda Erzurum-Erzincan kara yolunun 8 km.
kuzeyindedir. Teraslar halinde inşa edilen barajın su kaynağını, kar ve yağmur
suları ile Cimin Deresi oluşturmaktadır. Yarım ay şeklinde 39 m. uzunluğundaki
baraj duvarları 2 m genişliğindedir. Günümüzde 1-1,5 m.lik bir kısmı ayakta kalan
barajın savağı güneyde 50 cm. genişliğindedir. Depremler ve toprak birikmesiyle
işlevini kaybetmiş olan barajın Urartu döneminde bölgedeki meyve sebze bahçelerini sulanması amacıyla yapıldığı anlaşılmaktadır 415.
3.5.3.2.Aşağı Ağındır Barajı
Erzincan İli’nin 30 km. doğusunda Erzurum-Erzincan kara yolunun 8 km.
kuzeyindeki Yukarı Ağındır Barajı’nın yaklaşık 40-45 m. güneyinde yer almaktadır. Günümüzde deprem ve heyelanlarla büyük ölçüde tahrip olan baraj, Karakaya
ve Altıntepe Kaleleri’nin tarım alanlarını sulamak için M.Ö. 7.yüzyılda Urartu
413
Belli, 2001: 207-208; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Belli, 2001: 208-209; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
415
Belli, 2001, 209; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
414
153
döneminde inşa edildiği anlaşılmaktadır. Toprak harçlı duvar yapısı tahribata
rağmen rahatlıkla tespit edilebilmektedir 416.
3.5.3.3.Karaağaç Barajları
Erzincan İli, Merkez İlçesi, Karakaya Köyü’nün kuzeybatısında yer almaktadır. Barajlar aynı zamanda Ağındır Barajları’nın yaklaşık 180-190 m. batısındadır. Ortadere’den beslenen barajlardan “Yukarı Karağaç Barajı” günümüzde deprem ve heyelanlarla tamamen tahrip olduktan sonra yakın bir tarihte yerine beton
bir havuz yapıldığı anlaşılmaktadır. Yukarı Karaağaç Barajı’nın yaklaşık 140-150
m. güneyindeki “Orta Karaağaç Barajı” ise toprak tabakayla tamamen dolmuş
olmasına rağmen baraj duvarları tespit edilebilmektedir. Orta Karaağaç Barajı’nın
güneyinde bulunan “Aşağı Karaağaç Barajı” ise diğer iki baraja göre daha küçük
ve daha iyi bir durumdadır. 34 m. uzunluğunda hilal şeklindeki Aşağı Karaağaç
Barajı’nın duvarları günümüzde yer yer 1-1,5 m. kadar ayakta kalmayı başarmıştır. Güneyde yer alan baraj savağı iyi durumdadır. Genel itibariyle incelendiğinde
Karaağaç Barajları mimari özelliği ile M.Ö. 7. yüzyılda yapıldığı anlaşılmaktadır 417.
3.5.3.4.Bekçayır Su Göleti
Erzincan İli, Kemah İlçesi’nin 26 km. güneybatısındaki Yücebelen Köyü’nün yaklaşık 5 km. güneyindedir. Gölet bölgede tespit edilen Yücebelen ve
Bardık Kalelerinin ortasında kalan kısmındadır. Yücebelen Kalesi’nin eteklerinden akan “Kale Deresi”nin Bardık Kalesi'ne ulaşmadan önünün bir set ile kesilmesiyle oluşturulan barajın içi günümüzde tamamen toprakla dolmuştur. Kaleler
ve mimari özelliği ile değerlendirildiğinde Demir Çağı'nda yani Urartu döneminde
inşa edildiği anlaşılmaktadır 418.
416
Belli, 2001: 209-210; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Belli, 2001: 210; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
418
Ceylan, 2005: 190; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
417
154
3.5.4.KARS
3.5.4.1.Kozlu Su Göletleri
Kars İli, Kağızman İlçesi, Kozlu Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır.
Kozlu Köyü’nde tespit edilen Kozlu Kalesi’nin batısında, Kozlu ve Kuyumcular
Yerleşmeleri’nin güneydoğusunda “Kozlu” ve "Arifingölü" olarak adlandırılan
iki göletten oluşur. Kaynağını batıdan alıp kuzeyden 2 m. bir savakla boşaltan
Kozlu Göleti ve benzer özelliklere sahip daha yüksekte yer alan Arifin Göleti çevredeki kalelerle birlikte Demir Çağı özelliği taşımaktadır 419.
3.5.5.IĞDIR
3.5.5.1.Yukarı Korhan Göleti
Iğdır İli, Merkez İlçesi sınırları içerisinde kalan ve Ağrı Dağı’nın kuzey
eteğinde yer almaktadır. 97 x 58 m. boyutlarında oval bir plan gösteren göletin su
kaynağını Lüp gölünden bir kanal ile getirilen sular ile kar ve yağmur suları oluşturmaktadır. Kabaca işlenmiş andezit taşlardan yapılan göletin içi günümüzde
tamamen toprakla dolmuştur. Biri batıda olan diğeri doğuda olan iki savağı bulunan göletin tarım arazilerini sulamak için yapıldığı anlaşılmaktadır. Kalenin 150200 m. kuzeyinde Korhan Kalesi bulunmaktadır. Gölet Korhan kalesi ve mimari
özelliği değerlendirildiğinde Urartu özelliği taşımaktadır 420.
3.5.5.2.Aşağı Korhan Göleti
Iğdır İli, Merkez İlçesi sınırları içerisinde kalan ve Ağrı Dağı’nın kuzey
eteğinde yer alan Yukarı Korhan Göleti’nin yaklaşık 450-500 m kuzeyinde ve 2223 m. daha aşağıdadır. 95 x 47 m büyüklüğünde oval bir plan taşıyan gölet toprakla dolarak özelliğini kaybetmiştir. Tarım arazilerinin sulanması için inşa edildiği
anlaşılan göletin kuzeydeki savağı özelliğini kaybetmiştir. Yukarı Korhan
göleti’nin batı savağından beslenen göletin duvarları kabaca işlenmiş andezit taşlardan oluşmaktadır. Gölet, Yukarı Korhan Göleti gibi Urartu özelliği taşımaktadır 421.
419
Ceylan, 2007: 171; N.Ceylan, 2007: 63; Kozbe-Ceylan, et al., 2008;
Ceylan, 2004: 268, Belli, 2004: 121-123, Belli-Avcı et al., 2005: 204-205; Kozbe-Ceylan, et al.,
2008
421
Belli, 2004: 123-124, Ceylan, 2004: 268; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
420
155
3.5.5.3.Bendmurat Barajı
Iğdır İli'nin 23 km. güneyindeki Halfeli ve Gündo Köyleri’ni bulunduğu
bölgede yer almaktadır. Deniz seviyesinden 2100 m yükseklikte bulunan baraj
Huma Dağı'nın eteğindedir. Andezit taşlarla kuzey-güney doğrultulu inşa edilen
baraj 1-1,5 km.lik bir alan kapsamaktadır. Barajın su kaynağını kar, yağmur ve
çevredeki kaynak suları oluşturmaktadır. Doğu duvarı günümüzde tamamen yok
olan barajın ayakta kalan kuzey ve güney duvarları yakın bir tarihte genişletilerek
kullanıldığı anlaşılmaktadır. 76 m uzunluğunda, 2,5 m genişliğinde andezit taşlarla inşa edilen baraj Urartu özelliği taşımaktadır 422.
3.5.5.4.Katırlı Göleti
Iğdır İli Tuzluca İlçesi'nin 28 km. güneyindeki Aşağıkatırlı Köyü'nün doğusunda yer alan kayalık tepe üzerine kurulan Katırlı Kalesi'nin hemen doğusunda
bulunan su göletidir. Göletin daha sonra genişletilmesine rağmen orijinal kalan
savağı ve ait olduğu kalenin mimari yapısı, keramik verisi ışığında Urartu dönemine ait bir sulama göleti olduğu anlaşılmaktadır 423.
3.5.5.5.Abbasgöl Barajı ve Göleti
Iğdır İli’nin Tuzluca İlçesi’nin 31 km. güneyindeki Abbasgöl Köyü'nün
yaklaşık 2 km. güneyinde yer almaktadır. Deniz seviyesinden 2000 m. yükseklikteki gölet4-5 km.lik bir alanı kapsamaktadır. Barajın batısı dışında üç tarafı yüksek dağlarla çevrilidir. Barajın su kaynağını kar, yağmur ve çevredeki kaynak
suları oluşturmaktadır. Yakın bir tarihe kadar işlevini koruyan barajın duvarı yıkıldığından modern bir duvar yapılarak işlevi devam ettirilmiştir. Bölgedeki tarım
arazilerinin sulanması amacıyla inşa edildiği anlaşılan baraj ve kanal andezit taşlarla oluşturulmuştur. 1-1,5 m. genişliğindeki Abbasgöl Kanalı’nın taşıdığı toprak
barajı doldurmakta ve kanalı tıkamaktadır. Sulama yapısı mimari bakımdan Urartu özelliği taşıdığı anlaşılmaktadır. ise andezit kayalığının batı ve kuzeybatı eteklerinden geçirilen kanal 1-1.5 m genişliğindedir 424.
422
Belli, 2004: 113-114, Belli, 1998: 175-176; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Belli, 2004: 115-116, Belli, 1999: 274; Kozbe-Ceylan, et al., 2008; Ceylan-Bingöl-TopaloğluGünaşdı, 2010: (Baskıda)
424
Belli, 1999: 275-276; Belli, 2004: 118-119; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
423
156
3.5.5.6.Bendmurat Barajı
Iğdır'ın 23 km. güneyinde 2100 m yükseklikte bulunan kuzey-güney doğrultulu baraj yaklaşık olarak 1-1,5 km².lik bir alanı kaplamaktadır. Su kaynağını
kar, yağmur ve çevredeki kaynak suları oluşturmaktadır. Benzerlerine Rusa (Keşiş
Göl) ve Gövelek barajlarında rastladığımız biri doğuda diğeri kuzeydoğuda olan
iki ayrı gövde duvarı bulunmaktadır. 76 m. uzunluğundaki 2, 5 m. genişliğindeki
barajın doğu duvarı dar ve kayalık bir boğaza kuzey-güney doğrultusunda yapılmış ve günümüze sadece çok az bir kısmı ulaşmıştır. Kuzeydoğu duvarı ise doğu
duvarı gibi kayalık bir boğaza doğu-batı doğrultusunda yapılmış ve barajı besleyen suların taşıdığı topraklarla büyük ölçüde dolmuştur. Mimari özelliği ve benzerleriyle değerlendirildiğinde barajın II. Rusa döneminde yapıldığı anlaşılmaktadır 425.
3.5.5.7.Aşıkhüseyin Göleti
Iğdır İli, Tuzluca İlçesi'nin 32 km. güneyindeki Aşıkhüseyin Köyü’nün
yaklaşık 2 km. güneydoğusunda yer almaktadır. Deniz seviyesinden 1950 m yükseklikteki gölet kale, yerleşme, nekropol alanı ve kaya işaretleriyle birlikte bir
kompleks yapının parçasıdır. 52 x 71 m büyüklüğünde ve oval planlı göletin duvarları 1,5-2 m. arasında değişmektedir. Arslanlı Deresi’nin sularının bir kanal
taşınmasıyla beslene gölet günümüzde tamamen toprakla dolduğundan gölet özelliğini kaybetmiştir. Gölet mimari özellikleri ve ait olduğu yapının keramik verisi
ile mimarisi ışığında M.Ö. 7. Yüzyıl Urartu göletlerinin özelliğini taşımaktadır 426.
425
426
Belli, 1998: 175-176; Belli, 2004: 113-114; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Belli, 1998: 176-178, Belli, 2004: 114-115; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
157
3.6.MEZAR
3.6.1.ARDAHAN
3.6.1.1.Topyolu
Ardahan İli, Çıldır İlçesi’nin 20 km. güneydoğusundaki Akçakale Köyü’nün 5 km. kuzeydoğusunda yaylada ve ayrıca Kakaç Köyü’nün 2 km. kuzeyinde 2098 m yükseklikte yer almaktadır. Kaçak kazılar ve geçirilen yol ile ortay
çıkan 3 x 2,6 m ve 6,3 x 3,6 m. ölçülerindeki iki mezar incelendiğinde toprağın
oyulduktan sonra duvarlarının bindirme tekniğinde kaba taşlarla örüldüğü ve üzerlerinin sal taşlarla örtüldüğü görülmektedir. Yüzeydeki izlerden çok sayıda mezarın ve doğu-batı doğrultulu 2 m. genişliğindeki yaklaşık 500 m.lik sıralı duvar izi
bölgenin büyük bir nekropol alanı olduğu göstermektedir. Yapısal olarak Demir
çağı özelliği gösteren mezarlardan çıkan keramik verisi erken Demir Çağı ve Orta
Demir Çağı’na aittir 427.
3.6.1.2.Cinnik Nekropolu
Ardahan İli, Çıldır İlçesi Meryem (Meyram) Köyü’nün 3 km. güneydoğusunda Cinnik Deresi’nin hemen üzerinde yer almaktadır. Nekropol alanı 2103 m
yükseklikte Terekeme, Çıldır ve Kotan Yaylaları’nın bulunduğu bir konumda dır.
Kaçak kazılar sonucu bir kısmı orta çıkan mezarlardan birinde tespit edilen insan,
köpek ve at kemikleri bir Orta Asya ölü gömme geleneği olması bakımından
önemlidir. Kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu yerleştirilmiş çok sayıdaki mezarın
bulunduğu alanın hemen yanında büyük bir kısmı toprak kayması ile uçmuş uçmuş sarp bir uçurum bulunmakta ve kuzey tarafında ise bu toprak kaymasını engelleyebilmek için yapılan ağaçlandırma çalışması ile nekropol alanı büyük ölçüde tahrip olmuştur. Mimari özellikleri bakımından hangi topluluğa ait olduğu tam
olarak anlaşılamamakla birlikte Demir Çağı özelliği göstermektedir. Urartu’da
görülmeyen at, köpek ve insanın birlikte gömülmesi geleneğinin Orta Asya topluluğu olan İskit ve Kimmerlere ait olabileceği düşünülmektedir 428.
427
428
Topaloğlu, 2006: 127; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Topaloğlu, 2006: 128; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
158
3.6.2.ERZURUM
3.6.2.1.Aydınsu Kaya Mezarı
Erzurum İli, Karayazı İlçesi’nin 40 km. güneydoğusundaki Aydınsu Köyü’nün yaklaşık 5 km. güneyinde “Hiçrik” mevkiindeki yer almaktadır. Mezar,
arazide tek kayalık kütleye yapılmıştır. Kayanın güney yüzüne açılan 52 x 67 x 75
cm ölçülerindeki kapı ile girilen mezar tek odalıdır. Günümüzde kaya mezarının
içi toprakla dolu olduğu için kaya mezarının tam ölçüleri tespit edilememiştir 429.
3.6.2.2.Hasanova Kaya Mezarları
Erzurum İli, Karayazı İlçesi’nin 23 km. güneydoğusundaki Hasanova Köyü’nün batısındaki kayalık üzerindedir. Hasanova Kaya mezarları belirtilen mevkideki 2 ve köyün yaklaşık 5 km. batısındaki 1 mezarla toplamda 3 mezardan
oluşmaktadır. İlk mezar köyün 300 m. güneyindeki kayalığın doğu yüzündedir.
Girişi tamamen çöken 2,45 x 3,65 x 2 m ölçülerindeki mezar bir mağara görünümünü almıştır. Mezarın içinde yerden başlayan ve 30-40 cm. derinliğinde üç büyük taka bulunmaktadır. Arka kesiminde ise yerden 25 cm. yükseklikte yandan 10
x 15 cm.lik silme yapan 2,15 x 1,45 x 1,42 m.lik ayrı bir bölüm bulunmaktadır.
Döşemenin arka duvarında iki küçük kare taka bulunur.
İkinci mezar ilk mezarın bulunduğu kayalığın yaklaşık 100 m. güneyindedir. Yapı olarak ilk mezar ile aynı plana sahip olan 2. mezarın ilki ile aynı dönemde yapıldığı anlaşılmaktadır. Ancak 1.45 x 2.05 x 1.30 m ölçülerindeki 2. mezar
ilkine göre daha iyi durumdadır. Mezar odasının ortasına yakın bir yerde 22 cm.
çapındaki kaya çanağı bulunmaktadır. Mezarda, kare planlı alandan sonra düzensiz bir odaya girildiği görülmektedir.
Üçüncü mezar ise köyün 5 km. batısında “Ziriçkale” olarak adlandırılan
kayalığın güney yüzündedir. İki odalı mezara girişten sonra 3.45 x 4.35 x 1,90 m
ölçülerindeki ana odaya girilir. Oval planlı diğer odasına ise ana odanın batı duvarına açılan bir kapıyla geçilir. Bu odanın duvarlarında nişler yer almaktadır. Mezar
429
Çevik, 2000: 128; Bingöl, 2002: 175,176; Ceylan, 2005b: 25; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
159
korunaklı bir yapıda olmasına rağmen rahatlıkla ulaşılabilmektedir. Bu üç mezarında yapılış biçimleri bakımından Urartu özelliği göstermektedir 430.
3.6.2.3.Sürbahan Kaya Mezarı
Erzurum İli, Köprüköy İlçesi'nin 25 km. kuzeyindeki Örentaş (Sürbahan)
Köyü’nün 3 km. batısında yer alan kayalık üzerindedir. Ana odası parçalanmışsa
da mezarın iki odalı olduğu belirlenebilmektedir. Mezarın 7 m. batısında ikinci bir
mezar girişi daha bulunmasına rağmen yüksekliğinden dolayı mezarın içerisine
ulaşılamamasına rağmen tek odalı ve kaba bir işçiliğe sahip olduğu belirlenebilmektedir 431.
3.6.2.4.Pasinler Kaya Mezarı
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin hemen ortasında yükselen Pasinler Kalesi’nin bulunduğu kayalığın güney yamacındadır. 4.30 x 6.35 x 2.80 m. ölçülerindeki ana salon ve 3.34 x 4.35 x 2.30 m. ölçülerindeki yan odadan oluşan kaya mezarı iyi bir işçiliğe sahiptir. Mezarın üç odalı olarak planlandığı ancak daha sonra
vazgeçildiği diğer duvara açılmak istenen kapı izlerinden anlaşılmaktadır. Kaya
mezarının giriş kapısı önünde küçük bir sunak bulunmaktadır. Kaya mezarı kaledeki kitabe, mimari yapılarda dikkate anılarak yapısıyla tipik bir Urartu kaya mezarıdır 432.
3.6.2.5.Pasinler Kaya Nişi
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin hemen ortasında yükselen Pasinler Kalesi’nin bulunduğu kayalığın güney yamacındaki kaya mezarının yaklaşık 50 m.
batısındadır. İşlevi tam olarak anlaşılamayan yapının kaya mezarı ile aynı döneme
ait bir kaya nişi olduğu düşünülmektedir. İyi bir işçiliğe sahip olduğu görülen yapının Urartu taş işçiliği özelliği taşıdığı rahatlıkla söylenebilir. 433
430
Başgelen, 1985: 26; Ceylan, 2005b: 25; Bingöl, 2002: 176-177; Çevik, 2000: 123; KozbeCeylan, et al., 2008
431
Başgelen, 1985: 36, Çevik, 2000: 123; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
432
Lehmann-Haupt, 1931: 730; Çevik, 2000: 123; Erkmen-Ceylan, 2003: 17 vd.; Ceylan, 2005b:
25; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
433
Ceylan, 2003: 314; Erkmen-Ceylan, 2003: 17vd.; Ceylan, 2005b: 25; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
160
3.6.2.6.Marifet Kaya Mezarı
Erzurum İli, Pasinler İlçesi’nin 44 km. güneyinde, Köprüköy İlçesi'ne bağlı ve ilçeye 21 km. uzaklıktaki Marifet Köyü’nün 2 km. batısındaki kayalığın güneyindedir. Yerden 3.50 m. yükseklikte yer alan girişi ile ulaşımı zor olan kaya
mezarı iyi işçiliğe sahip ve iki odalıdır. 2.65 x 2.95 x1.85 m. ölçülerindeki ana
odadan bir kapıyla diğer odaya geçilir. İç duvarlarında niş ve kapı açma girişimine
yönelik izler bulunmaktadır. Günümüzde mezarın içi dolduğundan tam olarak
mimarisi belirlenememiştir 434.
3.6.2.7.Umudum (Kalortepe) Kaya Mezarı
Erzurum İli Merkez İlçenin 16 km. kuzeyinde yer alan Umudum Köyü’nün
5 km. batısındaki kayalığın güneyindir. İki taraflı kaya basamaklarıyla çıkılan
kaya mezarının 3.72 x 4.50 x 2.54 m.lik tek odasına doğudaki kapıyla geçilmektedir. Mezarın duvarlarında dikkat çeken iki farklı işçilik ve Urartu mezarlarında
görülmeyen iki aydınlatma penceresi ve girişteki eyvanımsı yapı mezarın daha
sonra farklı amaçlarla kullanıldığı düşündürmektedir. Ayrıca doğu duvarına bir
kapı açma girişime ait izlerin bulunan kaya mezarı iyi bir işçiliğe sahip ancak
Urartu’ya ait olduğu şüphelenen bir yapıdır 435.
3.6.2.8.Aliçeyrek Nekropolu
Erzurum İli, Horasan ilçesinin 14 km. doğusunda bulunan Aliçeyrek Köyü'nün 1 km. güneyinde yer almaktadır. Kaya mezarının rakımı 1602 m. dir. kaya
mezarı ile ilgili ilk çalışma 1992 yılında Özkaya tarafından yapılmıştır. Özkaya bu
yapıların daha önce Urartu kaya mezarı olduğunu ve daha sonra kiliseye dönüştürüldüğünü ifade etmektedir. Örnek olarak ta Patnos yöresinde bulunan Dedeli kaya mezarlarını göstermektedir. Ancak bölgede daha sonra araştırma yapan Çevik
bu yapıları Bizans dönemine ait kiliseler olduğunu ifade etmektedir. Kumtaşından
oyularak yapılan bu yapıların son dönemde kaya kilisesi olarak kullanıldığı görülmektedir. Özkaya yüzey araştırmalarında çevredeki Urartu yazıt ve yerleşim ve
434
Başgelen, 1985: 26; Çevik 2000: 123; Ceylan, 2003: 315; Ceylan, 2005b: 25; Kozbe-Ceylan, et
al., 2008
435
Çilingiroğlu, 1980:191 vd.; Çilingiroğlu, 1987: 91; Ceylan, 2005b: 24; Ceylan, 2003: 314;
Kozbe-Ceylan, et al., 2008
161
kalelerinden hareketle Urartu kaya mezarı olduğu görüşünü ileri sürmüştür. Bizim
yaptığımız araştırmalarda bu kaya kiliselerinin batısında bir kale kalıntısı ve kaya
nişi tespit edilmiş olup, burası için incelemelerimiz devam etmektedir. 436.
3.6.3.ERZİNCAN
3.6.3.1.Yollarüstü Kaya Mezarı
Erzincan İli, Tercan İlçesinin 28 km. kuzeybatısındaki Yollarüstü Köyü’nün hemen güneyindeki kayalık tepenin altında yer almaktadır. Kaya mezarının üzerinde Tunç ve Demir Çağı özellikleri taşıyan bir kale bulunmaktadır. Girişi
tahrip edilmiş kaya mezarının içi de günümüzde toprakla dolmuştur. Girilebildiği
kadarı ile düzgün bir duvar işçiliğine sahip olan mezarın Urartu özelliği gösterdiği
anlaşılmaktadır. Kaya mezarının girişten sonra karşıya doğru açılan bir bölümü
daha olduğuna dair izler tespit edilmesine rağmen yapısı tam olarak anlaşılamamıştır 437.
3.6.3.2. Altıntepe Nekropolu
Erzincan Altıntepe mezarları hakkında bilgi Altıntepe Kalesi başlığı altında işlenmiştir.
3.6.4.KARS
3.6.4.1.Tilkitepe Nekropolu
Kars İli, Selim İlçesinin 9 km. güneybatısındaki Yolgeçmez Köyü’nün
yaklaşık 750 m güneyinde, Kars-Erzurum karayolunun hemen kenarındadır.
Asboğa Çayı ile Sarıkamış Çayı birleştiği noktada tarihi yolları ve bölgedeki suları kontrol edebilecek bir konumda inşa edilmiştir. Yuvarlak planlı kiklopik teknikte kaba taşlardan inşa edilen kalenin yapısı tam olarak anlaşılamamaktadır. Kalenin hemen yanında kaçak kazılar sonucu ortaya çıkarılmış bir Demir Çağı mezarı
yer almaktadır. Kalenin keramik verisi Demir Çağı’na aittir 438.
436
Özkaya, 1994: 379-395; Yolal, 2001: 40; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
Ceylan, 2003: 312; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
438
Bingöl, 2003: 155; Ceylan, 2004: 267; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
437
162
3.6.4.2. Yarüstü Nekropolu
Kars İli Akyaka İlçesi'nin 10 km. batısındaki Duraklı Köyü’nün kuzeybatısında yer alır. Kaçak kazılarla ortaya çıkan çok sayıdaki büyük pithos parçaları,
birkaç tane inci tanesi ve çok sayıda kulp parçası merkezin büyüklüğünü göstermektedir. Ancak Nekropol alanı büyük ölçüde yok olmuştur. Keramik verisi Demir Çağı ve Orta Çağ'a aittir 439.
3.6.5.IĞDIR
3.6.5.1.Yürek Nekropolu
Iğdır İli’nin Tuzluca İlçesi’nin 31 km. güneyindeki Abbasgöl Köyü’nün
kuzeydoğusunda yer alan Yürek Kalesi’nin yaklaşık 30- 40 m. doğusunda yer
almaktadır. Kuzey-güney doğrultulu uzanan toprağa açılmış mezarların duvarları
bindirme tekniğinde büyük andezit taşlarla örülmüştür. 1,50 x 2,50 m. boyutlarındaki mezarların üzeri doğu-batı doğrultulu büyük sal taşlarlar örtülmüştür. Üsten
girildiği anlaşılan mezarlardaki kemikler doğrultusunda mezarlara birden çok gömünün yapıldığı görülmektedir. Kaçak kazılar sonucu ortaya çıkan keramik verileri Erken Demir Çağı ve Orta Demir Çağı’na aittir 440.
3.6.5.2.Karakoyunlu Kaya Mezarı
Iğdır İli'nin 15 km. kuzeydoğusunda bulunan Karakoyunlu İlçesi’nin hemen güneyindeki kayalığın batısında yer almaktadır. Kolay bir şekilde ulaşılan
kaya mezarı tek odalıdır. Günümüzde girişi tamamen tahrip olmasına rağmen iyi
bir işçilikle inşa edildiği anlaşılmaktadır. Kare bir plana sahip olduğu anlaşılan
mezar 4.20 x 3.60 x 2.10(h) m. ölçülerindedir. Mezar içindeki ana odaya göre
daha derin olan odamsı bölümün ise 2.40 x 2.00 x 2.10(h) m. ölçülerindedir. Mezarın doğu duvarında küçük bir taka, kuzeydoğu duvarında ise bir seki bulunmaktadır 441.
439
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
Belli-Konyar, 2000: 363, Belli-Konyar, 2003:6, Konyar, 2004: 59; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
441
Çevik, 2000: 127, Ceylan, 2004: 269; Bingöl, 2003: 161; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
440
163
3.6.5.3.Kızılkule Kaya Mezarı
Iğdır İl Merkezi’nin 39 km. güneybatısındaki Sıçanlı (Kızılkule) Köyü’nün
batısındaki eski köy ismi ile adlandırılan Kızılkule Kalesi’nin hemen altında yer
almaktadır. Kaya mezarına aşağıya doğru inen basamaklı bir girişle ulaşılmaktadır. Tek odalı yapıya 1.20 x 75 m. ebatlarındaki kapı ile girilmektedir. Kaya mezarının güneybatı duvarında daha sonra tahrip edilen 30 x 50(h) cm.lik nişler bulunmaktadır. Kaya mezarının zemini toprakla dolduğu için zemindeki özellikler
tespit edilememiştir. Kaya mezarının girişinin hemen batısında başlanan kutsal
alan inşası mezara zarar vereceği düşüncesiyle 70 cm. daha geriye çekilerek yapılmıştır. Günümüzde bir kısmı toprakla kapanan bu kutsal yaklaşık 26 m2’lik bir
yer kapsamaktadır. Bu alanda zemin düzeltilmiş olmakla birlikte günümüzde bu
bölümün üzeri büyük ölçüde toprak kapanmıştır. Kaya mezarı duvar işçiliği ve ait
olduğu kalenin keramik verisi ışığında Demir Çağı’na ait olduğu anlaşılmaktadır 442.
3.6.5.4.Asma Kaya Mezarı
Iğdır İl Merkezi’nin 33 km. güneydoğusundaki Asma Köyü’nün hemen
ardındaki tepelik kısımda yer almaktadır. Daha önce benzer bir şekilde kapandığı
düşünülen kaya mezarı bir toprak kayması sonucunda ortaya çıkmış ve köylüler
tarafından uzun süre mescit olarak kullanılmıştır. Bu nedenle kaya mezarı günümüzde köylüler tarafından "eski camii" olarak adlandırılmaktadır. Mezar odasının
ön kısmının toprak kayması sonucu büyük ölçüde tahrip olduğu görülmektedir. 94
x1.93(h) m. ölçülerindeki girişin daha sonra camii olarak kullanıldığı dönemde
düzeltilerek genişletildiği anlaşılmaktadır. Salon kısmı olarak kabul ettiğimiz
bölüm 2.20 m.dir. Salon kısmında kuzeydoğu duvarında 62- 68 cm. genişliğinde
iki niş ile güneybatı duvarında 105-83-56 cm. genişliğinde üç niş bulunmaktadır.
Nişlerden biri daha sonra büyütülerek camii mihrabı olarak kullanılmıştır. Salon
kısmından sonra kuzeybatı yönüne doğru giriş kapıları bulunmayan iki oda yapılmıştır. Bu iki odayı birbirinden ayıran 47 cm. genişliğinde ve ileriye doğru genişleyen bir bölme bulunmaktadır. Doğuda kalan oda batı odasına göre daha kısadır.
Doğu odasının kuzey duvarının önünde yerden 10 cm. yükseklikte başlayan 2.13
442
Ceylan, 2007a: 109 ; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
164
x 55 x 1.42 m.lik bir seki bulunmaktadır. Doğu odası dikdörtgen iken kuzey duvarı oval yapılmıştır. Mevcut yapının girişinden kuzey duvarına 5.60 m.dir. Doğu
odasının genişliği ise 2.53 m.dir. Kaya mezarının salon kısmının duvarlarının üst
kısmında tavanla bitişme bölümünde duvar içine doğru boydan boya oyularak 75
cm. derinliğinde bir oluk oluşturulmuştur. Yapısal olarak incelediğimizde kaya
mezarının köy yerleşmesinin ortasında kaldığı için herhangi bir arkeolojik veri
elde edilmemiştir. Kaya mezarının yapısal olarak Demir Çağı mezar yapıları ile
örtüşen özellikler taşıdığını görmekteyiz. Bu nedenle de kaya mezarın Demir Çağı'na tarihlendirmekteyiz. Ancak köyün 2,5 km. güneybatısındaki yüksek kayalık
alanda yapılmış olan kaya odaları ile kaya mezarları arasında mimari ve yapısal
olarak farklılıklar görülmektedir. Bölgede Demir Çağı sonrasında da yerleşilmiş
olduğu anlaşılmaktadır. Bölgede daha geç dönemlerde tekrar yerleşildiği anlaşılmaktadır. Mevcut kaynaklardan bölgenin Orta Demir Çağı’nda Urartu egemenliğinde altında oluğunu bilmekteyiz. Bölgedeki çok sayıdaki kale, yerleşme ve özellikle Melekli'deki Urartu Mezar gömülerinin yanında bölgede kaya mezarlarının
da bulunması bu egemenlik doğrultusunda doğaldır. Asma kaya mezarının iç mimarisinin çok özenli olmadığı ve camii olarak kullanıldığı dönemde de mimarisinde bazı değişiklikler yapıldığı görülmektedir 443.
3.6.5.5. Göktaş Kaya Mezarı
Iğdır İli Tuzluca İlçesi’nin 13 km. güneybatısındaki Göktaş Köyü’nün yaklaşık 1 km. kuzeybatısında sarp kızıl renkli kayalık üzerindedir. Kaya mezarının
yapıldığı kayalığın doğal yapısı nedeniyle kaya mezarına günümüzde ulaşmak
mümkün değildir. En yakın noktadan yaklaşık 10 m. yükseklikte kalan giriş kapısının etrafında bir sıra silme yer almaktadır. Halktan öğrenildiği üzere yakın bir
zamana kadar mezara basamaklı bir yol ile çıkılabilen kaya mezarı bir ön avlu ve
bir odadan oluşan iki bölmeli bir yapı sahip, duvarlarında nişlerin bulunduğu ve
tabanında oval bir oyukluğun olduğu anlaşılmaktadır.
Kaya mezarının yaklaşık 500 m. altından Göktaş Deresi akmakta ve bu derenin hemen batısında kaçak kazılar sonucunda ortaya çıkarılmış üç Demir Çağı
443
Ceylan, 2007a: 109; Kozbe-Ceylan, et al., 2008
165
toprak mezarı yer almaktadır. Kaçak kazılarla büyük ölçüde tahrip edilen kaya
mezarı ve çevresinden Demir Çağı ve Orta Çağ Keramikleri tespit edilmiştir 444.
3.6.5.6. Aşağı Aktaş Kaya Mezarı
Iğdır İli Tuzluca İlçesi'nin 24 km. kuzeybatısında yer alan Aşağıaktaş Köyü'nde bulunan Aşağı Aktaş kalesinin güneyindeki kayalık üzerindedir. Kaya mezarına yerden yaklaşık 15 m. yükseklikteki 100 x 85 cm.lik giriş kapısından girilebildiği için günümüze kadar iyi derecede korunarak ulaşmıştır. Tek odalı ve tek
sekisi olan kaya mezarı 2.19 m. yüksekliğinde ve 3,10 x3.13 m. boyutlarındadır.
Kaya mezarının içine daha sonraki dönemlerde farklı amaçlarla kullanıldığı gösteren haç motifleri yapılmıştır. Yerden 79 cm yükseklikte başlayan ve 75 cm yüksekliğindeki sekinin boyutları 2.56x 1.15 m.dir. Ancak bu sekinin içeriye doğru
daraldığı ve 2 m. olduğu görülmektedir. Kaya mezarının bulunduğu büyük kayanın batı tarafında kaya basamakları bulunmaktadır 445.
3.6.5.7. Aşık Hüseyin Nekropolu
Iğdır İli Tuzluca İlçesi'nin 28 km. güneyinde yer alan Aşağıkatırlı Köyü,
Aşık Hüseyin Mezrası'nda yer alan Aşık Hüseyin kalesinin nekropol alanıdır. Kalenin özellikle güneyinde yer alan nekropolun büyük bir kısmı ne yazık ki kaçak
kazılarla tahrip edilmiştir. Genellikle toprak ve örme tipi mezarlar görülmektedir 446.
444
Bingöl, 2003: 165; Ceylan, 2004: 269; Kozbe-Ceylan, et al. 2008: Göktaş
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
446
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı, 2010: (Baskıda)
445
166
Tespit Edilen Merkezlerin İdari Bakımdan Dağılımı
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
Yerleşmenin Adı
Akçakale Kalesi
Sengertepe Kalesi
Harabeler Düz Yerleşmesi
Darboğaz Barajı
Topyolu
Başköy Kalesi
Sınırortası Kalesi
Kayabeyi Kalesi
Peyhler Höyük
Cinnik
Karasal Höyük
Adalar Höyük
Kunduzevi Düz Yerleşmesi
Taşköprü Yazıtı
Yıldırımtepe Düz Yerleşmesi
Beşiktepe Kalesi
Şeytan Kalesi
Ortakent (Hanak) Yazıtı
Ortakent Düz Yerleşmesi
Haramidere Düz Yerleşmesi
Beykomu Höyük
Başköy Kalesi
Beyaztaştepe Kalesi
Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
İshak Höyük
Mirzaoğlu Kalesi
Ozanlı Kalesi
Sırataş Kalesi
Kemah Kalesi
Sarıtaş Kalesi
Yücebelen Kalesi
Bardık Kalesi
Bekçayır Su Göleti
Karakaya Kalesi
Yukarı Ağındır Barajı
Aşağı Ağındır Barajı
Karaağaç Barajları
Elmaağacı Höyük
Turnatepe Höyük
Çatalçam Kalesi
Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
Toprakkale
Çengerli Kalesi
Yollarüstü Kalesi
Yollarüstü Kaya Mezarı
Başbudak Kalesi
Şirinlikale
Maden Kalesi
Harabetepe Kalesi
Yaylacık Kalealtı Kalesi
Yaylacık Kalealtı Kalesi
Yaylacık Kalesi
Kalecik Kalesi
İli
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Ardahan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
İlçesi
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Çıldır
Hanak
Hanak
Çayırlı
Çayırlı
Çayırlı
Çayırlı
Çayırlı
Çayırlı
Çayırlı
Çayırlı
Çayırlı
Kemah
Kemah
Kemah
Kemah
Kemah
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Otlukbeli
Refahiye
Refahiye
Refahiye
Refahiye
Tercan
Tercan
Tercan
Tercan
Tercan
Tercan
Tercan
Tercan
Tercan
Tercan
Köy
Akçakale
Akçakale
Akçakale
Akçakale
Akçakale
Başköy - Damlıca
Gölbelen
Kayabeyi
Kayabeyi-Kenarbel
Meryem
Sazlısu
Sazlısu
Sazlısu
Taşköprü
Yıldırımtepe
Yıldırımtepe/Rabat
Yıldırımtepe/Rabat
Merkez /Ortakent
Merkez /Ortakent
Merkez
Merkez
Başköy
Bulmuş
Çadırkaya (Pekeriç)
Merkez
Mirzaoğlu
Ozanlı
Sırataşlar
Merkez
Yücebelen
Yücebelen
Yücebelen
Karakaya
Karakaya
Karakaya
Karakaya
Yukarı Davarlı
Yeniköy
Çatalçam
Çatalçam
Çavuş
Çengerli
Altunkent
Altunkent
Başbudak
Beşgöze – Tuzluçay
Fındıklı
Güzbulak
Üçpınar
Yaylacık
Yaylacık
Yaylacık
167
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
Yaylacık Kalealtı Düz yerleşmesi
Yaylayolu Büyük Höyük
Altıntepe Nekropolu
Altıntepe
Küçük Höyük
Üzümlü Kalesi
Saztepe Höyük
Pırtın Kalesi
Küçükçağdarış Kalesi
Alibey Kalesi
Yamaçtepe Kalesi
Başköy Kalesi
Aliçeyrek Nekropolu
Delibaba Yazıtı
Yazılıtaş Yazıtı
Alaca (Tilkitepe-II) Höyük
Çiğdemli Höyük
Tilkitepe Höyük
Karaz Höyük
Pulur Höyük
Kuşluca Kalesi
Aydınsu Kaya Mezarı
Sarıkaya Kalesi
Hasanova Kaya Mezarı
Karakaya Kalesi
Yukarı Söylemez Kalesi
Yiğityolu Kalesi
Akdağ Kalesi
Güngörmez Kalesi
Piralibaba Kalesi
Umudum (Kalortepe) Kaya Mezarı
Umudumtepe Kalesi
Oltu Kalesi
Vakıf Bendi Kanalı
Altınbaşak Höyük
Bulamaç Höyük
Tetikom Höyük
Büyüktuy Höyüğü
Sıfırın Boğazı Kalesi
Beşiktepe Höyük
Güzelhisar (Avnik) Yazıtı
Avnik (Güzelhisar) Kalesi
Haramikalesi
Karakale Kalesi
Tilkitepe Höyük
Deniz Kanalı
Kurbançayır Kalesi
Topdağı Kalesi
Topmezar Höyük
Kurbançayır Yerleşmesi
Cin Kalesi
Kör Kanal
Marifet Kaya Mezarı
Hasankale (Pasinler) Yazıtı
Pasinler Kalesi
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzincan
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Tercan
Tercan
Üzümlü
Üzümlü
Üzümlü
Üzümlü
Üzümlü
Aşkale
Aşkale
Hınıs
Hınıs
Hınıs
Horasan
Horasan
Horasan
Ilıca
Ilıca
Ilıca
Ilıca
Ilıca
Karaçoban
Karayazı
Karayazı
Karayazı
Karayazı
Karayazı
Karayazı
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Oltu
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Yaylacık
Yaylayolu
Saztepe
Saztepe
Merkez
Saztepe
Güllüdere (Kandilli)
Küçükçağdarış
Alibey
Alibey
Başköy
Aliçeyrek
Delibaba
Yazılıtaş
Alaca
Çiğdemli
Ilıca-Kandilli
Kahramanlar /Karaz
Pulur
Kuşluca
Aydınsu
Hasanova
Hasanova
Karakaya
Y.Söylemez
Yiğityolu
Akdağ (Dumlu)
Güngörmez (Dumlu)
Tepeköy
Umudum
Umudum
Merkez
Büyükdere (Kurnuç)
Altınbaşak
Bulamaç
Büyüktuy
Büyüktuy
Çiçekli
Danişment
Güzelhisar/Avnik
Güzelhisar/Avnik
Güzelhisar/Avnik
Karakale
Karavelet
Taşkaynak-Övenenler
Kurbançayır
Kurbançayır
Kurbançayır
Kurbançayır
Kurnuç
Büyükdere (Kurnuç)
Marifet
Merkez
Merkez
168
109.
110.
111.
112.
113.
114.
115.
116.
117.
118.
119.
120.
121.
122.
123.
124.
125.
126.
127.
128.
129.
130.
131.
132.
133.
134.
135.
136.
137.
138.
139.
140.
141.
142.
143.
144.
145.
146.
147.
148.
149.
150.
151.
152.
153.
154.
155.
156.
157.
158.
159.
160.
161.
162.
163.
Pasinler Kaya Mezarı
Pasinler Kaya Mekanı
Değirmentepe Kalesi
Saksı Höyük
Sürbahan Kaya Mezarı
Tepecik Höyük
Uzunahmet Kalesi
Yastıktepe Höyük
Sos Höyük
Laleli Kalesi
Kapıkaya Kalesi
Bendmurat Barajı
Abbasgöl Barajı ve Göleti
Bendmurat Barajı
Korhan Kalesi
Başbulak Yazıtı
Solagert Yazıtları
Aktaş Kalesi
Ülkütepe Kalesi
Atatepe Kalesi
Örgülütepe Kalesi
Karakoyunlu Kalesi
Kasımıntığı Kalesi
Karakoyunlu Kaya Mezarı
Ülkütepe Höyük
Korhan Göleti (Yukarı)
Korhan Göleti (Aşağı)
Caf Düz Yerleşmesi
Asma Kaya Mezarı
Kazancı Yazıtı
Abbasındüzü Yerleşmesi
Deliklitaş Kalesi
Melekli Höyük
Kızılkule Kaya Mezarı
Suveren Kalesi
Suveren Düz Yerleşmesi
Suveren II Düz Yerleşmesi
Karakale
Yürek Kalesi
Papaz Kalesi
Yürek Nekropol Alanı
Akbulak Kalesi
Gedikli Kalesi
Aslanlı Kalesi
Aşağı Aktaş Kalesi
Aşağı Aktaş Kaya Mezarı
Aşık Hüseyin Kalesi-I
Aşık Hüseyin Kalesi-II
Katırlı Kalesi
Aşıkhüseyin Göleti
Aşık Hüseyin Nekropolu
Kız Kalesi
Göktaş Kalesi
Göktaş Kaya Mezarı
İnceköy Kalesi
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Erzurum
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pasinler
Pazaryolu
Tortum
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Aralık
Aralık
Aralık
Karakoyunlu
Merkez
Merkez
Merkez
Karakoyunlu
Merkez
Karakoyunlu
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Merkez
Merkez
Otlukapı
Saksı
Sürbahan
Tepecik
Uzunahmet
Yastıktepe
Yiğittaşı / Sos
Laleli
Kapıkaya
Abbasgöl
Taşburun
Taşburun
Aktaş
Melekli
Melekli
Melekli
Merkez
Melekli
Merkez
Melekli
Asma
Kazancı
Melekli
Melekli
Melekli
Sıçanlı /Kızılkule
Suveren
Suveren
Suveren
Karakale
Abbasgöl
Abbasgöl
Abbasgöl
Akçalı
Aslanlı
Aslanlı
Aşağı Aktaş
Aşağı Aktaş
Aşağı Katırlı
Aşağı Katırlı
Aşağı Katırlı
Aşıkhüseyin
Aşıkhüseyin
Gaziler
Göktaş
Göktaş
İnce
169
164.
165.
166.
167.
168.
169.
170.
171.
172.
173.
174.
175.
176.
177.
178.
179.
180.
181.
182.
183.
184.
185.
186.
187.
188.
189.
190.
191.
192.
193.
194.
195.
196.
197.
198.
199.
200.
201.
202.
203.
204.
205.
206.
207.
208.
209.
210.
211.
212.
213.
214.
215.
216.
Kalaca Kalesi
Katırlı Göleti
Tuzyatağı Höyük
Duraklı Yarbaşı Kalesi
Yarüstü Nekropolu
Ani
Ziyarettepe (Sulakbahçe) Kalesi
Angut (Sulakbahçe)Kalesi
Yerlikavak Höyük
Carcı Düz Yerleşmesi
Polat Kalesi
Yarbaşı Kalesi
Taşdere (Sosgert) Kalesi
Yalınçayır Höyük
Camuşlu Höyük
Çallı Kalesi
Günindi Kalesi
Kozlu Kalesi
Budakveren Düz yerleşmesi
Kozlu Su Göletleri
Kötek Kalesi
Şaban Kalesi
Sakasen Kalesi
Taşbilek Kalesi
Keçivan Kalesi
Yağlıca Kalesi
Ataköy Höyük
Azat Höyük
Boğazkale Höyük
Bozkale Kalesi
Köroğlu Kalesi
Danamayalı Höyük
Çakmak Höyük
Hasçiftlik Höyük
Paşaçayırı Höyük
Atayurt Kalesi
Zivin-Süngütaşı Yazıtı
Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
Kırankaya (Asboğa) Kalesi
Köroğlu Kalesi
Toprakkale Kalesi
Sarıkamış Yazıtı
Micingert (İnkaya) Kalesi
Zivin (Süngütaşı) Kalesi
Baykara Kalesi
Baykara Karız Yerleşmesi
Mağaramevkii Kalesi
Hasbey Kalesi
Yumrutepe Kalesi
Gevenli Düz Yerleşmesi
Tilkitepe Nekropolu
Tilkitepe Nekropolu
Kayalık Mindivan Kalesi
Iğdır
Iğdır
Iğdır
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Kars
Tuzluca
Tuzluca
Tuzluca
Akyaka
Akyaka
Akyaka
Akyaka
Akyaka
Akyaka
Arpaçay
Arpaçay
Arpaçay
Arpaçay
Arpaçay
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Kağızman
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Pasinler
Sarıkamış
Sarıkamış
Sarıkamış
Sarıkamış
Sarıkamış
Sarıkamış
Sarıkamış
Selim
Selim
Selim
Selim
Selim
Selim
Selim
Selim
Susuz
Kalaca
Katırlı
Merkez
Duraklı
Duraklı
Ocaklı /Ani
Sulakbahçe
Sulakbahçe
Üçpınar
Carcı
Polat
Polat
Taşdere
Yalınçayır
Çallı/Har
Günindi
Kozlu
Kozlu
Kozlu
Kötek
Şaban
Şaban
Taşbilek
Tunçkaya/Keçivan
Yağlıca
Ataköy
Azat
Boğazkale
Bozkale
Bozkale
Bozkale
Çakmak
Hasçiftlik
Paşaçayır mah.
Söğütlü /Atayurt
Süngütaşı
Karapınar/Yoğunhasan
Kırankaya/Asboğa
Köroğlu
Merkez
Merkez
Micingert/İnkaya
Zivin/Süngütaşı
Baykara
Baykara
Hasbey
Hasbey
Yolgeçmez
Yolgeçmez
Yolgeçmez
Yolgeçmez
Kayalık /Mindivan
170
SONUÇ
Urartu Krallığı özellikle yazıtlar ve diğer kalıntılardan anlaşıldığına göre
kuruluşunun hemen arkasından ülkenin kuzeyine doğru genişlemeye başlamıştır.
Ancak bu başlangıç dönemindeki seferler kalıcı amaçlı olmadığı görülmektedir
Zira bu döneme ait herhangi bir inşa veya imar faaliyetinden yazıtlarda bahsedilmemekte ve Urartu özelliği gösteren mezar, tapınak veya büyük bir yönetim merkezi tespit edilememiştir. Ancak daha sonra yavaş yavaş Urartu’nun güçlenmesiyle kendisine bağlanan bu bölgelerde imar faaliyetlerine girişildiği görülür. Çalışmamızda bu inşa edilen yapılar ve özellikle Orta Demir Çağı özelliği gösteren
merkezler ele alınıp incelenmiştir.
Doğu Anadolu Bölgesinin en dikkat çeken özelliği topografik yapısıdır. Su
kaynaklarının zenginliği ve drenajlarının fazla olması bölgenin fiziki yapısının
parçalanmasına farklı bir etkide bulunmakta, yükseltiyle birlikte iklim şartları
zorlaşmaktadır. İnce ve uzun yaylaların etrafında toplanan yerleşmeler bütün bu
olumsuzluklarla birlikte tarihin her döneminde nüfus olarak az ve yerleşme olarak
ta seyrektir.
Kışların uzunluğu ve karın yılın büyük bir bölümünde ulaşımı engellemesi
yazın kuraklığı tarımcılığın kısalmasına ve azalmasına neden olmaktadır. Bu nedenle hayvancılık bölge halkının en önemli geçim kaynağı olmuştur. Bölgede özel
bir gayret sonucu yapılan tarımda hayvancılığa yönelik yem üretimidir. Sadece
özel şartları oluşan makro iklim özelliği gösteren bölgelerde farklı tarımsal faaliyetler yürütülebilmektedir.
Doğu Anadolu’nun bu olumsuzluğu şüphesiz insan yaşantısını da olumsuz
etkilemiş, nüfus artışının önüne geçmiştir. Tarih boyunca bu nüfus düşüklüğü ve
insan gücü eksikliği bölgedeki devletlerin gelişmesinde olumsuz bir rol oynamıştır. Urartu kralları içinde nüfus önemli bir sorun olduğundan yapılan seferlerle
toprakların genişletilmesinin yanı sıra insan gücü ve canlı hayvan elde etmek hedeflenmiştir. Seferlerde elde edilen yeni nüfuslarla yeni seferler için gerekli asker
ile kaleler inşa edecek yeni insanlar elde ediliyor ve aynı zamanda Urartu monarşisinin gücü perçinleniyordu.
Urartu bölgenin fiziki yapısının avantajlarını en iyi kullanan devletlerden
biridir. Zira ezeli düşmanı olanı Asur ile yakınlığına rağmen (iki devletin başkent-
171
leri ve sınırlarının yakınlığı) aradaki yüksek dağlar ve engebeli coğrafya Asur
saldırılarını azaltmakta, yapılan seferlerde yüksek tepelerde ki korunaklı kaleler
ve çevresindeki yerleşmelerde uygulanan savunma ile rahatlıkla bertaraf edilebiliyordu. Geçitlerin tahkim edilmesi, önemli noktalardaki kalelerle geniş topraklar
rahatlıkla kontrol edilebiliyordu.
Urartu varlığı boyunca bu özel coğrafi yapının sonucu olarak Asur ve diğer tehlikelerinin belki ilerleyişi tam olarak engelleyemese de bölgede de uzun
süre kalmalarını engelleyebilmiştir. Tüm seferlerde birkaç Urartu kalesinin düşürülmesinin ötesine geçilememiştir. Urartu kalelerin yapılışında izlenen yöntem
kalelerde uzun süre dışa bağımlı kalmadan yaşamayı mümkün kılmaktaydı. Kalelerin etrafındaki yerleşme yerleri önemli bir mimari özelliğe sahip olmamalarıyla
da rahatlıkla terk edilerek korunaklı kalelere sığınıyor, suya inen korunaklı gizli
tünellerle su ihtiyacı karşılanıyor ve yarıya kadar toprağa gömülü pithoslarda ki
erzaklarla yiyecek ihtiyaçları karşılanabiliyordu.
Urartu görüldüğü üzere yaptığı tüm askeri yapıları ve sivil yerleşmeleri
öncelikle savunma amaçlı inşa etmiştir. Bu savunma politikası kendi toprakları
dışına çıkmaya çalışmadıkları sürece başarıyla devam edebilmiştir. Ancak dış
topraklara yönelik faaliyetlerinin büyük bir kısmında ilk seferlerin başarısızlığa
uğradığı, ancak birkaç seferle başarı elde edebildiği görülmüştür.
Urartu’nun bu savunma politikasının bölge şartlarına uygun olmayan topluluklarda başarılı olduğu, M.Ö. 7. Yüzyılın sonlarında ki Kimmer ve İskit saldırılarıyla ortaya çıkmaktaydı. Zira Kimmerler ve İskitler ile artık saldırılar güneyden değil direk dağlık bölgenin içinden, kuzeyden geliyordu. Urartu coğrafyası
belki de tek tehdit olarak görülen Asur'a yönelik yapılan savunma üstünlükleri
artık geçerliliğini kaybetmişti. Bu durum İskitler ve ardından Med saldırıları Urartu’nun sonunu getirmiştir.
Bölgenin diğer önemli bir özelliği de zengin maden yataklarıdır. Demir
Çağı öncesinde yazılı kaynaklarda fazla bahsedilmeyen bölgede büyük bir topluluğunda bulunmadığı düşünülmektedir. Sadece bölgenin doğal kaynakları ifade
edilmiştir.
M.Ö. 2. Binyılda günlük yaşama yönelik kullanılan desenli ve boya bezemeli seramikler M.Ö. 13. yüzyılın başlarından itibaren yani Erken Demir Çağı ile
172
bezeme yavaş yavaş kullanılmamaya başlanmıştır. Bu süreç, ağız ve alt kısımlarının kırmızı boya ile bezendiği çanak-çömleklerin daha sonra azalarak tek renkli
olarak üretilmelerinden anlaşılmaktadır. Ancak yinede bu üsluptan tam olarak
uzaklaşamayıp tek renkli çanak-çömleklerin ağız kısımlarının altına yiv bezemeler
yapmışlardır. Urartu’nun keramik üzerine geliştirmeye çalıştırdığı standardizasyon çalışmaları sonucu kurulan devlet tekelindeki atölyelere rağmen bölgesel
keramikte farklılıklar görülmektedir. Devetüyü ve kırmızı renk tüm Urartu topraklarında günlük kullanıma yönelik tercih edilen renkler olmasına rağmen saray
keramiği olarak bilinen parlak perdahlı kırmızı bianili keramiği sadece yönetim
merkezlerinde görülmektedir. Özellikle merkezden uzaklaştıkça veya önemli
merkezlerden uzaklaştıkça keramikteki kalite azalmakta ve içindeki katkı malzemesi ve fırınlanma kalitesi azalmaktadır. Tespit ettiğimiz merkezlerdeki
keramiklerde de bu durum rahatlıkla görülebilmektedir. Önemli ve büyük merkezlerdeki keramik verisi daha iyi elenmiş kumdan daha iyi bir fırınlamayla üretildiği
ve hatta bianili keramiklerin kullanıldığı görülmesine rağmen merkez küçüldüğü
ve önemini azalttıkça keramikteki kalite ve bezeme özellikleri de azalmaktadır.
Çalışma bölgemizi oluşturan 5 ilin (Ardahan, Erzurum, Erzincan, Kars,
Iğdır) sınırları içerisine giren bölgede tespit ettiğimiz Orta Demir Çağı merkezlerini öncelikle türlerine göre altı ayrı bölüme (yazıt, kale, höyük, yerleşme, su yapısı, mezar) ayırdık. Daha sonra bu merkezler illere göre tasnif edilerek incelenmiştir. Bu merkezlerde ki tarihlememizi yazıtlar dışında öncelikli olarak keramik
verisi daha sonrada mimari belirlemiştir. Ancak keramik ve mimari deki bölgesel
değişiklikler tarihlendirmeyi güçleştirmiştir. Bu nedenle Urartu’nun başkentinden
başlayarak bölgeye kadar uzanan alanda yaptığımız çalışmalar bu farklıkları belirlememize yardımcı olmuştur. Genel anlamda değerlendirdiğimizde başkentten
uzaklaştıkça merkezler daha fazla savunma amacı güdülerek inşa edildiği, estetik
kaygıların yerini işlevselliğe bıraktığı görülmektedir. Keramik verisi ve mimaride
ki özensizlik rahatlıkla tespit edilebilmektedir. Bununla birlikte Urartu’nun kuzeyinde keramik ve mimaride başkent özelliği gösteren Altıntepe, Yücebelen,
Sırataşlar, Yoğunhasan gibi önemli merkezlerde bulunmaktadır.
Çalışma bölgemizde toplam olarak tespit edilen 216 merkezden 11’i yazıt,
112’si kale, 39’u höyük, 15’i yerleşme, 18’i su yapısı ve 21’i mezardır.
173
Bu merkezlerden yazıtlar incelendiğinde kuzeye ve batıya gidildikçe sayılarının azaldığı görülmektedir. Tahribat ve tespit edilememe gibi faktörlerde dikkate alınmakla birlikte Urartu’nun gücünün azaldığı bölgelerde yazıtlarının da
azaldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca propaganda amacı taşıyan bu yazıtların Urartu’nun egemenlik bölgesi içinde kaldığından o dönemde tahrip edilmediği düşünebilir. Ayrıca yazıtların özellikle o dönemdeki Urartu’nun düşmanlarınca tahrip
edilmemesinin altında dini inanış faktörleri de aranabilir. Zira Urartu feth ettiği
halkın tanrısını da kendi içine almakta ve yazıtların sonunda “kim bu yazıtı tahrip
ederse, tanrıların laneti üzerine olsun” gibi ifadelerle manevi bir koruma sağlamışlardır. Ayrıca bu yazıtların dağılımı ve yazıtlardaki Urartu’ca dilinin tercih edilmesi halka yönelik yazılan bu yazıtları okuyabilen elit bir tabakanın olduğunu
veya halkın bir kısmının Urartu’ca yı kullanıp okuyabildiğini düşündürmektedir.
Zira sınırları içindeki bölgede Urartu, çift dilli yazıtları kuruluşunda ve güçlü olduğu dönemlerde kullanmıştır. Kuruluş aşamasında Asur etkisi bunda önemli bir
faktör olarak görülürken daha sonra toplu nüfus aktarımları sonucu oluşan halka
yönelikte çift dilli kitabeler yazılmıştır 447. Urartu kitabeleri böylece Urartu’nun
kuzeydeki durumu hakkında bizlere önemli bilgiler veren bir kaynak olmaktadır.
Kuzeydoğu Anadolu bölgesini ilgilendiren Urartu yazıtlarında geçen Urartu yer adlarının günümüzdeki yerleri üzerine görüşler eğer tam olarak doğrulanabilirse Urartu’nun kuzeydeki yayılımı daha sağlam olarak tespit edilebilir. Bu görüşleri şöyle sıralayabiliriz.
Ardahan
Uzinabitarna :Ardahan-Çıldır gölü güneybatısı=Zababae
Širimu
:Ardahan-Çıldır Gölü güneybatısındaki dağ-Çaldırdağ veya
Mepiskara Dağı
Huša
:Ardahan-Çıldır Gölü kuzeybatısı-Diauehi kuzeyi=Hahia, Huša
Quriane
:Ardahan-Çıldır Gölü yakınları=Igane-Zababae
Uhime
:Ardahan-Çıldır Gölü’nün güneyi
Bia/ Bianili
:Ardahan-Çıldır Gölü'nün güneybatısı=Taraiu, Bute(Bia-Huša),
447
Urartu sınırları içerisinde kalan bölgedeki Topzawa ve Kelişin yazıtları Urartu’nun Asur etkisinden kurtulduğu dönemlere ait çift dilli kitabelerdendir.
174
Zabahae, Uzinabitarna-Širimu Dağı
Hahia
:Ardahan-Çıldır, Diauehi’nin kuzeybatısı=Huša
Maqaltu
:Ardahan-Taşköprü yakını Igane ülkesinin krali kenti =Igane
Qulha
:Artvin’in kuzeydoğusu, Aşağı Çoruh’a kadar uzanan bölge=
Ildamuša-Ardanuç (Qulha’nın kralî kenti)
Erzurum
Šašili
:Erzurum Bölgesi-Diauehi Krallığının krali kenti
Didine
:Erzurum Bölgesi-Diauehi Krallığının sınırlarında
Šešetinele
:Erzurum Bölgesi-Diauehi’nin kuzey ve batısındaki dağ-Šašeti
Uburdale
:Erzurum Bölgesi-Diauehinin güney ve güneydoğusu
Šeriaze
:Erzurum un kuzeydoğusu =Diauehi-Tarai /u, Zua
Diauehi
:Erzurum ve yakın civarı=Ašqalaši, Didine, Šašili, Šeriaze,
Abnulua, Baltulhi, Uburdale
Utuha
:Erzurum-Oltu- Tortum Çayının sağ, Oltu Çayının sol kesimi
Luhiuni
:Iğdır-Karakoyunlu-Taşburun civarı =Menuahinili, LuhiuniMinuahinili, Erikuahi
Kars
Katarza
:Kars ili yakını. Eriahe yakını=Aštu/o Haldiriu, Katarza, Ruisia
Haldiriulhi
:Kars’ın kuzeyi, Çıldırsu, Çıldır Gölü ve Çaldırdağ arası kent
Ruisia
:Kars-Aladağ etekleri-Igane ülkesi yakını-Etiuhe-Iganearası
=Aštu, Haldiriu /o, Katarza
Istelua
:Kars-Ani civarı, Eriahe’nin güneyi,Arpaçay’ile Aras’ın birleşimi
Aništerga
:Kars-Arpaçay’ın Aras Nehrine karıştığı yer =Abilinahe Luša,
Aništerga, Gulutahe
Amegu […]
:Kars-Kağızman = Uiteruhi, Amegu, Ab/pune, Istelua, Uraia,
Ureiu/o
Ahuria/Ahuriani:Kars-Sarıkamış civarı=Astu /o, Etiuhe/ne, Ahuria, Etiuhe (ne)
Zua
:Kars-Sarıkamış, Zivin Yakını, Diauehi’nin krali kenti
Bölgede tespit ettiğimiz kale, yerleşme ve höyüklerin oluşturduğu toplam-
daki 166 merkeze rağmen tespit edilebilen 21 mezar yapısı Urartu’nun gömü geleneğini sınıflamaya tabii tuttuğumuz oyma ve oyma-gömme mezarların büyük
175
bir kısmının tahrip edildiğini veya özelliklerini kaybederek toprak altında kaldığını düşündürmektedir. Ayrıca başkentte örneklerine rastladığımız önemli merkezlerin yanındaki nekropol alanlarının varlığı, kuzeyde azalmış yada üzerine daha
sonraki dönemlerde yapılan yerleşmelerle tahrip edilmiş yada ölü gömme geleneklerinde köklü bir değişiklik yaşanmıştır.
Yüzey araştırmaları, kazılar ve bölge müzelerindeki (Erzurum-Kars) eserler dikkate alındığında genel anlamda bu çalışma ile Urartu’nun kuzeydeki varlığının şimdiye kadar ileri sürüldüğünün aksine daha köklü olduğu görülmüş, Urartu döneminde bölgede önemli bir imar faaliyeti gerçekleştirildiği anlaşılmıştır.
Urartu’nun yıkılışından sonra halkın varlığı hakkında fazla bilgi olmamakla birlikte Urartu’nun kurmak istediği mimari, seramik, tarım, sulama ve yaşayış
şekillerinin kendisinden sonra varlığını devam ettiremediği görülmektedir. Bundan da halkın öncelikli amaçlarının değiştiği güvenlik kaygılarının ön plana geçerek yerleşimlerin yerleri değiştiği anlaşılmaktadır. Ancak inşa ettiği yapılar özellikle su yapıları günümüze kadar devam eden Urartu’nun miraslarının başında
gelmektedir. Ayrıca madencilik, taş işlemeciliği, ulaşım, savunma yapıları Urartu’nun kendisinden sonraki devletlere, toplumlara bıraktığı önemli miraslardandır.
176
KAYNAKLAR
Adontz 1946
Adontz, N., Histoire d'Arménie: Les origines, du Xe Siede au VIe (av.
J.C), 1946, Paris.
Akkan 1963
Akkan, E., "Erzincan Ovasının İklim Özellikleri, Ankara Üniversitesi Dil
Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi-21 /3-4, 1963, Ankara, 79-103.
Akkan 1964
Akkan, E., Erzincan Ovası ve Çevresinin Jeomorfolojisi, Ankara Üniver
sitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Yayını, 1964, Ankara,
Aksoy 1989
Aksoy, A., Erzurum Ovası Florası, 1989, Erzurum
Alişan 1881
Alişan, L. V. M., Şirak Airarat, 1881, Venedik.
Alişan 1890
Alişan, L. V. M., Airarat, 1890, Venedik.
Alkım 1968
Alkım, U.B., “Explorations and Excavations in Turkey 1965 and
1966”
Anatolica 2, 1968, 1-76
Alp-Ceylan et al 2007
Alp N. - A. Ceylan - A. Bingöl - Y. Topaloğlu,"Ardahan/Çıldır Akça
kale Adası Kazısı Ön Çalışma Raporu", 28. Kazı Sonuçları Toplantısı-I,
Ankara, 2007, 375-390
Arınç 2006
Arınç, K., Türkiye’nin Coğrafi Bölgeleri II, 2006, Erzurum
Atalay 1978
Atalay, İ., "Çıldır Gölü ve Çevresinin Jeomorfolojisi”, Jeomorfoloji
Dergisi-7,1978.
Atalay 1983
Atalay, İ, Türkiye Vejetasyon Coğrafyasına Giriş, 1983, İzmir
177
Atalay 1990
Atalay, İ., Vejetasyon Coğrafyasının Esasları, 1990, İzmir
Atalay 1991
Atalay, İ, Erzincan İlinin Doğal Ortam Özellikleri, Erzincan İli Stratejik
Planı-2(1991-2006), 1991, Erzincan
Atalay 1992
Atalay, İ., Türkiye Coğrafyası, 1992, İstanbul.
Atalay 1993
Atalay, İ., Türkiye Vejetasyon Coğrafyasına Giriş, 1993, İzmir
Atalay-Mortan 2003
Atalay, İ.-Mortan, K., Türkiye Bölgesel Coğrafyası, 2003, İstanbul,
Ayaz 2006
Ayaz G.: Altıntepe Urartu Nekropolları Takıları, Yüzüncü Yıl Üniversitesi
Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006, Van
Aydın 1991
Aydın, N., "Güzelhisar Urartu Kitabesi",Belleten, 55(213), 1991, 323-329.
Azarpay 1968
Azarpay, G., Urartian and Artifacts a Chronological Study, 1968,Los
Angeles
Barnett 1974
Barnett, R.D., "The Hieroglyphic Writing of Urartu" Anatolian Studies,
1974.
Balkaya 1995
Balkaya, İ.S., En Eski Çağlardan Urartu'nun Yıkılışına Kadar Hasankale
ve Çevresi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış
Yüksek Lisans Tezi, 1995, Erzurum
Başgelen 1985
Başgelen, N., "Doğu Anadolu'dan Demir Çağma ait Bazı Yeni Bulgular 1
Kitabeler - Kaya Tünelleri", Arkeoloji ve Sanat 28-30, 1985, 15-18.
Başgelen 1986:
N. Başgelen, “Doğu Anadolu’dan Demir Çağına Ait Bazı Yeni Bulgular
II” Arkeoloji ve Sanat 32/33
178
Başgelen 1987a
Başgelen N.,"Erzurum ve Pasinler Çevresinden Bazı Yeni Bulgular", Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 38 - 39, 1987, İstanbul,
Başgelen 1987b
Başgelen N.,"Atabindi Kaya Mezarı Üzerine Gözlemler", Arkeoloji
ve Sanat Dergisi 36-37, 1987, İstanbul, 8-11
Başgelen 2005
Başgelen N., "Van Kalesinin Kahraman Kralları: Urartular", Seramik, Mayıs-Haziran 2005, 128-135
Başgelen 2007
Başgelen, N., "Erzurum ve Pasinler Çevresinde Bazı Yeni Bulgular", Arkeoloji ve Sanat-38-39, 1987, İstanbul
Baştürk 2006
Baştürk, M.B., Din ve Dini Ayinlerin Urartu Krallığındaki Toplumsal ve
Siyasi Rolü, Ege Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006, İzmir
Batmaz 2003
Batmaz A., Urartu Krallığının II. Rusa Dönemindeki Tarihi ve Kültürü,
Ege Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2003, İzmir
Belck 1901
Belck W,, "Forschungsreise in Klein - Asien" Zeitschrift Für EthnologieXXXIII, 1901, Berlin, 452-522
Belli 1977
Belli O., Urartular Çağında Van Bölgesi Yol Şebekesi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basılamamış Doktora Tezi, 1977, İstanbul
Belli 1982
Belli O.,,"Urartular", Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi-I, 1982, İstanbul,
139-208
Belli 1989
Belli, O., Urartu Kalesindeki Anıtsal Kaya İşaretleri-Monumentale
Feldzeichens im Bericht Uratischer Festungsanlagen, 1989, Istanbul,
179
Belli 1991
Belli, O., “Inscribed Metal Objects”, Urartu, A Metal Working
Center
in the First Millennium B.C.E. (ed. Merhav), 1991, Jerusalem, 44-49.
Belli 1996
Belli O., “Doğu Anadolu Bölgesinde Keşfedilen Urartu Barajlarına Toplu
Bir Bakış” Belleten 229, 1996, Ankara, 638-751
Belli 1998
Belli O.,"1996 Yılında Doğu Anadolu Bölgesinde Urartu Baraj ve
Sulama Sisteminin Araştırılması", XV. Araştırma Sonuçları Toplantısı II, 1998, Ankara, 163-199
Belli 1999
Belli O.,"1997 Yılında Doğu Anadolu Bölgesinde Urartu Baraj,
Sulama
Kanallarının Araştırılması", XVI. Araştırma Sonuçları Toplantısı- II, 1999,
Ankara, 267-291
Belli 2000
Belli O.,"1998 Yılında Doğu Anadolu Bölgesi’nde Urartu Baraj ve
Sulama Sisteminin Araştırılması", XVII. Araştırma Sonuçları Toplantısı II, 2000, Ankara, 89-100
Belli 2001
Belli O.,"1999 Yılında Doğu Anadolu Bölgesinde Urartu Baraj,
Gölet ve
Sulama Kanallarının Araştırılması", XVIII. Araştırma Sonuçları
Toplan-
tısı - II, 2001, Ankara, 2530/2, 205 - 218
Belli 2003
Belli O.,"2001 Yılında Doğu Anadolu Bölgesinde Urartu Baraj,
Gölet ve
Sulama Kanallarının Araştırmaları", XX. Araştırma Sonuçları
Toplan-
tısı - II, 2003, Ankara, 2951/2, 159-170
Belli 2004
Belli O.,"2002 Yılında Doğu Anadolu Bölgesi’nde Urartu Baraj, Gölet ve
Sulama Kanallarının Araştırılması", XXI. Araştırma Sonuçları
tısı - I, 2004, Ankara, 335-
344
Toplan-
180
Belli 2005
Belli O.,"2003 Yılında Doğu Anadolu Bölgesi’nde Urartu Baraj, Gölet ve
Sulama Kanallarının Araştırılması", XXII. Araştırma Sonuçları
Toplan-
tısı - I, 2005, Ankara, 3030-1, 203-216
Belli 2004a
Belli O.,“Urartu Tarihi ile İlgili Araştırmaların Tarihçesi”, Urartu:Savaş
ve Estetik, (ed.O.Belli), 2004, İstanbul, 13-43
Belli 2004b
Belli O., “Urartu Krallığı’nın Tarihsel Gelişimi”, Urartu:Savaş ve Estetik,
(ed.O.Belli), 2004, İstanbul, 45-73
Belli-Avcı et al. 2005
Belli, O.- C.Avcı - İ.Z. Konuralp-İ.Ayman, , "Iğdır Ovası'nda Urartu ve Erken Demir Çağı Kaleleri ile Nekropollarının Araştırılması", 60. Yaşında Sinan Genime'e Armağan-Makaleler, (Ed. O.Belli-B.B.Kurtel), 2005, İstanbul
172-195
Belli-Ceylan 2002
Belli O.-A. Ceylan,"Kuzeydoğu Anadolu’da Bir Tunç Çağı ve
Urartu
Kalesi: Yoğunhasan"Tüba-Ar Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi-V, 2002, Ankara, (ed. U. Esin - M. Özdoğan - B. Howe - P. Kuniholm),
Turkish Academy of Sciences Journal of Archaeology, 121-142
Belli-Konyar 2000
Belli O. - E. Konyar,"Kuzey Doğu Anadolu’da Erken Demir Çağına
Ait Kale ve
Nekropolların
Araştırılması",
İstanbul Üniversitesi, 2000, İstanbul,
Türkiye
Arkeolojisi
ve
İstanbul Üniversitesi Yayınları,
363-368
Belli-Konyar 2003
Belli O. - E. Konyar,
Doğu Anadolu Bölgesinde Erken Demir Çağı
Kale ve Nekropolları - Early Iron Age Fortresses and Necropolises in
Eastern Anatolia, 2003, İstanbul,
Arkeoloji ve Sanat Yayınları
Beygu 1936
Beygu A.Ş., Erzurum, 1936, İstanbul
181
Biber 2005
Biber H., Urartu Silahları: Kılıç-Hançer ve Bıçaklar, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Basılmamış Doktora Tezi, 2005, Van
Bingöl 2002
Bingöl A.,"Karayazı’da Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar- Historical
and
Archaeological Researches in Karayazı" Atatürk Üniversitesi, Fenedebiyat Fakültesi, Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt-2, Sayı: 28-29, 2002,
Erzurum, 173-190
Bingöl 2003
Bingöl, A., En Eski Çağlardan Urartu’nun Yıkılışına Kadar Kars ve
Çevresi, A.Ü. Basılmamış Doktora Tezi, 2003, Erzurum
Bingöl 2008
Bingöl, A.,"Arpaçay’da Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar",Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi-1, 2008, Kars, 75-91
Brosset 1864 (= Brossert 1864b)
Brosset, M. F., "Rapport sur diverses inscriptions recueillies par MM.
Jules Kâstner et Ad. Berger", Bulletin de l'Academie im-periale des
science de St.Petersbourg 3 (7), 1864, 275-281.
Burney 1957
Burney, C.A., "Urartian Fortresses and Towns in the Van Region",
Anatolian Studies-VII, 1957, 37-53
Burney-Lang 1971
Burney C.A. - D.M. Lang, 1971, The Peoples of The Hills, 1971, London
Buyruk 2002
Buyruk, H., Iğdır ve Çevresinde Tarihi ve Kültürel Kalıntılar, Atatürk
Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi,
2002, Erzurum
Buyruk 2007
Buyruk, H., Tarihi ve Kültürel Varlıkları ile Iğdır, 2007
182
Can 2007
Can, B., 2007: "Antik Kaynaklar Işığında Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi Tarihi ve Kültürel Coğrafyası", Doğudan Yükselen Işık Arkeoloji Yazıları
(ed. B.Can, M. Işıklı), 2007, Erzurum
Ceylan 1994
Ceylan, A., M.Ö. II. Binde Devletler Arası İlişkiler, A.Ü. Sosyal Bilimler
Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 1994, Erzurum
Ceylan 2000a
Ceylan A.,“1998 Yılı Erzincan Yüzey Araştırması" XVII. Araştırma
Sonuçları Toplantısı-II, 2000, Ankara, 2345/2, 181-193
Ceylan 2000b
Ceylan A,"Çayırlı’da Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar" Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi-XV, 2000, Erzurum, 277291
Ceylan 2001a
Ceylan A,"1999 Yılı Erzincan ve Erzurum Yüzey Araştırmaları"18.
Araştırma Sonuçları Toplantısı - 2, 2001,Ankara, 71-82
Ceylan 2001b
Ceylan A., Sarıkamış, Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar, 2001,Ankara
Ceylan 2001c
Ceylan A., “Van ve Erzurum Müzelerinde Bulunan Urartu Bronz Testile
ri”, Atatürk
Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri
Araştırma Dergisi-26, 2001, Erzurum, 43-56.
Ceylan 2001d
Ceylan A., “Van Müzesi’nde Bulunan Urartu Bronz Çıngırakları” Atatürk
Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri Araştırma Dergi
si, 26, 2001, 1-27.
Ceylan 2002a
Ceylan, A., “2000 Yılı Erzincan ve Erzurum Yüzey Araştırmaları”
19. Araştırma Sonuçları Toplantısı 2, 2002, Ankara, 165-178
183
Ceylan 2002b
Ceylan, A.,“Yazılıtaş Horasan”, Çağlayan Aras-I, Erzurum, 2002, 1415
Ceylan 2003
Ceylan, A. 2003, “2001 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey
Araştırmaları” 20. Araştırma Sonuçları Toplantısı 2, 2003, Ankara, 311324.
Ceylan 2004
Ceylan,A., "Doğubayazıt’ın Eskiçağ Tarihi’ne Bir Bakış (İlk Tunç
Çağı’ndan Demir Çağı’na)", Güneşin Doğduğu Yer Doğubayazıt Sempoz
yumu (13-14 Eylül, 2003) 2004, İstanbul, 41-51
Ceylan 2004b
Ceylan, A., “2002 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey
Araş-
tırmaları” 21. Araştırma Sonuçları Toplantısı 2, 2004, Ankara, 263272
Ceylan 2005
Ceylan, A., “The Erzincan, Erzurum and Kars Region in The Iron Age”,
Anatolian Iron Ages V, 2005, London, 21-29
Ceylan 2005b
Ceylan, A., “2003 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey
Araş-
tırmaları” 22. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2005, Ankara, 189-200
Ceylan 2006
Ceylan, A., “2004 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey
A
raştırmaları” 23. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2006, Ankara.
Ceylan 2007
Ceylan, A, “2005 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey
Araş-
tırmaları” 24. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2007, Ankara
Ceylan 2008a
Ceylan, A., Doğu Anadolu Araştırmaları Erzurum-Erzincan-Kars- Iğdır
(1998-2008), 2008, Erzurum.
184
Ceylan 2008b
Ceylan, A., "Kağızman'da Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar", Kafkas
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi-1, 2008, Kars, 75-81
Ceylan 2008c
Ceylan A., Kuzeydoğu Anadolu Yüzey Araştırmalarının Bir Değerlendi
rilmesi, A.Ü. Fen-Ed. Fakültesi Sos. Bil. Dergisi., 2008, Erzurum
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu 2008
Ceylan, A., “2006 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey
Araş-
tırmaları” 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2008, Ankara
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu 2009
Ceylan, A., “2008 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey
Araş
tırmaları” 26. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2009, Ankara
Ceylan-Bingöl-Topaloğlu-Günaşdı 2010 (Baskıda)
Ceylan, A., “2009 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey
Araş
tırmaları” 27. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2009, Ankara
Ceylan-Payne 2003
Ceylan A.- M.R. Payne, “A New Urartian Inscription from Ağrı-Pirabat”
Studi Micenei Ed Egeo- Anatolici- Fascicolo XLV/2 , 2003, Roma,191201.
Ceylan-Topaloğlu 2008
Ceylan, A, Y.Topaloğlu, Türkiye Demir Çağı Araştırmaları Üzerine De
ğerlendirmeler / Doğu Anadolu, Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri-6a-b
(TAY6), 2008, İstanbul, 31-36
Ceylan N.2007
Ceylan, N., Kağızman'da Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar, Kafkas Üni
versitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2007, Kars
Çambel-Braidwood 1980
Çambel, H-R. Braidwood, “İstanbul ve Chicago Üniversitesi Güneydoğu
Anadolu Tarih Öncesi Araştırmaları Karma Projesi: 1963-1972 Çalışmalarına Toplu Bakış”, Güneydoğu Anadolu Tarih Öncesi Araştırmaları- I,
1980, İstanbul
185
Çelebi 1970
Evliya Çelebi Seyahatnamesi, (Çev. Z. Danışman), 1970, İstanbul
Çelebi 1993
Evliya Çelebi Seyahatnamesi, (çev. T.Temelkuran- N.Aktaş),1993,İstanbul
Çevik 1991
N.Çevik, Urartu Kaya Mezarları, (Bas. Dok. Tezi), 1991, Erzurum
Çevik 1997
Çevik, N., Urartu Kaya Mezarlarında Ölü Kültüne İlişkin Mimari Elemanlar, Türk Arkeoloji Dergisi- XXXI, 1997,Ankara,
Çevik 2000
Çevik N., Urartu Kaya Mezarları Ölü Gömme Gelenekleri, 2000, Ankara
Çınar 1965
Çınar R.,"Altıntepe Urartu İskeletlerine Ait Kalıntıların Tetkiki" Belleten
XIX/114, 1965, Ankara, 225-244
Çilingiroğlu 1976-1977
Çilingiroğlu, A. Sargon'un Sekizinci Seferi ve Bazı Öneriler” , Anadolu
Araştırmaları IV-V,1976-77, Ankara
Çilingiroğlu 1978
Çilingiroğlu, A. “Urartu Apadanasının Kökeni”, Anadolu Araştırmaları
VI, 1978, Ankara
Çilingiroğlu 1980a
Çilingiroğlu, A. “Diauehi'de Bir Urartu Kalesi: Umudum Tepe” , Anadolu
Araştırmaları.VIII, 1980, Ankara
Çilingiroğlu 1980b
Çilingiroğlu, A. “An Urartian Fortress in Diauehi : Umudum Tepe”, Anadolu Araştırmaları VIII,1980, Ankara
Çilingiroğlu 1982
Çilingiroğlu, A. “Yukarı Denizin Kıyısında Bir Baskent :Tuşpa(Van)” , Bilim Birlik Basarı, 1982
Çilingiroğlu 1983a
Çilingiroğlu, A. “Urartu'da Toplu Nüfus Aktarımları” , Anadolu Araştırmaları. IX, 1983, Ankara, 319
186
Çilingiroğlu 1983b
Çilingiroğlu, A. “Mass Deportation in the Urartian Kingdom” , Anadolu
Araştırmaları. IX,1983, Ankara, 325
Çilingiroğlu 1983c
Çilingiroğlu, A., "Urartu Sur Duvarları Üzerine Düşünceler", Arkeoloji ve
Sanat Tarihi Dergisi-II, 1983, İstanbul, 28-37
Çilingiroğlu 1985a
Çilingiroğlu, A. “Van Dilkaya Höyüğü Ön Çalışmaları” , II. Araştırma Sonuçları, 1985, Ankara
Çilingiroğlu 1985b
Çilingiroğlu, A. “Van Dilkaya Kazıları” , VII . Kazı Sonuçları Toplantısı,
1985, Ankara
Çilingiroğlu 1986
Çilingiroğlu, A. “Van Dilkaya Kazıları” ,1985. VIII. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1986, Ankara
Çilingiroğlu 1987a
Çilingiroğlu, A. “Van Dilkaya Kazıları ,1986”. XI. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1987, Ankara
Çilingiroğlu 1987b
Çilingiroğlu, A. “Van Gölü Havzasında Demir Çağların Başlangıcının Tarihi”, Anadolu Demir Çağları (Ed.A.Çilingiroğlu),108-113,İzmir,1987
Çilingiroğlu 1987c
Çilingiroğlu A., 1987,"Van Bölgesi Yüzey Araştırması, 1986"V. Araştırma
Sonuçları Toplantısı - II, Ankara, 1987, 119-121
Çilingiroğlu 1988
Çilingiroğlu, A. “Van Dilkaya Höyüğü 1987 Kazıları” ,1987. X. Kazı Sonuçları Toplantısı, Ankara,1988.
Çilingiroğlu 1989
Çilingiroğlu, A. “Van Dilkaya Kazıları,1988”. XI . Kazı Sonuçları Toplantısı, Ankara,1989.
187
Çilingiroğlu 1990a
Çilingiroğlu, A. “Van Dilkaya Kazıları ,1989”. XII. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1990, Ankara
Çilingiroğlu 1990b
Çilingiroğlu, A. “Van-Dilkaya Kazısı”, Müze 4,1990-91,Ankara, 34-36.
Çilingiroğlu 1990c
Çilingiroğlu, A., “Van Ayanis(Agarti) Kalesi Kazıları” ,XII. Kazı Toplantısı Sonuçları, 1990, Ankara
Çilingiroğlu 1991
Çilingiroğlu, A. “The Early Iron Age at Dilkaya” ,Anatolian Iron Ages,
(Ed.Altan Çilingiroğlu-David French), 1991,Oxford, 29-38.
Çilingiroğlu 1993
Çilingiroğlu, A. “Van-Dilkaya Höyüğü Kazıları: Kapanış”, XIV. Kazı Sonuçları Toplantısı I, 1993, Ankara
Çilingiroğlu 1993a
Çilingiroğlu, A. “Ayanis Kalesi”, Dünyada Van Dergisi 1993,
Çilingiroğlu 1993b
Çilingiroğlu, A. “Van-Ayanis(Agarti) Kalesi Kazıları,1990-1991”,XIV.
Kazı Sonuçları Toplantısı I, 1993, Ankara
Çilingiroğlu 1994a
Çilingiroğlu, A. “Ayanis Kalesi Kazıları-1992”, XV. Kazı Sonuçları Toplantısı I,Ankara,1994,Ankara, 445-456
Çilingiroğlu 1994b
Çilingiroğlu, A. “Excavations at the Fortress of Ayanis”, Anatolian Iron
Ages 3 (Ed.A.Cilingiroglu-D.French),41- 47,Ankara,1994.
Çilingiroğlu 1994c
Çilingiroğlu, A. Urartu Tarihi, 1994, Bornova
Çilingiroğlu 1995a
Çilingiroğlu, A. Van (En Eski Çağlardan Urartu Krallığı’nın Sonuna Kadar), 1995, İstanbul
188
Çilingiroğlu 1996b
Çilingiroğlu, A.“Van -Ayanis Kalesi Kazıları,1993-1994”,XVII.I. Kazı
Sonuçları Toplantısı I,Ankara, 1996,363-377.
Çilingiroğlu 1996b
Çilingiroğlu, A. “Urartu’da Az Bilinen Bir Sanat Dalı: Bezemeli Tas Kaplar”, Anadolu Araştırmaları XIV, A.Erzen Armağan Kitabı, İstanbul,1996,183-195.
Çilingiroğlu 1997a
Çilingiroğlu, A. “Van- Ayanis Kalesi Kazıları,1995”,XVIII. Kazı Sonuçları Toplantısı I,Ankara,1997,363-377.
Çilingiroğlu 1997b
Çilingiroğlu, A. Urartu Krallığı: Tarihi ve Sanatı, İzmir, 1997
Çilingiroğlu 1998a
Çilingiroğlu, A., “Van-Ayanis Kalesi Kazıları,1996” , XIX.Kazı Sonuçları
Toplantısı I, 1998, Ankara
Çilingiroğlu 1998b
Çilingiroğlu, A. “Urartu” Eczacıbaşı Sanat Sözlüğü, 1998, İstanbul
Çilingiroğlu 2005
Çilingiroğlu, A., "Urartu Dini", Arkeoatlas-IV, 2005, İstanbul, 114-115
Çilingiroğlu 2009
Çilingiroğlu, A., "Ayanis Kalesi Işığında Urartu Çanak-Çömleği", I.Odtü
Arkeometri Çalıştayı, 2009, Ankara
Çilingiroğlu-Derin 1992
Çilingiroğlu, A.-Z.Derin, “Van Dilkaya Kazıları”, XIII.Kazı Sonuçları
Toplantısı, 1992, Ankara.
Çilingiroğlu-Derin 2000
Çilingiroğlu, A-Z. Derin, “Van Ayanis Kalesi Kazıları-1998”, XXI.Kazı
Sonuçları Toplantısı I, 2000, Ankara,397-408
Çilingiroğlu-Salvini 1995
Çilingiroğlu, A. - M.Salvini,”Rusahinili in Front of Mount Eiduru”: The
Urartian Fortress of Ayanis, SMEA 35,1995.
189
Çilingiroğlu-Salvini 1999
Çilingiroğlu, A -M.Salvini, “When was the castle of Ayanis built and what
is the meaning of word ‘Şuri”, Anatolian Iron Ages 4, Anatolian Studies,49, 1999, 55-60
Çilingiroğlu-Salvini 1997
Çilingiroğlu, A. -M Salvini, “The 1997 Excavation Campaign at the Urartion Fortress of Ayanis”,SMEA XXXIX/2,1997, 287-289
Çilingiroğlu-Sağlantimur 1999
Çilingiroğlu, A -H. Sağlamtimur, “Van Ayanis Kalesi Kazıları-1997”,XX.
Kazı Sonuçları Toplantısı I, 1999, Ankara, 527-540
Darkot-Togan 1988
Darkot, B.-Togan, A.Z, “Aras”, İslam Ansiklopedisi-I, 1988, 554- 557
Derin 1993
Derin Z., Demir Çağı’nda Doğu Anadolu’da Ölü Gömme Gelenekleri, Ege
Üniversitesi Basılmamış Doktora Tezi, 1993, İzmir
Diakonov-Kashkai 1981 (=Diakonoff-Kashkai)
Diakonov, I.M.-Kaskkai, S.M., Geographical Names According to
Urartian Textes, 1981, Wiesbaden
Diakonov 1947
Diakonov, I. M., Kratkiye sooşçxeniye o daklada i polevih isledovaniyah instituta istoriyi materialnoi Kulturi-11 1947,
Diakonov 1948a
Diakonov, I. M. , "Fragmentı klinopisnıh tabletok iz raskopok 1946
g.na Karmir-blure", EV-2,1948, 86-89.
Diakonov 1951a
Diakonov, I. M., "Zametki po urartskoy epigrafike", EV-4, 102-116
Diakonov 1951b
Diakonov, I.M. 1951, “Assiro”, Vavilonskie İstocniki po istorii 2/3, 1951,
52-73
Diakonov 1952
Diakonov, I. M., "Zametki po urartskoy epigrafike", EV-6, 106- 112.
190
Diakonov 1963
Diakonov, I. M., Urartskiye pisma i dokumenti, 1963, Leningrad
Diakonov 1971
Diakonov, I. M. Hurrisch und Urartaisch, 1971, München
Diakonov 1981
Diakonov, I. M. (ed.), Drevniy Vostok i mirivaya kultura (B. B.
Piotrovskii honors), 1981, Moskova
Diakonov 1988a (= Diakonov 1989)
Diakonov, I. M., "O nekotorih napravleniyaç v urartskom yazikoznanıyı i novih urartskih tekstah", HA-DV-5,1988, 133-180
Diakonov 1988b
Diakonov, I. M., "Zhertvoprinoşeniye v Teisebaini (!İKN448)-Iz obşçestvennoy istoriyi Urartu", Kavkazsko-blijne vostoçnıy sbornik-8,
1988, 55-68.
Diakonov 1989(= Diakonov 1988a)
Diakonov, I. M. , "On Some New Trends in Urartu Philology and Some
New Urartian Texts", AMI22,1989,77-102.
Diakonov 1991
Diakonov, I. M., "Sacrifices in the City of Teiseba (UKN 448)-
Lights
on the social History of Urartu", AMI 24, 1991, 13-21
Dinçol 1974
Dinçol, A., "Çavuştepe Kazısında Çıkan Yazıtlı Küçük Buluntular",
Anadolu-18, 1974, Ankara, 105-121
Dinçol 2005
Dinçol, A., "Urartu Yazısı ve Dili", Arkeoatlas-IV, 2005, İstanbul, 112113
Dinçol-Kavaklı 1978
Dinçol, A.M.- E.Kavaklı, Van Bölgesinde Bulunmuş Yeni Urartu Yazıtları, Anadolu Araştırmaları Ek Yayın, 1978, İstanbul
DİE 1960
Devlet İstatistik Enstitüsü, 1960 Genel Nüfus Sayımı: İl ve İlçeler İtibariyle Kesin Neticeleri", 1960, Ankara
191
Djaparidze 1955
Djaparidze D.., “Die Kurgane in Mes'cheti”, Unter Wegs Zum Goldenen
Vlies Archäologische Funde aus Georgien, (F.D. A. Miren, W. Orthmann,
C. Saarbrücken), 1955
Djaparidze 1964
Djaparidze D., “The Culture of Early Agricultural Tribes in the Territory
of Georgia”, VII. Congress Of Anthropological and Ethnological Sciences4 -9, 1964, Moskova
Djaparidze 1969
Djaparidze D., Archeological Excavations in Trialeti: On The History
Of Georgian Tribes in The Second Millennium B.C., 1969.
Djaparidze 1985
Djaparidze D., Avalişvili-tsereteli Pamyatniki Meskheti Epokhi Srednei
Bronzi, 1985, Tiblisi
Doğanay 1988
Doğanay, H., Erzurum’un Genel Coğrafya Özellikleri, 1988, Erzurum
Durmuş 1993
Durmuş,İ., İskitler (Sakalar), 1993, Ankara
Durmuş 1997
Durmuş İ., “Anadolu’da Kimmerler ve İskitler”, Belleten-LXI, 1997, An
kara
EİE 1983
Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü, Aylık Ortalama Akımlar
(1935-1980), 1983, Ankara
Emre 1969
Emre, K., “Altıntepe Urartu Seramiği”, Belleten XXXIII / 131, 1969, Ankara, 299-331
Erinç 1953
Erinç, S., Doğu Anadolu Coğrafyası, 1953, İstanbul.
Erkmen-Ceylan 2003
Erkmen M.-A.Ceylan,"2001 Yılı Pasinler Kale Kazısı", XIII.Müze
Kurtarma Kazıları Semineri, 2003, Ankara, 17-28
192
Erzen 1976-77
Erzen, A., "Çavuştepe Yukarı Kale ve Toprakkale 1976 Dönemi Kazıları",
Anadolu Araştırmaları-IV-V, 1976-1977, Ankara, 1-59
Erzen 1978
Erzen A., 1978, Çavuştepe I, MÖ 7-6. yy Urartu Mimarlık Anıtları ve
Ortaçağ Nekropolu, Ankara, 1978.
Erzen 1984 (=Erzen 1986)
Erzen,
A.,
Doğu
Anadolu
ve
Urartular/Eastern
Anatolia
and
Urartians, 1984, Ankara
Esin 1969
EsinU., Kuantitatif Spektral Analiz Yardımıyla Anadolu’da Başlangıcın
dan Asur Kolonileri Çağına Kadar Bakır ve Tunç Madenciliği, 1969, İs
tanbul
Forrer 1931
Forrer E., “Hajasa-Azzi” Caucasica IX, 1931, 1-24
Frankel 1979
Frankel, D. 1979, The Ancient Kingdom of Urartu, London.
Freely 2002
Freely, J., Türkiye Uygarlıklar Rehberi I-V (Çev. T. Birkan, G. Koca, A.
Biçen), 2002, İstanbul
Frangipane 1993
Frangipane, M. 1993, “The Result of the 1991 Campaign at ArslantepeMalatya” XIV. Kazı Sonuçları Toplantısı I, 1993, Ankara, 213-230
Genç 2008
Genç, B. 2008: Yazılı Belgeler ve Arkeolojik Kalıntılar Işığında Urartu
Krallığının Batı Yayılımı, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Basılmamış Yüksek
Lisans Tezi, 2008, Van
Geyikoğlu1998
Geyikoğlu H., Selçuklulardan Safevilere Sa'd Çukuru A.Ü.Sosyal Bilimler
Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 1998, Erzurum
193
Girgin-Bulut et al. 2001
Girgin, M.-Bulut, İ.- Sevindi, C., "Türkiye'deki Karayolu Geçitleri", Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi-27, 2001,
Erzurum, 89-109
Good 1992
Good, R. B., "L’aménagment de la végétation dans les Alpes
Australiennes", Revenue de Géographie Alpine, 80 (2), 1992, 361–379.
Görür-Ekmen 2005
Görür, M-H.Ekmen, Akmezar, 2005, Ankara
Gözet 1992
Gözet R. Urartu Devletinin Sosyo- Ekonomik Yapısı, Selçuk Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1992, Konya
Grousset 1947
Grousset,R., Histoire de Arménie des Originis a 1071, 1947, Paris
Güçlü 1988
Güçlü, K., "Erzurum’da Doğal Olarak Yetişen Bazı Bitkilerin Taş ve Kaya
Bahçeleri İle Kuru Duvarlarda Kullanımları Üzerinde Bir Araştırma", Ata
türk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 19 (1), 1988, Erzurum, 35–49.
Güçlü-Yılmaz 1989
Güçlü, K. ve Yılmaz, H., "Doğu Anadolu'da Doğal Olarak Yetişen Huşla
rın (Betula Pendula L.) Üretilmesi ve Peyzaj Mimarlığında Kullanılma
Olanakları", Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 21 (2), 1989,
Erzurum, 101–110.
Gülen 2006
Gülen T., Erzurum-Kars Plato Sahasının İklim Özellikleri, Atatürk Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006, Erzurum
Günaşdı 2006
Günaşdı, Y.,Erzurum-Şenkaya'da Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar, Ata
türk Üniversitesi Üniversite si Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006,
Erzurum
Gündoğdu 2001
Gündoğdu,H., Tarihi Kalıntıları ile Çıldır, 2001,Ankara
194
Gündüz 1994
Gündüz S., Urartu Askeri Mimarisi, Ege Üniversitesi Basılmamış Yüksek
Lisans Tezi, 1994, İzmir
Güneri 1987
Güneri S., Erzurum Çevresinin Ön-Urartu Yerleşim Birimleri ve Seramiği,
Atatürk Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1987, Erzurum
Güneri 1992
Güneri A.,“Doğu Anadolu’da Yeni Gözlemler”, Türk Arkeoloji DergisiXXX, S.149-195, 1992, Ankara,
Güneri 2002
Güneri S., 1987 Erzurum-Sos Höyük Kazıları ve 1985-1997 Yılları
Arasında Erzurum Çevresinde Yapılan Arkeolojik Çalışmalar Işığında
Son Tunç - Erken Demir Çağında Doğu-Anadolu - Kafkasya-Orta Asya
Arasındaki Kültürel İlişkiler", Olba-5, (Ed. Durugönül -M. Durukan)
2002, Mersin, 249-258
Güneri-Erkmen-Gönültaş 2003
Güneri A. - M. Erkmen - B. Gönültaş,“Erzurum Bulamaç Höyük Kazıları
2001 Yılı Çalışmaları”, 24. Kazı Sonuçları Toplantısı - I, Kültür Bakanlığı,
Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Yayın No: 2952/1, 249-258, 2003,
Ankara
Güney 1990
Güney, E. 1990, “Dicle Irmağında Kelek Taşımacılığı” Coğrafya Araştır
maları-2, 1990, Ankara, 323-328
Gürsoy 1974
Gürsoy, C.R., “Türkiye’nin Tabii Yolları” Türk Coğrafya Dergisi XXIIXXIII,1974, 24-30
Harmankaya-Tanındı 1996
Harmankaya, S.-Tanındı, O., Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri-1(TAY-1),
1996, İstanbul
Harmankaya-Tanındı-Özbaşaran 1997
Harmankaya, S.- O. Tanındı - M. Özbaşaran, Türkiye Arkeolojik Yerleş
meleri-2- Neolitik, 1997, İstanbul
195
Harmankaya-Erdoğdu 2002
Harmankaya, S.-Erdoğdu, B., Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri-4 (TAY),
2002, İstanbul.
Hauptmann 1972
Hauptmann H.,, "Norşuntepe Kazısı, 1970", Keban Projesi 1970 Ça
lışmaları, 1972, Ankara
Hauptmann 1976
Hauptmann H., “Norşuntepe Kazıları, 1972”, Keban Projesi 1972 Çalış
maları, Ankara, 1976, 41-69
Hauptmann 1997
Hauptmann, H., “Nevali Çori”, The Oxford Encyclopedia of Archaeology
in the Near East-4, Eds. Mayers, 1997, New York
Hayli 1995
Hayli, S., Erzincan Ovasının Beşeri ve İktisadi Coğrafyası, Fırat Üniversitesi Basılmamış Doktora Tezi, 1995, Elazığ
Head 1911
Head, B.V., Historia Numorum, 1911, Oxford
Herodotos 1983
Heredotos, Herodot Tarihi (Çev. M. Ökmen), 1983, İstanbul,
Honigmann 1970
Honigmann, E., Bizans Devletinin Doğu Sınırı, 1970, İstanbul.
Hopkins 2003
Hopkins, "Archaeology At The North-east Anatolian Frontier, Vi, An
Ethno Archaeological Study Of Sos Höyük and Yiğittaşı Village", Ancient
Near Eastern Studies Supplement-11, 2003, Belçika
Hortmann 1988
Hortmann, R. 1988, “Dicle”, İslam Ansiklopedisi-III, 1988,Ankara, 582585
Hoşgören 1994
Hoşgören, Y. 1994,
29,1994.
“Türkiye’nin Gölleri”, Türkiye Coğrafya Dergisi
196
Hulin 1958
Hulin P., "Urartian Stones in The Van Museum", Anatolian Studies
VIII, 1958, London, 235-244.
Hulin 1959
Hulin P., "New Urartian Inscriptions From Adilcevaz", Anatolian S
tudies- IX, 1959, London, 189-207
Hulin 1960
Hulin P.,"New Urartian Inscribed Stones At Anzaf "Anatolian Stu dies-X,
London, 1960, 205-207
Işık 1987
Işık F.,"Şirinlikale, Bilinmeyen Bir Urartu Kalesi ve Doğu Anado lu'daki
Yaratıcı Dağ Topluluğunun Kaya Anıtları Hakkında İzlenimler Sirinlikale, Eine Unbekamle Urartaischen Burg und Beobachtungen Zu
Dan Felsdenkmölern Eines Schöpferischen Bergvolks Stanatoliens",
Belleten LI-200, 1987, Ankara, 497-533
Işık 1995
Işık F., Die Offenen Felsheiligtümer Urartus und Ihre Beziehungen
Zu Denen Der Hethiter und Phryger, Documenta Asian 2
İbiş 2006
İbiş R., Güllüdere Demir Çağı Yerleşmesinin Kuzeydoğu Anadolu Arkeolojisindeki Yeri ve Önemi, Gazi Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans
Tezi, 2006, Ankara
İnandık 1965
İnandık, H. Türkiye Gölleri, 1965, İstanbul.
Kalaç 1956
Kalaç M.,“Kömürhan Urartu Kitabesi ”, Belleten XX - 79, Türk Tarih Ku
rumu Yayınları, S. 349-354, 1956, Ankara,
Kansu 1964
Kansu, “Marmara Bölgesi ve Trakya’da Prehistorik İskân Tarihi Bakımından Araştırmalar”, Atatürk Konferansları-I, 1964, Ankara
Karabulut 2005
Karabulut K.,Doğu’da Yakalanan Kalkınma Fırsatı, Ticaret,2005, İstanbul.
197
Karamağaralı 1993:
Karamağaralı B.,“1991 Ani Kazıları”, XIV. Kazı Sonuçları Toplantısı-II,
1993, Ankara, 509-538
Karamağaralı 2003:
Karamağaralı B.,“2000-2001 Yılı Ani Kazısı”, XXIV. Kazı Sonuçları Top
lantısı-II, 2003, Ankara, 233-242
Karamağaralı 1998
Karamağaralı B.,“Ani Tarihi ve Kazılarına Toplu Bakış”, Sanat Tarihi
Dergisi IX, İzmir, 1998, 37-42 ,
Kayabalı-Arslanoğlu 1978
Kayabalı, İ.- Arslanoğlu, C., "Anadolu'nun Kuzeydoğu, Azerbaycan'ın
Kuzeybatı Sınır Boyları Tarihinin Ana Çizgileri", Azerbaycan Türk Kültür
Dergisi, 27-sayı 226, 1978Ankara,
Keçer 1985
Keçer, M., Erzincan Ovası ve Yakın Çevresinin Jeomorfolojisi, İ.Ü.
Deneysel Bilimler ve Coğrafya Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi,
1985, İstanbul
Ketin 1983
Ketin İ., Türkiye Jeolojisine Genel Bir Bakış, 1983, İstanbul
Kırzıoğlu 1953
Kırzıoğlu F., Kars Tarihi, 1953, Ankara
Klein 1974
Klein J., “Urartian Hieroglyphic Inscriptions from Altıntepe”, Anatolian
Studies-XXIV, 1974, London, 77-94
Kleiss-Hauptmann 1976
Kleiss W. - H. Hauptman, Topographische Karte Von Urartu,1976, Berlin,
Kocaman 2007
Kocaman S.E., Urartu Kültürü Üzerindeki Geç Hitit Etkileri, Marmara
Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi,2007, İstanbul
198
Koçman 1979
Koçman, A., Yukarı Kura Nehri Havzasının Fiziksel Coğrafyası, Atatürk
Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Basılmamış
Doktora Tezi, 1979, Erzurum.
Koçman 1993
Koçman, A., Türkiye İklimi,1993, İzmir.
Koday 2001
Koday Z., “Çıldır Gölü’nde Balıkçılık”, Türk Coğrafya Dergisi 37,2001.
Koday 2005
Koday S., Doğu Anadolu Bölgesi’nde Hayvancılık, 2005,Erzurum
Konakçı 2006
Konakçı E. 2006: Urartu Krallığında Toplu Nüfus Aktarımları ve Bun Uygulamanın Urartu Kültürüne Etkileri, Ege Üniversitesi Basılmamış Yüksek
Lisans Tezi, 2006, İzmir
Konyar 2004
Konyar E., Doğu Anadolu Erken Demir Çağı Kültürü: Arkeolojik Kazı ve
Yüzey Araştırmaları Bulgularının Değerlendirilmesi, İstanbul Üniversitesi
Basılmamış Doktora Tezi,2004, İstanbul
Konyar 2007
Konyar, E., “Anıtsal Kaya İşaretleri”? Atlı Araba Yapım Teknikleri Üzeri
ne Yeni Görüşler“,Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü, Haberler, 2, 2007,
İstanbul, 1-5.
Konyar 2008
Konyar, E. “Urartu Coğrafyasında "Anıtsal Kaya İşaretleri": İşlevleri Üze
rine Etno-Arkeolojik Bir Yaklaşım”, Muhibbe Darga Armağanı, (Yay.
Haz.Tarhan. T-A. Ti bet- E.Konyar), 2008, İstanbul.
Korfmann et al. 1994
M. Korfmann- A.Baykal-Seeher-Kılıç, Anatolien in der Frühen und
Mittleren Bronzezeit-I. Bibliographie zur Frühbronzezeit, 1994, Göttingen
Korucu 2005
Korucu H., Kars İli Höyükleri, Atatürk Üniversitesi Basılmamış Yüksek
Lisans Tezi, 2005, Erzurum
199
Koshelenko-Kuznetsov 1996
Koshelenko, G. A. -Kuznetsov, V.D., “Colchis and Bosporus: Two models
of Colonization?” New Studies on the Black Sea Littoral, 1996
Koşay 1959
Koşay, H.Z., “Erzurum-Karaz Kazısı raporu”, Belleten 91,1959,Ankara,
349-413.
Koşay 1967
Koşay H.Z.,"Pulur Kazısı", VI. Türk Tarih Kongresi, 1967, Ankara, 14-15
Koşay-Turfan 1959
Koşay H. Z. - K. Turfan,“Erzurum - Karaz Kazısı Raporu ”, Belleten
XXIII/91, 1959, Ankara, 349-413,
Koşay-Vary 1964
Koşay H..- H. Vary, Pulur Kazısı, 1964, Ankara
Koşay-Vary 1967
Koşay H.,“Pulur Kazısı”, VI.Türk Tarih Kongresi,1967,Ankara, 14-15
Kozbe-Ceylan et al 2008
Kozbe G.-A.Ceylan-Y.Polat-T.Sivas-H.Sivas-I.Şahin-D.Tanrıver, Türkiy e
Arkeolojik Yerleşmeleri-6a-b Demir Çağları, 2008, İstanbul
Kökten 1944
Kökten İ. K.,“Orta, Doğu ve Kuzey Anadolu’da Yapılan Tarih Öncesi
Araştırmalar”, Belleten VIII/32, 1944, Ankara, 65-80
Kökten 1947
Kökten İ.K.,“1945 Yılında Türk tarih Kurumu Adına yapılan Tarih Öncesi
Araştırmalar”, Belleten 11/43, 1947, Ankara, 431-472
Kökten 1948
Kökten İ. K. ,“Anadolu’da Prehistorik Yerleşme Yerleri ve 1944-1948 Yıl
larında Yapılan Tarih Öncesi Araştırmaları”, Türk Tarih Kongresi IV,
1948, Ankara, 195-209
Kökten 1953
Kökten İ. K.,“1952 Yılında Yaptığım Tarih Öncesi Araştırmaları Hakkın
da”, Ankara Üniversitesi Dil Tarih Ve Coğrafya Fakültesi Dergisi-XI, 2-4,
1953, Ankara, 177-209
200
König 1955-57
König F. Handbuch Der Chaldäischen Inschriften, Archiv Für Orientforschung Herausgegeben Von Ernst Weidner, Beiheft, 1955-1957, Graz
Köroğlu 1997
Köroğlu K.,“1995 Yılı Artvin-Ardahan İlleri Yüzey Araştırması”, XIV.
Araştırma Sonuçları Toplantısı-I, 1997, Ankara, 369-393
Köroğlu 1999
Köroğlu K.,“1997 Yılı Artvin-Ardahan İlleri Yüzey Araştırması”, Xvi.
Araştırma Sonuçları Toplantısı-I, 1999, Ankara, 143-159
Köroğlu 2000
Köroğlu, K. 2000: “Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı ve Qulha Ülkesinin Tarihi Coğrafyası”, Belleten LXIV /241, 2000, Ankara720-723
Köroğlu 2008
Köroğlu, K. "Urartu Kaya Mezarı Geleneği ve Doğu Anadolu'daki Tek
Odalı Kaya Mezarlarının Kökeni", Arkeoloji ve Sanat 127, 2008, İstanbul,
21-38.
Köroğlu-Konyar 2005
Köroğlu, K.-Konyar E., "Van Gölü Havzası'nda Erken Demir Çağı Problemi", Arkeoloji ve Sanat 119, 2005, İstanbul, 25-38
Ksenephon 1984
Ksenephon, Anabasis, 1984, İstanbul
Kuftin 1944
Kuftin, B.A., Urartskij “Kolumbarij” u podosvy Ararata i Kuro-Araksskij
eneolit [An Urartian” Columbarium” on the slopes of Ararat and the
Copper Age of the Kuro- Araxes basi] Vestnik Gosudarstvennogo muzeja
Gruzii 13, 1944
Kunç-Çukur 1988
Kunç S.-A Çukur, “Yukarı Fırat Havzası Maden Ocaklar ve Baz Arkeolo
jik Buluntularla İlişkileri” V. Arkeometri Sonuçlar Toplantısı,1989, 29-38
Kuşçu 2005
Kuşçu E., Sözdizim ve Biçimbilim Açısından Urartu Dili, Yüzüncü Yıl
Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005, Van
201
Kutlu 1969
Kutlu, E., “Altıntepe’de Urartu Seramiği”, Belleten-131, 1969, Ankara,
279-298
Lahn 1940
Lahn, E., “Erzurum Havalisinin Jeolojik Bünyeleri”, M.T.A. Mecmuası2/19, 1940, Ankara
Lahn 1948
Lahn, E, Erzurum Bölgesindeki Linyit Yataklarının Jeolojisi Hakkında
Not", Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 1/2, 1948, Ankara
Lang 1970
Lang D. M., Armenia, 1970, London
Laroche 1969
Laroche E. ,“Liste des Dokuments Hieroglyphiques ”, Revue Hittite Et
Asianique: Organe De La Société Des Etudes Hittites-XXVII , 1969,
Paris
Laroche 1971-1973
Laroche E.,“Les Hieroglyphes D’Altıntepe”,Anatolia XV-1971,
1973,
Ankara, 55-61
Lehmann-Haupt 1910
Lehmann Haupt C.F., Armenien Einst und Jetzt I-II,1910-1931,Berlin
Lehmann-Haupt 1931
Lehmann- Haupt C. F., Armenian Einst Und Jetzt III, 1931, Berlin
Lehmann-Haupt 1928-35
Lehmann-Haupt C.F, Corpus Inscriptionum Chaldicarum I-II, Berlin1928-1935, Leipzing
Luckenbill 1968
Luckenbill D. D., Ancient Record of Assyria and Babylonia I: Historical
records Assyria from the Earliest Times to Sargon to the end, Chicago
1926-1927, 1968, New York
202
Malkoç Yiğit-Sönmez Türel 2006
Malkoç Yiğit, E.- Sönmez Türel, H., "İlkçağlardan Günümüze Anadolu'da
Açık Mekanın Evrimi", Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi,3 (2), 2006,
187-195
Marincola 1994
Marincola, J., Odysseus and the Historians, 1994, Atlanta,
Marr 1917
Marr N. A.,“Oblomki Delibabinskoy Haldskoy Nadpisi ”, Zapiski
Vostoçnogo Otdeleniya Imperetorskogo Russkogo ArcheologiçeskoyoXXIV, 1917, 125-132
Maswell-Hyslop 1974
Maswell K.R.- Hyslop, Iraq XXXVI/1-2, 1974
Mayer 1983
Mayer W., “Sargons Feldzug gegen Urartu-714 V.Chr.Text und
Ubersetzung”, MDOG 115, 1983, Berlin, 65-132
Melikişvili 1960
Melikişvili G.A., Urartskie Klinoobraznye Nadpisi, 1960, Moskova,
Mellaart 1961
Mellaart J., “Excavations at Hacilar. Fourth preliminary Report 1960”,
Anatolian Studies 11, 1961, 39-75
Melikişvili 1971
Melikişvili, G.A., Die Urartaische Sprache, 1971, Roma
Mellaart 1967
Mellaart J., Çatal Höyük a Neolithic Town in Anatolia,1967, London.
Mellaart 1988
Mellaart J., Yakın Doğu’nun En Eski Uygarlıkları (çev. Altınok), 1988, İstanbul
Memiş 1987a
Memiş E., İskitlerin Uyguladığı Harp Taktiklerinin Diğer Milletler Üzerindeki Etkileri ve Günümüzdeki Belirtileri, Askeri Tarih Bülteni, 20,
1987, 27-35
203
Memiş 1987b
Memiş, E., İskitlerin Tarihi, 1987,Konya
Memiş 2002
Memiş, E., Eskiçağda Türkler, 2002,Konya
Memiş 2006
Memiş E., Eskiçağ Medeniyetleri Tarihi, 2006, Ankara
Merhav 1989
Merhav R., “Every day and Ceremonial Utensil Urartu,” A Metalworking
Center in the Millennium B.C.E. (ed. R. Merhav), 1989, New York
Mescaninov 1931
Mesçaninov I.I , 1931,"Haldeyskiye Nadpisi Na Bazeh Kolonn Sobraniye
B.n.pahovskogo", Dokladi Akademiyi Nauk-SSSR, 1931, 29-36
MTA 2002
Maden Teknik Arama Enstitüsü Bülteni, 2002, Ankara
Munsell 2000
Munsell Soil Charts Color Book 2000
Müller 1887
Müller D. H., “Drei neue Inschriften von Van ”, Wiener Zeitschrift Für
Die Kündendes Morgenlandes-I, 1887, Wien, New York, 213-219,
Nikolskii 1893
Nikolskii M.,“Klinoobrazniye nadpis Rusi I v Kelani Kirlani (Aluçalu) na
Beregu Gokçi v Erivansboy guberniyi”, Archaeologiçeskiye Izvestiya,
Zametki (1), 1893
Olmstead 1968
Olmstead A.T., History of Assyria, 1968, Chicago-London
Ortmann 1968-69
Orthmann W.,“Eine Urartaeische Inschrift in Avnik ”, Archiv Für
Orientforschung-XXII, 1968-1969, Berlin, 77-78
Ögün 1967
Öğün B. ,“Urartu Araştırmalarının Anadolu, Yunanistan ve Etrüsk Tarihi
ve Arkeolojisi Bakımından Önemi”, VI. Türk Tarih Kongresi, 1967, An
kara, 65-71
204
Öğün 1970
Öğün, B., Van'da Urartu Sulama Tesisleri ve Şamram (Semiramis) Kanalı,
1970, Ankara
Ökse 1993
Ökse,T.A., Ön Asya Arkeolojisi Seramik Terimleri,1993, İstanbul
Özbek 1998
Özbek, O.-B. Yükmen, “Kars, Borluk Vadisi Kaya Resimleri”, Arkeoloji
ve Sanat Dergisi, 86, 1998, İstanbul, 30-37
Özbek-Yükmen 2001
Özbek, O. - B. Yükmen “1997 Yılı Kars, Ardahan, Iğdır İlleri Yüzey Araştırması” Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi -2, 2001, Ankara, 145-153.
Özdoğan 1999
Özdoğan, “Anadolu’dan Avrupa’ya Açılan Kapı: Trakya”, ArkeolojiSanat-90, 1999, İstanbul
Özdemir 2005
Özdemir, Ö., İlkçağ Tarihinde Tercan ve Yakın Çevresi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005, İstan
bul
Özel-Kaya-Can 2007
Özel S.- C.Kaya-B.Can 2007: “Altıntepe Urartu Kalesi Arkeojeofizik Çalışmaları”, International Earthquake Symposium, 2007, Kocaeli
Özey 2002
Özey R., Siyasi Coğrafya, 2002, İstanbul
Özfırat 2001
Özfırat, A., Doğu Anadolu Yayla Kültürleri (M.Ö. II.Binyıl), 2001, İstanbul
Özgüç 1961
Özgüç T., “Altıntepe Kazıları – Excavations Altıntepe” Belleten XXV / 98,
1961, Ankara, 253-290
Özgüç 1969
Özgüç T., Altıntepe II, 1969, Ankara
205
Özgüç 1974
N. Özgüç, The Decorate Bronze strip and Plagues from Altıntepe Mansel’e
Armağan, 1974, Ankara, 847-860
Özgül 2007
Özgül, O., Tortum ve Narman Çevresinde Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar, Atatürk Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2007, Erzurum
Özkaya 1994
Özkaya, V., “Erzurum-Horasan-Aliçeyrek Köyü Yüzey Araştırması”, XI.
Araştırma Sonuçlar Toplantısı, 1993,Ankara, 379-397
Palmier 1985
Palmier, “Excavations at Arslantepe 1983” VI. Kazı Sonuçları Toplantısı,
1985,Ankara, 71-78
Payne 1995
Payne M.R., Urartu Yazılı Belgeler Katalogu, İstanbul Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1995, İstanbul
Payne 2006
Payne M. R., Urartu Çivi Yazılı Belgeler Katalogu, İstanbul, 2006
Pehlivan 1984
Pehlivan M., En Eski Çağlardan Urartu’nun Yıkılışına Kadar Erzurum ve
Çevresi, Atatürk Üniversitesi Basılmamış Doktora Tezi,1984, Erzurum
Pehlivan 1991a
Pehlivan M., Daya (e) ni /Diau (e) hi, 1991, Erzurum
Pehlivan 1991b
Pehlivan M., Hayaşa, 1991, Erzurum,
Piotrovskii 1965
Piotrovskii B.B., "Urartu Dini", A.Ü. Dil-Tarih ve Coğrafya Fakültesi
Dergisi-23, 1965, Ankara, 37-49
Piotrovskii 1969
Piotrovskii B.B., Urartu, 1969, Geneva
Pullu 2006
Pullu, S. "Tabal - Urartu İlişkisi", I. Van Gölü Havzası Sempozyumu,
2006, İstanbul
206
Ryan 1960
Ryan C. W., A Guide to the Known Minerals of Turkey, 1960, Ankara
Saggs 1973
Saggs, H.W.F., The Might that was Assyria, 1984, London, 51-55
Sagona 1984
Sagona A., The Caucasian Region in the Early Bronze Age. British Archaeological Reports (BAR) International Series 214, 1984
Sagona et al. 1995
A. Sagona-C. Sagona-H. Özkorucuklu, “Excavations at Sos Höyük-1994
First Preliminary Report”,Anatolian Studies 45,1995,London,193- 218
Sagona et al. 1996a
Sagona A.G.-C. Sagona-H. Özkorucuklu, “Excavations at Sos Höyük1994”, Kazı Sonuçları Toplantısı XVII/I, 129-150, Ankara.
Sagona et al. 1996b
Sagona A.G.-C. Sagona-M. Erkmen, I. Thomas, Excavations at Sos Höyük
1995: Second Preliminary Report” Anatolian Studies 46, 1996, 27-52
Sagona et al. 1997a
Sagona A.G.-C. Sagona-M. Erkmen, S. Howells, “Excavations at Sos
Höyük 1996: Third Preliminary Report” Anatolica 23, 1997, 181-226
Sagona et al. 1997b
Sagona A.-M. Erkmen-C. Sagona, “Excavations Sos Höyük 1995” XVIII.
Kazı Sonuçları Toplantısı-I, 1997, Ankara, 137-143
Sagona et al. 1998a
Sagona A.G.-C. Sagona-M. Erkmen, S. Howells, I. Mc. Niven, “Excavations at Sos Höyük 1997: Fourth preliminary Report”, Anatolian Studies24, 998, 31-64
Sagona et al. 1998b
Sagona A.-M. Erkmen-C. Sagona, “Excavations Sos Höyük 1996” XIX.
Kazı Sonuçları Toplantısı-I, 1998, Ankara, 245-250
Sagona et al. 1999a
Sagona, A.et al, “The Bronze-Iron Age Transition in Northeast Anatolia: A
view from Sos Höyük”, Anatolian Studies-49, 1999, London, 153-157
207
Sagona et al. 1999b
A. Sagona-M. Erkmen-C. Sagona, “Excavations at Sos Höyük, 1997”, XX.
Kazı Sonuçları Toplantısı-I, 1999, Ankara, 205-206,
Sagona-Sagona 2000
Sagona A.G.-C. Sagona, “Excavations at Sos Höyük, 1998”, Kazı Sonuç
ları Toplantısı XXI-I, 2000, Ankara,143-144,
Sagona-Sagona 2001
Sagona A.G.-C. Sagona, “Excavations at Sos Höyük, 1999”, Kazı Sonuç
ları Toplantısı XXII/I, 2001, Ankara, 129-131
Sağlamtemir 1994
Sağlamtemir, H., Van-Dilkaya Kazılarında Çıkan Demir Çağ Çanak Çömleği, Ege Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi,1994, İzmir
Sağlamtemir 2001
Sağlamtemir, A.H., Urartu Krallığı'nın Ekonomik Yapısı, Ege Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 2001, İzmir
Salvini 1967
Salvini M., Nairi e Ur(u)atri: Contributa alla Storia della Formazione del
regno di Urartu,1967, Roma
Salvini 1995
Salvini M., Geschichte und Kultur der Urartäer, 1995, Darmstadt
Salvini 2006
Salvini M., Urartu Tarihi ve Kültürü,2006, İstanbul
San 1994
San O., Urartu Krallığının Kuzey ve Kuzeydoğu Yayılımı, Ege Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1994, İzmir
San 2000
San, O. 2000: “Urartu Siyasal Tarihinde Diauehi Krallığı”, OLBA III,
2000, Mersin, 19-28
Sandalgian 1900
Sandalgian J., Les Inscriptions Cunéiformes Urartiques: Transcrites Avec
Une Triple Traduction Interlinéaire En Arménien Classique, En Latin Et
208
En Française, Suives D’un Glassaiere Et D’une Grammaire, 1900, Vene
dik
Saraçoğlu 1989
Saraçoğlu H., Doğu Anadolu Bölgesi, 1989, İstanbul.
Saulcy 1853
Saulcy L.F.J.C. De, Voyage Autour De La Mer Morte Et Dans Les Terres
Bibliques, 1853, Paris
Sayce 1883
Sayce A.H., "Inscriptions Vanniques D’Armavir Et De Tsolokert", Le Museom II, 1883, 358-364
Sayce 1888
Sayce A.H.,"The Cuneiform Inscriptions of Van Part III", Journal of Royal
Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1888, 1-48
Sayce 1894
Sayce A.H., "The Cuneiform Inscriptions of Van Part V", Journal of Royal
Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1894, 691-732
Schmökel 1961
Schmökel, H., Kulturgeschichte des alten Orients, Stuttgart: Alfred Kroner
Verlag, 1961.
Selen 1943
Selen S., “Türkiye’nin Yol Sistemi”, Türk Coğrafya Dergisi I-IV,1943,
352-371
Selen 1949
Selen S.,“Doğu Anadolu Yolları ve Manzaraları”, Türk Coğrafya dergisi,
XI-XII, 1949, 102-109.
Sembastian 1886
Sembastians M.V., Ararat 25-27, 1886
Sembastian 1895
Sembastians, M.V., Ararat-204-205, 1895
Sembastian 1910
Sembastians M.V., Ararat, 1910,
209
Sevgen 1959
Sevgen N. Anadolu Kaleleri-I, Ankara
Sevin 1977
Sevin, V., “Urartu Çömlekçiliğinde Kapak”, Anadolu Araştırmaları-IV-V,
1976-77, 1977, Ankara, 227-233
Sevin 1979
Sevin V., Urartu Krallığının Tarihsel ve Kültürel Gelişimi, İstanbul Üniversitesi Basılmamış DoktoraTezi, 1979, İstanbul
Sevin 1999
Sevin, V., "The Origins of The Urartian’s in the Light of The Van /
Karagündüz Excavations", Anatolian Iron Ages-IV, Anatolian Iron AgeIV, Anatolian Studies-49, 159-165
Sevin 2005a
Sevin V.,"Elazığ/Bahçecik Yazıtı ve Urartu Eyalet Sistemi Üzerine Düşünceler", Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi-15-2, 2005, Elazığ,
379-384
Sevin 2005b
Sevin, V., "Urartu Çanak-Çömlekçiliği", Arkeoatlas-IV, 2005, İstanbul,
104-105
Sevindi 1999
Sevindi, C., Sarıkamış’ın Coğrafi Etüdü, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 1999, Erzurum.
Sivas 1991
Sivas, H., Urartu ile İlgili Asur Kaynakları, İstanbul Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1991, İstanbul
Sivas 1998
Sivas, H., Urartu Çanak-Çömleği Üzerine Yeni Gözlemler (TuşpaKaragündüz ve Ayanis Kazıları Işığında), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 1998, İstanbul
Slattery 1987
Slattery J. C.D., Urartu and the Black Sea Colonies: an Economic Perspective-2-22 / Reprint from al Rafidon, Vol. VIII, 1987, Tokyo
210
Sözer 1969
Sözer N., Diyarbakır Havzası, 1969, Ankara
Steinherr 1958
Steinherr, “Urartaeischen Bronzen von Altıntepe”, Anadolu (Anatolia)-3,
1958, Ankara
Sümer 1961-1962
Sümer,O., “Urartu Pişmiş Toprak Eserleri Hakkında”, Anatolia, 1961-62,
Ankara
Şener et al. 2007
Şener-Şenol- Çolakoğlu- Şener, “Bitlis Metamorfit Kuşağında Urartu Medeniyetine Ait Demir İşletmeciliği: Bahçesaray ve Balaban ( Van ) Örneği”60. Türkiye Jeoloji Kurultayı, 2007, Ankara, 163-165
Şenocak-Süt 2006
Şenocak, M.-N.Süt, Kaynakça Gösterimi (Referanslar), İ.Ü.Araştırma ve
Etik Sempozyum Dizisi:50, 2006, 37-48
Şenyurt 2005a
Şenyurt, S.Y, Büyükardıç, 2005, Ankara
Şenyurt 2005b
Şenyurt, S.Y, Tasmasor 2005, Ankara.
Şenyurt-Ekmen 2005
Şenyurt, S.Y-H.Ekmen, Tetikom Höyük: Pasinler Ovasında Bir Demir
Çağı Yerleşmesi / An Iron Age Settlement in Pasinler Plain, 2005,Ankara
Şenyurt-İbiş 2005
Şenyurt, S.Y-R.İbiş, Güllüdere, 2005, Ankara
Şimşek 2000
Şimşek, O., Tuzluca İlçe Merkezinin Coğrafi Etüdü, Atatürk Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2000, Erzurum
Şimşek 2005
Şimşek, O.,Tuzluca İlçesi'nin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası, Atatürk
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 2005,
Erzurum
211
Şimşek-Alim 2009
Şimşek O-M.Alim,"Iğdır İli Turizm Potansiyeli", Kafkas Üniversitesi Sos
yal Bilimler Dergisi-3, 2009, Kars, 1-26
Tarhan 1969
Tarhan, M.T., “İskitlerin Dini İnanç ve Adetleri”, İ.Ü.Ed.Fak. Tarih
Dergisi, 23, 1969, İstanbul, 145-170
Tarhan 1972
Tarhan, M.T., Eski Çağ’da Kimmerler Problemi, İ.Ü. Ed. Fak.
Basıl-
mamış Doktora Tezi, 1972, İstanbul
Tarhan 1975
Tarhan, M.T.,“Urartu Merkezlerinde Meydana Çıkarılan Mimarinin
Korunması ve Onarımı Hakkında Öneriler”, Mimarlık Tarihi ve Restorasyon Enstitüsü Bülteni-4 1975, 44-55.
Tarhan 1978
Tarhan, M.T., M.Ö. XIII. Yüzyılda Uruatri ve Nairi Konfederasyonları
İ.Ü. Ed. Fak. Basılmamış Doçentlik Tezi, 1978, İstanbul
Tarhan 1979
Tarhan, M.T.,“Eskiçağ’da Kimmerler Problemi”,VIII. Türk Tarih Kongresi, 1979, Ankara, 44-55.
Tarhan 1982
Tarhan, M.T., “Urartu Devleti’nin ‘Kuruluş’ Evresi ve Kurucu Krallardan
‘Lutipri=Lapturi’ Hakkında Yeni Görüşler” İ.Ü.Ed.Fak. Anadolu Araştırmaları-VIII, 1982, İstanbul, 69-114
Tarhan 1983
Tarhan, M.T., “The Structure of the Urartian State”, İ.Ü.Ed.Fak. Anadolu
Araştırmaları, IX. 1983, İstanbul, 295-310
Tarhan 1984
Tarhan, M.T.,“Eski Anadolu Tarihinde Kimmerler", I. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 1984,Ankara,109-120
212
Tarhan 1985
Tarhan, M.T.,“Van Kalesi’nin ve Eski Van Şehri’nin Tarihi-Milli Park
Projesi Üzerine Ön
Çalışmalar", II. Araştırma Sonuçları Toplantısı,
1985, Ankara, 179-203.
Tarhan 1986a
Tarhan, M.T.,“Van Kalesi’nin ve Eski Van Şehri’nin Tarihi-Milli Park
Projesi Üzerinde Ön Çalışmalar-I: Anıt Yapılar”, III. Araştırma Sonuçları
Toplantısı, 1986, Ankara ,297-355.
Tarhan 1986b
Tarhan, M.T., “Urartu Devleti’nin Yapısal Karakteri”, IX. Türk Tarih
Kongresi, 1986, Ankara, 285-301.
Tarhan 1988
Tarhan, M.T., “Recent Archaeological Research in Turkey: Van Castle and
Old City”, Anatolian Studies, XXXVIII, 1988, 206-207
Tarhan 1989
Tarhan, M.T.,“Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları, 1987”, X. Kazı
Sonuçları Toplantısı-I, 1989, Ankara, 369-428.
Tarhan 1993
Tarhan, M.T., “An Urartian Intramural ‘Pithos Burial’ from the Mound of
Van Fortress”, Istanbuler Mitteilungen: Peter Neve Festschrift, 43, 1993,
279-282.
Tarhan 1997
Tarhan, M.T.,"Anadolu’da Kimmer Sanatı”, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi 2, 1997, İstanbul, 1014-1015.
Tarhan 2000
Tarhan, M.T., “Tuşpa-Van Kalesi Demirçağ’ın Gizemli Başkentinde
Yapılan Araştırmalar ve Kazılar”, Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi, ed. O. Belli, 2000, Ankara, 191-200.
Tarhan 2001
Tarhan, M.T., “Tushpa-Van Fortress: Research and Excavations at the
Mysterious Iron Age Capital“, Istanbul University’s Contributions to
Archaeology in Turkey, ed. O. Belli, 2001, İstanbul, 157-165
213
Tarhan 2002
"Ön Asya Dünyasında İlk Türkler: Kimmerler ve İskitler" Türkler
Ansiklopedisi, 2002, Ankara, 597-610
Tarhan 2003
Tarhan, M.T.,”Urartu Başkenti Tuşpa-Van Kalesi”, Urartu: Savaş ve
Estetik, ed. O. Belli, 2003, İstanbul, 85-105.
Tarhan-Sevin 1975a
Tarhan, M.T.-V.Sevin, “İstanbul Arkeoloji Müzesinde Bulunan Urartu
Bronz At-Koşum Parçaları”, İ.Ü.Tarih Enstitüsü Dergisi-6, 1975, İstanbul,
45-62
Tarhan-Sevin 1975b
Tarhan, M.T.-V.Sevin, “Urartu Tapınak Kapıları İle Anıtsal Kaya Nişleri
Arasındaki Bağıntı”, Belleten, XXXIX/155, 1975, 389-412
Tarhan-Sevin 1976-77a
Tarhan, M.T.-V.Sevin, “Van Bölgesinde Urartu Araştırmaları-I: Askeri ve
Sivil Mimariye ait Yeni Gözlemler”, Anadolu Araştırmaları, IV-V,19761977, Ankara, 273-304
Tarhan-Sevin 76-77b
Tarhan, M.T.-V.Sevin, “Van Bölgesinde Urartu Araştırmaları II,:Konut
Mimarlığı”, İ.Ü.Ed.Fak. Anadolu Araştırmaları, IV-V, 1976-1977, Ankara,
347-361
Tarhan-Sevin 1990
Tarhan, M.T-V.Sevin.,“Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları, 1988", XI.
Kazı Sonuçları Toplantısı- I, 1990, Ankara, 355-375
Tarhan-Sevin 1991a
Tarhan, M.T.-V.Sevin,“Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları, 1989”, XII.
Kazı Sonuçları Toplantısı-II, 1991, Ankara, 429-456.
Tarhan-Sevin 1991b
Tarhan, M.T-V.Sevin, “Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları, 1988”,
Höyük- I, 1991,Ankara, 65-70
214
Tarhan-Sevin 1992
Tarhan, M.T.-V.Sevin, “Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları, 1990 Yılı
Çalışmaları”, Belleten, LVI/217, 1992, Ankara, 1081-1099
Tarhan-Sevin 1993
Tarhan, M.T.-V.Sevin“Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları, 1991",
XIV.Kazı Sonuçları Toplantısı-I, 1993, Ankara, 407-429.
Tarhan- Sevin 1994a
Tarhan,M.T.-V. Sevin “Recent Researches at the Urartian Capital Tushpa”, Tel Aviv-21/1, 1994, 22-57
Tarhan-Sevin 1994b
Tarhan, M.T.-V.Sevin, “Van Kalesi ve Eski Van Şehri Kazıları, 1990 Yılı
Çalışmaları”,Belleten, LVII/220 1993, 1994, 843-861
Tarkan 1974
Tarkan T., "Ana Çizgileriyle Doğu Anadolu Bölgesi", Atatürk Üniversitesi
50. Yıl Armağanı, Erzurum ve Çevresi, 1974, Erzurum.
Taşyürek 1978
Taşyürek, O.A., "Darstellungungen des Urartaischen Gottes Haldi",
Studies zur Religion und Kultur Kleinasiens, 1978, 940-955
Tatlı 1988
Tatlı, A., Erzurum Bölgesinin Yaygın Çayır ve Mer'a Bitkileri. Birleşmiş
Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), 1988, Ankara
Tatlı 1989a
Tatlı, A.,"Gavur Dağları (Erzurum) Florasına Katkılar" Doğa Türk Botanik
Dergisi 13-3, 1989, 337–354.
Tatlı 1989b
Tatlı, A. "Allahuekber Dağları Florasına Katkılar" Doğa Türk Botanik
Dergisi 13-3, 1989, 355–374.
Tekinalp- Ekim 2005
Tekinalp, M.-Y.Ekim, Sazpegler, 2005,Ankara
215
Topaloğlu 2006
Topaloğlu,Y.,Ardahan-Çıldır'da
Tarihi
ve
Arkeolojik
Araştırmalar,
A.Ü.Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006, Er
zurum
Topaloğlu 2008a
Topaloğlu Y.,"Sarıkamış'ta Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar", Kafkas
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi-1, 2008, Kars, 197-216
Topaloğlu 2008b
Topaloğlu Y.,"Oltu'nun Eskiçağ Tarihi'ne Bakış", Atatürk Üniversitesi
Edebiyat Fakültesi Dergisi 8 /41, 2008, Erzurum, 153-171
Topaloğlu 2009a
Topaloğlu Y.,"Iğdır Bölgesi'nde Tunç Çağı Yerleşmeleri", M.-N.Özsait
Armağanı, İstanbul, 2009-2010 (Baskıda)
Topaloğlu 2009b
Topaloğlu Y.,"Eskiçağ'da Pasin Ovası", Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi-3, 2009, Kars, 245-266
Tozlu 1997
Tozlu S., Trabzon-Erzurum-Beyazıt Yolu (1850-1900), A.Ü. Basılmamış
Doktora Tezi, 1997, Erzurum
Tseretheli 1939
Tseretheli, Giorgii V.Sakartvelos Musunms Urartuli Dzegleb / Urartskiye
Pomyatniki Muzeyi Gruziyi, 1939, Tiflis
Tsetskhladze 1993
Tsetskhladze, G.R., “Colchis and the Persian Empire: The Problems of
Their Relationship”, Silk Road Art and Archaeology-3, 1993
Tsetskhladze 1994
Tsetskhladze, G.R., “Colchians, Greeks and Achaemenids in the
7th-5th Centuries BC.: a Critical Look”, Klio 76, 1994
Tsetskhladze-Vnukov 1992
Tsetskhladze, G.R.-Vnukov, S.Y., “Colchian Amphorae: Typology,
Chronology and Aspects of Production” The Annual of the British School
at Athens, 1992
216
Turan 1979
Turan, Ö. Urartu Çanak Çömleği, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Bit.Tezi, 1979, Erzurum
Turoğlu 2006
Turoğlu, H., "Yoncatepe (Van) Arkeolojik Sahası ve Onun Yakın Çevresi
için CBS ve UA Teknolojileri ile Paleo-Landuse Analizi", 4. Coğrafi Bilgi
Sistemleri Bilişim Günleri, 2006, İstanbul,
Tuncel 1991
Tuncel M., “Aras”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi-3, 1991, Ankara,
332-335
Tuncel 1996
Tuncel M., “Fırat”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi,1996, 31-33
Türker 2001
Türker A. Urartu Krallığı'nın Yerleşim Birimleri Işığında Yayılımı, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2001, Erzurum
Tüysüz 1992
Tüysüz, O. "Erzincan Çevresinin Jeolojisi ve Yer Bilinci Üzerine", Erzin
can Depremi- Dünü Bugünü, Yarını ve Türkiye’de Deprem Sorunu-İTÜ,
1992, İstanbul
Uzun 1991
Uzun, S., 1991, Kağızman ve Çevresinin Fiziki Coğrafyası, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Coğrafya Anabilim Dalı Basılmamış
Doktora Tezi, 1991, Erzurum.
Ünsal 2000
Ünsal, V., Eskiçağ'da İspir ve Çevresi, Atatürk Üniversitesi Üniversite
si Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2000, Erzurum
Ünsal 2006
Ünsal, V., Eskiçağ'da Çoruh Havzası, Atatürk Üniversitesi Üniversite
si Basılmamış Doktora Tezi, 2006, Erzurum
217
Varol 2005
Varol O., Çivi Yazılı Belgeler Işığında Urartu Dili’nin Yapısal Özellikleri,
Yüzüncü Yıl Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005,Van
Wiesner 1994
Wiesner, A., The Return of Odysseus and the Elements of Euclid,
Colorado Springs,1994
Yakar 1984
Yakar J., “Regional and Local Schools of Metalwork in Early Bronze Age
Anatolia” Anatolian Studies XXXIV, 1984
Yakar 1985
Yakar J. ,“Regional and Local Schools of Metalwork in Early Bronze Age
Anatolia, Part II”, Anatolian Studies,35,1985
Yakar 1985a
Yakar J., "The Later Prehistory of Anatolia" The Late Chalcolithic and
Early Bronze Age, BAR-2, Oxford, 1985
Yarıcı 2005
Yarıcı, Ü., Erciş Ovasının Erken ve Orta Demir Çağı İskan Dokusu, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005, Van
Yazgan 1996
Yazgan M., Urartu Metal Kapları, İstanbul Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1996, İstanbul
Yermukhamedova 2005
Yermukhamedova A., Urartu Devlerinin Siyasi ve Askeri Tarihi, Ankara
Üniversitesi Basılmamış Doktora Tezi, 2005, Ankara
Yıldırım 2000
Yıldırım R., Uygarlık Tarihi, 2000, İzmir
Yıldırım 2007
Yıldırım S., Okçular / Berta Havzası ve Çevresinde Tarihi ve Arkeolojik
Araştırmalar, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış
Doktora Tezi, 2007, Erzurum
218
Yılmaz 1984
Yılmaz, Ö., Horasan-Sarıkamış Arasındaki Aras Nehri Havzasının
Fiziki ve Tatbiki Fiziki Coğrafyası, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat
Fakültesi Coğrafya Bölümü Basılmamış Doktora Tezi, 1984, Erzurum.
Yılmaz -Özkan 1994
Yılmaz,H.-Özkan,MB."Rekreasyonel Turizm Örneğinde Erzurum Palan
döken Dağının Önemi", Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 25
(1), 110–117.
Yolal 2001
Yolal, Z., Eskiçağ'da Horasan ve Çevresi, Atatürk Üniversitesi Üniversite
si Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2001, Erzurum
Yücel 1955
Yücel, T., "Fırat Nehrinin Rejimi Üzerine Bir Deneme", Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi-XIII-4, 1995, Ankara, 95-111
Zehiroğlu 1999.
Zehiroğlu, A.M., Antik Çağlarda Doğu Karadeniz, İstanbul
Zehiroğlu 2000
Zehiroğlu, A.M., "M.Ö. 8. yüzyıl Urartu belgelerinde: Kolha" Skani Nena1, 2009, İstanbul
Zengin 1993
Zengin, H., Erzurum ve Aşkale Yöresinde Tabii Çayır ve Mer’alarda
Bulunan Bitkiler, Yoğunlukları ve Oluşturdukları Topluluklar Üzerine
Çalışmalar, Atatürk Üniversitesi Basılmamış Doktora Tezi, 1993, Erzurum
Zengin 2000
Zengin O., Van Müzesine Satın Alma Yoluyla Gelen Urartu Mühürleri, İstanbul Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul
Zimanski 1985
Zimanski P. E., Ecology and Empire. The Structure of the Urartian State,
1985, Chicago
Zimanski 2004
Zimanski P.E, “Urartu Krallığı ve Topografya”, çev. G.Pulhan, Urartu:Savaş ve Estetik,(ed.O.Belli), 2004, İstanbul, 75-83
219
HARİTALAR
Harita 6. Doğu Anadolu Bölgesi Fiziki (A3 Print)
220
Harita 7. Doğu Anadolu Bölgesi Siyasi (A3 Print)
221
Harita 8. Çalışma Bölgesi (Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır-Ardahan) (A3 Print)
222
Harita 9. Urartu Yayılım Haritası (A3 Print)
223
Harita 10.
Çalışma Alanındaki Urartu Merkezleri (A3 Print)
224
Fig.341. Ortakent (Hanak) Yazıtı-Ardahan
Fig.342. Taşköprü Yazıtı Kopyası-Ardahan(Payne 1995'den)
225
Fig.343. Delibaba Yazıtı Kopyası -Erzurum(Payne 1995'den)
Fig.344. Güzelhisar (Avnik) Yazıtı Koyası-Erzurum (Çizim: Y.Topaloğlu)
226
Fig.345. Hasankale (Pasinler) Yazıtı Kopyası-Erzurum(Payne 1995'den)
Fig.346. Yazılıtaş Yazıtı Kopyası –Erzurum
227
Fig.347. Sarıkamış Yazıtı Kopyası -Kars(Payne 1995'den)
228
Fig.348. Zivin-Süngütaşı Yazıtı Kopyası -Kars
229
Fig.349. Başbulak Yazıtı Kopyası –Iğdır
Fig.350. Solagert Yazıtı-Iğdır
230
Fig.351. Akçakale Adası-Ardahan
Fig.352. Akçakale Adası Kazısı-Ardahan (Çizim Y.Topaloğlu)
231
Fig.353. Akçakale Adası-Kale-Ardahan
Fig.354. Beşiktepe Kalesi-Ardahan
232
Fig.355. Sınırortası Kalesi-Ardahan
Fig.356. Sengertepe Kalesi
233
Fig.357. Sengertepe Kalesi
Fig.358. Şeytan Kalesi Kalesi-Ardahan
234
Fig.359. Şeytan Kalesi Kalesi-Ardahan
Fig.360. Kayabeyi Kalesi-Ardahan
235
Fig.361. Kayabeyi Kalesi-Ardahan
Fig.362. Kayabeyi Kalesi-Ardahan
236
Fig.363. Başköy Kalesi-Ardahan
Fig.364. Başköy Kalesinin Yıkılmış Sur Duvarları-Ardahan
237
Fig.365. Umudumtepe Kalesi Kaya Mezarı-Erzurum
Fig.366. Umudumtepe Kalesi Kaya Mezarı
238
Fig.367. Cin Kalesi
Fig.368. Cin Kalesi
239
Fig.369. Cin Kalesi
Fig.370. Cin Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
240
Fig.371. Pasinler Kalesi
Fig.372. Pasinler Kalesi
241
Fig.373. Avnik (Güzelhisar) Kalesi
Fig.374. Avnik (Güzelhisar) Kalesi
242
Fig.375. Haramikalesi
Fig.376. Haramikalesi
243
Fig.377. Uzunahmet Kalesi
Fig.378. Uzunahmet Kalesi
244
Fig.379. Küçükağdarış Kalesi
Fig.380. Küçükağdarış Kalesi
245
Fig.381. Değirmentepe Kalesi
Fig.382. Değirmentepe Kalesi
246
Fig.383. Sıfırın Boğazı Kalesi
Fig.384. Sıfırın Boğazı Kalesi
247
Fig.385. Kurbançayır Kalesi
Fig.386. Kurbançayır Kalesi
248
Fig.387. Topdağı Kalesi
Fig.388. Topdağı Kalesi
249
Fig.389. Alibey Kalesi
Fig.390. Alibey Kalesi
250
Fig.391. Yamaçtepe Kalesi (Çizim Y.Topaloğlu)
Fig.392. Başköy Kalesi
251
Fig.393. Piralibaba Kalesi
Fig.394. Piralibaba Kalesi
252
Fig.395. Oltu Kalesi
Fig.396. Pırtın Kalesi
253
Fig.397. Pırtın Kalesi
Fig.398. Kapıkaya Kalesi-I
254
Fig.399. Kapıkaya Kalesi-I
Fig.400. Kapıkaya Kalesi-I
255
Fig.401. Kapıkaya Kalesi-II
Fig.402. Kapıkaya Kalesi-II
256
Fig.403. Laleli Kalesi
Fig.404. Laleli Kalesi
257
Fig.405. Karakaya Kalesi
Fig.406. Karakaya Kalesi
258
Fig.407. Kozlu Kalesi
Fig.408. Kozlu Kalesi
259
Fig.409. ToprakkaleKalesi
Fig.410. Toprakkale Kalesi
260
Fig.411. Toprakkale Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
261
Fig.412. Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
Fig.413. Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
262
Fig.414. Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
Fig.415. Yoğunhasan (Karapınar) Kalesi
263
Fig.416. Kırankaya (Asboğa) Kalesi
Fig.417. Micingert (İnkaya) Kalesi
264
Fig.418. Micingert (İnkaya) Kalesi
Fig.419. Zivin (Süngütaşı) Kalesi
265
Fig.420. Zivin (Süngütaşı) Kalesi
Fig.421. Zivin (Süngütaşı) Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
266
Fig.422. Yumrutepe Kalesi
Fig.423. Yumrutepe Kalesi
267
Fig.424. Kayalık Mindivan Kalesi
Fig.425. Kayalık Mindivan Kalesi
268
Fig.426. Keçivan Kalesi
Fig.427. Keçivan Kalesi
269
Fig.428. Kötek Kalesi
Fig.429. Kötek Kalesi
270
Fig.430. Bozkale Kalesi
Fig.431. Bozkale Kalesi
271
Fig.432. Baykara Kalesi
Fig.433. Baykara Kalesi
272
Fig.434. Mağaramevkii Kalesi
Fig.435. Mağaramevkii Kalesi
273
Fig.436. Hasbey Kalesi
Fig.437. Hasbey Kalesi
274
Fig.438. Polat Kalesi
Fig.439. Polat Kalesi
275
Fig.440. Yarbaşı Kalesi
Fig.441. Yarbaşı Kalesi
276
Fig.442. Çallı Kalesi
Fig.443. Çallı Kalesi
277
Fig.444. Şaban Kalesi
Fig.445. Şaban Kalesi
278
Fig.446. Sakasen Kalesi
Fig.447. Sakasen Kalesi
279
Fig.448. Yağlıca Kalesi
Fig.449. Günindi Kalesi
280
Fig.450. Taşbilek Kalesi
Fig.451. Taşbilek Kalesi
281
Fig.452. Ziyarettepe (Sulakbahçe) Kalesi
Fig.453. Ziyarettepe (Sulakbahçe) Kalesi
282
Fig.454. Angut (Sulkabahçe) Kaleleri
Fig.455. Angut (Sulkabahçe) Kaleleri
283
Fig.456. Taşdere (Sosgert) Kalesi
Fig.457. Taşdere (Sosgert) Kalesi
284
Fig.458. Duraklı Yarbaşı Kalesi
Fig.459. Duraklı Yarbaşı Kalesi
285
Fig.460. Atayurt Kalecik Kalesi
Fig.461. Korugan Kalesi
286
Fig.462. Korugan Kalesi
Fig.463. Deliklitaş Kalesi
287
Fig.464. Deliklitaş Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
288
Fig.465. Karakoyunlu Kalesi
Fig.466. Karakoyunlu Kalesi
289
Fig.467. Karakale
Fig.468. Karakale
290
Fig.469. Kasımıntığı Kalesi
Fig.470. Kasımıntığı Kalesi
291
Fig.471. Kalaca Kalesi
Fig.472. Kalaca Kalesi
292
Fig.473. Akbulak Kalesi
Fig.474. Akbulak Kalesi
293
Fig.475. Örgülütepe Kalesi
Fig.476. Örgülütepe Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
294
Fig.477. Suveren Kalesi
Fig.478. Ülkütepe Kalesi
295
Fig.479. Ülkütepe Kalesi
Fig.480. Atatepe Kalesi
296
Fig.481. Atatepe Kalesi
Fig.482. Aktaş Kalesi
297
Fig.483. Aktaş Kalesi
Fig.484. Göktaş Kalesi
298
Fig.485. Göktaş Kalesi
Fig.486. Aşık Hüseyin Kalesi-I
299
Fig.487. Aşık Hüseyin Kalesi-I
Fig.488. Aşık Hüseyin Kalesi-II
300
Fig.489. Aşık Hüseyin Kalesi-II
Fig.490. Katırlı Kalesi
301
Fig.491. Katırlı Kalesi
Fig.492. İnceköy Kalesi
302
Fig.493. İnceköy Kalesi
Fig.494. Aşağı Aktaş Kalesi
303
Fig.495. Aşağı Aktaş Kalesi
Fig.496. Aşağı Aktaş Kalesi
304
Fig.497. Aşağı Aktaş Kalesi
Fig.498. Aslanlı Kalesi
305
Fig.499. Aslanlı Kalesi
Fig.500. Altıntepe
306
Fig.501. Altıntepe
Fig.502. Altıntepe
307
Fig.503. Altıntepe
Fig.504. Altıntepe (Çizim: Y.Topaloğlu)
308
Fig.505. Altıntepe (T.Özgüçten)
309
Fig.506. Karakaya Kalesi
Fig.507. Karakaya Kalesi
310
Fig.508. Ozanlı Kalesi
Fig.509. Ozanlı Kalesi
311
Fig.510. Ozanlı Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.511. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
312
Fig.512. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
Fig.513. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
313
Fig.514. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi
Fig.515. Çadırkaya (Pekeriç) Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
314
Fig.516. Üzümlü Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
315
Fig.517. Başköy Kalesi
Fig.518. Başköy Kalesi
316
Fig.519. Başköy Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
317
Fig.520. Sırataş Kalesi
Fig.521. Sırataş Kalesi
318
Fig.522. Sırataş Kalesi
Fig.523. Sırataş Kalesi
319
Fig.524. Mirzaoğlu Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.525. Mirzaoğlu Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
320
Fig.526. Beyaztaştepe Kalesi
Fig.527. Beyaztaştepe Kalesi
321
Fig.528. Beyaztaştepe Kalesi
322
Fig.529. Beyaztaştepe Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
323
Fig.530. Yollarüstü Kalesi
Fig.531. Yollarüstü Kalesi
324
Fig.532. Yollarüstü Kalesi
325
Fig.533. Yollarüstü Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
326
Fig.534. Yücebelen Kalesi
Fig.535. Yücebelen Kalesi
327
Fig.536. Bardık Kalesi
Fig.537. Bardık Kalesi
328
Fig.538. Kemah Kalesi
Fig.539. Kemah Kalesi
329
Fig.540. Yaylacık Kalesi
Fig.541. Yaylacık Kalesi
330
Fig.542. Kalecik Kalesi
Fig.543. Kalecik Kalesi
331
Fig.544. Sarıtaş Kalesi
Fig.545. Sarıtaş Kalesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
332
Fig.546. Yaylacık Kalealtı Kalesi
Fig.547. Yaylacık Kalealtı Kalesi
333
Fig.548. Başbudak Kalesi
Fig.549. Başbudak Kalesi
334
Fig.550. Şirinlikale
Fig.551. Şirinlikale
335
Fig.552. Çengerli Kalesi
Fig.553. Çengerli Kalesi
336
Fig.554. Çengerli Kalesi
Fig.555. Çengerli Kalesi
337
Fig.556. Çengerli Kalesi
Fig.557. Çengerli Kalesi
338
Fig.558. Harabetepe Kalesi
Fig.559. Harabetepe Kalesi
339
Fig.560. Toprakkale Kalesi
Fig.561. Toprakkale Kalesi
340
Fig.562. Çatalçam Kalesi
Fig.563. Çatalçam Kalesi
341
Fig.564. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
Fig.565. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
342
Fig.566. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
Fig.567. Kalenin Sırtı (Çatalçam) Kalesi
343
Fig.568. Karasal Höyük
Fig.569. Karasal Höyük
344
Fig.570. Adalar Höyük
Fig.571. Adalar Höyük
345
Fig.572. Peyhler Höyük
Fig.573. Peyhler Höyük
346
Fig.574. Tilkitepe Höyük
Fig.575. Tilkitepe Höyük
347
Fig.576. Karaz Höyük
Fig.577. Karaz Höyük
348
Fig.578. Pulur Höyük
Fig.579. Pulur Höyük
349
Fig.580. Alaca-Tilkitepe-II Höyük
Fig.581. Alaca-Tilkitepe-II Höyük
350
Fig.582. Çiğdemli Höyük
Fig.583. Çiğdemli Höyük
351
Fig.584. Çiğdemli Höyük (Çizim: Y.Topaloğlu)
352
Fig.585. Beşiktepe Höyük
Fig.586. Beşiktepe Höyük
353
Fig.587. Tepecik Höyük
Fig.588. Tepecik Höyük
354
Fig.589. Bulamaç Höyük
Fig.590. Bulamaç Höyük
355
Fig.591. Altınbaşak Höyük
Fig.592. Altınbaşak Höyük
356
Fig.593. Değirmentepe Höyük
Fig.594. Değirmentepe Höyük
357
Fig.595. Değirmentepe Höyük
Fig.596. Saksı Höyük
358
Fig.597. Saksı Höyük
Fig.598. Yastıktepe Höyük
359
Fig.599. Yastıktepe Höyük
Fig.600. Yastıktepe Höyük
360
Fig.601. Topmezar Höyük
Fig.602. Topmezar Höyük
361
Fig.603. Küçük Höyük
Fig.604. Elmaağacı Höyük
362
Fig.605. İshak Höyük
Fig.606. İshak Höyük
363
Fig.607. Beykomu Höyük
Fig.608. Turnatepe Höyük
364
Fig.609. Saztepe Höyük
Fig.610. Saztepe Höyük
365
Fig.611. Saztepe Höyük
366
Fig.612. Saztepe Höyük (Çizim: Y.Topaloğlu)
367
Fig.613. Yaylayolu Büyük Höyük
Fig.614. Yaylayolu Büyük Höyük
368
Fig.615. Danamayalı Höyük
Fig.616. Danamayalı Höyük
369
Fig.617. Yalınçayır Höyük
Fig.618. Yalınçayır Höyük
370
Fig.619. Dündartepe - Ataköy Höyük
Fig.620. Dündartepe Ataköy Höyük
371
Fig.621. Melekli Höyük
Fig.622. Melekli Höyük
372
Fig.623. Tuzyatağı Höyük
Fig.624. Tuzyatağı Höyük
373
Fig.625. Ülkütepe Höyük
Fig.626. Ülkütepe Höyük
374
Fig.627. Kunduzevi Düz Yerleşmesi
Fig.628. Kunduzevi Düz Yerleşmesi
375
Fig.629. Yıldırımtepe Düz Yerleşmesi
Fig.630. Yıldırımtepe Düz Yerleşmesi
376
Fig.631. Harabeler Düz Yerleşmesi
Fig.632. Harabeler Düz Yerleşmesi
377
Fig.633. Ortakent Düz Yerleşmesi
Fig.634. Ortakent Düz Yerleşmesi
378
Fig.635. Ortakent Düz Yerleşmesi
379
Fig.636. Ortakent Düz Yerleşmesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
380
Fig.637. Kurbançayır Yerleşmesi
Fig.638. Kurbançayır Yerleşmesi
381
Fig.639. Kurbançayır Yerleşmesi
Fig.640. Yaylacık Kalealtı Düz yerleşmesi
382
Fig.641. Yaylacık Kalealtı Düz yerleşmesi
Fig.642. Budakveren Düz yerleşmesi
383
Fig.643. Budakveren Düz yerleşmesi
Fig.644. Budakveren Düz yerleşmesi
384
Fig.645. Gevenli Düz Yerleşmesi
Fig.646. Gevenli Düz Yerleşmesi
385
Fig.647. Carcı Düz Yerleşmesi
Fig.648. Carcı Düz Yerleşmesi
386
Fig.649. Baykara Karız Yerleşmesi
Fig.650. Baykara Karız Yerleşmesi
387
Fig.651. Abbasındüzü Yerleşmesi
Fig.652. Abbasındüzü Yerleşmesi
388
Fig.653. Abbasındüzü Yerleşmesi (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.654. Suveren Düz Yerleşmesi
389
Fig.655. Suveren Düz Yerleşmesi
Fig.656. Suveren II Düz Yerleşmesi
390
Fig.657. Suveren II Düz Yerleşmesi
Fig.658. Caf Düz Yerleşmesi
391
Fig.659. Caf Düz Yerleşmesi
Fig.660. Kozlu Su Göletleri
392
Fig.661. Kozlu Su Göletleri
Fig.662. Yukarı Korhan Göleti
393
Fig.663. Katırlı Göleti
Fig.664. Aşıkhüseyin Göleti
394
Fig.665. Topyolu
Fig.666. Topyolu
395
Fig.667. Topyolu
Fig.668. Topyolu
396
Fig.669. Cinnik
Fig.670. Cinnik
397
Fig.671. Aydınsu Kaya Mezarı (N.Çevik’ten)
398
Fig.672. Hasanova Kaya Mezarı (N.Çevik’ten)
399
Fig.673. Pasinler Kaya Mezarı (N.Çevik’ten işlenerek)
400
Fig.674. Pasinler Kaya Nişi (Çizim: Y.Topaloğlu)
401
Fig.675. Marifet Kaya Mezarı (N.Çevik’ten İşlenerek)
Fig.676. Çelikli Kaya Mezarı (N.Çevik’ten)
402
Fig.677. Kızılkule Kaya Mezarı (Çizim: Y.Topaloğlu)
403
Fig.678. Asma Kaya Mezarı (Çizim: Y.Topaloğlu)
Fig.679. Umudumtepe (kalor) (N.Çevik’ten İşlenerek )
404
Fig.680. Yoğunhasan Kaya Mezarı (Çizim: Y.Topaloğlu)
405
ÖZGEÇMİŞ
21.05.1980'de Erzurum’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Erzurum’da Kültür
Kurumu İlkokulu, Sabancı Orta Okulu ve Erzurum Lisesi’nde tamamladıktan sonra
1999 yılında Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümünü kazandı.
2003 yılında lisans öğrenimini tamamladıktan sonra aynı yıl Atatürk Üniversitesi,
Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskiçağ Tarihi Anabilim Dalı'nda Yüksek Lisans'a başladı.
2004 yılında Sosyal Bilimler Enstitüsü tarafından Araştırma Görevlisi olarak Atatürk
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nde görevlendirildi. 2006 yılında "Ardahan-Çıldır Bölgesinde Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar" konulu Yüksek Lisans
teziyle yüksek lisans eğitimini tamamladı. Aynı yıl Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskiçağ Tarihi Anabilim Dalı'nda doktora eğitimine başladı. 2009
yılında "Kuzeydoğu Anadolu'da Urartu'nun Tarihi Mirası ve Arkeolojik Verileri" adlı
doktora teziyle doktora eğitimini tamamladı.
Lisans ve lisansüstü öğrenimi sırasında 1999-2003 yıllarında “Yukarı-Aşağı
Anzaf Kaleleri Kazısı”na (O.Belli Bşk.), 1999 yılında “Yoncatepe Kale ve Nekropolu
Kazısı”na (O.Belli-M. Tozkoparan Bşk.), 2000 yılında “Erzurum Kale Kazısı”na
(Erzurum Müzesi), 2001 yılında “Pasinler Kalesi Kazısı”na (A.Ceylan-M. Erkmen
Bşk.), 2003-2009 yıllarında “Erzurum Kalesi Kazısı”na (A.Ceylan-M. Erkmen Bşk.),
2004-2005 yıllarında “Ardahan-Çıldır Akçakale Adası Kazısı”na (A.Ceylan-N.Alp
Bşk.) katıldı.
Ayrıca Doğu Anadolu Araştırmaları (Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır), DoğuKuzeydoğu ve Kafkaslarda En Erken Türk İskân İzlerinin Tespiti (Türkiye-NahçivanAzerbaycan-Gürcistan-İran-Kafkaslar), Erzurum ve Çevresinde Erken Dönem Türk
İzlerinin Tespiti, Çoruh Vadisi, Osmaniye, Ardahan, Doğubayazıt Yüzey Araştırmalarına katıldı. Erzurum, Kars ve Van Müzesi’nde arkeolojik eserler üzerine çalıştı.
Üniversite ve sivil toplum kuruluşları kapsamında ulusal ve uluslararası birçok organizasyonun düzenlenmesinde görev aldı. Gürcistan, Azerbaycan, Nahçivan,
İran ve Hindistan’da görevlendirmelerle araştırma ve incelemelerde bulundu. Mimari,
keramik çizimi, fotogrametri-uzaktan algılama, GIS, GPS, CAD, fotoğrafçılık gibi
alanına yönelik çalışmalar dışında alan dışı grafik tasarım ve web tasarımı eğitimleri
aldı.
Download

Urartu Medeniyeti